Wikipedia tlwiki https://tl.wikipedia.org/wiki/Unang_Pahina MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Midya Natatangi Usapan Tagagamit Usapang tagagamit Wikipedia Usapang Wikipedia Talaksan Usapang talaksan MediaWiki Usapang MediaWiki Padron Usapang padron Tulong Usapang tulong Kategorya Usapang kategorya Portada Usapang Portada TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1295 2214865 2214596 2026-07-06T14:08:23Z Wikinginamo 163756 Paglilinaw ng mga pangungusap (clarifying sentences) 2214865 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Digmaang Pilipino–Amerikano<br>{{lang-en|Philippine–American War}}<br>{{lang-es|Guerra Filipino–Estadounidense}} | image = [[File:Manila646 1899.jpg|border|140px]] [[File:Gregorio del Pilar and his troops, around 1898.jpg|140px]] [[File:Battle of Quingua.jpg|140px]] [[File:Americans guarding Pasig River bridge, 1898.jpg|140px]] [[File:Malolos Filipino Army.jpg|140px]] [[File:LeadingtheTroops-SantaCruz-0.jpg|140px]] | caption = '''Clockwise from top left''': U.S. troops in Manila, [[Gregorio del Pilar]] and his troops around 1898, Americans guarding the Pasig River bridge in 1898, the [[Battle of Santa Cruz (1899)|Battle of Santa Cruz]], Filipino soldiers at [[Malolos]], the [[Battle of Quingua]] | date = Philippine–American War:<br> [[Battle of Manila (1899)|February 4, 1899]] – July 2, 1902<br>{{small|({{Age in years, months, weeks and days|month1=2|day1=4|year1=1899|month2=7|day2=2|year2=1902}})}}{{refn|group=lower-roman|There is disagreement regarding the official ending date of the conflict; see [[#Official end of the war|here]] for further information.}}<br> [[Moro Rebellion]]:<br> February 4, 1899 – [[Battle of Bud Bagsak|June 15, 1913]]<br>{{small|({{Age in years, months, weeks and days|month1=2|day1=4|year1=1899|month2=6|day2=15|year2=1913}})}} | place = [[First Philippine Republic|Philippines]] | result = American victory * American occupation of the Philippines; dissolution of the [[First Philippine Republic]] | territory = The Philippines becomes an [[unincorporated territories of the United States|unincorporated territory of the United States]] and, later, a [[Commonwealth (U.S. insular area)|U.S. Commonwealth]] ([[Treaty of Manila (1946)|until 1946]]). | combatant1 = '''1899–1902:<br>{{flag|United States|1896}}''' * [[United States Military Government of the Philippine Islands|Philippine Military Government]] | combatant1a = '''1902–1913:<br>{{flag|United States|1912}}''' * {{flagicon image|Flag_of_the_Philippines_(1919–1936).svg}} [[Insular Government of the Philippine Islands|Philippine Insular Government]] | combatant2 = '''1899–1902:<br>{{flag|First Philippine Republic|name=Philippine Republic}}''' * {{flagicon image|Flag of the Negros Republic.svg}} [[Republic of Negros|Negros Republic]] * [[Republic of Zamboanga|Zamboanga Republic]] '''Limited foreign support:'''<br>{{flagcountry|Japanese Empire}}{{fact}}<br/>{{flagcountry|German Empire}}{{fact}} | combatant2a = '''1902–1906:<br>{{flagicon image|Flag of the Katagalugan Republic.svg}} [[Tagalog Republic#Sakay's Republic|Tagalog Republic]]<br>1899–1905:<br>{{flagicon image|Flag of Maguindanao.svg}} [[Sultanate of Maguindanao|Maguindanao Sultanate]]<br>1899–1913:<br>{{flag|Sulu Sultanate}} | commander1 = {{plainlist| * {{flagdeco|United States|1896}} [[William McKinley]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Theodore Roosevelt]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Russell A. Alger]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Elihu Root]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[John Davis Long]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[William Henry Moody]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Elwell Stephen Otis]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Arthur MacArthur Jr.]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Wesley Merritt]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Loyd Wheaton]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Thomas M. Anderson]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Joseph Wheeler]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[John J. Pershing]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Jacob H. Smith]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Henry Lawton]]{{KIA|Battle of Paye}} * {{flagdeco|United States|1896}} [[Frederick N. Funston]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Leonard Wood]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[James Francis Smith]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Adna Chaffee]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[J. Franklin Bell]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Peyton C. March]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Luther Hare]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Tasker H. Bliss]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Littleton Waller]]}} | commander2 = {{plainlist| * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Emilio Aguinaldo]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Apolinario Mabini]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Antonio Luna]]{{KIA|Antonio Luna#Assassination and aftermath}} * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Artemio Ricarte]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[José Alejandrino]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Miguel Malvar]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Gregorio del Pilar]]{{KIA|Battle of Tirad Pass}} * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Manuel Tinio]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Pio del Pilar]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Juan Cailles]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Baldomero Aguinaldo]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} Juan Castañeda * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Arsenio Climaco]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Teresa Magbanua]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Juan Araneta]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Ambrosio Flores]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Martín Teófilo Delgado|Martin Delgado]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Leandro Fullon]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Troadio Galicano]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Licerio Gerónimo]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Adriano Hernandez]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Mariano Llanera]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Gregorio Aglipay]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Aniceto Lacson]] * {{flagicon image|Flag of the Negros Republic.svg}} [[Papa Isio|Dionisio Seguela]] * [[Vicente Álvarez (general)|Vicente Alvarez]] * {{flagicon image|Flag of the Katagalugan Republic.svg}} [[Macario Sakay]]{{Executed}} * {{flagicon image|Flag of Maguindanao.svg}} [[Datu Ali]]{{KIA}} * {{flagdeco|Sulu Sultanate}} [[Jamalul Kiram II]] * {{flagdeco|Sulu Sultanate}} Datu Amil{{KIA}}}} | units1 = {{plainlist|'''1899–1902:''' *[[United States Army|US Army]] *[[United States Marine Corps|US Marine Corps]] *[[United States Navy|US Navy]] *[[Philippine Scouts#Macabebe Scouts|Macabebe Scouts]] ----'''1902–1913:''' *[[Philippine Scouts]] *[[Philippine Constabulary]] }} | units2 = {{plainlist|'''1899–1902:''' *{{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Philippine Revolutionary Army|Philippine Republican Army]] *{{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Philippine Navy#Spanish colonial period|Philippine Republican Navy]] *{{flagicon image|Flag of the Negros Republic.svg}} [[Philippine shamans|Babaylan]]es *{{flagicon image|Flag of the Negros Republic.svg}} [[Pulahan|Pulajanes]] *'''Supported by''':<br>{{flagdeco|Empire of Japan}} [[Shishi (organization)|Ishin Shishi]]{{fact}} ----'''1899–1913:''' *{{flagicon image|Flag of the Philippines (1898–1901).svg}}{{flagicon image|Flag of the Katagalugan Republic.svg}} [[Irreconcilables (Philippines)|Irreconcilables]] *{{flagicon image|Flag of Republic of Negros.png}} [[Philippine shamans|Babaylan]]es *{{flagicon image|Flag of Republic of Negros.png}} [[Pulahan|Pulajanes]] *{{flagdeco|Sulu Sultanate}} [[Moro people]] }} | strength1 = {{plainlist| *≈126,000 total{{fact}} *≈24,000 to ≈44,000 field strength{{fact}} }} | strength2 = ≈80,000–100,000<br>regular and irregular,{{fact}} | casualties1 = 4,200 killed,{{sfn|Hack|Rettig|2006|p=172}} 2,818 wounded, several succumbed to disease {{sfn|Karnow|1989|p=194}} | casualties2 = about 10,000 killed,<ref name="Aguinaldo 2016 p. 131">{{cite book | last=Aguinaldo | first=E. | title=A Second Look at America (Classic Reprint) | publisher=Fb&c Limited | year=2016 | isbn=978-1-333-84114-0 | url=https://books.google.com/books?id=gDc-vgAACAAJ | access-date=2022-11-17 | page=131}}</ref> ([[Emilio Aguinaldo]] estimate)<br> 16,000–20,000 killed<ref name="burdeos2008p14casualties">{{Harvnb|Burdeos|2008|p=[https://books.google.com.ph/books?id=tN__4jLTnd8C&pg=PA14&dq=250,000+1,000,000 14]}}</ref> (American estimate) | casualties3 = | notes = {{reflist|group=lower-roman}} }}{{Digmaang Pilipino-Amerikano}} Ang '''Digmaang Pilipino–Amerikano,''' na kilala rin bilang '''Insureksyong Pilipino''' at '''Insurhensiyang Tagalog''', ay ang armadong hidwaan sa pagitan ng [[Unang Republikang Pilipino]] at ng [[Estados Unidos]] na tumagal mula Pebrero 4, 1899 hanggang Hulyo 2, 1902. Ang naturang digmaan ay pagpapatuloy ng pakikibaka ng mga Pilipino para sa kalayaan na nagsimula noong 1896 sa pagsiklab ng [[Himagsikang Pilipino]]. Naging isang dahilan ng digmaan ang pagkatuklas ng mga Pilipino ng paglipat ng pagmamay-ari ng Pilipinas mula sa Espanya patungo sa Estados Unidos. Nakapaloob ang paglipat ng pagmamay-ari ng Pilipinas sa sa [[Tratado ng Paris (1898)|Tratado ng Paris]], isang tratadong naglayong mawakasan ang [[Digmaang Espanyol–Amerikano]]. Pumutok ang labanan sa pagitan ng kilusan ng Estados Unidos at ng Republikang Pilipino noong Pebrero 4, 1899, na tinaguriang [[Labanan ng Maynila|Ikalawanag Labanan ng Maynila]]. Noong Hunyo 2, 1899, maanyong naghayag ng pakikipagdigma ang pamahalaan ng Republikang Pilipino laban sa Estados Unidos. Ipinahayag naman ng Estados Unidos ang opisyal na pagtatapós ng paghihimagsik noong Hulyo 2, 1902, bagaman may ilan pa ring pangkat ng mga mapaghimagsik na pinamumunuan ng mga dating [[Katipunero]] ang nagpatuloy ng pakikipaglaban sa mga puwersang Amerikano ng ilang pang taon. Ang ilan sa mga lider na ito ay si Heneral [[Macario Sakay]], isang dating kasapi ng Katipunan na nanungkulang pangulo ng kanyang ipinahayag na [[Republikang Katagalugan]] noong 1902, matapos madakip at manumpa ng katapatan sa Estados Unidos ang [[Pangulo ng Pilipinas|pangulo ng Republikang Pilipino]] na si [[Emilio Aguinaldo]]. Binago ng naturang digmaan ang pangkulturang mukha ng kapuluan, dahil sa pagkasawi ng tinatayang 200,000 hanggang 250,000 Pilipinong sibilyan, pagbuwag sa [[Simbahang Katolika sa Pilipinas|Simbahang Katolika]] bilang [[relihiyon ng estado]], at ang pagpapakilala ng [[wikang Ingles]] bilang pangunahing wika ng pamahalaan, pag-aaral, kalakaran, pagyayari, at ng mga madunong na mag-anak at indibidwal sa mga susunod na dekada. ==Mga sanggunian== {{reflist|2}} {{Himagsikang Pilipino}} [[Kategorya:Digmaan|Pilipinoamerikano]] [[Kategorya:Digmaang Pilipino-Amerikano]] {{stub}} mfpk5yf80jaywt7ouq7npnft9ev5hs9 2214866 2214865 2026-07-06T14:14:11Z Wikinginamo 163756 Pagdagdag ng mga sinipi (adding citations) 2214866 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Digmaang Pilipino–Amerikano<br>{{lang-en|Philippine–American War}}<br>{{lang-es|Guerra Filipino–Estadounidense}} | image = [[File:Manila646 1899.jpg|border|140px]] [[File:Gregorio del Pilar and his troops, around 1898.jpg|140px]] [[File:Battle of Quingua.jpg|140px]] [[File:Americans guarding Pasig River bridge, 1898.jpg|140px]] [[File:Malolos Filipino Army.jpg|140px]] [[File:LeadingtheTroops-SantaCruz-0.jpg|140px]] | caption = '''Clockwise from top left''': U.S. troops in Manila, [[Gregorio del Pilar]] and his troops around 1898, Americans guarding the Pasig River bridge in 1898, the [[Battle of Santa Cruz (1899)|Battle of Santa Cruz]], Filipino soldiers at [[Malolos]], the [[Battle of Quingua]] | date = Philippine–American War:<br> [[Battle of Manila (1899)|February 4, 1899]] – July 2, 1902<br>{{small|({{Age in years, months, weeks and days|month1=2|day1=4|year1=1899|month2=7|day2=2|year2=1902}})}}{{refn|group=lower-roman|There is disagreement regarding the official ending date of the conflict; see [[#Official end of the war|here]] for further information.}}<br> [[Moro Rebellion]]:<br> February 4, 1899 – [[Battle of Bud Bagsak|June 15, 1913]]<br>{{small|({{Age in years, months, weeks and days|month1=2|day1=4|year1=1899|month2=6|day2=15|year2=1913}})}} | place = [[First Philippine Republic|Philippines]] | result = American victory * American occupation of the Philippines; dissolution of the [[First Philippine Republic]] | territory = The Philippines becomes an [[unincorporated territories of the United States|unincorporated territory of the United States]] and, later, a [[Commonwealth (U.S. insular area)|U.S. Commonwealth]] ([[Treaty of Manila (1946)|until 1946]]). | combatant1 = '''1899–1902:<br>{{flag|United States|1896}}''' * [[United States Military Government of the Philippine Islands|Philippine Military Government]] | combatant1a = '''1902–1913:<br>{{flag|United States|1912}}''' * {{flagicon image|Flag_of_the_Philippines_(1919–1936).svg}} [[Insular Government of the Philippine Islands|Philippine Insular Government]] | combatant2 = '''1899–1902:<br>{{flag|First Philippine Republic|name=Philippine Republic}}''' * {{flagicon image|Flag of the Negros Republic.svg}} [[Republic of Negros|Negros Republic]] * [[Republic of Zamboanga|Zamboanga Republic]] '''Limited foreign support:'''<br>{{flagcountry|Japanese Empire}}{{fact}}<br/>{{flagcountry|German Empire}}{{fact}} | combatant2a = '''1902–1906:<br>{{flagicon image|Flag of the Katagalugan Republic.svg}} [[Tagalog Republic#Sakay's Republic|Tagalog Republic]]<br>1899–1905:<br>{{flagicon image|Flag of Maguindanao.svg}} [[Sultanate of Maguindanao|Maguindanao Sultanate]]<br>1899–1913:<br>{{flag|Sulu Sultanate}} | commander1 = {{plainlist| * {{flagdeco|United States|1896}} [[William McKinley]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Theodore Roosevelt]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Russell A. Alger]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Elihu Root]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[John Davis Long]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[William Henry Moody]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Elwell Stephen Otis]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Arthur MacArthur Jr.]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Wesley Merritt]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Loyd Wheaton]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Thomas M. Anderson]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Joseph Wheeler]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[John J. Pershing]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Jacob H. Smith]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Henry Lawton]]{{KIA|Battle of Paye}} * {{flagdeco|United States|1896}} [[Frederick N. Funston]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Leonard Wood]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[James Francis Smith]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Adna Chaffee]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[J. Franklin Bell]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Peyton C. March]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Luther Hare]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Tasker H. Bliss]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Littleton Waller]]}} | commander2 = {{plainlist| * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Emilio Aguinaldo]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Apolinario Mabini]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Antonio Luna]]{{KIA|Antonio Luna#Assassination and aftermath}} * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Artemio Ricarte]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[José Alejandrino]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Miguel Malvar]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Gregorio del Pilar]]{{KIA|Battle of Tirad Pass}} * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Manuel Tinio]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Pio del Pilar]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Juan Cailles]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Baldomero Aguinaldo]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} Juan Castañeda * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Arsenio Climaco]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Teresa Magbanua]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Juan Araneta]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Ambrosio Flores]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Martín Teófilo Delgado|Martin Delgado]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Leandro Fullon]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Troadio Galicano]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Licerio Gerónimo]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Adriano Hernandez]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Mariano Llanera]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Gregorio Aglipay]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Aniceto Lacson]] * {{flagicon image|Flag of the Negros Republic.svg}} [[Papa Isio|Dionisio Seguela]] * [[Vicente Álvarez (general)|Vicente Alvarez]] * {{flagicon image|Flag of the Katagalugan Republic.svg}} [[Macario Sakay]]{{Executed}} * {{flagicon image|Flag of Maguindanao.svg}} [[Datu Ali]]{{KIA}} * {{flagdeco|Sulu Sultanate}} [[Jamalul Kiram II]] * {{flagdeco|Sulu Sultanate}} Datu Amil{{KIA}}}} | units1 = {{plainlist|'''1899–1902:''' *[[United States Army|US Army]] *[[United States Marine Corps|US Marine Corps]] *[[United States Navy|US Navy]] *[[Philippine Scouts#Macabebe Scouts|Macabebe Scouts]] ----'''1902–1913:''' *[[Philippine Scouts]] *[[Philippine Constabulary]] }} | units2 = {{plainlist|'''1899–1902:''' *{{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Philippine Revolutionary Army|Philippine Republican Army]] *{{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Philippine Navy#Spanish colonial period|Philippine Republican Navy]] *{{flagicon image|Flag of the Negros Republic.svg}} [[Philippine shamans|Babaylan]]es *{{flagicon image|Flag of the Negros Republic.svg}} [[Pulahan|Pulajanes]] *'''Supported by''':<br>{{flagdeco|Empire of Japan}} [[Shishi (organization)|Ishin Shishi]]{{fact}} ----'''1899–1913:''' *{{flagicon image|Flag of the Philippines (1898–1901).svg}}{{flagicon image|Flag of the Katagalugan Republic.svg}} [[Irreconcilables (Philippines)|Irreconcilables]] *{{flagicon image|Flag of Republic of Negros.png}} [[Philippine shamans|Babaylan]]es *{{flagicon image|Flag of Republic of Negros.png}} [[Pulahan|Pulajanes]] *{{flagdeco|Sulu Sultanate}} [[Moro people]] }} | strength1 = {{plainlist| *≈126,000 total{{fact}} *≈24,000 to ≈44,000 field strength{{fact}} }} | strength2 = ≈80,000–100,000<br>regular and irregular,{{fact}} | casualties1 = 4,200 killed,{{sfn|Hack|Rettig|2006|p=172}} 2,818 wounded, several succumbed to disease {{sfn|Karnow|1989|p=194}} | casualties2 = about 10,000 killed,<ref name="Aguinaldo 2016 p. 131">{{cite book | last=Aguinaldo | first=E. | title=A Second Look at America (Classic Reprint) | publisher=Fb&c Limited | year=2016 | isbn=978-1-333-84114-0 | url=https://books.google.com/books?id=gDc-vgAACAAJ | access-date=2022-11-17 | page=131}}</ref> ([[Emilio Aguinaldo]] estimate)<br> 16,000–20,000 killed<ref name="burdeos2008p14casualties">{{Harvnb|Burdeos|2008|p=[https://books.google.com.ph/books?id=tN__4jLTnd8C&pg=PA14&dq=250,000+1,000,000 14]}}</ref> (American estimate) | casualties3 = | notes = {{reflist|group=lower-roman}} }}{{Digmaang Pilipino-Amerikano}} Ang '''Digmaang Pilipino–Amerikano,''' na kilala rin bilang '''Insureksyong Pilipino''' at '''Insurhensiyang Tagalog''',<ref>{{Cite book |last=Linn |first=Brian McAllister |url=https://books.google.com/books?id=PSJGPgAACAAJ |title=The Philippine War, 1899–1902 |date=2000-01-25 |publisher=University Press of Kansas |isbn=978-0-7006-1225-3 |pages=x |language=en}}</ref><ref>Battjes, Mark E. (2011). [https://web.archive.org/web/20181215172550/https://usacac.army.mil/cac2/cgsc/carl/download/csipubs/ArtOfWarPapers_ProtectingIsolatingandControlling.pdf Protecting, Isolating, and Controlling Behavior: Population and Resource Control Measures in Counterinsurgency Campaigns (PDF)]. United States Army Combined Arms Center, Fort Leavenworth, Kansas: Combat Studies Institute Press. <nowiki>ISBN 978-0-9837226-6-3</nowiki>. Archived from the original (PDF) on December 15, 2018. Retrieved December 11, 2016.</ref><ref>{{Cite book |last=Silbey |first=David |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0-8090-9661-9 |title=A war of frontier and empire: the Philippine-American war, 1898 - 1902 |date=2008 |publisher=Hill and Wang |isbn=978-0-8090-9661-9 |edition=1. paperback ed |location=New York}}</ref> ay ang armadong hidwaan sa pagitan ng [[Unang Republikang Pilipino]] at ng [[Estados Unidos]] na tumagal mula Pebrero 4, 1899 hanggang Hulyo 2, 1902. Ang naturang digmaan ay pagpapatuloy ng pakikibaka ng mga Pilipino para sa kalayaan na nagsimula noong 1896 sa pagsiklab ng [[Himagsikang Pilipino]]. Naging isang dahilan ng digmaan ang pagkatuklas ng mga Pilipino ng paglipat ng pagmamay-ari ng Pilipinas mula sa Espanya patungo sa Estados Unidos. Nakapaloob ang paglipat ng pagmamay-ari ng Pilipinas sa sa [[Tratado ng Paris (1898)|Tratado ng Paris]], isang tratadong naglayong mawakasan ang [[Digmaang Espanyol–Amerikano]]. Pumutok ang labanan sa pagitan ng kilusan ng Estados Unidos at ng Republikang Pilipino noong Pebrero 4, 1899, na tinaguriang [[Labanan ng Maynila|Ikalawanag Labanan ng Maynila]]. Noong Hunyo 2, 1899, maanyong naghayag ng pakikipagdigma ang pamahalaan ng Republikang Pilipino laban sa Estados Unidos. Ipinahayag naman ng Estados Unidos ang opisyal na pagtatapós ng paghihimagsik noong Hulyo 2, 1902, bagaman may ilan pa ring pangkat ng mga mapaghimagsik na pinamumunuan ng mga dating [[Katipunero]] ang nagpatuloy ng pakikipaglaban sa mga puwersang Amerikano ng ilang pang taon. Ang ilan sa mga lider na ito ay si Heneral [[Macario Sakay]], isang dating kasapi ng Katipunan na nanungkulang pangulo ng kanyang ipinahayag na [[Republikang Katagalugan]] noong 1902, matapos madakip at manumpa ng katapatan sa Estados Unidos ang [[Pangulo ng Pilipinas|pangulo ng Republikang Pilipino]] na si [[Emilio Aguinaldo]]. Binago ng naturang digmaan ang pangkulturang mukha ng kapuluan, dahil sa pagkasawi ng tinatayang 200,000 hanggang 250,000 Pilipinong sibilyan, pagbuwag sa [[Simbahang Katolika sa Pilipinas|Simbahang Katolika]] bilang [[relihiyon ng estado]], at ang pagpapakilala ng [[wikang Ingles]] bilang pangunahing wika ng pamahalaan, pag-aaral, kalakaran, pagyayari, at ng mga madunong na mag-anak at indibidwal sa mga susunod na dekada. ==Mga sanggunian== {{reflist|2}} {{Himagsikang Pilipino}} [[Kategorya:Digmaan|Pilipinoamerikano]] [[Kategorya:Digmaang Pilipino-Amerikano]] {{stub}} dag76czhe3gdb0r1wo46egwv4r8pwea 2214867 2214866 2026-07-06T14:14:39Z Wikinginamo 163756 Typo 2214867 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Digmaang Pilipino–Amerikano<br>{{lang-en|Philippine–American War}}<br>{{lang-es|Guerra Filipino–Estadounidense}} | image = [[File:Manila646 1899.jpg|border|140px]] [[File:Gregorio del Pilar and his troops, around 1898.jpg|140px]] [[File:Battle of Quingua.jpg|140px]] [[File:Americans guarding Pasig River bridge, 1898.jpg|140px]] [[File:Malolos Filipino Army.jpg|140px]] [[File:LeadingtheTroops-SantaCruz-0.jpg|140px]] | caption = '''Clockwise from top left''': U.S. troops in Manila, [[Gregorio del Pilar]] and his troops around 1898, Americans guarding the Pasig River bridge in 1898, the [[Battle of Santa Cruz (1899)|Battle of Santa Cruz]], Filipino soldiers at [[Malolos]], the [[Battle of Quingua]] | date = Philippine–American War:<br> [[Battle of Manila (1899)|February 4, 1899]] – July 2, 1902<br>{{small|({{Age in years, months, weeks and days|month1=2|day1=4|year1=1899|month2=7|day2=2|year2=1902}})}}{{refn|group=lower-roman|There is disagreement regarding the official ending date of the conflict; see [[#Official end of the war|here]] for further information.}}<br> [[Moro Rebellion]]:<br> February 4, 1899 – [[Battle of Bud Bagsak|June 15, 1913]]<br>{{small|({{Age in years, months, weeks and days|month1=2|day1=4|year1=1899|month2=6|day2=15|year2=1913}})}} | place = [[First Philippine Republic|Philippines]] | result = American victory * American occupation of the Philippines; dissolution of the [[First Philippine Republic]] | territory = The Philippines becomes an [[unincorporated territories of the United States|unincorporated territory of the United States]] and, later, a [[Commonwealth (U.S. insular area)|U.S. Commonwealth]] ([[Treaty of Manila (1946)|until 1946]]). | combatant1 = '''1899–1902:<br>{{flag|United States|1896}}''' * [[United States Military Government of the Philippine Islands|Philippine Military Government]] | combatant1a = '''1902–1913:<br>{{flag|United States|1912}}''' * {{flagicon image|Flag_of_the_Philippines_(1919–1936).svg}} [[Insular Government of the Philippine Islands|Philippine Insular Government]] | combatant2 = '''1899–1902:<br>{{flag|First Philippine Republic|name=Philippine Republic}}''' * {{flagicon image|Flag of the Negros Republic.svg}} [[Republic of Negros|Negros Republic]] * [[Republic of Zamboanga|Zamboanga Republic]] '''Limited foreign support:'''<br>{{flagcountry|Japanese Empire}}{{fact}}<br/>{{flagcountry|German Empire}}{{fact}} | combatant2a = '''1902–1906:<br>{{flagicon image|Flag of the Katagalugan Republic.svg}} [[Tagalog Republic#Sakay's Republic|Tagalog Republic]]<br>1899–1905:<br>{{flagicon image|Flag of Maguindanao.svg}} [[Sultanate of Maguindanao|Maguindanao Sultanate]]<br>1899–1913:<br>{{flag|Sulu Sultanate}} | commander1 = {{plainlist| * {{flagdeco|United States|1896}} [[William McKinley]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Theodore Roosevelt]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Russell A. Alger]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Elihu Root]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[John Davis Long]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[William Henry Moody]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Elwell Stephen Otis]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Arthur MacArthur Jr.]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Wesley Merritt]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Loyd Wheaton]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Thomas M. Anderson]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Joseph Wheeler]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[John J. Pershing]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Jacob H. Smith]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Henry Lawton]]{{KIA|Battle of Paye}} * {{flagdeco|United States|1896}} [[Frederick N. Funston]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Leonard Wood]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[James Francis Smith]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Adna Chaffee]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[J. Franklin Bell]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Peyton C. March]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Luther Hare]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Tasker H. Bliss]] * {{flagdeco|United States|1896}} [[Littleton Waller]]}} | commander2 = {{plainlist| * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Emilio Aguinaldo]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Apolinario Mabini]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Antonio Luna]]{{KIA|Antonio Luna#Assassination and aftermath}} * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Artemio Ricarte]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[José Alejandrino]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Miguel Malvar]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Gregorio del Pilar]]{{KIA|Battle of Tirad Pass}} * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Manuel Tinio]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Pio del Pilar]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Juan Cailles]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Baldomero Aguinaldo]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} Juan Castañeda * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Arsenio Climaco]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Teresa Magbanua]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Juan Araneta]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Ambrosio Flores]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Martín Teófilo Delgado|Martin Delgado]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Leandro Fullon]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Troadio Galicano]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Licerio Gerónimo]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Adriano Hernandez]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Mariano Llanera]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Gregorio Aglipay]] * {{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Aniceto Lacson]] * {{flagicon image|Flag of the Negros Republic.svg}} [[Papa Isio|Dionisio Seguela]] * [[Vicente Álvarez (general)|Vicente Alvarez]] * {{flagicon image|Flag of the Katagalugan Republic.svg}} [[Macario Sakay]]{{Executed}} * {{flagicon image|Flag of Maguindanao.svg}} [[Datu Ali]]{{KIA}} * {{flagdeco|Sulu Sultanate}} [[Jamalul Kiram II]] * {{flagdeco|Sulu Sultanate}} Datu Amil{{KIA}}}} | units1 = {{plainlist|'''1899–1902:''' *[[United States Army|US Army]] *[[United States Marine Corps|US Marine Corps]] *[[United States Navy|US Navy]] *[[Philippine Scouts#Macabebe Scouts|Macabebe Scouts]] ----'''1902–1913:''' *[[Philippine Scouts]] *[[Philippine Constabulary]] }} | units2 = {{plainlist|'''1899–1902:''' *{{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Philippine Revolutionary Army|Philippine Republican Army]] *{{flagdeco|First Philippine Republic}} [[Philippine Navy#Spanish colonial period|Philippine Republican Navy]] *{{flagicon image|Flag of the Negros Republic.svg}} [[Philippine shamans|Babaylan]]es *{{flagicon image|Flag of the Negros Republic.svg}} [[Pulahan|Pulajanes]] *'''Supported by''':<br>{{flagdeco|Empire of Japan}} [[Shishi (organization)|Ishin Shishi]]{{fact}} ----'''1899–1913:''' *{{flagicon image|Flag of the Philippines (1898–1901).svg}}{{flagicon image|Flag of the Katagalugan Republic.svg}} [[Irreconcilables (Philippines)|Irreconcilables]] *{{flagicon image|Flag of Republic of Negros.png}} [[Philippine shamans|Babaylan]]es *{{flagicon image|Flag of Republic of Negros.png}} [[Pulahan|Pulajanes]] *{{flagdeco|Sulu Sultanate}} [[Moro people]] }} | strength1 = {{plainlist| *≈126,000 total{{fact}} *≈24,000 to ≈44,000 field strength{{fact}} }} | strength2 = ≈80,000–100,000<br>regular and irregular,{{fact}} | casualties1 = 4,200 killed,{{sfn|Hack|Rettig|2006|p=172}} 2,818 wounded, several succumbed to disease {{sfn|Karnow|1989|p=194}} | casualties2 = about 10,000 killed,<ref name="Aguinaldo 2016 p. 131">{{cite book | last=Aguinaldo | first=E. | title=A Second Look at America (Classic Reprint) | publisher=Fb&c Limited | year=2016 | isbn=978-1-333-84114-0 | url=https://books.google.com/books?id=gDc-vgAACAAJ | access-date=2022-11-17 | page=131}}</ref> ([[Emilio Aguinaldo]] estimate)<br> 16,000–20,000 killed<ref name="burdeos2008p14casualties">{{Harvnb|Burdeos|2008|p=[https://books.google.com.ph/books?id=tN__4jLTnd8C&pg=PA14&dq=250,000+1,000,000 14]}}</ref> (American estimate) | casualties3 = | notes = {{reflist|group=lower-roman}} }}{{Digmaang Pilipino-Amerikano}} Ang '''Digmaang Pilipino–Amerikano,''' na kilala rin bilang '''Insureksyong Pilipino''' at '''Insurhensiyang Tagalog''',<ref>{{Cite book |last=Linn |first=Brian McAllister |url=https://books.google.com/books?id=PSJGPgAACAAJ |title=The Philippine War, 1899–1902 |date=2000-01-25 |publisher=University Press of Kansas |isbn=978-0-7006-1225-3 |pages=x |language=en}}</ref><ref>Battjes, Mark E. (2011). [https://web.archive.org/web/20181215172550/https://usacac.army.mil/cac2/cgsc/carl/download/csipubs/ArtOfWarPapers_ProtectingIsolatingandControlling.pdf Protecting, Isolating, and Controlling Behavior: Population and Resource Control Measures in Counterinsurgency Campaigns (PDF)]. United States Army Combined Arms Center, Fort Leavenworth, Kansas: Combat Studies Institute Press. <nowiki>ISBN 978-0-9837226-6-3</nowiki>. Archived from the original (PDF) on December 15, 2018. Retrieved December 11, 2016.</ref><ref>{{Cite book |last=Silbey |first=David |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0-8090-9661-9 |title=A war of frontier and empire: the Philippine-American war, 1898 - 1902 |date=2008 |publisher=Hill and Wang |isbn=978-0-8090-9661-9 |edition=1. paperback ed |location=New York}}</ref> ay ang armadong hidwaan sa pagitan ng [[Unang Republikang Pilipino]] at ng [[Estados Unidos]] na tumagal mula Pebrero 4, 1899 hanggang Hulyo 2, 1902. Ang naturang digmaan ay pagpapatuloy ng pakikibaka ng mga Pilipino para sa kalayaan na nagsimula noong 1896 sa pagsiklab ng [[Himagsikang Pilipino]]. Naging isang dahilan ng digmaan ang pagkatuklas ng mga Pilipino ng paglipat ng pagmamay-ari ng Pilipinas mula sa Espanya patungo sa Estados Unidos. Nakapaloob ang paglipat ng pagmamay-ari ng Pilipinas sa [[Tratado ng Paris (1898)|Tratado ng Paris]], isang tratadong naglayong mawakasan ang [[Digmaang Espanyol–Amerikano]]. Pumutok ang labanan sa pagitan ng kilusan ng Estados Unidos at ng Republikang Pilipino noong Pebrero 4, 1899, na tinaguriang [[Labanan ng Maynila|Ikalawanag Labanan ng Maynila]]. Noong Hunyo 2, 1899, maanyong naghayag ng pakikipagdigma ang pamahalaan ng Republikang Pilipino laban sa Estados Unidos. Ipinahayag naman ng Estados Unidos ang opisyal na pagtatapós ng paghihimagsik noong Hulyo 2, 1902, bagaman may ilan pa ring pangkat ng mga mapaghimagsik na pinamumunuan ng mga dating [[Katipunero]] ang nagpatuloy ng pakikipaglaban sa mga puwersang Amerikano ng ilang pang taon. Ang ilan sa mga lider na ito ay si Heneral [[Macario Sakay]], isang dating kasapi ng Katipunan na nanungkulang pangulo ng kanyang ipinahayag na [[Republikang Katagalugan]] noong 1902, matapos madakip at manumpa ng katapatan sa Estados Unidos ang [[Pangulo ng Pilipinas|pangulo ng Republikang Pilipino]] na si [[Emilio Aguinaldo]]. Binago ng naturang digmaan ang pangkulturang mukha ng kapuluan, dahil sa pagkasawi ng tinatayang 200,000 hanggang 250,000 Pilipinong sibilyan, pagbuwag sa [[Simbahang Katolika sa Pilipinas|Simbahang Katolika]] bilang [[relihiyon ng estado]], at ang pagpapakilala ng [[wikang Ingles]] bilang pangunahing wika ng pamahalaan, pag-aaral, kalakaran, pagyayari, at ng mga madunong na mag-anak at indibidwal sa mga susunod na dekada. ==Mga sanggunian== {{reflist|2}} {{Himagsikang Pilipino}} [[Kategorya:Digmaan|Pilipinoamerikano]] [[Kategorya:Digmaang Pilipino-Amerikano]] {{stub}} b5gg7jmendkwdgf9xkn40sxk0ndax3h 5 3742 2214913 2214829 2026-07-07T00:08:39Z Jojit fb 38 remove non-sense post 2214913 wikitext text/x-wiki {{Tagagamit:Maskbot/config |maxarchivesize = 55K |counter = 19 |algo = old(90d) |archive = Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan %(counter)d }} <div style="float:right; padding-left:5px; clear:right;"> {| style="text-align:left; border:1px solid #AAA;margin-bottom:4px; margin-left:1em; width: 293px;" bgcolor="#999999" |-padding:5px;padding-top:0.5em;font-size: 95%; |width="100%" bgcolor="gray" style="color: white;"|'''Usapan''' |- |width="100%" align="center" bgcolor="white"| '''<span class="plainlinks"><font size=3>[{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|action=edit&section=new}} '''&rArr; Magsimula ng bagong paksang mapag-uusapan.''']</font></span>''' |- |width="100%" bgcolor="gray" style="color: white;"|'''Tuwirang daan''' |- |width="100%" align="center" bgcolor="white"| [[WT:KAPE]], [[UW:KAPE]] ---- <div style="font-size:0.85em;"> __TOC__ </div> |- |width="100%" bgcolor="gray" style="color: white;"|'''Mga sinupan''' |- |width="100%" align="center" bgcolor="white"| <small> [[Wikipedia:Kapihan/Archive 1|01]] | [[Wikipedia:Kapihan/Archive 2|02]] | [[Wikipedia:Kapihan/Archive 3|03]] | [[Wikipedia:Kapihan/Archive 4|04]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 5|05]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 6|06]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 7|07]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 8|08]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 9|09]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 10|10]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 11|11]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 12|12]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 13|13]] | [[Wikipedia:Kapihan/Sinupan 14|14]] | [[Wikipedia:Kapihan/Sinupan 15|15]] | [[Wikipedia:Kapihan/Sinupan 16|16]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 17|17]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 18|18]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 19|19]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 20|20]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 21|21]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 22|22]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 23|23]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 24|24]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 25|25]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 26|26]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 27|27]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 28|28]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 29|29]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 30|30]] <inputbox> type=fulltext prefix=Usapang Wikipedia:Kapihan/ break=yes width=40 searchbuttonlabel=Maghanap mula sa mga sinupan </inputbox> </small> |} </div> <!-- Ipasok ang inyong mga usapin sa kababaan ng pahina at huwag dito. Huwag kalimutang lumagda gamit ang apat na ~~~~ :). --> == Nakaarkibo na ang nakaraang usapan == Hi, inarkibo ko na ang nakaraang usapan dito sa Kapihan. Kung mayroon pa rin nabinbin na usapan sa nakaraan o kaya may pabatid na kailangan pa rin na nakapaskil, gumawa na lamang kayo ng bagong usapan o paskil dito at maari ninyo na lamang tukuyin ang nakaraang usapan o paskil mula sa [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 30|arkibo]]. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:28, 26 Enero 2026 (UTC) == Request for Image Processing == Hello Filipino wiki-users. Meron po pang astronomer dito? Gumawa ako ng bagong artikulo ukol sa isang bulkan sa Io, isang buwan ng Hupiter. Ang bulkang ito ay pinangalanang [[Kanlaon Patera]]. Ang pangalang ito ay galing sa Bulkang Kanlaon sa Negros, Visayas, Pilipinas. Gusto ko po sanang ma-proseso ang mga filter-image greyscale na imahen ng Io sa baba para mapakita ang itsura ng Kanlaon Patera. Meron po bang marunong magprocessos ng mga filter images ng Galileo. [[Talaksan:Io processing request.png|center]] Maraming salamat. [[Tagagamit:IapetusCallistus|IapetusCallistus]] ([[Usapang tagagamit:IapetusCallistus|kausapin]]) 02:17, 12 Pebrero 2026 (UTC) {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Reference Previews – experiment | content = == Reference Previews – experiment == Hi, I’m Johannes from [[m:WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. Sorry for writing in English, please support us by providing a translation! Our team is currently working on [[:m:WMDE Technical Wishes/References|improvements to references]], e.g. [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]]. In 2021 we developed [[:m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Reference Previews]] in order to provide a MediaWiki feature to preview references when hovering over the footnote marker. Over the course of our current work we’ve noticed that using Reference Previews doesn’t seem to be intuitive for some readers and we would like to improve this. <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Problem === <div class="mw-collapsible-content"> In our usability tests, we repeatedly notice desktop readers – unaware of Reference Previews or how to use the feature – clicking on footnotes instead of hovering over them. Many are confused when they end up in the reference list and don’t know how to jump back to the text passage they were previously reading. Many readers seem unaware that both the ↑ arrow in the reference list and the ^{a b} (for re-used references) can be used to jump back. This makes jumping to the reference list rather unpleasant, especially in long articles. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Assumption === <div class="mw-collapsible-content"> We assume that most readers do not want to jump to the reference list, but rather want to click on the footnote to open Reference Previews, which provide them with the reference information for the text passage they have just read. At the same time, we believe that some readers – e.g. those who want to delve deeper into a topic rather than just quickly researching a piece of information – are still interested in conveniently accessing the reference list. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Idea === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to try adjustments to Reference Previews in order to best meet the needs of different readers. Specifically, we want to prevent readers from accidentally ending up in the individual reference list; jumping there should be a conscious decision. When clicking on a footnote marker, we want to display Reference Previews instead of jumping to the reference list. The pop-up remains permanently visible until clicking on the "x" or anywhere outside the preview to close it. In addition Reference Previews will provide a link to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – current version.png|Reference Previews – current version File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed version when '''clicking on a footnote marker''' </gallery> When hovering over a footnote marker without clicking on it, we want to display a simplified version of Reference Previews – without the settings icon and the resulting empty space. When moving the mouse pointer over the pop-up, a note will appear indicating that you can click for further options. This will open the persistent version of Reference Previews with a link to allow users to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – hover-state.png|Proposed version when '''hovering over the footnote marker''' File:Reference Previews mock-up – hover-state and options.png|Proposed version when '''hovering over the Reference Preview''' File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed (persistent) version when '''clicking on the hover preview''' </gallery> By improving the usability of Reference Previews, we also hope to mitigate the issue that reference lists with a large number of (reused) references (or [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-references]]) can be confusing for some readers. In addition, the proposed version when hovering over a footnote marker is more compact than the current version. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Experiment === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to test the proposed changes in an [[:en:A/B testing|A/B test]] on several wikis. We want to measure how many readers click on a footnote marker and then proceed to jump to the reference list using the proposed version of Reference Previews compared to readers who receive the current version of Reference Previews. In addition, we will measure how many readers in both groups access the reference list via the table of contents. This will give us data-based insights into how many clicks on the footnote unintentionally open the reference list and how many readers only want to use Reference Previews. We would like to run our experiment on the following Wikipedia language versions: de, pl, fr, sv, fa, hu, hi, my, tl, lv, fy, hr. 10% of readers will see our modified version of Reference Previews in order to obtain sufficient data. The experiment is expected to run for 1-2 weeks at the end of March. We'll restore the current version of Reference Previews for all readers until we have evaluated the experiment, discussed the results with the community, and decided on further steps. </div> </div> We look forward to your feedback [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|on our talk page]] – or just reply to this post! Once the experiment is ready to go, we will also provide a link that you can use to test the changes yourself. --[[Tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[Usapang tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|kausapin]]) 12:23, 20 Pebrero 2026 (UTC) :As indicated on our project page [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/References/Reference_Previews&diff=prev&oldid=30215686], we will only test the proposed change when ''clicking'' on a footnote. Reference Previews will remain ''unchanged when hovering'' over a footnote marker. Reasons for this were concerns that the proposed transition from hover to persistent preview could be disruptive or at least feel unusual when interacting with reference content in the hover preview (e.g. when clicking on links). [[Tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[Usapang tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|kausapin]]) 13:30, 9 Marso 2026 (UTC) }} == Help == Hello, I recently created [[Pagpatay ng lahi sa Gaza|this]] article. Can someone help me improve it? [[Tagagamit:جودت|جودت]] ([[Usapang tagagamit:جودت|kausapin]]) 15:46, 23 Pebrero 2026 (UTC) {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! | content = == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> }} {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) | content = == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 17:11, 3 Abril 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> }} == Bagong mungkahi == Hello po. May bagong mungkahi po ako sa [[Usapang Wikipedia:Mga huling idinagdag]]. Salamat! <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 03:14, 6 Abril 2026 (UTC) == Hinggil sa mga salitang siyokoy == Sang-ayon [https://kwfdiksiyonaryo.ph/?query=siy%C3%B3koy sa Komisyon sa Wikang Filipino], ang mga [[Siyokoy (lingguwistika)|salitang siyokoy]] ay "alinman sa mga anyo ng salita na hindi tiyak ang pinagmulang wika (lalo na kung nakahahawig sa pinagsámang Ingles at Espanyol)." Pinauso marahil ng mga mamamahayag sa radyo ang mga salitang ito na mukhang Kastila pero inspirado pala sa ortograpiyang Ingles o sa di-malinaw na pinanggalingang ortograpiya (pero hindi Kastila). Marapat siguro na ipagbawal ang mga salitang siyokoy dito sa Wikipediang Tagalog, kahit na mas talamak ang mga ito sa pang-araw-araw na pananalita ng nakararami. Makikita sa ''userspace page'' kong [[Tagagamit:JWilz12345/Mga salitang siyokoy]] ang talaan ng mga salitang siyokoy at mga naaangkop na salita sa mga ito. Halimbawa: {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Imbes na !Naaangkop na (mga) salita |- |adbenturero |abenturero / taong mapagsapalaran |- |aspeto |aspekto / mukha / dako |- |bentahe |bentaha / lamang |- |dayalekto |diyalekto / dayalek / wikain |- |dayalogo |diyalogo / <s>dayalog</s> / salitaan / usapan / pag-uusap |- |endorso |endoso / piliin / pinagtibay / magtagubilin / lumagda / maglipat |- |groserya |groseri / tindahan |- |imahe |imahen / larawan |- |intrigero |intrigante |- |kontemporaryo |kontemporaneo / kontemporanyo / kapanahon / panahong ito |- |konsernado ("''the mother of all ''siyokoy'' words'') |konsernido / nababahala / nababalisa / may kinalaman |- |lebel |nibel / level / antas / taas |- |misyonaryo |misyonero |- |obhektibo |obhetibo |- |parliyamentaryo |parlamentaryo / mambabatas |- |parliyamento |parlamento / batasan |- |pesante |paisano / magbubukid / magsasaka |- |prayoridad |priyoridad / <s>prayoriti</s> / pagkauna / karapatang mauna |- |sirkumstansiya |sirkunstansiya / pangyayari / kalagayan / katayuan / pagkakataon / halimbawa |- |subhektibo |subhetibo |- |subheto |suheto / disiplina |} Ping ko po para sa mga pananaw at ''input'', sina {{ping|Jojit fb|GinawasaHapon|LknFenix}} (ilan sa aktibong mga tagagamit) at sina {{ping|Yivan000|Ysrael214}} (mga nakausap ko po sa [[wiktionary:tl:Wiksiyonaryo:Kapihan/2025/Disyembre#"Kasingkahulugans"]]). <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 12:17, 12 Abril 2026 (UTC) :@[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]] Hindi ipagbawal pero dapat iwasan. Dapat may balanse ng kung ano ang irikenomenda at sa maiintindihan pa din ng karamihan. Bagaman buhay ang lengguwahe, hindi ibig sabihin din noon na hahayaan natin ang kolokyalismo ang maging pamantayan. Pero, sana naman sa Tagalog Wikipedia iwasan ang salitang siyokoy sa mga pamagat ng mga konseptongg hindi nagagamit pang-araw-araw lalo na sa mga salitang akademiko. Halimbawa [[Girasyon]], dapat hirasyon kasi ang G ay nagiging H. Siguro mas lenient tayo sa mga madalas gamitin ng media tulad ng responsibilidad o asasinasyon. Basta pag ang salitang siyokoy ay gamit na gamit at maayos ang pagkakabaybay (hal. wag gamitin ang Akkadiano, Akadyano na lang kung maaari), ito ay ayos lang. <span style="color:#330005; font-size:1.65em; vertical-align:middle">𝄽</span> [[User:Ysrael214|ysrael214]] ([[User talk:Ysrael214|kausapin]]) 04:48, 13 Abril 2026 (UTC) {{ping|GinawaSaHapon}} inayos na ping. Pasensiya sa maling baybay. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 12:22, 12 Abril 2026 (UTC) :@[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]: Ayos lang. :Hindi ako sang-ayon sa pagbabawal. ''Hindi'' dapat pagbawalan ang mga ganitong baybay, kahit na nagmula ito sa KWF. Likas na bahagi yan ng proseso ng pagbuo ng salita. At isa pa, marami sa mga ito ay madalas na'ng gamitin dahil sa midya. Wala tayo sa posisyon para manduhan ang itatakbo ng wika, hindi tayo ang guwardiya ng wika. Trabaho yan ng KWF. Sa pananaw ng hangarin ng Wikipedia, karaniwang paggamit ang mananaig pagdating sa pagbaybay ng mga salita. :Marami sa mga ito ay talamak na at karaniwan na'ng ginagamit ng madla. Halimbawa, ''responsibilidad'', ''prayoridad'', ''kontemporaryo'', ''endorso'', ''sirkumstansiya'', at mas lalo na sa ''imahe'', na kung tutuusin ay halos ginagamit bilang salin ng salitang Ingles na ''image'' ("larawan") (mas ginagamit sa kasalukuyan ang ''imahen'' sa mga banal na larawan, hal. ''imahen ng Birheng Maria''). Sapat din ang paggamit sa mga mapagkakatiwalaang sanggunian para sa ''dayalogo'', ''aspeto'', at ''lebel''. Magmumukhang hiwalay sa realidad ng kasalukuyang ginagamit na wika kung ipipilit natin na "itama" ang mga ito, kahit na sa totoo lang ay likas na bahagi ito ng kahit anong wika. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 12:45, 12 Abril 2026 (UTC) ::@[[Tagagamit:GinawaSaHapon|GinawaSaHapon]] eh paano po ang ''claim'' ng enWiki article para sa TlWiki ([[w:en:Tagalog Wikipedia]]) na nagsasabing umaasa umano ang TlWiki sa ''UP Diksiyonaryong Filipino'' para sa mga saligang depinisyon? ([https://opinion.inquirer.net/9149/%E2%80%98utak%E2%80%99 Ginamit na sanggunian]). <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 13:56, 12 Abril 2026 (UTC) :::@[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]] Hindi sa lahat ng pagkakataon ay ganon ang kaso rito. Pangunahing sanggunian ang UPDF, oo, pero hindi ito ang bibliya o saligang-batas ng wiki na ito. Mas mananaig pa rin ang karaniwang pagbaybay ng mga salitang Tagalog, kahit na hindi ito "tama" sa paningin ng iba. Muli, kailangang isalamin ng Wikipediang Tagalog ang kasalukuyang anyo ng wika upang manatili itong accessible sa mga mambabasa. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 00:39, 13 Abril 2026 (UTC) ::::@[[Tagagamit:GinawaSaHapon|GinawaSaHapon]] Sang-ayon sa dapat manatiling accessible sa mga mambabasa. Huwag ipilit na mag-imbento ng salitang Tagalog rin para lang masabing "naitagalog" ang salita. Ayos lang ang salitang siyokoy, pero kapag neolohismo, ibang usapan na iyon. Ang mga diksiyonaryo ay gabay lamang kung ano ang mas maiintindihan ng mga mambabasa. <span style="color:#330005; font-size:1.65em; vertical-align:middle">𝄽</span> [[User:Ysrael214|ysrael214]] ([[User talk:Ysrael214|kausapin]]) 04:51, 13 Abril 2026 (UTC) :::::Ang nais ko lang sabihin ay kung gagamit ng salitang siyokoy, dapat alam nating gamit din. Hindi tayo mag-iimbento ng bagong salitang siyokoy din. <span style="color:#330005; font-size:1.65em; vertical-align:middle">𝄽</span> [[User:Ysrael214|ysrael214]] ([[User talk:Ysrael214|kausapin]]) 05:51, 13 Abril 2026 (UTC) :Magandang gabi @[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]], :Tulad ni @[[Tagagamit:GinawaSaHapon|GinawaSaHapon]], hindi rin ako sang-ayon sa pagbabawal. :Sa totoo lang, hindi ako sang-ayon sa rekomendasyon ng KWF. Hindi makatotohanang ituring ang mga impluwensiyang Espanyol at Ingles sa ating wika na parang tubig at langis na mapaghihiwalay. Ang mga impluwensyang ito ay matagal nang magkakahabi sa kultura at pagkakakilanlang Pilipino. Tulad ng madalas na pinagsasama sa ating mga kumbensyon sa pagpapangalan ang mga pangalang Ingles at mga apelyidong Espanyol, likas na sumasalamin ang ating wika sa paghahalong ito. Ang tinatawag nilang “salitang siyokoy” ay produkto ng organikong ebolusyon ng wika. :Nakikita ko rin na ang mahigpit na pagsusulong na ibalik sa orihinal na baybay ng Espanyol ang mga salitang hiram mula rito ay hindi praktikal at hindi kinakailangan. Ang nakararaming Pilipino ay hindi nagsasalita ng Espanyol, kaya ang pagpapatupad ng ortograpiyang Espanyol ay nagpapataw ng panlabas na pamantayan na hindi na umaayon sa aktuwal na paggamit ng wika. Nagtataas ito ng tanong: bakit dapat tayong patuloy na sumunod sa mga kumbensyon ng Espanyol na parang isa pa rin tayong kolonya? :Kahit sa mga bansang nagsasalita ng Espanyol sa Amerikang Latino, ang wika ay umunlad sa iba’t ibang paraan na sumasalamin sa mga lokal na konteksto, sa halip na mahigpit na pagsunod sa mga pamantayan ng Espanya. Sa parehong paraan, dapat pahintulutang umunlad ang Filipino sa sarili nitong landas, na hinuhubog ng mga nagsasalita nito, at hindi pinipigilan ng mga lipas na reseta. :Batay sa aking paninindigan, naniniwala ako na dapat payagan ang mga salitang siyokoy kung karaniwang ginagamit ang mga ito. Sa maraming pagkakataon, mas sumasalamin ang mga salitang ito sa likas na paggamit ng wika. :- [[Tagagamit:LknFenix|LknFenix]] ([[Usapang tagagamit:LknFenix|kausapin]]) 14:33, 12 Abril 2026 (UTC) :{{ping|JWilz12345}}, wala na akong maidagdag pa. Sang-ayon ako sa mga argumento nina GinawaSaHapon at LknFenix. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 10:07, 13 Abril 2026 (UTC) :@[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]] Ang problema ko dito ay hindi malinaw kung ano ang "siyokoy" (ayon sa Manwal sa Masinop na Pagsulat 4.9) at kung ano ang pwede (ayon sa MMP 4.10). Kahit ako na maigting na binasa ang dokumentong ito ay nalilito pa rin kung ano ang ipinapahiwatig dito — ang "kontemporaryo" ay bawal ("kontemporaneo" dapat) pero ang "siyentista" ay pwede ("siyentipiko" dapat). Walang concrete na definition patungkol sa dalawa, maliban lang sa ilang halimbawng hulapi. Kaya'y ito'y mahirap hustong ipagbawal, dahil maraming lalabas na edge cases. — <span style="font-size:25px">🍕</span> <span style="font-family:'Comic Sans MS';"><span style="color:#FFC83D">Yivan</span><span style="color:#F7894A">000</span> <small>^{[[User:Yivan000|view]]}_{[[User_talk:Yivan000|talk]]}</small></span> 13:34, 13 Abril 2026 (UTC) {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Request for comment (global AI policy) | content = == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 00:58, 26 Abril 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> }} {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Program submissions open: Bikol WikiConference 2026 | content = == Program submissions open: Bikol WikiConference 2026 == [[File:Bikol_WikiConference_2026_logo.png|frameless|250px|right]] The '''[[m:Bikol Wikipedia Community/Bikol WikiConference 2026|Bikol WikiConference 2026]]''' will take place '''29–31 May 2026 in Naga City''', under the theme: ''Advancing Language and Culture in the Digital Age''. The Bikol WikiCon is an extraordinary regional gathering that brings together Bikolanos actively supporting and contributing to open educational resources (OERs) with the vibrant Wikimedia communities in the Philippines. Next year, Bikol Wikipedia will be turning 20 years old. Reaching 2 decades is a strong milestone therefore it is also the right moment to ask harder questions about sustainability, quality and direction. The conference will serve as a venue for the participants to exchange and share their experiences, new ideas, and collaboration results, and to discuss the challenges encountered and the solutions adopted. We can’t wait to see you at the event! The conference will cover topics pertaining to Digital Resources, Heritage Advocacy, Cultural Preservation, and Partnerships with various institutional, social, and cultural contexts. You may submit any of the following types of session proposals: * '''Lightning talk:''' One presenter gives a talk with no follow-up by the audience. The total time for a lightning talk will be 10-15 minutes. * '''Lecture:''' One or two presenters offer(s) a presentation followed by questions and comments from the audience. The total time for a lecture (including questions and comments) will be 30-45 minutes. * '''Roundtable:''' A group of 10-15 people discusses a particular topic. The total time for a roundtable discussion will be 60 minutes. * '''Workshop:''' One or two moderators present(s) a topic by actively interacting with the audience. The total time for a workshop will be 60-120 minutes. * '''Meetup:''' A group of people with common interests informally meets to discuss different topics. The total time for a meetup is not pre-determined and depends on the proposer’s preferences. Submissions will be evaluated by the Program Committee based on: * Potential impact and expected outcomes * Relevance to the conference theme or focus areas Sessions may be recorded and made publicly available. If you prefer not to be filmed, you may indicate this during submission. '''→ [[m:Bikol Wikipedia Community/Bikol WikiConference 2026/Program|Submit your proposal on Meta]] or [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd1vYWPvrNltZS2ie51lYK-OB6cfS8E2NQFjH1I213dYl24NQ/viewform?usp=header Google Form]''' on or before '''May 15.''' For more information, or questions, contact: bikolwikicommunity(@)gmail.com Mabalos! On behalf of the Bikol WikiConference Organizing Team,<br> [[Tagagamit:Filipinayzd|Filipinayzd]] ([[Usapang tagagamit:Filipinayzd|kausapin]]) 06:41, 2 Mayo 2026 (UTC) }} == Translation request: [[:translatewiki:MediaWiki:Cite-reference-previews-reflist-link/tl]] == Hi, I'm Johannes from [[:meta:WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. Our team is currently preparing an [[:meta:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|experiment to test potential changes for Reference Previews]]. Tagalog Wikipedia will be one of the wikis taking part at the ~2 weeks A/B-test [[Usapang Wikipedia:Kapihan#Reference Previews – experiment|as announced]] – but tlwiki is still missing a translation for [[:translatewiki:MediaWiki:Cite-reference-previews-reflist-link/tl]] ([https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&showMessage=cite-reference-previews-reflist-link&group=ext-cite-user&language=tl&filter=&optional=1&action=translate translation interface link] – [[:commons:File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|screenshot for context]]). Could someone help us by providing the translation? Thank you very much! [[Tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[Usapang tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|kausapin]]) 12:17, 25 Mayo 2026 (UTC) :{{ping|Johannes Richter (WMDE)}} ''Done. I translated it. Thanks.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:28, 26 Mayo 2026 (UTC) ::Thank you! :) [[Tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[Usapang tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|kausapin]]) 05:19, 26 Mayo 2026 (UTC) {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Vote now in the 2026 U4C election | content = == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:15, 27 Mayo 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> }} == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|usapan]])</bdi> 17:12, 23 Hunyo 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:30, 25 Hunyo 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> 79zqdmfydklae9csefx2tynmr0z3t4n 0 5295 2214852 2084220 2026-07-06T12:40:40Z UndueMarmot 127823 lagyan ng infobox; ilipat ang larawan sa loob ng infobox 2214852 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement/Wikidata}} Ang '''Las Vegas''' ay ang pinakamalaking lungsod sa [[Nevada]], [[Estados Unidos]], ang pinakamalaking lungsod na naitatag sa [[ika-20 dantaon]], at isang pangunahing destinasyong pambakasyon, pang-''shopping'', at pansugal. Nagkaroon ito ng mabilisang paglago mula noong dekada-1960, at ayon sa senso ng 2010, may populasyon itong 583,756 katao,<ref name="Census 2010">{{Cite web| url=http://factfinder2.census.gov| title=Profile of General Population and Housing Characteristics: 2010 Demographic Profile Data (DP-1): Las Vegas city, Nevada| publisher=U.S. Census Bureau, American Factfinder| accessdate=9 Marso 2012}}</ref> mas-mataas sa populasyon nito na 478,434 noong 2000.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-geo_id=04000US32&-_box_head_nbr=GCT-PH1&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-format=ST-7 |access-date=2005-08-29 |archive-date=2006-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060208144350/http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-geo_id=04000US32&-_box_head_nbr=GCT-PH1&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-format=ST-7 |url-status=dead }}</ref> Sa tantiya ng [[Kawanihan ng Senso ng Estados Unidos]] (''U.S. Census Bureau'') noong 2013, ang populasyon ng lungsod ay 603,488.<ref name="City 2010">{{Cite web| url=http://factfinder2.census.gov| title=Geographic Identifiers: 2010 Demographic Profile Data (G001): Las Vegas city, Nevada; count revision of 01-07-2013| publisher=U.S. Census Bureau, American Factfinder| accessdate=9 Marso 2012}}</ref> Ang Las Vegas ay ''sister city'' ng [[Angeles|Lungsod ng Ángeles]], [[Pilipinas]]. ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Commons|Las Vegas|Las Vegas}} [[Kategorya:Mga lungsod sa Nevada]] [[Kategorya:Mga matataong lungsod ng Estados Unidos]] {{stub}} {{US-stub}} pcqy6u8jn6mtv52qkcnwi0kla2tvxrb 0 7829 2214970 2212942 2026-07-07T06:08:28Z ~2026-38388-01 163775 2214970 wikitext text/x-wiki <small>''Para sa bersyon ng artikulo na ito sa wikang Ingles tingnan ang [[:en:Iglesia_ni_Cristo|Iglesia ni Cristo]]''</small> {{Infobox Christian denomination |name = Iglesia Ni Cristo (Church Of Christ) |image = Iglesia ni Cristo flag.svg |caption = Ang Watawat ng Iglesia ni Cristo na pinaniniwalaang hango sa tricolor na bandera ng [[Italya]] na may kulay luntian, puti, at pula (unang lumabas ang watawat na ito noong panahon na nasakop ni [[Napoleon I ng Pransiya]] ang Italya). Sa gitna ay ang [[menorah]] ng mga [[Hudyo]]. |imagewidth = |main_classification = [[Restorasyonismo]]<br>[[Kontra-Trinidad]]<ref>[https://iglesianicristoreadme.blogspot.com/2014/07/facts-inc-beliefs-and-practices.html?m=1]</ref>{{efn|Ang Iglesia Ni Cristo (INC) ay hindi naniniwala sa Trinidad na katangian ni Hesukristo.}}<br>[[Protestantismo]]<ref>[https://archive.org/details/peopleofphilippi0000laub The People of the Philippines Their Religious Progress and Preparation for Spiritual Leadership in the Far East, 1925.]</ref><ref>[https://catalog.hathitrust.org/Record/001960657 A protestant view of the Iglesia ni Cristo]</ref> |imagealttext = |orientation = |Executive Minister = [[Eduardo V. Manalo]] <small>(Tagapamahalang Pangkalahatan)</small> |polity = |governance = Pamamahalang Sentral |area = 72 [[malayang estado]] {{nowrap|(base sa opisyal na INC Directory<ref name="incdirectory">{{cite web |title=INC Directory |url=https://directory.iglesianicristo.net/ |website=Iglesia Ni Cristo |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref>{{efn|Maaaring hindi kasama sa listahan ng INC ang creative access na mga bansa. Ayon sa kanilang website, nasa 166 na bansa at teritoryo na ang INC.<ref name="incabout">{{cite web |title=About the Iglesia Ni Cristo |url=https://iglesianicristo.net/about-us/ |website=Iglesia Ni Cristo About Us |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref>}})}} |headquarters = Blg. 1 Central Avenue, New Era, [[Lunsod ng Quezon]], [[Pilipinas]]<ref name="Harper 2"/> |founder = [[Felix Manalo|Felix Y. Manalo]] |founded_date = {{Start date and age|1914|07|27}} (petsa ng pagkarehistro sa [[Pamahalaan ng Pilipinas]] bilang ''Iglesia ni Kristo'' o INK){{efn|Ayon sa Articles of Incorporation ng Iglesia, ang petsa ng pagkakarehistro nito ay Hulyo 13, 1914 bilang Iglesia ni Kristo o INK,<ref name="increg">{{cite web |title=Iglesia ni Kristo Registration Document 1914 |date=July 14, 1914 |url=https://archive.org/details/IglesiaNiKristoRegistrationDocument1914 |access-date=May 30, 2020}}</ref> samantalang sa Amended Articles of Incorporation nito na isinumite noong 1948 ang nakalagay naman ng petsa ng pagkarehistro ay Hunyo 27, 1914 (bilang Iglesia ni Cristo o INC). Hulyo 27, 1914 na ang nakalagay na petsa sa Amended Articles of Incorporation na isinumite noong 1973.<ref>{{cite web |title=Iglesia Ni Cristo Amended Articles Of Incorporation 1973 |url=https://archive.org/details/IglesiaNiCristoAmendedArticlesOfIncorporation1973/page/n1/mode/2up |website=Internet Archive |access-date=24 October 2025}}</ref> Ang huling nabanggit na petsa ay nasa websayt na ng [[Komisyon sa mga Panagot at Palitan|SEC]] ngayon.<ref name="sec">{{cite web |title=SEC company verification system |url=https://checkwithsec.sec.gov.ph/check-with-sec/index |website=Securities and Exchange Commission Philippines |access-date=24 October 2025 |archive-date=8 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808162452/https://checkwithsec.sec.gov.ph/check-with-sec/index |url-status=dead }}</ref> Ito rin ang ginugunita ng Iglesia ngayon na petsa (Hulyo 27).}}<br>{{Start date and age|1913|12|25}} (petsa ng [[bautismo]] ng mga unang kaanib ng Iglesia ni Cristo) |founded_place = Punta, Santa Ana, [[Maynila]], [[Pilipinas]] |separated_from = |parent = |merger = | separations = Iglesia Verdadera de Cristo Jesus (1922, later renamed as The Most Holy Church of God in Christ Jesus)<ref name="tuggy">{{cite book |last1=Tuggy |first1=Arthur Leonard |title=Iglesia Ni Cristo A Study In Independent Church Dynamics |date=1976 |publisher=Conservative Baptist Publishing |location=Quezon City |url=https://archive.org/details/IglesiaNiCristoAStudyInIndependentChurchDynamics/IglesiaNiCristo-AStudyInIndependentChurchDynamics/page/n3/mode/2up |access-date=24 October 2025}}</ref><ref name="tripod">{{cite web |title=Felix Y. Manalo and the Iglesia ni Cristo |url=https://student631.tripod.com/id7.html |access-date=23 October 2025 }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |title=The Most Holy Church of God in Christ Jesus |url=https://mostholychurch.com/ |access-date=23 October 2025}}</ref><br>Iglesia ng Dios kay Cristo Jesus (1928, later renamed as Iglesia ng Dios kay Cristo Jesus, Haligi at Suhay ng Katotohanan)<ref name="tuggy"/><br>INC Defenders (2015)<ref>[https://www.incdefenders.org/ INC Defenders]</ref><br>True Church of Christ (2015, also known as Small Remnant)<ref>{{Cite web |url=https://smallremnant.org/index.php/en/ |title=Small Remnant |access-date=2025-11-10 |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128014842/https://smallremnant.org/index.php/en/ |url-status=dead }}</ref><br>Church of Yahusha 1914 Ministries (2020)<ref>[https://churchofyahusha.org/ Church of Yahusha (Church of Yahusha 1914 Ministries)]</ref><br>Assembly of Yahusha (2021)<ref>[https://www.aoy.today/ Assembly of Yahusha]</ref> |hospitals = New Era General Hospital |aid = Felix Y. Manalo Foundation, Inc<br>UNLAD International, Inc. |congregations = 178 na distrito<ref name="incabout">{{cite web |title=About the Iglesia Ni Cristo |url=https://iglesianicristo.net/about-us/ |website=Iglesia Ni Cristo About Us |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref><br>3,222 na lokasyon (karamihan ay kapilya)<ref>{{cite web |title=Thousands gather for Worldwide Evangelical Mission |url=https://www.pasugo.com.ph/thousands-gather-for-worldwide-evangelical-mission/ |website=Pasugo |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref><br>5,968 na kongregasyon<ref name="incdirectory"/><br>2,715 house churches, group worship services, at church extensions<ref name="incdirectory"/> |ministers = 5,252 (naordenahan hanggang sa taong 2025)<ref>{{cite web |title=Ordination of Ministers, Recognitions, and 41st Commencement Exercises |url=https://incmedia.org/ordination-of-ministers-recognitions-and-41st-commencement-exercises/ |website=INC Media |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref> |members = Noong 2020, tinatayang 2.8 milyon ang bilang sa Pilipinas lamang, at humigit-kumulang 3 milyon ang populasyon sa buong mundo.<ref>{{cite web |last1=Bullard |first1=Eric |title=Iglesia ni Cristo |url=https://www.ebsco.com/research-starters/religion-and-philosophy/iglesia-ni-cristo |website=EBSCO |access-date=23 October 2025}}</ref> | other_names = INC, Iglesia, {{lang-en|Church of Christ}}, {{lang-es|Iglesia de Cristo}}, {{lang-ger|Kirche Christi}}, {{lang-fr|Eglise du Christ}}, {{lang-pt|Igreja de Cristo}} |tertiary = [[New Era University]]<br> College of Evangelical Ministry | website = [http://www.incmedia.org www.incmedia.org] [http://www.iglesianicristo.net www.iglesianicristo.net] }} Ang '''Iglesia ni Chris Brown'''<ref>{{cite journal |date=May 2007 |title=The official name of the church with upper case ''I'' in ''Iglesia'' and ''C'' in ''Cristo'' and lower case ''n'' in ''ni'', as it appears on the copyright notice of the magazine Pasugo - Felix' Message |journal=Pasugo - Message |location=Quezon City, Philippines |publisher=Iglesia ni Cristo |volume=59 |issue=5 |issn=0116-1636}}</ref> binibigkas na [ʔɪɡˌlɛː.ʃɐ nɪ ˈkɾiːs.to] (Ingles: Church of Christ; daglat '''INC''') ay isang bagong kilusang relihiyoso (''new religious movement'')<ref name="Harper 2">{{cite journal|url=http://www.sacredtribesjournal.org/stj/images/Encyclopedia/Iglesia_Cristo.pdf |pages=1–3 |journal=STJ's Encyclopedia of New Religious Movements |author=Anne C. Harper |title=Iglesia ni Cristo |publisher=Sacred Tribes Press |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111005190812/http://www.sacredtribesjournal.org/stj/images/Encyclopedia/Iglesia_Cristo.pdf |archive-date=October 5, 2011}}</ref><ref name=yuchen>{{cite journal |last1=Ma |first1=Yuchen |title=New Religious Movements in the Philippines: Their Development, Political Participation, and Impact |journal=Religions |date=7 April 2025 |volume=16 |issue=4 |page=471 |doi=10.3390/rel16040471 |doi-access=free }}</ref> na itinatag sa Pilipinas noong 1913 at narehistro noong Hulyo 27, 1914 sa pangunguna ni [[Felix Manalo]] at ng kanyang mga kasamahan. <ref name="nhi2" /><ref name="sophia2" /><ref name="Tipon">Tipon, Emmanuel (Hulyo 28, 2004). [https://web.archive.org/web/20071013143118/http://philippinenews.com/news/view_article.html?article_id=586e5943f3ab9a2049e883c382ca1842 "Iglesia ni Cristo celebrates 90th anniversary"](sininop mula sa [http://philippinenews.com/news/view_article.html?article_id=586e5943f3ab9a2049e883c382ca1842 orihinal] noong 2007-10-13). ''PhilippineNews.com''. Hinango noong Agosto 19, 2005</ref> Si Felix Ysagun Manalo ang unang Tagapamahalang Pangkalahatan at tagapagtatag ng Iglesia ni Cristo. Inilalarawan ng Iglesia ni Cristo ang kanilang sarili bilang "nag-iisang tunay na Iglesia" at nagsasabing sila ang muling pagbangon ng tunay na Iglesia na itinatag ni [[Hesus]], at ayon sa doktrinang INC ay nawala sa loob ng libo-libong taon.<ref name='sophia'>{{cite journal | url = http://repository.cc.sophia.ac.jp/dspace/bitstream/123456789/5124/1/200000079942_000012000_95.pdf | title = A Historical Analysis of the Iglesia ni Cristo: Christianity in the Far East, Philippine Islands Since 1914 | author = Adriel Obar Meimban | publisher = Sophia University | location = Tokyo | pages = 98–134 | year = 1994 | issue = 12 | journal = The Journal of Sophia Asian Studies | access-date = 2014-02-26 | archive-date = 2016-03-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160308064719/http://repository.cc.sophia.ac.jp/dspace/bitstream/123456789/5124/1/200000079942_000012000_95.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name='Harper 1'>{{cite book | title = The Iglesia ni Cristo and Evangelical Christianity | author = Anne C. Harper | date = 2001-03-01 | accessdate = 2011-06-12 | pages = 101–119 | publisher = The Network for Strategic Missions | url = http://www.strategicnetwork.org/pdf/kb06048.pdf | archive-date = 2011-09-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110927131325/http://www.strategicnetwork.org/pdf/kb06048.pdf | url-status = dead }}</ref> Sinasaad sa mga tala na ang opisyal na pagkakatala ng Iglesia ni Cristo sa pamahalaang Pilipinas noong 27 Hulyo 1914 sa pamamagitan ni [[Felix Manalo|Felix Y. Manalo.]] Ayon sa pananaw ng mga theologians, scholars, at iba pa, ang Iglesia ni Cristo ay may paniniwalang exclusivism, ibig sabihin naniniwala sila na sila lamang ang maliligtas sa araw ng paghuhukom. Noong si Felix Y. Manalo ay pumanaw noong 1963, ang Iglesia ni Cristo ay isa nang pambansang simbahan na mayroong 1,250 kongregasyon, at 35 malalaking konkretong katedral.<ref name="Sanders">Sanders, Albert J., "An Appraisal of the Iglesia ni Cristo," in Studies in ''Philippine Church History'', ed. Anderson, Gerald H. (Cornell University Press, 1969)</ref> Ang kaniyang anak na si [[Eraño Manalo]] ang sumunod na tagapanguna ng simbahan at nanguna sa kilusang pagpapalaganap sa buong mundo hanggang siya ay pumanaw noong 31 Agosto 2009,<ref name='erdy dead'>{{cite news | url = http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/nation/view/20090902-223133/Iglesia-ni-Cristo-leader-Erao-Manalo-dies | title = Iglesia ni Cristo leader Eraño Manalo dies | author = Arlyn dela Cruz | newspaper = Philippine Daily Inquirer | date = 2009-09-02 | accessdate = 2011-06-07 | archive-date = 2012-02-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120204223359/http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/nation/view/20090902-223133/Iglesia-ni-Cristo-leader-Erao-Manalo-dies | url-status = dead }}</ref> ang kanya namang anak na si [[Eduardo V. Manalo]] ang humalili sa kanya bilang tagapamahalang pangkalahatan.<ref name='eduardo'>{{cite web | url = http://abs-cbnnews.com/nation/09/01/09/no-shifts-seen-when-ka-erdies-son-takes-over-inc | publisher = ABS–CBN News | title = No shifts seen when Ka Erdie's son takes over INC | author = Aries Rufo | date = 2009-09-02 | accessdate = 2011-10-07 | archive-date = 2011-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110808083108/http://www.abs-cbnnews.com/nation/09/01/09/no-shifts-seen-when-ka-erdies-son-takes-over-inc | url-status = dead }}</ref> Noong 2020, ang [[senso]] ng Pilipinas mula sa Philippine Statistics Authority (PSA) ay nakapagtala ng 2.6 na bahagdan (2.6%) ng populasyon na nagpapakilalang mga kaanib sa Iglesia ni Cristo. Dahil dito, ang INC ang sinasabing panglima sa pinakamalaking samahang panrelihiyon sa Pilipinas kasunod ng [[Simbahang Katoliko]] (Roman Catholic Church) (78.8%), [[Islam]] (6.4%), Ebangheliko (Evangelical) (4.8%), at [[Protestante]] (Protestant) (2.8%).<ref>{{Cite web |title=Religious Affiliation in the Philippines (2020 Census of Population and Housing) - Statistical Tables |url=https://psa.gov.ph/system/files/phcd/3_Statistical%20Table%20for%20Religious%20Affiliation%20%28for%20Posting%29_RML_12082022_PMMJ_CRD_1.xlsx |website=Phillipine Statistics Authority}}</ref> Noong Hulyo 2, 2014, idineklara ng pamahalaan ng Pilipinas ang taong 2014 bilang "Taon ng Sentenaryo ng Iglesia Ni Cristo" sa bisa ng Proklamasyon Blg. 815. Inilabas ang proklamasyong ito upang "palawigin ang kabatiran ng mga tao" sa mga naiambag ng INC sa pambansang pagsulong.<ref name=centennial>{{cite news|last1=Tan|first1=Kimberly Jane|title=PNoy forms task force for Iglesia ni Cristo centennial celebration|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/368657/news/nation/pnoy-forms-task-force-for-iglesia-ni-cristo-centennial-celebration|accessdate=July 4, 2014|publisher=GMA News|date=July 4, 2014}}</ref> ==Antasan at pangangasiwa ng Iglesia ni Cristo== Ang Iglesia Ni Cristo (INC) ay may maugnaying kayarian ng pamamahala na nakabatay sa isang antasan<ref>{{Cite web |date=2025-12-27 |title=Definition of HIERARCHY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/hierarchy |access-date=2025-12-30 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> ng mga posisyon mula sa sentral na pamunuan hanggang sa lokal na kongregasyon. Ang Iglesia ni Cristo ay nakatuon sa pagkakaroon ng direksyon ng doktrina, pangangaral, at nagpapaganap na pamahalaan sa mga sangay nito.<ref>{{Cite web |title=The Church Administration – Iglesia Ni Cristo (Church Of Christ) |url=https://iglesianicristo.net/beliefs/the-church-administration/ |access-date=2025-12-30 |language=en-US}}</ref> [[Talaksan:Rodrigo Duterte - Eduardo Manalo meet (cropped).jpg|thumb|Si Eduardo Villanueva Manalo ang kasalukuyang tagapamahalang pangkalahatan (o ''general manager'') ng Iglesia ni Cristo. Itinakwil niya ang kaniyang mga magulang at kapatid sa gitna ng [https://www.philstar.com/headlines/2015/07/24/1480713/expelled-manalo-accuses-inc-corruption 2015 Iglesia Ni Cristo leadership scandal]. ]] Ang pinakamataas na antas ng antasan ang tagapamahalang pangkalahatan<ref>{{Cite web |last=Cascante |first=Paul Matthew |date=2019-09-02 |title=The essential role of the Church Administration |url=https://www.pasugo.com.ph/the-essential-role-of-the-church-administration/ |access-date=2025-12-30 |website=Pasugo God's Message |language=en-US}}</ref>, na itinuturing na pangunahing pinuno ng Iglesia ni Cristo. Ang tungkulin ng tagapamahalang pangkalahatan ay mamahala at magbigay ng pangunahing tagubilin o desisyon. Katuwang niya ang Deputy Executive Minister, na nagsisilbing sumusuporta at maaaring umako ng mga tungkulin kapag kinakailangan. Mula sa posisyong ito nagmumula ang karamihan sa mga desisyon at patakaran na ipinatutupad sa iba’t ibang antas ng Iglesia. Nasa ilalim ng pamunuan ang Central Administration o Central Office<ref>{{Citation |title=INC Central Temple |date=2025-11-16 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=INC_Central_Temple&oldid=1322505805 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-12-30}}</ref>, na nagsisilbing pangunahing administrative hub. Sa tanggapang ito matatagpuan ang mga departamento at opisina na responsable sa iba’t ibang gawain, tulad ng pangangasiwa sa pananalapi, pangangaral, edukasyon sa teolohiya, komunikasyon, at iba pang operasyon. Ang tungkulin ng mga sangay na ito ay ipatupad ang mga tagubilin ng pamunuan at tiyaking maipapadala ang mga ito sa bawat distrito at lokal na kongregasyon. [[Talaksan:Iglesia ni Cristo (34381678065).jpg|thumb|Ang Templo Central ay isa sa pangunahing gusali ng pamunuan ng Iglesia ni Cristo]] Ang Iglesia ay nahahati sa mga Ecclesiastical Districts, na pinangungunahan ng District Supervising Ministers. Ang kanilang papel ay mag-coordinate sa pagitan ng Central Administration at ng mga lokal na kongregasyon sa nasasakupan nila. Sa lokal na antas naman ay naroon ang Local Ministers, na may responsibilidad sa pangaraw-araw na gawaing pang-espiritwal at administratibo sa kani-kanilang kongregasyon. Sa ibaba ng lokal na pamunuan ay ang iba’t ibang Church Officers, gaya ng mga diakono, diakonesa, kalihim, choir members, at iba pang opisyal. Ang mga tungkulin nila ay suportahan ang operasyon ng lokal, kabilang na ang paghahanda ng mga serbisyong panrelihiyon, gawaing pang-organisasyon, at iba pang gawaing itinalaga. Sa kabuuan, ang hirarkiya at administrasyon ng Iglesia Ni Cristo ay nagbibigay-diin sa sentralisadong pamumuno na nanatili sa pamilyang Manalo at malinaw na pagkakahati ng tungkulin. Ang estrukturang ito ay iniulat na ginagamit upang mapanatili ang konsistensiya sa doktrina, patakaran, at pamamahala sa mga kongregasyon sa iba’t ibang lugar. == Kasaysayan == [[Talaksan:felixManalo.jpg|thumb|170px|left|Larawan ni Felix Y. Manalo sa pabalat ng ''Pasugo''.]] Ayon sa paniniwala ng INC, si Felix Manalo ang pinaniniwalaang hulíng [[propeta|propetang]] ipinadala ng Diyós, ang "anghel mula sa Silangan" na nasasaad sa Apocalipsis 7:1-3, at ang "ibong mandaragit" na nasasaad sa Isaias 46:11. Mula noong namatay si Manalo noong 1963, may dalawa na sa pamilya Manalo ang humalili sa kanyang tungkulin.<ref>{{cite journal |last1=Ma |first1=Yuchen |title=New Religious Movements in the Philippines: Their Development, Political Participation, and Impact |journal=Religions |date=7 April 2025 |volume=16 |issue=4 |access-date=23 October 2025}}</ref> [[File:Physical logo of Iglesia ni Cristo.jpg|thumb|Pisikal na larawan ng logo ng Iglesia ni Cristo, na may baliktad na tatsulok sa disenyo.]] Ang nilalaman ng kasaysayan ng Iglesia ni Cristo ay nakasalalay at umiikot sa ika-dalawampung siglo, na makikilala sa pagbangon ng mga kilusang laban sa kolonyalismo sa mga kanayunan, na kadalasan ay may temang pananampalataya. Sa panahong ito, ang mga dayuhang misyonaryong mula sa Amerika ay nagpakilala sa kulturang Pilipino ng mga mapagpipilian sa [[Katolisismo]] na siya namang pamana ng mga Kastila.<ref name="Partridge">Partridge, Christopher (Ed.) (2004). ''Encyclopedia of new religions, new religious movements, sects and alternative spiritualities''. (Oxford: Lion Publishing, 2004) {{ISBN|0-7459-5073-6}}.</ref> [[Talaksan:Iglesia Ni Cristo Lokal ng Tondo.jpg|thumb|Ang Lokal ng Tondo, na itinatag noong Nobyembre 6, 1915, ang pangalawang pinakamatandang kongregasyon ng Iglesia ni Kristo matapos ang nabuo sa Punta, Santa Ana. Ang kasalukuyang bahay pananambahan nito ay nabuo noong 1967.]] Sa edad na pito, lumahok siya sa mga klase ng isang "Maestro Cario", ngunit bunsod ng [[Himagsikang Pilipino]] ay hindi nakapagtapos ng pag-aaral si Felix Manalo. Sa halip, siya ay natutong magsaka at gumawa ng mga sombrero.<ref name="modesto">{{cite journal |last1=Modesto |first1=Salvador Trani |title=The Iglesia Ni Kristo |journal=Unitas |date=October–December 1958 |volume=31 |issue=4 |url=https://digilib.ust.edu.ph/digital/collection/unitas/id/16887/rec/2 |access-date=24 October 2025}}</ref> Sa kaniyang pagsasaliksik sa teolohiya mula pagkabata, si [[Felix Manalo]] ay nagpalipat-lipat sa iba't ibang samahang panrelihiyon. Matapos iwanan ang [[Katolisismo]], umanib siya sa mga Kolorum, isang pangkat ng mga relihiyosong pinagsama ang paniniwalang [[Kristiyano]] at [[Animismo]] ng mga sinaunang Pilipino. Sinubukan niyang aralin ang mga iba't ibang turo ng kanyang nasamahang relihiyon, una ang mga [[Metodista]], sunod ay ang mga [[Presbiterianismo|Presbyteriano]], mga [[Restorasyonismo|Discipulos]] (Iglesia Ni Cristo na naitatag sa Pilipinas ng Mision Cristiana noong 1901), at mga [[Adbentista]]. Kaya lamang, ayon kay Manalo, sa bawat isa ay mayroon siyang nasasabing mga kakulangan sa kanilang doktrina. Sa kanyang pagkabigo ay sinubukan din niya ang mga samahang [[ateista]] at [[agnostiko]].<ref name="reed">{{Cite journal | url = http://www.kitlv-journals.nl/index.php/btlv/article/viewFile/1659/2420 | title = The Iglesia ni Cristo, 1914-2000. From obscure Philippine faith to global belief system | date = 2001 | author = Robert R. Reed | journal = Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia and Oceania | publisher = Royal Netherlands of Southeast Asian and Caribbean Studies | location = Leiden | volume = 157 | issue = 3 | pages = 561–608 | format = PDF | access-date = June 7, 2011 | archive-date = April 2, 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120402090624/http://www.kitlv-journals.nl/index.php/btlv/article/viewFile/1659/2420 | url-status = dead }}</ref> Subalit maging ang mga ito ay hindi napunan ang kaniyang pangangailangang espiritwal. Isang araw, gamit ang mga panitikang teolohiyang naipon niya mula sa mga relihiyong kanyang nasamahan, at dala maging ang iba't ibang salin ng bibliya, siya ay nagkulong sa isang silid at doon sinimulan niya ang pansariling pagsasaliksik sa teolohiya. Pagkatapos ng tatlong araw at gabi habang nag-aayuno, lumabas siya dala ang mga aral na siyang magiging pundasyon ng mga turo ng Iglesia ni Kristo noong Nobyembre 1913. Binautismuhan ang mga unang kaanib ng Iglesia noong Disyembre 25, 1913. Inimbitahan din ni Manalo ang mga kakilala sa mga Simbahang Protestante na umanib sa kanyang bagong tatag na samahan, katulad ni Justino Casanova ng Iglesia Ni Cristo (1901) at ni Obispo Nicolas Zamora ng mga Metodista. Sumama si Casanova kay Manalo, samantalang tinanggihan ni Zamora ang alok sa kanya.<ref name="Palafox">Palafox, Quennie Ann J. [http://www.nhi.gov.ph/index.php?option=com_content&task=view&id=158&Itemid=1 'First Executive Minister of the Iglesia ni Cristo (Church of Christ)'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213230302/http://www.nhi.gov.ph/index.php?option=com_content&task=view&id=158&Itemid=1|date=2012-02-13}} "National Historical Institute"</ref><ref name="Villanueva">Villanueva, Robert C. ''The Untold Story of the Iglesia ni Cristo'' (Philippine Panorama, 1992)</ref><ref name="GM25Y1993">'25 Years in the West, ''God's Message'' (Manila: 1993)</ref><ref name="Crisostomo">Crisostomo, Isabelo T. [http://www.iglesianicristo.us/fymbio.html 'Felix Y. Manalo and the Iglesia ni Cristo'], ''Pasugo'' (Mayo-Hunyo 1986)</ref>{{efn|Ayon sa INC, kasapi si Manalo ng kongregasyong Metodista na pinamumunuan ni Zamora noong 1904. Hindi gaanong natatalakay ng INC or ng mga Metodista kung ano man ang koneksyon nila Zamora at Manalo. Yumao si Zamora noong Setyembre 14, 1914, dalawang buwan matapos irehistro ni Manalo ang ''Iglesia ni Kristo''.}} Noong Hulyo 27, 1914, bunsod ng mga paniniwalang ilegal ang pamamalakaya at pamamahayag ni Felix Manalo kung walang nakarehistrong simbahan, inirehistro niya sa [[Kagawaran ng Pananalapi|Kagawaran ng Komersyo]] ang Iglesia Ni Kristo (INK), kung saan si Manalo ang naging Tagapamahalang Pangkalahatan. Ipinalaganap ni Felix Manalo ang kanyang mensahe sa kanyang pook at unti-unti niyang napalaki ang Iglesia. Hindi gaanong pinansin ng mga umiiral ng mga simbahan ang pag-usbong ng Iglesia ni Cristo na itinatag ni Felix Manalo. [[Image:Punta.jpg|220px|left|thumb|Itinayo noong 1937, ang dating kapilya ng Lokal ng Punta sa Santa Ana, [[Manila]] ay ginawa nang INC Museum ngayon. Kapansin-pansin ang mga titik na '''INK''' sa bakod ng nasabing gusali, ang daglat ng ''Iglesia ni Kristo'' na orihinal na pangalang ipinarehistro ni Felix Manalo noong 1914.<ref>{{cite web|title=Punta And The Iglesia ni Cristo|url=http://www.theurbanroamer.com/tag/punta/|website=www.theurbanroamer.com|publisher=The Urban Roamer|access-date=August 24, 2014}}</ref>]] Ang paglaki ng Iglesia ay maaring dahil sa pagnanais ng ibang mga Pilipinong Kristiyano na magkaroon ng malayang samahang Kristiyano, ngunit sa ilang taong buhay ang Iglesia ni Kristo ay hindi pa ganap na ministro si Felix Manalo. Kaya naman noong Disyembre 25, 1918, sa ikalimang anibersaryo ng Iglesia ni Kristo, inordernahan si Manalo ng mga sumusunod na mga obispo at pastor: Alejandro Reyes ([[Sangguniang Pambansa ng mga Simbahan sa Pilipinas|Iglesia Evangelica Metodista en las Islas Filipinas o IEMELIF]]), Victoriano Mariano ([[Sangguniang Pambansa ng mga Simbahan sa Pilipinas|IEMELIF]]), Gil Domingo ([[Sangguniang Pambansa ng mga Simbahan sa Pilipinas|Iglesia de los Cristianos Filipinos]]), Guillermo Zarco ([[Presbiterianismo|Simbahang Presbyteriano]]), Emiliano Quijano (Iglesia ni Cristo 1901){{efn|Maliban sa sermon ng pasasalamat sa okasyong ito, si Quijano rin ang nagkasal kay Manalo sa kanyang naging asawa. Ang simbahang itinatag ng Mision Cristiana (Discipulos) sa Pilipinas noong 1901 ay '''Iglesia Ni Cristo'''. Upang makilala ang pagkakaiba sa Iglesia Ni Kristo na itinatag ni Felix Manalo noong 1914, dinagdag ang taon ng pagkakatatag. Mangyaring maalala na ang simbahan ni Manalo ay nairehistro bilang ''Iglesia ni Kristo'' o INK.}}, Nicolas Fajardo ([[Cosmopolitan Church|Evangelical Church]]), Roque Bautista ([[Cosmopolitan Church|Evangelical Church]]).<ref>[https://archive.org/details/IglesiaNiKristo5thYearAnniversaryAndOrdinationOfFelixY.ManaloDatedDecember251918 Iglesia Ni Kristo 5th Year Anniversary Letter of Invitation And Ordination Of Felix Y. Manalo Dated December 25, 1918]</ref> Ilang buwan ang nakalipas, noong Mayo 1919, inordenahan naman ni Manalo ang tatlong unang ministro ng INC na sina Justino Casanova (''pangulo ng lupon''), Federico Inocencio (''kagawad ng lupon''), at Teodoro Santiago (''kalihim ng lupon''). Bago lumisan patungo sa Estados Unidos noong Agosto 1919, dinalaw ni Manalo ang lahat ng kanilang mga kongregasyon at iniwan ang pamamahala sa mga bagong ordenang mga ministro hanggang sa kanyang pagbabalik sa Pilipinas noong 1921. Dalawang beses pumunta sa Estados Unidos si Manalo, noong 1919 at noong 1938.<ref name="tripod">{{cite web |title=Felix Y. Manalo and the Iglesia ni Cristo |url=https://student631.tripod.com/id7.html |access-date=23 October 2025 }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="nhi">{{cite web | url = http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | title = 122nd Birth Anniversary of Ka Felix Y. Manalo | author = Quennie Ann J. Palafox | publisher = National Historical Commission of the Philippines | pages = 1–2 | access-date = June 7, 2011 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20131204003308/http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | archive-date = December 4, 2013 | df = mdy-all}}</ref> Ayon sa INC, nag-aral si Manalo sa seminaryong [[Protestante]] na Pacific School of Religion (PSR), isang institusyon na kaanib ng United Church of Christ (sa Amerika). Si Manalo mismo ay may alaalang nakaaway niyang kaklaseng Hapones roon. Kaya lamang, wala sa mga tala ng PSR na naging mag-aaral nila si Manalo sa kahit anong taon.<ref>[https://www.psr.edu/ Pacific School of Religion]</ref> Habang wala sa Pilipinas si Manalo, may mga pagbabago na isinagawa sa loob ng Iglesia, katulad ng pagkakaroon ng midweek worship service (samba kapag Miyerkules). Pagbalik ni Manalo, nagustuhan nito ang pagkakaroon ng dalawang araw na sapilitang pagsamba kada linggo, kaya lamang imbes na Miyerkules ay ginawa niya itong Huwebes. Tinanggal rin ang kasanayan ng mga ministrong INC na pagsusuot ng sutana, na makikitang suot ng mga Katolikong pari at Protestanteng ministro.<ref name="tuggy"/><ref name="zabala">{{cite book |last1=Igmidio |first1=Zabala |title=Ako'y naging ministro ng "Iglesya ni Cristo" |date=1959 |publisher=L. Cribe Press}}</ref> Sa kasalukuyan, iba-iba na ang araw ng pagsambang isinasagawa ng Iglesia. Depende sa lokal, may pagsamba na rin kada Miyerkules, Biyernes, at Sabado. May mga pagkakataon ring sinuspinde ng Pamamahala ng Iglesia ang pagsamba sa Linggo, araw na tinuturing na nararapat na [[Pagsamba sa simbahan|araw ng pagsamba]] sa [[Kristiyanismo]].<ref name="incdirectory"/> [[File:Iglesia ni Cristo Lokal ng San Francisco del Monte.jpg|thumb|Nakumpleto noong Hulyo 27, 1962, ang INC Lokal ng San Francisco del Monte, na kilala rin bilang ''Lokal ng Frisco'', ay isa sa mga malaking kapilya na dinisenyo ng arkitektong Pilipino na si Carlos A. Santos-Viola para sa INC. Ito rin ang isa sa mga huling kapilya na pinasinayaan ng tagapagtatag ng Iglesia ni Cristo na si [[Felix Manalo]], na kalaunan ay magiging pook ng kanyang burol noong 1963. Bago ang pagtatayo ng kasalukuyang gusali ng INC Lokal ng Tondo (1967) at ng INC Lokal ng Templo Central (1984), ang INC Lokal ng Frisco ang pinakamalaking kapilya ng Iglesia base sa seating capacity nitong 3,200.]] Ang unang malaking pagsubok sa Iglesia ni Cristo (na kilala pa rin sa panahong ito bilang ''Iglesia ni Kristo'' o INK) ay ang paghiwalay ng ilan sa mga naunang ministro nito gaya nila Teofilo Ora, Januario Ponce, at Basilio Santiago noong 1922. Nahati ang Iglesia lalo na sa mga lalawigan tulad ng [[Bulacan]] at [[Nueva Ecija]] dahil na rin sa hindi pagkakaunawaan ng pangkat nila Ora at pangkat nila Manalo pagdating sa doktrina. Ayon kila Ora, hindi nagiging mahalaga si [[Hesus]] sa mga paksa, mali ang nagiging pag-unawa sa mga teksto, at hindi maayos ang nagiging pamamalakad ng Iglesia, lalo na sa mga pagpapasya ukol sa nauulat na pang-aabuso at imoralidad. Dahil na rin sa tindi ng naging epekto ng paghiwalay nila Ora, naisipan ni Manalo na ipangaral ang kanyang sarili bilang "Huling Sugo ng Diyos sa mga Huling Araw" at "Ang Tanging Sugo na may Dalawang Pagkahalal sa Karapatan." Bunsod na rin nitong pagbabago sa doktrina, lalong humigipit ang hawak ni Manalo sa Iglesia at sa buhay ng kanyang mga miyembro. Ang tawag na sa mga kaanib ng mga taga-labas ay "Iglesia ni Manalo" at mga "Manalista" dahil na rin sa panatiko nilang pagsunod sa Pamamahala.<ref name="reed"/> Ilang taon lamang ang lumipas, sinundan naman ito ng kampanya para sa reporma ni Nicolas Perez noong 1928. Nagprotesta si Perez laban sa mga abuso sa Iglesia, ang pabago-bagong mga doktrina, lalo na tungkol sa mga bisyo at pagsusuot ng alahas, at ang matinding pagkontrol ng Iglesia sa kanilang mga kaanib, sa puntong sinisira na nito ang kanilang kapasidad sa bukas at [[kritikal na pag-iisip]]. Noong nagsimula ang Iglesia, pinagbabawal ni Manalo ang mga bisyo gaya ng paninigarilyo, pag-iinom, pati na soft drinks, at ang pagsusuot ng alahas. Kalaunan, sa pagdami ng mga may-kayang mga kaanib at dahil na rin sa hirap ipatupad sa mga bagong miyembro ang mahigpit na pagbabawal na ito, pinalitan rin ang doktrina ukol sa mga bisyo at alahas. Sa kanyang paghiwalay mula sa Iglesia, nagdala rin si Perez ng ilang daang mga miyembro na iniwan rin ang Iglesia.<ref name="zabala"/> Ayon kay Teodoro Santiago, ministro ng INC, nagsimulang hayagan na itakwil ni Manalo ang pagkadiyos ni [[Kristo]] noong 1932, ngunit pinanindigan pa rin ni Manalo na si [[Hesus]] ay Panginoon.<ref name="tuggy"/> [[File:Iglesia ni Cristo chapel, Bago Bantay.jpg|thumb|Ang INC Lokal ng Bago Bantay, na natapos itayo noong Disyembre 4, 1964, ang natatanging kapilya ng Iglesia ni Cristo sa kahabaan ng [[EDSA]].]] Ang mga unang kaanib ng Iglesia, pati na mga ministro, ay sinasabing walang pinag-aralan, hindi nakakapagbasa, at karamihan ay galing sa laylayan ng lipunan.<ref name="modesto"/> Nagpatuloy ang paglaki ng Iglesia maging sa gitna ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Inalok ng mga mananakop na Hapon si Felix Manalo na mamuno sa binabalak nilang Iglesia Evangelica (Evangelical Church) na ipinares sa binuo noon ng mga Amerikano. Nang tanggihan nito ni Manalo, umigting ang suspetsa at pagbabantay nila kay Manalo, hanggang sa mapilitang itong sumunod sa mga nais ng Hapon na bumaba siya sa kanyang tungkulin. Sa isang sirkular na inilabas at nilagdaan ni Manalo mismo noong Hunyo 29, 1942, itinalaga si Prudencio Vasquez, ministro ng Nueva Ecija at kalaunan ay ng Bicol, bilang Tagapamahalang Pangkalahatan. Nagbalik si Manalo sa kanyang tungkulin matapos ang digmaan.<ref name="Suarez">[http://www.mb.com.ph/MTNN2005072640351.html 'Iglesia ni Cristo turns 91 today']{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''Manila Bulletin'' (27 Hulyo 2005)</ref><ref name="manilatimesopedjul04">[http://www.newsflash.org/2004/02/ht/ht004553.htm Manila Times Editorial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003185130/http://www.newsflash.org/2004/02/ht/ht004553.htm |date=2009-10-03 }}(MANILA, 27 Hulyo 2004)</ref><ref name="filexpress121105">Filipino Express, The ''CBCP recognizes INC, El Shaddai'' Filipino Express, The (12-11-2005 MANILA)</ref> Malayo na ang narating ng Iglesia mula ng pagkatatag nito. Nang lumalaki na ang bilang ng kongregasyon, humirang ang pamunuan ng INC ng mga delegado para magpakilala ng paniniwala ng Iglesia ni Cristo sa iba't ibang lupain, kabilang na ang mga nasa labas ng bansa. Noong pumanaw si Felix Y. Manalo, taong 1963, ang kaniyang anak na si [[Eraño Manalo]] naman ang siyang humalili bilang ehekutibong ministro o Tagapamahalang Pangkalahatan at si [[Eduardo V. Manalo]] naman ang "deputy executive minister" o II Tagapamahalang Pangkalahatan.<ref name="MBEditorial">"[http://www.mb.com.ph/issues/2006/07/27/OPED2006072770196.html 'Iglesia ni Cristo 92nd Anniversary]" ''Manila Bulletin Online'' (27 Hulyo 2006)</ref> Umabot na sa limang libo apat na raan (5,400) kongregasyon na kung tawagin ay lokal sa mahigit na 90 na bansa at teritoryo sa buong mundo ang inaabot ng Iglesia ni Cristo.<ref name="lurWho">[http://www.letusreason.org/Iglesia1.htm 'Who Are They' ''Let Us Reason Ministries (2002)'']; cited by the [http://www.adherents.com/Na/Na_322.html Adherents.com religious geography citations database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930200741/http://www.adherents.com/Na/Na_322.html |date=2007-09-30 }}</ref> Kilala rin ang Iglesia ni Cristo sa Hawaii at California, dalawang estadong kilala sa dami ng imigranteng Pilipino. Bagamat hindi naglalabas ang Iglesia ni Cristo ng bilang ng kanilang miyembro, ang ibang mga mananaliksik ay naniniwala na sila ay umabot na sa 3 milyon sa buong mundo. ==Gawaing pangmisyonaryo== [[File:Cover page of Pasugo, July 1966.jpg|thumb|Si Pangulong [[Ferdinand Marcos]] kasama si [[Eraño Manalo]] ng Iglesia ni Cristo (INC) habang nasa presidential visit sa Barrio Maligaya, [[Nueva Ecija]].]] Sa Pilipinas, may programang itinatanghal at sumasahimpapawid sa radyo DZEM-AM-954&nbsp;kHz, DZEC 1062&nbsp;kHz-AM at telebisyon Net 25, dalawang estasyong pag-aari ng INC at maging sa GEM-TV Channel 49-UHF ng Eagle Broadcasting Corporation. Sa Hilagang America, isang programang pantelebisyon ang may pangalang "The Message" na ''produced'' naman ng Iglesia ni Cristo sa San Francisco Bay Area. Sa kasalukuyan ito ay naisasahimpapawid sa Estados Unidos at Canada at sa ilang bahagi ng Europa. Ang tatlumpong minutong programang ito ay tinatampukan ng ibat ibang pagtalakay ukol sa mga aral na sinasampalatayanang aral ng Iglesia Ni Cristo. Mayroon ding magasin para sa kongregasyon sa buong mundo na may pamagat na "God's Message" (kilala rin sa dating tawag na Pasugo). Ang God's Message ay naipiprinta sa Tagalog at Ingles na edisyon. Mayroong mga edisyon na parehong may Tagalog at Ingles. Ang magasin na ito ay binubuo ng mga liham sa editor, balita sa mga lokal sa buong mundo, relihiyosong tula, at mga artikulo hinggil sa pananampalatayang pang Iglesia ni Cristo, direktoryo ng mga lokal sa labas ng Pilipinas, at nagpapalabas din ng mga talapalabas ng mga serbisyong pagsamba. May mga pamphlets din na ibinibigay sa mga miyembro na nagpapakilala sa mga paunahing tagapagsalita tuwing mayroong nakatakdang pagsamba. Mayroon ding gawaing naglalayon nang pagtulong sa mahihirap. Nakapagtatag na sila ng pabahay gaya ng "Tagumpay Village" at nagbibigay ng libreng gamutan at serbisyong dental sa mga proyektong gaya ng "Lingap Sa Mamamayan". Mayroon ring pabahay ang Iglesia ni Cristo para sa mga ministro nito at sa kanilang mga pamilya. Bukod dito, mayroon rin silang mga serbisyong pangkomunidad gaya ng paglilins ng [[lansangan]], pagtatanim (tree planting project) at pag-dodonate ng dugo. == Pag-anib at mga doktrina == [[File:JfCiudadINC9814PhilArenafvf 11.JPG|thumb|Ang logo o tatak ng Iglesia ni Cristo (INC) ay binubuo ng maraming elemento. Ang ''Agnus Dei'' o [[Kordero ng Diyos (pamagat)|Kordero ng Diyos]] ay kumakatawan kay [[Hesus]]. Ang pagkakaiba nito sa simbulong [[Protestante]] ay ang pagpapalit ng INC sa tangang watawat at [[Krusipiksiyon|krus]] ng [[timbang|timbangan]] at [[Aguhon (sa pagguhit)|aguhon]] (''Square and Compasses'') ng Masoneriya. Ang [[kalapati]] naman ay kumakatawan sa [[Espiritu Santo]], habang kapansin-pansin na wala sa logo ng INC ang [[Diyos Ama]]. Samantala, ang [[kalasag]] na may kulay luntian, puti, at pula ay pinaniniwalaang hango sa tricolor na bandera ng [[Italya]], na unang lumabas noong panahon na nasakop ni [[Napoleon I ng Pransiya]] ang Italya (1796).]] Ang Iglesia ni Cristo ay aktibo sa paghikayat ng mga panibagong miyembro, lalo na sa panahon ng mga gawain ng ebanhelikal na pamamahayag. Bago maging opisyal na miyembro at mabautismuhan, ang mga naghahangad na sumapi ay dumaraan sa pagdodoktrina sa loob ng anim na buwan. Ang ilang kasapi ay boluntaryong nakikibahagi sa pagpapalaganap ng aral ng simbahan. Ayon sa INC, ang pag-anib sa kanilang simbahan ang daan tungo sa kaligtasan. Ang pagsapi sa Iglesia ni Cristo ay ibinibigay sa pamamagitan ng bautismo, hindi sa pananampalataya o pagtanggap kay [[Hesus]] o sa Kanyang naging misyon sa mundo. Ang sinuman na gustong mabautismuhan ay dapat munang sumailalim sa mga Bible study on doctrines, kung saan itinuturo ang dalawampu't lima na doktrina, matapos nito ay susubukin sila sa mga pagsamba na inaabot ng anim na buwan o mahigit pa kung hindi tuloy-tuloy. At kung ang aanib ay nagpasya na at tiyak nang sumasampalataya sa mga doktrina ay saka lamang sila tatanggap ng banal na bautismo. Kapag sya ay nakarehistro na sa kanilang lokal, sya ay binibigyan ng tarheta kung saan ay dapat itaob tuwing sasamba. Sa [[Estados Unidos]], meron tatlong karagdagang aral na itinuturo na karamihan ay naglalaman ng impormasyon ukol sa bahay sambahan at ang pagsisimula nito sa Pilipinas. Ang mga aral na ito ay nakasulat sa libro ng doktrina na isinulat ni [[Eraño G. Manalo]] na pinamagatang [[Fundamental Beliefs of the Iglesia ni Cristo]]. Ang libro ay ibinibigay sa mga ministro, ebanhelikal na mangagawa, at mga estudyanteng ministro ng INC. Bawat aral ay madalas na nagtatagal ng kalahati hanggang isang oras. Matapos na marinig ang lahat ng aral, ang mga bagong aanib ay pumapasok sa probisyonaryong period kung saan sila ay obligado na lumahok sa labing limang prayer meeting o panata na ginaganap isang beses sa isang linggo. Dito ay itinuturo sa kanila ang pananalangin at sila ay ginagabayan habang isinasa-ayon nila ang kanilang pamumuhay sa INC. Kadalasang kasama ang Tagapamahalang Pangkalahatan sa panalangin ng mga kaanib ng Iglesia ni Cristo.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5R_2d7ndN_A Inside the Iglesia Ni Cristo: What They Really Believe]</ref> Dahil kailangan ng sapat na pagkakaunawa bago sila mabautismuhan sa INC, ang minimum na antas ng edad para lumahok sa bautismo ay labing dalawang taong gulang o kung sya ay nasa ika-anim na baitang. Para sa mga bagong panganak na sanggol, sila ay "inihahandog" habang ginaganap ang pagsamba. Ang pag-hahandog ng sanggol sa INC ay idinadaan sa pananalangin na pinamumunuan ng isang ministro ng INC. Ang Iglesia ni Cristo ay naniniwala na ang kaligtasan ay nakukuha lamang sa pamamagitan ng muling pagkabuhay at pagiging aktibong kaanib sa INC. Dahil dto, kapag ang isang miyembro ag pumanaw, hindi na siya itinuturing na kaanib, sapagkat wala na siyang pagkakataong makilahok sa bihay espirituwal at mga sakramento ng simbahan. Sa doktrina ng INC, ipinagbabawal ang pag-aalala sa mga yumao, halimbawa ay pagdiriwang ng anibersaryo ng kamatayan, pagdarasal o pag-aalay at iba pa, dahil naniniwala sila na ang mga yumao ay wala ng kamalayan. Ang mga kasapi ng Iglesia ni Cristo ay puwedeng matiwalag kung hindi nila sinusunod ang mga doktrina at alituntunin ng simbahan. Karaniwang unang hakbang ang pagbibigay ng babala o pagpapayo. Ang pagtanggal mula sa pagiging miyembro ay maaaring sanhi ng paglabag sa doktrina at aral ng INC, katulad ng pagkain ng dugo, pagtanggi sa sakramento ng bautismo, o pagsuway sa estruktura ng pamamahala ng simbahan. Maaari rin itong kaugnay sa pakikipag-ugnayan o pakikipagrelasyon sa mga hindi miyembro. Ang patuloy na pagsuway sa mga obligasyon ng kaanib gaya ng hindi pagdalo sa obligadong pagsamba o panata, o pagtanggi sa pamahalaan ng simbahan, tulad ng hindi pagsunod sa Tagapamahalang Pangkalahatan o hindi pagtanggap sa pangunahing paniniwala. Matapos ang babala at pagsubok na itama ang paglabag, ang tuloy-tuloy na paglabag ay maaaring magdulot sa pagkatanggal o ekskomunikasyon. == Central Office == [[File:Iglesia Ni Cristo Lokal ng Cubao.jpg|thumb|Nakumpleto noong 1954, ang Iglesia Ni Cristo (INC) Lokal ng Cubao sa [[Lungsod Quezon]] ang unang malaking kapilya na dinisenyo ng arkitektong Pilipino na si Carlos A. Santos-Viola para sa INC. Dahil na rin sa [[arkitektura]] nito, pinaniniwalaang naging inspirasyon ito ng sumunod pang mga bahay sambahan na itinayo ng Iglesia Ni Cristo sa buong [[Pilipinas]].]] [[File:Iglesia ni Cristo chapel, Makati.jpg|thumb|Ang INC Lokal ng Palanan, na dating kilala bilang INC Lokal ng [[Makati]], ay nabuo bilang isang kongregasyon noong 1955 mula sa mga kaanib na galing sa mga lokal sa [[Pasay]] at [[Maynila]]. Matapos mawasak ng apoy, ang nakatirik na gusaling sambahan sa kasalukuyan ay inayos at muling pinasinayaan noong 2011. Bunsod nito, naging isa ito sa mga unang bahay sambahan sa [[Pilipinas]] na tampok ang modernong disenyo sa arkitektura ng mga kapilya ng INC ngayon.]] Ang pangunahing tanggapan ng Iglesia ni Cristo ay ang Iglesia ni Cristo Central Office; kabilang ito sa isang malaki at nababantayang kompleks na matatagpuan sa [[Abenidang Komonwelt]], New Era, [[Lungsod ng Quezon]], [[Pilipinas]]. Isang editoryal sa isyu ng [[Philippine Panorama Magazine]] noong 25 Enero 2004 ang naglarawan rin sa kompleks ang mga sumusunod: ang anim na palapag na Central Office Building; ang [[Templo|Central Temple]] na may 7,000 na upuan; ang [[Tabernakulo|Tabernacle]]; isang multi-purpose na hall; ang Central Pavilion na meron kapasidad na 70,000 upuan; ang College of Evangelical Ministry; ang New Era General Hospital; at ang [[New Era University]]. Matatagpuan rin dito ang bahay ng pamilya ng Executive Minister na si [[Eduardo V. Manalo]]. == Politikal na Impluwensya sa Pilipinas == Ang impluwensiyang pampolitika ng Iglesia ni Cristo ay unti-unting lumalakas mula kalagitnaan ng ika-20 siglo. Noong dekada 1950 hanggang 1960, napansin ng mga politiko ang pagkakaisa ng mga kaanib sa pagboto, na kalauna’y naging kilalang bloc voting. Sa mga sumunod na dekada, lalo na noong panahon ng pamahalaang [[Ferdinand Marcos|Marcos]], nakilala ang INC bilang isa sa mga grupong may organisadong suporta tuwing halalan. Kilala ang mga kaanib ng Iglesia ni Cristo sa kanilang praktis ng bloc voting sa panahon ng halalan.<ref name="Pasugo1986">[http://128.32.250.15:8080/pepesblog/2005/02/21 an article in ''Pasugo'' (Manila: Iglesia ni Kristo, 1986) cited by "Pepe" 'Iglesia ni Kristo - religion and politics in Philippine society' ''Pepeslog'' (Berkeley: University of California, 21 Pebrero 2001)]{{Dead link|date=Enero 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Hinango noong 3 Hulyo 2005</ref><ref name="LoCPACS">[http://countrystudies.us/philippines/48.htm 'Indigenous Christian Churches' ''Philippines: A Country Study'', (Washington, DC: US Library of Congress, 1993 4th ed.)] ''A representative of the INC Administration states that this site contains gross inaccuracies.''</ref><ref name="Tubeza">[http://www.inq7.net/nat/2004/apr/01/nat_5-1.htm Tubeza, Philip C. 'SC ruling sought on sects' vote', ''Inquirer News Service'', (Manila: 1 Abril 2004)]. Hinango noong 6 Pebrero 2006</ref><ref name="Jurado">[http://www.manilastandardtoday.com/?page=emilJurado_mar7_2007 Jurado, Emil. 'The so-called command votes', ''Manila Standard Today'', (Manila: 7 Marso 2007)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013162736/http://www.manilastandardtoday.com/?page=emilJurado_mar7_2007 |date=13 Oktubre 2007 }}. Hinango noong 13 Agosto 2007</ref> Ayon sa mga pag-aaral ng mga [[Journalism|Mananaliksik]], malaking bahagi ng mga miyembro ng INC tinatayang nasa pagitan ng 68% hanggang 84% ang bumoboto ayon sa rekomendasyon ng pamunuan ng Iglesia ni Cristo. Itinuturing nila itong pagpapahayag ng doktrina ng pagkakaisa, na isang mahalagang bahagi ng kanilang pananampalataya. Dahil dito, madalas na ituring ng mga tagamasid sa politika na may makabuluhang papel ang INC sa mga halalan sa Pilipinas. Itinuturing ng mga tagamasid sa politika na may impluwensiya ang bloc voting ng Iglesia ni Cristo sa resulta ng ilang halalan sa Pilipinas. Ayon sa ilang ulat sa [[Pamamahayag|midya]], ang suporta ng INC ay madalas na hinahangad ng mga kandidato dahil sa inaasahang pagkakaisa ng kanilang mga kaanib na botante. Gayunpaman, may mga pagkakataon din na ang ilang politiko ay tumanggi sa naturang suporta upang mapanatili ang kanilang kalayaan sa paninindigang pampolitika. Iba-iba ang pananaw ng mga mananaliksik at mamamahayag hinggil sa lawak ng aktuwal na impluwensiyang ito, ngunit karaniwang kinikilala ang INC bilang isa sa mga relihiyosong samahan na may organisadong ugnayan sa larangan ng politikal na impluwensya sa Pilipinas. Ito ang nagbigay sa INC ng malaking impluwensiyang pampolitika sa mga naihalal na opisyal. ==Teolohikal na pagsalungat at kritisismo== [[File:Iglesia ni Cristo chapel (Maynila), Washington.jpg|thumb|Ang INC Lokal ng Washington ([[Sampaloc, Maynila]]) ang unang kapilyang [[kongkreto]] na itinayo ng Iglesia ni Cristo. Nakumpleto ito noong 1948. Galing sa INC Lokal ng Tayuman ang karamihan ng mga naunang kasapi ng kongregasyon na ito.]] Ang Iglesia ni Cristo ay humaharap sa mga pagsusuri at teolohikal na pagsalungat mula sa mga apologist, theologian, scholar, at ibang denominasyong Kristiyano. Tulad ng ibang relihiyosong tradisyon, may mga tagamasid at eksperto na nagbibigay ng alterntibong interpretasyon at kritikal na pananaw sa mga turo at doktrina ng INC. Bukod sa usaping teolohikal, tinatalakay din ng ilang tagapag-aral ang impluwensya ng samahan sa lipunan at politika sa Pilipinas at pandaigdig-digan. === Teolohikal na Pagsalungat === Ayon sa pananaw ng [[Santatlo|Trinitarian]] [[Kristiyanismo|Christianity]], itinuturing na salungat sa ilang turo ng Bibliya ang paniniwala ng INC na si [[Hesus|Hesukristo]] ay hindi Diyos kundi isang tao, sugo, at tagapamagitan na ipinadala ng Diyos. Binibigyang-diin ng mga [[Teolohiya|theologian]] at iskolar na maraming talata sa Kasulatan ang kanilang binabasa bilang patunay sa pagka-Diyos ni Kristo.<ref>{{Cite web |date=2025-10-28 |title=Trinity {{!}} Definition, Theology, & History {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Trinity-Christianity |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Sa kabilang panig, itinuturo ng Iglesia ni Cristo na si Hesus ay taong walang kasalanan na isinugo upang itatag ang tunay na Iglesia at gampanan ang kaniyang tungkulin bilang tagapagligtas sa pamamagitan ng sakripisyo sa [[Krusipiksiyon|krus]].<ref>{{Cite web |date=2025-10-22 |title=Crucifixion {{!}} Description, History, Punishment, & Jesus {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/crucifixion-capital-punishment |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> [[File:Shield of Trinity in hexagon English.svg-squared.png|thumb|Ang dayagram ng Trinidad, na binubuo ng [[Diyos Ama]], [[Diyos Anak]] na si [[Hesus]], at Diyos Espiritu Santo na Kalasag ay hindi nilayong maging isang eskematiko na dayagram ng kayarian ng Diyos, kundi nagpapakita ito ng isang serye ng mga pahayag tungkol sa ugnayan sa pagitan ng mga persona ng [[Santatlo|Trinidad]].]] Tungkol sa pagkasugo ni Felix Y. Manalo, may mga theologian, historian, at religious observer na hindi sumasang-ayon sa pananaw ng INC na siya ang “huling sugo ng Diyos.”<ref>{{Cite web |title=Prophethood - (World Religions) - Vocab, Definition, Explanations {{!}} Fiveable |url=https://fiveable.me/key-terms/hs-world-religions/prophethood |access-date=2025-11-06 |website=fiveable.me |language=en}}</ref> Ayon sa kanila, walang sapat na batayan upang ituring siyang propeta o apostol batay sa pamantayan ng Bibliya. Gayunman, tinuturing siya ng mga iskolar bilang isang Pilipinong restorasyonista na nagtayo ng independyenteng kilusang Kristiyano noong [[Ika-20 dantaon|ika-20 siglo]].<ref>{{Citation |title=Christianity in the 20th century |date=2025-09-13 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Christianity_in_the_20th_century&oldid=1311056128 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> Sa panig naman ng Iglesia ni Cristo, itinuturo na si Felix Manalo ay instrumento ng Diyos sa muling pagtatatag ng tunay na Iglesia na nawala matapos ang panahon ng mga apostol, bilang pagtupad sa propesiya hinggil sa pagbabalik ng Iglesia sa "malayong silangan" na ayon sa doktrina ng Iglesia ni Cristo ay tumutukoy sa Pilipinas.<ref>{{Cite web |last=Mandirigma |first=Iglesia Ni Cristo: Ibong |date=2019-04-23 |title=WHY FAR EAST IS CORRECT IN ISAIAH 43:5, MOFFAT TRANSLATION? |url=https://iglesianicristoibongmandirigma.wordpress.com/2019/04/23/why-far-east-is-correct-in-isaiah-435-moffat-translation/ |access-date=2025-11-06 |website=Iglesia ni Cristo: Ibong Mandirigma |language=en}}</ref> Sa kontekstong [[Hudaismo|Hudyo]], ang Malayong Silangan ay hindi lamang heograpikal na hangganan kundi isang larangan ng pakikisalamuha sa kapangyarihang banyaga. Sa [[Persian Empire|Persia]], nakita ng mga Hudyo ang kamay ng Diyos sa pagpapalaya sa kanila mula sa pagkabihag sa [[Babilonya]] sa ilalim ni [[Cyrus|Haring Ciro]]. Naging sagisag ito ng muling pagbangon at pag-asa. Samantala, ang Cyprus ay nagsilbing tulay sa pagitan ng Kanluran at Silangan isang pook ng kalakalan, paglalakbay, at palitan ng kultura. Sa ganitong tanaw, ang Malayong Silangan ay naging bahagi ng mas malawak na kwento ng diaspora, pagbabalik, at patuloy na paghahanap ng identidad ng [[Mga Hudyo|bayang Hudyo]].<ref>{{Cite web |date=2025-10-14 |title=Cyrus the Great {{!}} Biography & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Cyrus-the-Great |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-10-03 |title=Persia In the Bible – Amazing Bible Timeline with World History |url=https://amazingbibletimeline.com/blog/persia-in-the-bible/ |access-date=2025-11-06 |language=en-US}}</ref> [[File:Tissot The Flight of the Prisoners.jpg|thumb|''The Flight of the Prisoners'' (1896) pininta ni [[James Tissot]]; Ipinapakita ang mga Hudyo na pinipilit lisanin ang kanilang bayan sa [[Judea]] nang sakupin ito ng [[Babilonya|Kaharian ng Babylonya]].]] Itinuturo ng Iglesia ni Cristo na ang kaligtasan ay matatamo lamang sa pamamagitan ng pagiging kaanib sa kanilang samahan, sapagkat tanging sa loob ng tunay na Iglesia matatagpuan ang ganap na pagpapatawad at pag-asa ng buhay na walang hanggan.<ref>{{Cite web |title=Exclusivism {{!}} religion {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/exclusivism |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Sa kabilang banda, may mga teolohiyang inklusibo na nagsasabing ang awa at hustisya ng Diyos ay hindi limitado sa anumang institusyon o samahan, at sa huli, ang Diyos lamang ang makapaghahatol kung sino ang maliligtas.<ref>{{Cite web |title=Topical Bible: The Inclusivity of Salvation |url=https://biblehub.com/topical/t/the_inclusivity_of_salvation.htm#:~:text=Old%20Testament%20Foundations,God's%20salvation%20to%20all%20peoples. |access-date=2025-11-06 |website=biblehub.com}}</ref> === Kritika sa Iglesia ni Cristo === Ang Iglesia ni Cristo ay isa sa mga matatag na [[Relihiyon|institusyong panrelihiyon]] sa Pilipinas. Sa loob ng mahigit isang siglo, ito ay kinilala sa disiplina, organisasyon, at kakayahang panatilihin ang pagkakaisa ng mga kasapi. Gayunman, ayon sa mga iskolar, tagamasid ng relihiyon, at mga sektor ng midya, hindi rin ito ligtas sa mga kritika na tumutukoy sa mga usapin ng kalayaan, pamumuno, at impluwensiya sa [[Politika ng Pilipinas|politika]]. Base sa mga pag-aaral sa [[sosyolohiya]] at [[Agham pampolitika|political science]], ang istruktura ng INC ay inilalarawan bilang lubhang [[mwod:hierarchism|hierarkikal]] at [https://fiveable.me/key-terms/intro-anthropology/centralized-authority sentralisado]. Ang awtoridad ay nakatuon sa sentralisasyon ng kapangyarihan ng Dinastiyang Manalo, partikular sa antas ng Church Administration. Ayon sa mga analista, nagdudulot ito ng mataas na antas ng disiplina at pagkakaisa, ngunit binabawasan ang espasyo para sa malayang diskurso. Ang ilang dating kasapi at kritiko ay nagsasaad na ang bukas na pagtutol sa mga doktrina o patakaran ay maaaring magbunga ng parusang pagsususpende sa mga aktibidad o pagtiwalag.<ref>{{Cite web |title=Centralized Authority - (Intro to Anthropology) - Vocab, Definition, Explanations {{!}} Fiveable |url=https://fiveable.me/key-terms/intro-anthropology/centralized-authority |access-date=2025-11-06 |website=fiveable.me |language=en}}</ref> <ref>{{Citation |title=Iglesia ni Cristo |date=2025-11-06 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Iglesia_ni_Cristo&oldid=1320652396 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> Inilalarawan ng mga tagapagmasid sa larangan ng [[komunikasyon]] na ang ganitong kalagayan ay nagreresulta sa tinatawag na suppression of [[Kalayaan sa pananalita|freedom of speech]] sa loob ng samahan. Sa ganitong sistema, ang pagsunod sa pamunuan ay madalas na inuuna kaysa sa malayang pagpapahayag ng saloobin o opinyon.<ref>{{Cite web |title=Suppression of dissent: definitions |url=https://documents.uow.edu.au/~bmartin/dissent/intro/definitions.html |access-date=2025-11-06 |website=documents.uow.edu.au}}</ref> Gayunpaman, binabanggit din ng ilang neutral na iskolar na maaaring ituring ng INC ang ganitong kalakaran bilang paraan ng pagpapanatili ng pagkakaisa at disiplina, na sentro ng kanilang [[pananampalataya]]. Ayon sa mga ulat ng midya at komentaryong pampulitika, madalas ding iugnay sa INC ang usapin ng dinastikong pamumuno, sapagkat mula pa noong pagkakatatag nito ay nanatili sa pamilyang Manalo ang pinakamataas na posisyon sa pamunuan ng Iglesia. Para sa mga tagasuri, ito ay nagpapakita ng konsolidasyon ng kapangyarihan at kahalintulad ng pamumunong monarkikal sa istruktura. Subalit, ipinapaliwanag ng mga tagapagtanggol ng sistema na ito ay simbolo ng tuloy-tuloy na pamumuno at pagkakaisa ng doktrina.<ref>{{Cite web |date=2009-12-15 |title=The Iglesia ni Cristo: Dynasty in the Iglesia ni Cristo? |url=https://iglesianicristoreadme.blogspot.com/2009/12/dynasty-in-iglesia-ni-cristo.html |access-date=2025-11-06 |website=The Iglesia ni Cristo}}</ref> Sa larangan naman ng politika, itinuturo ng mga politikal na analista at mamamahayag na ang bloc voting ng INC ay may malaking epekto sa resulta ng halalan. Ang ganitong patakaran ay itinuturing ng Iglesia bilang ekspresyon ng espiritwal na pagkakaisa, subalit inilalarawan ng mga kritiko ito bilang potensyal na instrumento ng impluwensiya o negosasyon sa mga kandidatong pampolitika. Ang ganitong gawain ay patuloy na pinag-aaralan ng mga eksperto bilang halimbawa ng ugnayan ng relihiyon at [[halalan]] sa bansa.<ref>{{Citation |title=Block voting |date=2025-05-08 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Block_voting&oldid=1289403961 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> <ref>{{Citation |title=Election |date=2025-11-05 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Election&oldid=1320556470 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> Base sa ilang panlipunang pag-aaral, may mga tagamasid din na tumutukoy sa pagkakaroon ng cult of personality sa loob ng INC, dahil sa matinding pagtuon sa karisma at awtoridad ng mga pinuno, lalo na sa tagapamahalang pangkalahatan ng Iglesia. Gayunpaman, ipinapaliwanag ng ilang eksperto sa relihiyon na ang ganitong katangian ay hindi natatangi sa INC, kundi karaniwan sa mga denominasyon, relihiyosong kilusan na binibigyang-diin ang sakral na [[Awtoritarismo|awtoridad]] ng pamunuan.<ref>{{Citation |title=Cult of personality |date=2025-10-27 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cult_of_personality&oldid=1319015436 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> <ref>{{Cite web |title=1987 Constitution {{!}} Senate Electoral Tribunal |url=https://www.set.gov.ph/resources/philippine-constitutions/1987-constitution/ |access-date=2025-11-06 |language=en-US }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sa huli, inilalarawan ng mga akademiko at komentarista ang mga kritikang ito bilang bahagi ng mas malawak na diskurso hinggil sa balanse ng awtoridad at [[kalayaan]] sa loob ng mga institusyong panlipunan. Ang INC, sa pananaw nila, ay hindi lamang isang simbahan kundi isang modelo ng organisasyong [[Pilipinong|Pilipino]] mahigpit, kolektibo, at nakaugat sa ideya ng pagkakaisa bilang kabalikat ng pananampalataya. ==Mga tala== {{notelist}} == Mga sanggunian == {{reflist|refs= <ref name="nhi">{{cite web | url = http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | title = 122nd Birth Anniversary of Ka Felix Y. Manalo | author = Quennie Ann J. Palafox | publisher = National Historical Commission of the Philippines | pages = 1–2 | access-date = 2011-06-07 | url-status=dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20131204003308/http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | archive-date = Disyembre 4, 2013 }}</ref> <ref name="incmedia-organization">{{cite web|url=http://incmedia.org/inc/history.html|title=Iglesia ni Cristo - Church of Christ - Official Website|work=Organization|publisher=Iglesia ni Cristo|page=Independent|access-date=25 Marso 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120821051154/http://www.incmedia.org/inc/history.html|archive-date=Agosto 21, 2012|df=mdy-all}}</ref> }} == Mga kawing na panlabas == === Kampi === * [http://www.uniquebiblestudy.com/ Unique bible study] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006004003/http://www.uniquebiblestudy.com/ |date=2007-10-06 }} Isang bible study na naglalaman ng tipikal na doktrina ng INC at may tanong at sagot na pagkaka-ayos tulad nang ginagamit ng kanilang mga ministro. Walang malinaw na tukoy sa Iglesia ni Cristo sa website na ito. * [https://web.archive.org/web/20070523024458/http://www.geocities.com/truthfinder_inc/ Truthfinder's INC Page] Site ng isang miyembro ng INC: INC profile, mga panimulang turo, kasaysayan, atbp. * [http://www.taestensen.com/robert/fft_doc/2f_main.htm Food for the Soul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311082058/http://www.taestensen.com/robert/fft_doc/2f_main.htm |date=2007-03-11 }} Mga tula at panibagong limbag ng artikulo ng God's Message * [http://www.readmeinc.blogspot.com/ The Iglesia Ni Cristo] "Read me's Page", blog ng isang miyembro ng INC: tungkol sa INC atbp. === Laban === * [[iarchive:ThePowerAndTheGloryTheCultOfManalo/|The Power and the Glory: The Cult Of Manalo]] * [http://www.examineiglesianicristo.com Examine Iglesia Ni Cristo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080807161900/http://www.examineiglesianicristo.com/ |date=2008-08-07 }} - Ebandyelikong kritika ng INC base sa mga nakasulat sa Pasugo * [http://www.letusreason.org/igleidir.htm LetUsReason.org: Iglesia Ni Cristo] - Mga artikulo tungkol sa INC at kanilang mga paniniwala * [http://www.apts.edu/jam/01-1/a-harper.pdf The Iglesia ni Cristo and evangelical Christianity] - artikulong isinulat ni Anne C. Harper. Ayon sa kanyang panlalarawan:''"The purpose of this paper is to explore the INC's view of Evangelicals and to consider whether <nowiki>[evangelicals] need to reassess [their]</nowiki> apologetic and evangelistic approach to this group".'' (Kailangan ng [[Portable Document Format|PDF]] reader, [http://web.archive.org/web/20040715165549/http://www.apts.edu/jam/01-1/a-harper.pdf HTML na salin hatid Google]) * [http://iglesiaexposed.i8.com/ Iglesia ni Cristo in a nutshell - Doctrines exposed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013214510/http://iglesiaexposed.i8.com/ |date=2007-10-13 }} - Mga post ni Cultic Research, ginawa noong 2002/2003 sa isang forum na walang moderator tungkol sa mga aspeto ng INC * [http://incworld.faithweb.com/ INCWorld at FaithWeb.com] - Isang hindi opisyal na website na naglalaman ng mga artikulong bumabatikos sa INC, huwag ikalito sa [[Intranet]] site na [http://www.incworld.org/ INCWorld.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007113342/http://www.incworld.org/ |date=2007-10-07 }}. * http://www.truthcaster.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006131558/http://www.truthcaster.com/ |date=2007-10-06 }} - Isang 24/7 na broadband channel na mayroong live webcast kung saan ibinubunyag ang mga hindi maka-bibliyang doktrina ng Iglesia ni Cristo === Ibang kawing na may kaugnayan === * [http://www.gem-tv.net/index.html GEM-tv ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070818041959/http://www.gem-tv.net/index.html |date=2007-08-18 }} Global Exansion Media Television - Nagpapasahimpapawid ng mga relihiyosong programa maliban sa balita at panlibang. Channel 2068 sa Direct TV. * [http://www.net-25.com/howtolisten.html DZEC live audio webcast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929044526/http://www.net-25.com/howtolisten.html |date=2007-09-29 }} - mga tagalog na relihiyosong programa na isinasahimpapawid tuwing karaniwang araw, 8:00 p.m. hanggang 12:00&nbsp;ng hatinggabi sa lokal na oras ng Pilipinas. [[Kategorya:Mga bagong kilusang relihiyosong Kristiyano]] t47x91zgmx3qg1mczbxwaiisfj4qson 2214972 2214970 2026-07-07T06:13:16Z Mr Who 77 163776 Cristo 2214972 wikitext text/x-wiki <small>''Para sa bersyon ng artikulo na ito sa wikang Ingles tingnan ang [[:en:Iglesia_ni_Cristo|Iglesia ni Cristo]]''</small> {{Infobox Christian denomination |name = Iglesia Ni Cristo (Church Of Christ) |image = Iglesia ni Cristo flag.svg |caption = Ang Watawat ng Iglesia ni Cristo na pinaniniwalaang hango sa tricolor na bandera ng [[Italya]] na may kulay luntian, puti, at pula (unang lumabas ang watawat na ito noong panahon na nasakop ni [[Napoleon I ng Pransiya]] ang Italya). Sa gitna ay ang [[menorah]] ng mga [[Hudyo]]. |imagewidth = |main_classification = [[Restorasyonismo]]<br>[[Kontra-Trinidad]]<ref>[https://iglesianicristoreadme.blogspot.com/2014/07/facts-inc-beliefs-and-practices.html?m=1]</ref>{{efn|Ang Iglesia Ni Cristo (INC) ay hindi naniniwala sa Trinidad na katangian ni Hesukristo.}}<br>[[Protestantismo]]<ref>[https://archive.org/details/peopleofphilippi0000laub The People of the Philippines Their Religious Progress and Preparation for Spiritual Leadership in the Far East, 1925.]</ref><ref>[https://catalog.hathitrust.org/Record/001960657 A protestant view of the Iglesia ni Cristo]</ref> |imagealttext = |orientation = |Executive Minister = [[Eduardo V. Manalo]] <small>(Tagapamahalang Pangkalahatan)</small> |polity = |governance = Pamamahalang Sentral |area = 72 [[malayang estado]] {{nowrap|(base sa opisyal na INC Directory<ref name="incdirectory">{{cite web |title=INC Directory |url=https://directory.iglesianicristo.net/ |website=Iglesia Ni Cristo |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref>{{efn|Maaaring hindi kasama sa listahan ng INC ang creative access na mga bansa. Ayon sa kanilang website, nasa 166 na bansa at teritoryo na ang INC.<ref name="incabout">{{cite web |title=About the Iglesia Ni Cristo |url=https://iglesianicristo.net/about-us/ |website=Iglesia Ni Cristo About Us |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref>}})}} |headquarters = Blg. 1 Central Avenue, New Era, [[Lunsod ng Quezon]], [[Pilipinas]]<ref name="Harper 2"/> |founder = [[Felix Manalo|Felix Y. Manalo]] |founded_date = {{Start date and age|1914|07|27}} (petsa ng pagkarehistro sa [[Pamahalaan ng Pilipinas]] bilang ''Iglesia ni Kristo'' o INK){{efn|Ayon sa Articles of Incorporation ng Iglesia, ang petsa ng pagkakarehistro nito ay Hulyo 13, 1914 bilang Iglesia ni Kristo o INK,<ref name="increg">{{cite web |title=Iglesia ni Kristo Registration Document 1914 |date=July 14, 1914 |url=https://archive.org/details/IglesiaNiKristoRegistrationDocument1914 |access-date=May 30, 2020}}</ref> samantalang sa Amended Articles of Incorporation nito na isinumite noong 1948 ang nakalagay naman ng petsa ng pagkarehistro ay Hunyo 27, 1914 (bilang Iglesia ni Cristo o INC). Hulyo 27, 1914 na ang nakalagay na petsa sa Amended Articles of Incorporation na isinumite noong 1973.<ref>{{cite web |title=Iglesia Ni Cristo Amended Articles Of Incorporation 1973 |url=https://archive.org/details/IglesiaNiCristoAmendedArticlesOfIncorporation1973/page/n1/mode/2up |website=Internet Archive |access-date=24 October 2025}}</ref> Ang huling nabanggit na petsa ay nasa websayt na ng [[Komisyon sa mga Panagot at Palitan|SEC]] ngayon.<ref name="sec">{{cite web |title=SEC company verification system |url=https://checkwithsec.sec.gov.ph/check-with-sec/index |website=Securities and Exchange Commission Philippines |access-date=24 October 2025 |archive-date=8 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808162452/https://checkwithsec.sec.gov.ph/check-with-sec/index |url-status=dead }}</ref> Ito rin ang ginugunita ng Iglesia ngayon na petsa (Hulyo 27).}}<br>{{Start date and age|1913|12|25}} (petsa ng [[bautismo]] ng mga unang kaanib ng Iglesia ni Cristo) |founded_place = Punta, Santa Ana, [[Maynila]], [[Pilipinas]] |separated_from = |parent = |merger = | separations = Iglesia Verdadera de Cristo Jesus (1922, later renamed as The Most Holy Church of God in Christ Jesus)<ref name="tuggy">{{cite book |last1=Tuggy |first1=Arthur Leonard |title=Iglesia Ni Cristo A Study In Independent Church Dynamics |date=1976 |publisher=Conservative Baptist Publishing |location=Quezon City |url=https://archive.org/details/IglesiaNiCristoAStudyInIndependentChurchDynamics/IglesiaNiCristo-AStudyInIndependentChurchDynamics/page/n3/mode/2up |access-date=24 October 2025}}</ref><ref name="tripod">{{cite web |title=Felix Y. Manalo and the Iglesia ni Cristo |url=https://student631.tripod.com/id7.html |access-date=23 October 2025 }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |title=The Most Holy Church of God in Christ Jesus |url=https://mostholychurch.com/ |access-date=23 October 2025}}</ref><br>Iglesia ng Dios kay Cristo Jesus (1928, later renamed as Iglesia ng Dios kay Cristo Jesus, Haligi at Suhay ng Katotohanan)<ref name="tuggy"/><br>INC Defenders (2015)<ref>[https://www.incdefenders.org/ INC Defenders]</ref><br>True Church of Christ (2015, also known as Small Remnant)<ref>{{Cite web |url=https://smallremnant.org/index.php/en/ |title=Small Remnant |access-date=2025-11-10 |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128014842/https://smallremnant.org/index.php/en/ |url-status=dead }}</ref><br>Church of Yahusha 1914 Ministries (2020)<ref>[https://churchofyahusha.org/ Church of Yahusha (Church of Yahusha 1914 Ministries)]</ref><br>Assembly of Yahusha (2021)<ref>[https://www.aoy.today/ Assembly of Yahusha]</ref> |hospitals = New Era General Hospital |aid = Felix Y. Manalo Foundation, Inc<br>UNLAD International, Inc. |congregations = 178 na distrito<ref name="incabout">{{cite web |title=About the Iglesia Ni Cristo |url=https://iglesianicristo.net/about-us/ |website=Iglesia Ni Cristo About Us |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref><br>3,222 na lokasyon (karamihan ay kapilya)<ref>{{cite web |title=Thousands gather for Worldwide Evangelical Mission |url=https://www.pasugo.com.ph/thousands-gather-for-worldwide-evangelical-mission/ |website=Pasugo |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref><br>5,968 na kongregasyon<ref name="incdirectory"/><br>2,715 house churches, group worship services, at church extensions<ref name="incdirectory"/> |ministers = 5,252 (naordenahan hanggang sa taong 2025)<ref>{{cite web |title=Ordination of Ministers, Recognitions, and 41st Commencement Exercises |url=https://incmedia.org/ordination-of-ministers-recognitions-and-41st-commencement-exercises/ |website=INC Media |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref> |members = Noong 2020, tinatayang 2.8 milyon ang bilang sa Pilipinas lamang, at humigit-kumulang 3 milyon ang populasyon sa buong mundo.<ref>{{cite web |last1=Bullard |first1=Eric |title=Iglesia ni Cristo |url=https://www.ebsco.com/research-starters/religion-and-philosophy/iglesia-ni-cristo |website=EBSCO |access-date=23 October 2025}}</ref> | other_names = INC, Iglesia, {{lang-en|Church of Christ}}, {{lang-es|Iglesia de Cristo}}, {{lang-ger|Kirche Christi}}, {{lang-fr|Eglise du Christ}}, {{lang-pt|Igreja de Cristo}} |tertiary = [[New Era University]]<br> College of Evangelical Ministry | website = [http://www.incmedia.org www.incmedia.org] [http://www.iglesianicristo.net www.iglesianicristo.net] }} Ang '''Iglesia ni Cristo'''<ref>{{cite journal |date=May 2007 |title=The official name of the church with upper case ''I'' in ''Iglesia'' and ''C'' in ''Cristo'' and lower case ''n'' in ''ni'', as it appears on the copyright notice of the magazine Pasugo - Felix' Message |journal=Pasugo - Message |location=Quezon City, Philippines |publisher=Iglesia ni Cristo |volume=59 |issue=5 |issn=0116-1636}}</ref> binibigkas na [ʔɪɡˌlɛː.ʃɐ nɪ ˈkɾiːs.to] (Ingles: Church of Christ; daglat '''INC''') ay isang bagong kilusang relihiyoso (''new religious movement'')<ref name="Harper 2">{{cite journal|url=http://www.sacredtribesjournal.org/stj/images/Encyclopedia/Iglesia_Cristo.pdf |pages=1–3 |journal=STJ's Encyclopedia of New Religious Movements |author=Anne C. Harper |title=Iglesia ni Cristo |publisher=Sacred Tribes Press |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111005190812/http://www.sacredtribesjournal.org/stj/images/Encyclopedia/Iglesia_Cristo.pdf |archive-date=October 5, 2011}}</ref><ref name=yuchen>{{cite journal |last1=Ma |first1=Yuchen |title=New Religious Movements in the Philippines: Their Development, Political Participation, and Impact |journal=Religions |date=7 April 2025 |volume=16 |issue=4 |page=471 |doi=10.3390/rel16040471 |doi-access=free }}</ref> na itinatag sa Pilipinas noong 1913 at narehistro noong Hulyo 27, 1914 sa pangunguna ni [[Felix Manalo]] at ng kanyang mga kasamahan. <ref name="nhi2" /><ref name="sophia2" /><ref name="Tipon">Tipon, Emmanuel (Hulyo 28, 2004). [https://web.archive.org/web/20071013143118/http://philippinenews.com/news/view_article.html?article_id=586e5943f3ab9a2049e883c382ca1842 "Iglesia ni Cristo celebrates 90th anniversary"](sininop mula sa [http://philippinenews.com/news/view_article.html?article_id=586e5943f3ab9a2049e883c382ca1842 orihinal] noong 2007-10-13). ''PhilippineNews.com''. Hinango noong Agosto 19, 2005</ref> Si Felix Ysagun Manalo ang unang Tagapamahalang Pangkalahatan at tagapagtatag ng Iglesia ni Cristo. Inilalarawan ng Iglesia ni Cristo ang kanilang sarili bilang "nag-iisang tunay na Iglesia" at nagsasabing sila ang muling pagbangon ng tunay na Iglesia na itinatag ni [[Hesus]], at ayon sa doktrinang INC ay nawala sa loob ng libo-libong taon.<ref name='sophia'>{{cite journal | url = http://repository.cc.sophia.ac.jp/dspace/bitstream/123456789/5124/1/200000079942_000012000_95.pdf | title = A Historical Analysis of the Iglesia ni Cristo: Christianity in the Far East, Philippine Islands Since 1914 | author = Adriel Obar Meimban | publisher = Sophia University | location = Tokyo | pages = 98–134 | year = 1994 | issue = 12 | journal = The Journal of Sophia Asian Studies | access-date = 2014-02-26 | archive-date = 2016-03-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160308064719/http://repository.cc.sophia.ac.jp/dspace/bitstream/123456789/5124/1/200000079942_000012000_95.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name='Harper 1'>{{cite book | title = The Iglesia ni Cristo and Evangelical Christianity | author = Anne C. Harper | date = 2001-03-01 | accessdate = 2011-06-12 | pages = 101–119 | publisher = The Network for Strategic Missions | url = http://www.strategicnetwork.org/pdf/kb06048.pdf | archive-date = 2011-09-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110927131325/http://www.strategicnetwork.org/pdf/kb06048.pdf | url-status = dead }}</ref> Sinasaad sa mga tala na ang opisyal na pagkakatala ng Iglesia ni Cristo sa pamahalaang Pilipinas noong 27 Hulyo 1914 sa pamamagitan ni [[Felix Manalo|Felix Y. Manalo.]] Ayon sa pananaw ng mga theologians, scholars, at iba pa, ang Iglesia ni Cristo ay may paniniwalang exclusivism, ibig sabihin naniniwala sila na sila lamang ang maliligtas sa araw ng paghuhukom. Noong si Felix Y. Manalo ay pumanaw noong 1963, ang Iglesia ni Cristo ay isa nang pambansang simbahan na mayroong 1,250 kongregasyon, at 35 malalaking konkretong katedral.<ref name="Sanders">Sanders, Albert J., "An Appraisal of the Iglesia ni Cristo," in Studies in ''Philippine Church History'', ed. Anderson, Gerald H. (Cornell University Press, 1969)</ref> Ang kaniyang anak na si [[Eraño Manalo]] ang sumunod na tagapanguna ng simbahan at nanguna sa kilusang pagpapalaganap sa buong mundo hanggang siya ay pumanaw noong 31 Agosto 2009,<ref name='erdy dead'>{{cite news | url = http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/nation/view/20090902-223133/Iglesia-ni-Cristo-leader-Erao-Manalo-dies | title = Iglesia ni Cristo leader Eraño Manalo dies | author = Arlyn dela Cruz | newspaper = Philippine Daily Inquirer | date = 2009-09-02 | accessdate = 2011-06-07 | archive-date = 2012-02-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120204223359/http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/nation/view/20090902-223133/Iglesia-ni-Cristo-leader-Erao-Manalo-dies | url-status = dead }}</ref> ang kanya namang anak na si [[Eduardo V. Manalo]] ang humalili sa kanya bilang tagapamahalang pangkalahatan.<ref name='eduardo'>{{cite web | url = http://abs-cbnnews.com/nation/09/01/09/no-shifts-seen-when-ka-erdies-son-takes-over-inc | publisher = ABS–CBN News | title = No shifts seen when Ka Erdie's son takes over INC | author = Aries Rufo | date = 2009-09-02 | accessdate = 2011-10-07 | archive-date = 2011-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110808083108/http://www.abs-cbnnews.com/nation/09/01/09/no-shifts-seen-when-ka-erdies-son-takes-over-inc | url-status = dead }}</ref> Noong 2020, ang [[senso]] ng Pilipinas mula sa Philippine Statistics Authority (PSA) ay nakapagtala ng 2.6 na bahagdan (2.6%) ng populasyon na nagpapakilalang mga kaanib sa Iglesia ni Cristo. Dahil dito, ang INC ang sinasabing panglima sa pinakamalaking samahang panrelihiyon sa Pilipinas kasunod ng [[Simbahang Katoliko]] (Roman Catholic Church) (78.8%), [[Islam]] (6.4%), Ebangheliko (Evangelical) (4.8%), at [[Protestante]] (Protestant) (2.8%).<ref>{{Cite web |title=Religious Affiliation in the Philippines (2020 Census of Population and Housing) - Statistical Tables |url=https://psa.gov.ph/system/files/phcd/3_Statistical%20Table%20for%20Religious%20Affiliation%20%28for%20Posting%29_RML_12082022_PMMJ_CRD_1.xlsx |website=Phillipine Statistics Authority}}</ref> Noong Hulyo 2, 2014, idineklara ng pamahalaan ng Pilipinas ang taong 2014 bilang "Taon ng Sentenaryo ng Iglesia Ni Cristo" sa bisa ng Proklamasyon Blg. 815. Inilabas ang proklamasyong ito upang "palawigin ang kabatiran ng mga tao" sa mga naiambag ng INC sa pambansang pagsulong.<ref name=centennial>{{cite news|last1=Tan|first1=Kimberly Jane|title=PNoy forms task force for Iglesia ni Cristo centennial celebration|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/368657/news/nation/pnoy-forms-task-force-for-iglesia-ni-cristo-centennial-celebration|accessdate=July 4, 2014|publisher=GMA News|date=July 4, 2014}}</ref> ==Antasan at pangangasiwa ng Iglesia ni Cristo== Ang Iglesia Ni Cristo (INC) ay may maugnaying kayarian ng pamamahala na nakabatay sa isang antasan<ref>{{Cite web |date=2025-12-27 |title=Definition of HIERARCHY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/hierarchy |access-date=2025-12-30 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> ng mga posisyon mula sa sentral na pamunuan hanggang sa lokal na kongregasyon. Ang Iglesia ni Cristo ay nakatuon sa pagkakaroon ng direksyon ng doktrina, pangangaral, at nagpapaganap na pamahalaan sa mga sangay nito.<ref>{{Cite web |title=The Church Administration – Iglesia Ni Cristo (Church Of Christ) |url=https://iglesianicristo.net/beliefs/the-church-administration/ |access-date=2025-12-30 |language=en-US}}</ref> [[Talaksan:Rodrigo Duterte - Eduardo Manalo meet (cropped).jpg|thumb|Si Eduardo Villanueva Manalo ang kasalukuyang tagapamahalang pangkalahatan (o ''general manager'') ng Iglesia ni Cristo. Itinakwil niya ang kaniyang mga magulang at kapatid sa gitna ng [https://www.philstar.com/headlines/2015/07/24/1480713/expelled-manalo-accuses-inc-corruption 2015 Iglesia Ni Cristo leadership scandal]. ]] Ang pinakamataas na antas ng antasan ang tagapamahalang pangkalahatan<ref>{{Cite web |last=Cascante |first=Paul Matthew |date=2019-09-02 |title=The essential role of the Church Administration |url=https://www.pasugo.com.ph/the-essential-role-of-the-church-administration/ |access-date=2025-12-30 |website=Pasugo God's Message |language=en-US}}</ref>, na itinuturing na pangunahing pinuno ng Iglesia ni Cristo. Ang tungkulin ng tagapamahalang pangkalahatan ay mamahala at magbigay ng pangunahing tagubilin o desisyon. Katuwang niya ang Deputy Executive Minister, na nagsisilbing sumusuporta at maaaring umako ng mga tungkulin kapag kinakailangan. Mula sa posisyong ito nagmumula ang karamihan sa mga desisyon at patakaran na ipinatutupad sa iba’t ibang antas ng Iglesia. Nasa ilalim ng pamunuan ang Central Administration o Central Office<ref>{{Citation |title=INC Central Temple |date=2025-11-16 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=INC_Central_Temple&oldid=1322505805 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-12-30}}</ref>, na nagsisilbing pangunahing administrative hub. Sa tanggapang ito matatagpuan ang mga departamento at opisina na responsable sa iba’t ibang gawain, tulad ng pangangasiwa sa pananalapi, pangangaral, edukasyon sa teolohiya, komunikasyon, at iba pang operasyon. Ang tungkulin ng mga sangay na ito ay ipatupad ang mga tagubilin ng pamunuan at tiyaking maipapadala ang mga ito sa bawat distrito at lokal na kongregasyon. [[Talaksan:Iglesia ni Cristo (34381678065).jpg|thumb|Ang Templo Central ay isa sa pangunahing gusali ng pamunuan ng Iglesia ni Cristo]] Ang Iglesia ay nahahati sa mga Ecclesiastical Districts, na pinangungunahan ng District Supervising Ministers. Ang kanilang papel ay mag-coordinate sa pagitan ng Central Administration at ng mga lokal na kongregasyon sa nasasakupan nila. Sa lokal na antas naman ay naroon ang Local Ministers, na may responsibilidad sa pangaraw-araw na gawaing pang-espiritwal at administratibo sa kani-kanilang kongregasyon. Sa ibaba ng lokal na pamunuan ay ang iba’t ibang Church Officers, gaya ng mga diakono, diakonesa, kalihim, choir members, at iba pang opisyal. Ang mga tungkulin nila ay suportahan ang operasyon ng lokal, kabilang na ang paghahanda ng mga serbisyong panrelihiyon, gawaing pang-organisasyon, at iba pang gawaing itinalaga. Sa kabuuan, ang hirarkiya at administrasyon ng Iglesia Ni Cristo ay nagbibigay-diin sa sentralisadong pamumuno na nanatili sa pamilyang Manalo at malinaw na pagkakahati ng tungkulin. Ang estrukturang ito ay iniulat na ginagamit upang mapanatili ang konsistensiya sa doktrina, patakaran, at pamamahala sa mga kongregasyon sa iba’t ibang lugar. == Kasaysayan == [[Talaksan:felixManalo.jpg|thumb|170px|left|Larawan ni Felix Y. Manalo sa pabalat ng ''Pasugo''.]] Ayon sa paniniwala ng INC, si Felix Manalo ang pinaniniwalaang hulíng [[propeta|propetang]] ipinadala ng Diyós, ang "anghel mula sa Silangan" na nasasaad sa Apocalipsis 7:1-3, at ang "ibong mandaragit" na nasasaad sa Isaias 46:11. Mula noong namatay si Manalo noong 1963, may dalawa na sa pamilya Manalo ang humalili sa kanyang tungkulin.<ref>{{cite journal |last1=Ma |first1=Yuchen |title=New Religious Movements in the Philippines: Their Development, Political Participation, and Impact |journal=Religions |date=7 April 2025 |volume=16 |issue=4 |access-date=23 October 2025}}</ref> [[File:Physical logo of Iglesia ni Cristo.jpg|thumb|Pisikal na larawan ng logo ng Iglesia ni Cristo, na may baliktad na tatsulok sa disenyo.]] Ang nilalaman ng kasaysayan ng Iglesia ni Cristo ay nakasalalay at umiikot sa ika-dalawampung siglo, na makikilala sa pagbangon ng mga kilusang laban sa kolonyalismo sa mga kanayunan, na kadalasan ay may temang pananampalataya. Sa panahong ito, ang mga dayuhang misyonaryong mula sa Amerika ay nagpakilala sa kulturang Pilipino ng mga mapagpipilian sa [[Katolisismo]] na siya namang pamana ng mga Kastila.<ref name="Partridge">Partridge, Christopher (Ed.) (2004). ''Encyclopedia of new religions, new religious movements, sects and alternative spiritualities''. (Oxford: Lion Publishing, 2004) {{ISBN|0-7459-5073-6}}.</ref> [[Talaksan:Iglesia Ni Cristo Lokal ng Tondo.jpg|thumb|Ang Lokal ng Tondo, na itinatag noong Nobyembre 6, 1915, ang pangalawang pinakamatandang kongregasyon ng Iglesia ni Kristo matapos ang nabuo sa Punta, Santa Ana. Ang kasalukuyang bahay pananambahan nito ay nabuo noong 1967.]] Sa edad na pito, lumahok siya sa mga klase ng isang "Maestro Cario", ngunit bunsod ng [[Himagsikang Pilipino]] ay hindi nakapagtapos ng pag-aaral si Felix Manalo. Sa halip, siya ay natutong magsaka at gumawa ng mga sombrero.<ref name="modesto">{{cite journal |last1=Modesto |first1=Salvador Trani |title=The Iglesia Ni Kristo |journal=Unitas |date=October–December 1958 |volume=31 |issue=4 |url=https://digilib.ust.edu.ph/digital/collection/unitas/id/16887/rec/2 |access-date=24 October 2025}}</ref> Sa kaniyang pagsasaliksik sa teolohiya mula pagkabata, si [[Felix Manalo]] ay nagpalipat-lipat sa iba't ibang samahang panrelihiyon. Matapos iwanan ang [[Katolisismo]], umanib siya sa mga Kolorum, isang pangkat ng mga relihiyosong pinagsama ang paniniwalang [[Kristiyano]] at [[Animismo]] ng mga sinaunang Pilipino. Sinubukan niyang aralin ang mga iba't ibang turo ng kanyang nasamahang relihiyon, una ang mga [[Metodista]], sunod ay ang mga [[Presbiterianismo|Presbyteriano]], mga [[Restorasyonismo|Discipulos]] (Iglesia Ni Cristo na naitatag sa Pilipinas ng Mision Cristiana noong 1901), at mga [[Adbentista]]. Kaya lamang, ayon kay Manalo, sa bawat isa ay mayroon siyang nasasabing mga kakulangan sa kanilang doktrina. Sa kanyang pagkabigo ay sinubukan din niya ang mga samahang [[ateista]] at [[agnostiko]].<ref name="reed">{{Cite journal | url = http://www.kitlv-journals.nl/index.php/btlv/article/viewFile/1659/2420 | title = The Iglesia ni Cristo, 1914-2000. From obscure Philippine faith to global belief system | date = 2001 | author = Robert R. Reed | journal = Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia and Oceania | publisher = Royal Netherlands of Southeast Asian and Caribbean Studies | location = Leiden | volume = 157 | issue = 3 | pages = 561–608 | format = PDF | access-date = June 7, 2011 | archive-date = April 2, 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120402090624/http://www.kitlv-journals.nl/index.php/btlv/article/viewFile/1659/2420 | url-status = dead }}</ref> Subalit maging ang mga ito ay hindi napunan ang kaniyang pangangailangang espiritwal. Isang araw, gamit ang mga panitikang teolohiyang naipon niya mula sa mga relihiyong kanyang nasamahan, at dala maging ang iba't ibang salin ng bibliya, siya ay nagkulong sa isang silid at doon sinimulan niya ang pansariling pagsasaliksik sa teolohiya. Pagkatapos ng tatlong araw at gabi habang nag-aayuno, lumabas siya dala ang mga aral na siyang magiging pundasyon ng mga turo ng Iglesia ni Kristo noong Nobyembre 1913. Binautismuhan ang mga unang kaanib ng Iglesia noong Disyembre 25, 1913. Inimbitahan din ni Manalo ang mga kakilala sa mga Simbahang Protestante na umanib sa kanyang bagong tatag na samahan, katulad ni Justino Casanova ng Iglesia Ni Cristo (1901) at ni Obispo Nicolas Zamora ng mga Metodista. Sumama si Casanova kay Manalo, samantalang tinanggihan ni Zamora ang alok sa kanya.<ref name="Palafox">Palafox, Quennie Ann J. [http://www.nhi.gov.ph/index.php?option=com_content&task=view&id=158&Itemid=1 'First Executive Minister of the Iglesia ni Cristo (Church of Christ)'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213230302/http://www.nhi.gov.ph/index.php?option=com_content&task=view&id=158&Itemid=1|date=2012-02-13}} "National Historical Institute"</ref><ref name="Villanueva">Villanueva, Robert C. ''The Untold Story of the Iglesia ni Cristo'' (Philippine Panorama, 1992)</ref><ref name="GM25Y1993">'25 Years in the West, ''God's Message'' (Manila: 1993)</ref><ref name="Crisostomo">Crisostomo, Isabelo T. [http://www.iglesianicristo.us/fymbio.html 'Felix Y. Manalo and the Iglesia ni Cristo'], ''Pasugo'' (Mayo-Hunyo 1986)</ref>{{efn|Ayon sa INC, kasapi si Manalo ng kongregasyong Metodista na pinamumunuan ni Zamora noong 1904. Hindi gaanong natatalakay ng INC or ng mga Metodista kung ano man ang koneksyon nila Zamora at Manalo. Yumao si Zamora noong Setyembre 14, 1914, dalawang buwan matapos irehistro ni Manalo ang ''Iglesia ni Kristo''.}} Noong Hulyo 27, 1914, bunsod ng mga paniniwalang ilegal ang pamamalakaya at pamamahayag ni Felix Manalo kung walang nakarehistrong simbahan, inirehistro niya sa [[Kagawaran ng Pananalapi|Kagawaran ng Komersyo]] ang Iglesia Ni Kristo (INK), kung saan si Manalo ang naging Tagapamahalang Pangkalahatan. Ipinalaganap ni Felix Manalo ang kanyang mensahe sa kanyang pook at unti-unti niyang napalaki ang Iglesia. Hindi gaanong pinansin ng mga umiiral ng mga simbahan ang pag-usbong ng Iglesia ni Cristo na itinatag ni Felix Manalo. [[Image:Punta.jpg|220px|left|thumb|Itinayo noong 1937, ang dating kapilya ng Lokal ng Punta sa Santa Ana, [[Manila]] ay ginawa nang INC Museum ngayon. Kapansin-pansin ang mga titik na '''INK''' sa bakod ng nasabing gusali, ang daglat ng ''Iglesia ni Kristo'' na orihinal na pangalang ipinarehistro ni Felix Manalo noong 1914.<ref>{{cite web|title=Punta And The Iglesia ni Cristo|url=http://www.theurbanroamer.com/tag/punta/|website=www.theurbanroamer.com|publisher=The Urban Roamer|access-date=August 24, 2014}}</ref>]] Ang paglaki ng Iglesia ay maaring dahil sa pagnanais ng ibang mga Pilipinong Kristiyano na magkaroon ng malayang samahang Kristiyano, ngunit sa ilang taong buhay ang Iglesia ni Kristo ay hindi pa ganap na ministro si Felix Manalo. Kaya naman noong Disyembre 25, 1918, sa ikalimang anibersaryo ng Iglesia ni Kristo, inordernahan si Manalo ng mga sumusunod na mga obispo at pastor: Alejandro Reyes ([[Sangguniang Pambansa ng mga Simbahan sa Pilipinas|Iglesia Evangelica Metodista en las Islas Filipinas o IEMELIF]]), Victoriano Mariano ([[Sangguniang Pambansa ng mga Simbahan sa Pilipinas|IEMELIF]]), Gil Domingo ([[Sangguniang Pambansa ng mga Simbahan sa Pilipinas|Iglesia de los Cristianos Filipinos]]), Guillermo Zarco ([[Presbiterianismo|Simbahang Presbyteriano]]), Emiliano Quijano (Iglesia ni Cristo 1901){{efn|Maliban sa sermon ng pasasalamat sa okasyong ito, si Quijano rin ang nagkasal kay Manalo sa kanyang naging asawa. Ang simbahang itinatag ng Mision Cristiana (Discipulos) sa Pilipinas noong 1901 ay '''Iglesia Ni Cristo'''. Upang makilala ang pagkakaiba sa Iglesia Ni Kristo na itinatag ni Felix Manalo noong 1914, dinagdag ang taon ng pagkakatatag. Mangyaring maalala na ang simbahan ni Manalo ay nairehistro bilang ''Iglesia ni Kristo'' o INK.}}, Nicolas Fajardo ([[Cosmopolitan Church|Evangelical Church]]), Roque Bautista ([[Cosmopolitan Church|Evangelical Church]]).<ref>[https://archive.org/details/IglesiaNiKristo5thYearAnniversaryAndOrdinationOfFelixY.ManaloDatedDecember251918 Iglesia Ni Kristo 5th Year Anniversary Letter of Invitation And Ordination Of Felix Y. Manalo Dated December 25, 1918]</ref> Ilang buwan ang nakalipas, noong Mayo 1919, inordenahan naman ni Manalo ang tatlong unang ministro ng INC na sina Justino Casanova (''pangulo ng lupon''), Federico Inocencio (''kagawad ng lupon''), at Teodoro Santiago (''kalihim ng lupon''). Bago lumisan patungo sa Estados Unidos noong Agosto 1919, dinalaw ni Manalo ang lahat ng kanilang mga kongregasyon at iniwan ang pamamahala sa mga bagong ordenang mga ministro hanggang sa kanyang pagbabalik sa Pilipinas noong 1921. Dalawang beses pumunta sa Estados Unidos si Manalo, noong 1919 at noong 1938.<ref name="tripod">{{cite web |title=Felix Y. Manalo and the Iglesia ni Cristo |url=https://student631.tripod.com/id7.html |access-date=23 October 2025 }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="nhi">{{cite web | url = http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | title = 122nd Birth Anniversary of Ka Felix Y. Manalo | author = Quennie Ann J. Palafox | publisher = National Historical Commission of the Philippines | pages = 1–2 | access-date = June 7, 2011 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20131204003308/http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | archive-date = December 4, 2013 | df = mdy-all}}</ref> Ayon sa INC, nag-aral si Manalo sa seminaryong [[Protestante]] na Pacific School of Religion (PSR), isang institusyon na kaanib ng United Church of Christ (sa Amerika). Si Manalo mismo ay may alaalang nakaaway niyang kaklaseng Hapones roon. Kaya lamang, wala sa mga tala ng PSR na naging mag-aaral nila si Manalo sa kahit anong taon.<ref>[https://www.psr.edu/ Pacific School of Religion]</ref> Habang wala sa Pilipinas si Manalo, may mga pagbabago na isinagawa sa loob ng Iglesia, katulad ng pagkakaroon ng midweek worship service (samba kapag Miyerkules). Pagbalik ni Manalo, nagustuhan nito ang pagkakaroon ng dalawang araw na sapilitang pagsamba kada linggo, kaya lamang imbes na Miyerkules ay ginawa niya itong Huwebes. Tinanggal rin ang kasanayan ng mga ministrong INC na pagsusuot ng sutana, na makikitang suot ng mga Katolikong pari at Protestanteng ministro.<ref name="tuggy"/><ref name="zabala">{{cite book |last1=Igmidio |first1=Zabala |title=Ako'y naging ministro ng "Iglesya ni Cristo" |date=1959 |publisher=L. Cribe Press}}</ref> Sa kasalukuyan, iba-iba na ang araw ng pagsambang isinasagawa ng Iglesia. Depende sa lokal, may pagsamba na rin kada Miyerkules, Biyernes, at Sabado. May mga pagkakataon ring sinuspinde ng Pamamahala ng Iglesia ang pagsamba sa Linggo, araw na tinuturing na nararapat na [[Pagsamba sa simbahan|araw ng pagsamba]] sa [[Kristiyanismo]].<ref name="incdirectory"/> [[File:Iglesia ni Cristo Lokal ng San Francisco del Monte.jpg|thumb|Nakumpleto noong Hulyo 27, 1962, ang INC Lokal ng San Francisco del Monte, na kilala rin bilang ''Lokal ng Frisco'', ay isa sa mga malaking kapilya na dinisenyo ng arkitektong Pilipino na si Carlos A. Santos-Viola para sa INC. Ito rin ang isa sa mga huling kapilya na pinasinayaan ng tagapagtatag ng Iglesia ni Cristo na si [[Felix Manalo]], na kalaunan ay magiging pook ng kanyang burol noong 1963. Bago ang pagtatayo ng kasalukuyang gusali ng INC Lokal ng Tondo (1967) at ng INC Lokal ng Templo Central (1984), ang INC Lokal ng Frisco ang pinakamalaking kapilya ng Iglesia base sa seating capacity nitong 3,200.]] Ang unang malaking pagsubok sa Iglesia ni Cristo (na kilala pa rin sa panahong ito bilang ''Iglesia ni Kristo'' o INK) ay ang paghiwalay ng ilan sa mga naunang ministro nito gaya nila Teofilo Ora, Januario Ponce, at Basilio Santiago noong 1922. Nahati ang Iglesia lalo na sa mga lalawigan tulad ng [[Bulacan]] at [[Nueva Ecija]] dahil na rin sa hindi pagkakaunawaan ng pangkat nila Ora at pangkat nila Manalo pagdating sa doktrina. Ayon kila Ora, hindi nagiging mahalaga si [[Hesus]] sa mga paksa, mali ang nagiging pag-unawa sa mga teksto, at hindi maayos ang nagiging pamamalakad ng Iglesia, lalo na sa mga pagpapasya ukol sa nauulat na pang-aabuso at imoralidad. Dahil na rin sa tindi ng naging epekto ng paghiwalay nila Ora, naisipan ni Manalo na ipangaral ang kanyang sarili bilang "Huling Sugo ng Diyos sa mga Huling Araw" at "Ang Tanging Sugo na may Dalawang Pagkahalal sa Karapatan." Bunsod na rin nitong pagbabago sa doktrina, lalong humigipit ang hawak ni Manalo sa Iglesia at sa buhay ng kanyang mga miyembro. Ang tawag na sa mga kaanib ng mga taga-labas ay "Iglesia ni Manalo" at mga "Manalista" dahil na rin sa panatiko nilang pagsunod sa Pamamahala.<ref name="reed"/> Ilang taon lamang ang lumipas, sinundan naman ito ng kampanya para sa reporma ni Nicolas Perez noong 1928. Nagprotesta si Perez laban sa mga abuso sa Iglesia, ang pabago-bagong mga doktrina, lalo na tungkol sa mga bisyo at pagsusuot ng alahas, at ang matinding pagkontrol ng Iglesia sa kanilang mga kaanib, sa puntong sinisira na nito ang kanilang kapasidad sa bukas at [[kritikal na pag-iisip]]. Noong nagsimula ang Iglesia, pinagbabawal ni Manalo ang mga bisyo gaya ng paninigarilyo, pag-iinom, pati na soft drinks, at ang pagsusuot ng alahas. Kalaunan, sa pagdami ng mga may-kayang mga kaanib at dahil na rin sa hirap ipatupad sa mga bagong miyembro ang mahigpit na pagbabawal na ito, pinalitan rin ang doktrina ukol sa mga bisyo at alahas. Sa kanyang paghiwalay mula sa Iglesia, nagdala rin si Perez ng ilang daang mga miyembro na iniwan rin ang Iglesia.<ref name="zabala"/> Ayon kay Teodoro Santiago, ministro ng INC, nagsimulang hayagan na itakwil ni Manalo ang pagkadiyos ni [[Kristo]] noong 1932, ngunit pinanindigan pa rin ni Manalo na si [[Hesus]] ay Panginoon.<ref name="tuggy"/> [[File:Iglesia ni Cristo chapel, Bago Bantay.jpg|thumb|Ang INC Lokal ng Bago Bantay, na natapos itayo noong Disyembre 4, 1964, ang natatanging kapilya ng Iglesia ni Cristo sa kahabaan ng [[EDSA]].]] Ang mga unang kaanib ng Iglesia, pati na mga ministro, ay sinasabing walang pinag-aralan, hindi nakakapagbasa, at karamihan ay galing sa laylayan ng lipunan.<ref name="modesto"/> Nagpatuloy ang paglaki ng Iglesia maging sa gitna ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Inalok ng mga mananakop na Hapon si Felix Manalo na mamuno sa binabalak nilang Iglesia Evangelica (Evangelical Church) na ipinares sa binuo noon ng mga Amerikano. Nang tanggihan nito ni Manalo, umigting ang suspetsa at pagbabantay nila kay Manalo, hanggang sa mapilitang itong sumunod sa mga nais ng Hapon na bumaba siya sa kanyang tungkulin. Sa isang sirkular na inilabas at nilagdaan ni Manalo mismo noong Hunyo 29, 1942, itinalaga si Prudencio Vasquez, ministro ng Nueva Ecija at kalaunan ay ng Bicol, bilang Tagapamahalang Pangkalahatan. Nagbalik si Manalo sa kanyang tungkulin matapos ang digmaan.<ref name="Suarez">[http://www.mb.com.ph/MTNN2005072640351.html 'Iglesia ni Cristo turns 91 today']{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''Manila Bulletin'' (27 Hulyo 2005)</ref><ref name="manilatimesopedjul04">[http://www.newsflash.org/2004/02/ht/ht004553.htm Manila Times Editorial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003185130/http://www.newsflash.org/2004/02/ht/ht004553.htm |date=2009-10-03 }}(MANILA, 27 Hulyo 2004)</ref><ref name="filexpress121105">Filipino Express, The ''CBCP recognizes INC, El Shaddai'' Filipino Express, The (12-11-2005 MANILA)</ref> Malayo na ang narating ng Iglesia mula ng pagkatatag nito. Nang lumalaki na ang bilang ng kongregasyon, humirang ang pamunuan ng INC ng mga delegado para magpakilala ng paniniwala ng Iglesia ni Cristo sa iba't ibang lupain, kabilang na ang mga nasa labas ng bansa. Noong pumanaw si Felix Y. Manalo, taong 1963, ang kaniyang anak na si [[Eraño Manalo]] naman ang siyang humalili bilang ehekutibong ministro o Tagapamahalang Pangkalahatan at si [[Eduardo V. Manalo]] naman ang "deputy executive minister" o II Tagapamahalang Pangkalahatan.<ref name="MBEditorial">"[http://www.mb.com.ph/issues/2006/07/27/OPED2006072770196.html 'Iglesia ni Cristo 92nd Anniversary]" ''Manila Bulletin Online'' (27 Hulyo 2006)</ref> Umabot na sa limang libo apat na raan (5,400) kongregasyon na kung tawagin ay lokal sa mahigit na 90 na bansa at teritoryo sa buong mundo ang inaabot ng Iglesia ni Cristo.<ref name="lurWho">[http://www.letusreason.org/Iglesia1.htm 'Who Are They' ''Let Us Reason Ministries (2002)'']; cited by the [http://www.adherents.com/Na/Na_322.html Adherents.com religious geography citations database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930200741/http://www.adherents.com/Na/Na_322.html |date=2007-09-30 }}</ref> Kilala rin ang Iglesia ni Cristo sa Hawaii at California, dalawang estadong kilala sa dami ng imigranteng Pilipino. Bagamat hindi naglalabas ang Iglesia ni Cristo ng bilang ng kanilang miyembro, ang ibang mga mananaliksik ay naniniwala na sila ay umabot na sa 3 milyon sa buong mundo. ==Gawaing pangmisyonaryo== [[File:Cover page of Pasugo, July 1966.jpg|thumb|Si Pangulong [[Ferdinand Marcos]] kasama si [[Eraño Manalo]] ng Iglesia ni Cristo (INC) habang nasa presidential visit sa Barrio Maligaya, [[Nueva Ecija]].]] Sa Pilipinas, may programang itinatanghal at sumasahimpapawid sa radyo DZEM-AM-954&nbsp;kHz, DZEC 1062&nbsp;kHz-AM at telebisyon Net 25, dalawang estasyong pag-aari ng INC at maging sa GEM-TV Channel 49-UHF ng Eagle Broadcasting Corporation. Sa Hilagang America, isang programang pantelebisyon ang may pangalang "The Message" na ''produced'' naman ng Iglesia ni Cristo sa San Francisco Bay Area. Sa kasalukuyan ito ay naisasahimpapawid sa Estados Unidos at Canada at sa ilang bahagi ng Europa. Ang tatlumpong minutong programang ito ay tinatampukan ng ibat ibang pagtalakay ukol sa mga aral na sinasampalatayanang aral ng Iglesia Ni Cristo. Mayroon ding magasin para sa kongregasyon sa buong mundo na may pamagat na "God's Message" (kilala rin sa dating tawag na Pasugo). Ang God's Message ay naipiprinta sa Tagalog at Ingles na edisyon. Mayroong mga edisyon na parehong may Tagalog at Ingles. Ang magasin na ito ay binubuo ng mga liham sa editor, balita sa mga lokal sa buong mundo, relihiyosong tula, at mga artikulo hinggil sa pananampalatayang pang Iglesia ni Cristo, direktoryo ng mga lokal sa labas ng Pilipinas, at nagpapalabas din ng mga talapalabas ng mga serbisyong pagsamba. May mga pamphlets din na ibinibigay sa mga miyembro na nagpapakilala sa mga paunahing tagapagsalita tuwing mayroong nakatakdang pagsamba. Mayroon ding gawaing naglalayon nang pagtulong sa mahihirap. Nakapagtatag na sila ng pabahay gaya ng "Tagumpay Village" at nagbibigay ng libreng gamutan at serbisyong dental sa mga proyektong gaya ng "Lingap Sa Mamamayan". Mayroon ring pabahay ang Iglesia ni Cristo para sa mga ministro nito at sa kanilang mga pamilya. Bukod dito, mayroon rin silang mga serbisyong pangkomunidad gaya ng paglilins ng [[lansangan]], pagtatanim (tree planting project) at pag-dodonate ng dugo. == Pag-anib at mga doktrina == [[File:JfCiudadINC9814PhilArenafvf 11.JPG|thumb|Ang logo o tatak ng Iglesia ni Cristo (INC) ay binubuo ng maraming elemento. Ang ''Agnus Dei'' o [[Kordero ng Diyos (pamagat)|Kordero ng Diyos]] ay kumakatawan kay [[Hesus]]. Ang pagkakaiba nito sa simbulong [[Protestante]] ay ang pagpapalit ng INC sa tangang watawat at [[Krusipiksiyon|krus]] ng [[timbang|timbangan]] at [[Aguhon (sa pagguhit)|aguhon]] (''Square and Compasses'') ng Masoneriya. Ang [[kalapati]] naman ay kumakatawan sa [[Espiritu Santo]], habang kapansin-pansin na wala sa logo ng INC ang [[Diyos Ama]]. Samantala, ang [[kalasag]] na may kulay luntian, puti, at pula ay pinaniniwalaang hango sa tricolor na bandera ng [[Italya]], na unang lumabas noong panahon na nasakop ni [[Napoleon I ng Pransiya]] ang Italya (1796).]] Ang Iglesia ni Cristo ay aktibo sa paghikayat ng mga panibagong miyembro, lalo na sa panahon ng mga gawain ng ebanhelikal na pamamahayag. Bago maging opisyal na miyembro at mabautismuhan, ang mga naghahangad na sumapi ay dumaraan sa pagdodoktrina sa loob ng anim na buwan. Ang ilang kasapi ay boluntaryong nakikibahagi sa pagpapalaganap ng aral ng simbahan. Ayon sa INC, ang pag-anib sa kanilang simbahan ang daan tungo sa kaligtasan. Ang pagsapi sa Iglesia ni Cristo ay ibinibigay sa pamamagitan ng bautismo, hindi sa pananampalataya o pagtanggap kay [[Hesus]] o sa Kanyang naging misyon sa mundo. Ang sinuman na gustong mabautismuhan ay dapat munang sumailalim sa mga Bible study on doctrines, kung saan itinuturo ang dalawampu't lima na doktrina, matapos nito ay susubukin sila sa mga pagsamba na inaabot ng anim na buwan o mahigit pa kung hindi tuloy-tuloy. At kung ang aanib ay nagpasya na at tiyak nang sumasampalataya sa mga doktrina ay saka lamang sila tatanggap ng banal na bautismo. Kapag sya ay nakarehistro na sa kanilang lokal, sya ay binibigyan ng tarheta kung saan ay dapat itaob tuwing sasamba. Sa [[Estados Unidos]], meron tatlong karagdagang aral na itinuturo na karamihan ay naglalaman ng impormasyon ukol sa bahay sambahan at ang pagsisimula nito sa Pilipinas. Ang mga aral na ito ay nakasulat sa libro ng doktrina na isinulat ni [[Eraño G. Manalo]] na pinamagatang [[Fundamental Beliefs of the Iglesia ni Cristo]]. Ang libro ay ibinibigay sa mga ministro, ebanhelikal na mangagawa, at mga estudyanteng ministro ng INC. Bawat aral ay madalas na nagtatagal ng kalahati hanggang isang oras. Matapos na marinig ang lahat ng aral, ang mga bagong aanib ay pumapasok sa probisyonaryong period kung saan sila ay obligado na lumahok sa labing limang prayer meeting o panata na ginaganap isang beses sa isang linggo. Dito ay itinuturo sa kanila ang pananalangin at sila ay ginagabayan habang isinasa-ayon nila ang kanilang pamumuhay sa INC. Kadalasang kasama ang Tagapamahalang Pangkalahatan sa panalangin ng mga kaanib ng Iglesia ni Cristo.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5R_2d7ndN_A Inside the Iglesia Ni Cristo: What They Really Believe]</ref> Dahil kailangan ng sapat na pagkakaunawa bago sila mabautismuhan sa INC, ang minimum na antas ng edad para lumahok sa bautismo ay labing dalawang taong gulang o kung sya ay nasa ika-anim na baitang. Para sa mga bagong panganak na sanggol, sila ay "inihahandog" habang ginaganap ang pagsamba. Ang pag-hahandog ng sanggol sa INC ay idinadaan sa pananalangin na pinamumunuan ng isang ministro ng INC. Ang Iglesia ni Cristo ay naniniwala na ang kaligtasan ay nakukuha lamang sa pamamagitan ng muling pagkabuhay at pagiging aktibong kaanib sa INC. Dahil dto, kapag ang isang miyembro ag pumanaw, hindi na siya itinuturing na kaanib, sapagkat wala na siyang pagkakataong makilahok sa bihay espirituwal at mga sakramento ng simbahan. Sa doktrina ng INC, ipinagbabawal ang pag-aalala sa mga yumao, halimbawa ay pagdiriwang ng anibersaryo ng kamatayan, pagdarasal o pag-aalay at iba pa, dahil naniniwala sila na ang mga yumao ay wala ng kamalayan. Ang mga kasapi ng Iglesia ni Cristo ay puwedeng matiwalag kung hindi nila sinusunod ang mga doktrina at alituntunin ng simbahan. Karaniwang unang hakbang ang pagbibigay ng babala o pagpapayo. Ang pagtanggal mula sa pagiging miyembro ay maaaring sanhi ng paglabag sa doktrina at aral ng INC, katulad ng pagkain ng dugo, pagtanggi sa sakramento ng bautismo, o pagsuway sa estruktura ng pamamahala ng simbahan. Maaari rin itong kaugnay sa pakikipag-ugnayan o pakikipagrelasyon sa mga hindi miyembro. Ang patuloy na pagsuway sa mga obligasyon ng kaanib gaya ng hindi pagdalo sa obligadong pagsamba o panata, o pagtanggi sa pamahalaan ng simbahan, tulad ng hindi pagsunod sa Tagapamahalang Pangkalahatan o hindi pagtanggap sa pangunahing paniniwala. Matapos ang babala at pagsubok na itama ang paglabag, ang tuloy-tuloy na paglabag ay maaaring magdulot sa pagkatanggal o ekskomunikasyon. == Central Office == [[File:Iglesia Ni Cristo Lokal ng Cubao.jpg|thumb|Nakumpleto noong 1954, ang Iglesia Ni Cristo (INC) Lokal ng Cubao sa [[Lungsod Quezon]] ang unang malaking kapilya na dinisenyo ng arkitektong Pilipino na si Carlos A. Santos-Viola para sa INC. Dahil na rin sa [[arkitektura]] nito, pinaniniwalaang naging inspirasyon ito ng sumunod pang mga bahay sambahan na itinayo ng Iglesia Ni Cristo sa buong [[Pilipinas]].]] [[File:Iglesia ni Cristo chapel, Makati.jpg|thumb|Ang INC Lokal ng Palanan, na dating kilala bilang INC Lokal ng [[Makati]], ay nabuo bilang isang kongregasyon noong 1955 mula sa mga kaanib na galing sa mga lokal sa [[Pasay]] at [[Maynila]]. Matapos mawasak ng apoy, ang nakatirik na gusaling sambahan sa kasalukuyan ay inayos at muling pinasinayaan noong 2011. Bunsod nito, naging isa ito sa mga unang bahay sambahan sa [[Pilipinas]] na tampok ang modernong disenyo sa arkitektura ng mga kapilya ng INC ngayon.]] Ang pangunahing tanggapan ng Iglesia ni Cristo ay ang Iglesia ni Cristo Central Office; kabilang ito sa isang malaki at nababantayang kompleks na matatagpuan sa [[Abenidang Komonwelt]], New Era, [[Lungsod ng Quezon]], [[Pilipinas]]. Isang editoryal sa isyu ng [[Philippine Panorama Magazine]] noong 25 Enero 2004 ang naglarawan rin sa kompleks ang mga sumusunod: ang anim na palapag na Central Office Building; ang [[Templo|Central Temple]] na may 7,000 na upuan; ang [[Tabernakulo|Tabernacle]]; isang multi-purpose na hall; ang Central Pavilion na meron kapasidad na 70,000 upuan; ang College of Evangelical Ministry; ang New Era General Hospital; at ang [[New Era University]]. Matatagpuan rin dito ang bahay ng pamilya ng Executive Minister na si [[Eduardo V. Manalo]]. == Politikal na Impluwensya sa Pilipinas == Ang impluwensiyang pampolitika ng Iglesia ni Cristo ay unti-unting lumalakas mula kalagitnaan ng ika-20 siglo. Noong dekada 1950 hanggang 1960, napansin ng mga politiko ang pagkakaisa ng mga kaanib sa pagboto, na kalauna’y naging kilalang bloc voting. Sa mga sumunod na dekada, lalo na noong panahon ng pamahalaang [[Ferdinand Marcos|Marcos]], nakilala ang INC bilang isa sa mga grupong may organisadong suporta tuwing halalan. Kilala ang mga kaanib ng Iglesia ni Cristo sa kanilang praktis ng bloc voting sa panahon ng halalan.<ref name="Pasugo1986">[http://128.32.250.15:8080/pepesblog/2005/02/21 an article in ''Pasugo'' (Manila: Iglesia ni Kristo, 1986) cited by "Pepe" 'Iglesia ni Kristo - religion and politics in Philippine society' ''Pepeslog'' (Berkeley: University of California, 21 Pebrero 2001)]{{Dead link|date=Enero 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Hinango noong 3 Hulyo 2005</ref><ref name="LoCPACS">[http://countrystudies.us/philippines/48.htm 'Indigenous Christian Churches' ''Philippines: A Country Study'', (Washington, DC: US Library of Congress, 1993 4th ed.)] ''A representative of the INC Administration states that this site contains gross inaccuracies.''</ref><ref name="Tubeza">[http://www.inq7.net/nat/2004/apr/01/nat_5-1.htm Tubeza, Philip C. 'SC ruling sought on sects' vote', ''Inquirer News Service'', (Manila: 1 Abril 2004)]. Hinango noong 6 Pebrero 2006</ref><ref name="Jurado">[http://www.manilastandardtoday.com/?page=emilJurado_mar7_2007 Jurado, Emil. 'The so-called command votes', ''Manila Standard Today'', (Manila: 7 Marso 2007)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013162736/http://www.manilastandardtoday.com/?page=emilJurado_mar7_2007 |date=13 Oktubre 2007 }}. Hinango noong 13 Agosto 2007</ref> Ayon sa mga pag-aaral ng mga [[Journalism|Mananaliksik]], malaking bahagi ng mga miyembro ng INC tinatayang nasa pagitan ng 68% hanggang 84% ang bumoboto ayon sa rekomendasyon ng pamunuan ng Iglesia ni Cristo. Itinuturing nila itong pagpapahayag ng doktrina ng pagkakaisa, na isang mahalagang bahagi ng kanilang pananampalataya. Dahil dito, madalas na ituring ng mga tagamasid sa politika na may makabuluhang papel ang INC sa mga halalan sa Pilipinas. Itinuturing ng mga tagamasid sa politika na may impluwensiya ang bloc voting ng Iglesia ni Cristo sa resulta ng ilang halalan sa Pilipinas. Ayon sa ilang ulat sa [[Pamamahayag|midya]], ang suporta ng INC ay madalas na hinahangad ng mga kandidato dahil sa inaasahang pagkakaisa ng kanilang mga kaanib na botante. Gayunpaman, may mga pagkakataon din na ang ilang politiko ay tumanggi sa naturang suporta upang mapanatili ang kanilang kalayaan sa paninindigang pampolitika. Iba-iba ang pananaw ng mga mananaliksik at mamamahayag hinggil sa lawak ng aktuwal na impluwensiyang ito, ngunit karaniwang kinikilala ang INC bilang isa sa mga relihiyosong samahan na may organisadong ugnayan sa larangan ng politikal na impluwensya sa Pilipinas. Ito ang nagbigay sa INC ng malaking impluwensiyang pampolitika sa mga naihalal na opisyal. ==Teolohikal na pagsalungat at kritisismo== [[File:Iglesia ni Cristo chapel (Maynila), Washington.jpg|thumb|Ang INC Lokal ng Washington ([[Sampaloc, Maynila]]) ang unang kapilyang [[kongkreto]] na itinayo ng Iglesia ni Cristo. Nakumpleto ito noong 1948. Galing sa INC Lokal ng Tayuman ang karamihan ng mga naunang kasapi ng kongregasyon na ito.]] Ang Iglesia ni Cristo ay humaharap sa mga pagsusuri at teolohikal na pagsalungat mula sa mga apologist, theologian, scholar, at ibang denominasyong Kristiyano. Tulad ng ibang relihiyosong tradisyon, may mga tagamasid at eksperto na nagbibigay ng alterntibong interpretasyon at kritikal na pananaw sa mga turo at doktrina ng INC. Bukod sa usaping teolohikal, tinatalakay din ng ilang tagapag-aral ang impluwensya ng samahan sa lipunan at politika sa Pilipinas at pandaigdig-digan. === Teolohikal na Pagsalungat === Ayon sa pananaw ng [[Santatlo|Trinitarian]] [[Kristiyanismo|Christianity]], itinuturing na salungat sa ilang turo ng Bibliya ang paniniwala ng INC na si [[Hesus|Hesukristo]] ay hindi Diyos kundi isang tao, sugo, at tagapamagitan na ipinadala ng Diyos. Binibigyang-diin ng mga [[Teolohiya|theologian]] at iskolar na maraming talata sa Kasulatan ang kanilang binabasa bilang patunay sa pagka-Diyos ni Kristo.<ref>{{Cite web |date=2025-10-28 |title=Trinity {{!}} Definition, Theology, & History {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Trinity-Christianity |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Sa kabilang panig, itinuturo ng Iglesia ni Cristo na si Hesus ay taong walang kasalanan na isinugo upang itatag ang tunay na Iglesia at gampanan ang kaniyang tungkulin bilang tagapagligtas sa pamamagitan ng sakripisyo sa [[Krusipiksiyon|krus]].<ref>{{Cite web |date=2025-10-22 |title=Crucifixion {{!}} Description, History, Punishment, & Jesus {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/crucifixion-capital-punishment |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> [[File:Shield of Trinity in hexagon English.svg-squared.png|thumb|Ang dayagram ng Trinidad, na binubuo ng [[Diyos Ama]], [[Diyos Anak]] na si [[Hesus]], at Diyos Espiritu Santo na Kalasag ay hindi nilayong maging isang eskematiko na dayagram ng kayarian ng Diyos, kundi nagpapakita ito ng isang serye ng mga pahayag tungkol sa ugnayan sa pagitan ng mga persona ng [[Santatlo|Trinidad]].]] Tungkol sa pagkasugo ni Felix Y. Manalo, may mga theologian, historian, at religious observer na hindi sumasang-ayon sa pananaw ng INC na siya ang “huling sugo ng Diyos.”<ref>{{Cite web |title=Prophethood - (World Religions) - Vocab, Definition, Explanations {{!}} Fiveable |url=https://fiveable.me/key-terms/hs-world-religions/prophethood |access-date=2025-11-06 |website=fiveable.me |language=en}}</ref> Ayon sa kanila, walang sapat na batayan upang ituring siyang propeta o apostol batay sa pamantayan ng Bibliya. Gayunman, tinuturing siya ng mga iskolar bilang isang Pilipinong restorasyonista na nagtayo ng independyenteng kilusang Kristiyano noong [[Ika-20 dantaon|ika-20 siglo]].<ref>{{Citation |title=Christianity in the 20th century |date=2025-09-13 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Christianity_in_the_20th_century&oldid=1311056128 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> Sa panig naman ng Iglesia ni Cristo, itinuturo na si Felix Manalo ay instrumento ng Diyos sa muling pagtatatag ng tunay na Iglesia na nawala matapos ang panahon ng mga apostol, bilang pagtupad sa propesiya hinggil sa pagbabalik ng Iglesia sa "malayong silangan" na ayon sa doktrina ng Iglesia ni Cristo ay tumutukoy sa Pilipinas.<ref>{{Cite web |last=Mandirigma |first=Iglesia Ni Cristo: Ibong |date=2019-04-23 |title=WHY FAR EAST IS CORRECT IN ISAIAH 43:5, MOFFAT TRANSLATION? |url=https://iglesianicristoibongmandirigma.wordpress.com/2019/04/23/why-far-east-is-correct-in-isaiah-435-moffat-translation/ |access-date=2025-11-06 |website=Iglesia ni Cristo: Ibong Mandirigma |language=en}}</ref> Sa kontekstong [[Hudaismo|Hudyo]], ang Malayong Silangan ay hindi lamang heograpikal na hangganan kundi isang larangan ng pakikisalamuha sa kapangyarihang banyaga. Sa [[Persian Empire|Persia]], nakita ng mga Hudyo ang kamay ng Diyos sa pagpapalaya sa kanila mula sa pagkabihag sa [[Babilonya]] sa ilalim ni [[Cyrus|Haring Ciro]]. Naging sagisag ito ng muling pagbangon at pag-asa. Samantala, ang Cyprus ay nagsilbing tulay sa pagitan ng Kanluran at Silangan isang pook ng kalakalan, paglalakbay, at palitan ng kultura. Sa ganitong tanaw, ang Malayong Silangan ay naging bahagi ng mas malawak na kwento ng diaspora, pagbabalik, at patuloy na paghahanap ng identidad ng [[Mga Hudyo|bayang Hudyo]].<ref>{{Cite web |date=2025-10-14 |title=Cyrus the Great {{!}} Biography & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Cyrus-the-Great |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-10-03 |title=Persia In the Bible – Amazing Bible Timeline with World History |url=https://amazingbibletimeline.com/blog/persia-in-the-bible/ |access-date=2025-11-06 |language=en-US}}</ref> [[File:Tissot The Flight of the Prisoners.jpg|thumb|''The Flight of the Prisoners'' (1896) pininta ni [[James Tissot]]; Ipinapakita ang mga Hudyo na pinipilit lisanin ang kanilang bayan sa [[Judea]] nang sakupin ito ng [[Babilonya|Kaharian ng Babylonya]].]] Itinuturo ng Iglesia ni Cristo na ang kaligtasan ay matatamo lamang sa pamamagitan ng pagiging kaanib sa kanilang samahan, sapagkat tanging sa loob ng tunay na Iglesia matatagpuan ang ganap na pagpapatawad at pag-asa ng buhay na walang hanggan.<ref>{{Cite web |title=Exclusivism {{!}} religion {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/exclusivism |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Sa kabilang banda, may mga teolohiyang inklusibo na nagsasabing ang awa at hustisya ng Diyos ay hindi limitado sa anumang institusyon o samahan, at sa huli, ang Diyos lamang ang makapaghahatol kung sino ang maliligtas.<ref>{{Cite web |title=Topical Bible: The Inclusivity of Salvation |url=https://biblehub.com/topical/t/the_inclusivity_of_salvation.htm#:~:text=Old%20Testament%20Foundations,God's%20salvation%20to%20all%20peoples. |access-date=2025-11-06 |website=biblehub.com}}</ref> === Kritika sa Iglesia ni Cristo === Ang Iglesia ni Cristo ay isa sa mga matatag na [[Relihiyon|institusyong panrelihiyon]] sa Pilipinas. Sa loob ng mahigit isang siglo, ito ay kinilala sa disiplina, organisasyon, at kakayahang panatilihin ang pagkakaisa ng mga kasapi. Gayunman, ayon sa mga iskolar, tagamasid ng relihiyon, at mga sektor ng midya, hindi rin ito ligtas sa mga kritika na tumutukoy sa mga usapin ng kalayaan, pamumuno, at impluwensiya sa [[Politika ng Pilipinas|politika]]. Base sa mga pag-aaral sa [[sosyolohiya]] at [[Agham pampolitika|political science]], ang istruktura ng INC ay inilalarawan bilang lubhang [[mwod:hierarchism|hierarkikal]] at [https://fiveable.me/key-terms/intro-anthropology/centralized-authority sentralisado]. Ang awtoridad ay nakatuon sa sentralisasyon ng kapangyarihan ng Dinastiyang Manalo, partikular sa antas ng Church Administration. Ayon sa mga analista, nagdudulot ito ng mataas na antas ng disiplina at pagkakaisa, ngunit binabawasan ang espasyo para sa malayang diskurso. Ang ilang dating kasapi at kritiko ay nagsasaad na ang bukas na pagtutol sa mga doktrina o patakaran ay maaaring magbunga ng parusang pagsususpende sa mga aktibidad o pagtiwalag.<ref>{{Cite web |title=Centralized Authority - (Intro to Anthropology) - Vocab, Definition, Explanations {{!}} Fiveable |url=https://fiveable.me/key-terms/intro-anthropology/centralized-authority |access-date=2025-11-06 |website=fiveable.me |language=en}}</ref> <ref>{{Citation |title=Iglesia ni Cristo |date=2025-11-06 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Iglesia_ni_Cristo&oldid=1320652396 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> Inilalarawan ng mga tagapagmasid sa larangan ng [[komunikasyon]] na ang ganitong kalagayan ay nagreresulta sa tinatawag na suppression of [[Kalayaan sa pananalita|freedom of speech]] sa loob ng samahan. Sa ganitong sistema, ang pagsunod sa pamunuan ay madalas na inuuna kaysa sa malayang pagpapahayag ng saloobin o opinyon.<ref>{{Cite web |title=Suppression of dissent: definitions |url=https://documents.uow.edu.au/~bmartin/dissent/intro/definitions.html |access-date=2025-11-06 |website=documents.uow.edu.au}}</ref> Gayunpaman, binabanggit din ng ilang neutral na iskolar na maaaring ituring ng INC ang ganitong kalakaran bilang paraan ng pagpapanatili ng pagkakaisa at disiplina, na sentro ng kanilang [[pananampalataya]]. Ayon sa mga ulat ng midya at komentaryong pampulitika, madalas ding iugnay sa INC ang usapin ng dinastikong pamumuno, sapagkat mula pa noong pagkakatatag nito ay nanatili sa pamilyang Manalo ang pinakamataas na posisyon sa pamunuan ng Iglesia. Para sa mga tagasuri, ito ay nagpapakita ng konsolidasyon ng kapangyarihan at kahalintulad ng pamumunong monarkikal sa istruktura. Subalit, ipinapaliwanag ng mga tagapagtanggol ng sistema na ito ay simbolo ng tuloy-tuloy na pamumuno at pagkakaisa ng doktrina.<ref>{{Cite web |date=2009-12-15 |title=The Iglesia ni Cristo: Dynasty in the Iglesia ni Cristo? |url=https://iglesianicristoreadme.blogspot.com/2009/12/dynasty-in-iglesia-ni-cristo.html |access-date=2025-11-06 |website=The Iglesia ni Cristo}}</ref> Sa larangan naman ng politika, itinuturo ng mga politikal na analista at mamamahayag na ang bloc voting ng INC ay may malaking epekto sa resulta ng halalan. Ang ganitong patakaran ay itinuturing ng Iglesia bilang ekspresyon ng espiritwal na pagkakaisa, subalit inilalarawan ng mga kritiko ito bilang potensyal na instrumento ng impluwensiya o negosasyon sa mga kandidatong pampolitika. Ang ganitong gawain ay patuloy na pinag-aaralan ng mga eksperto bilang halimbawa ng ugnayan ng relihiyon at [[halalan]] sa bansa.<ref>{{Citation |title=Block voting |date=2025-05-08 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Block_voting&oldid=1289403961 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> <ref>{{Citation |title=Election |date=2025-11-05 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Election&oldid=1320556470 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> Base sa ilang panlipunang pag-aaral, may mga tagamasid din na tumutukoy sa pagkakaroon ng cult of personality sa loob ng INC, dahil sa matinding pagtuon sa karisma at awtoridad ng mga pinuno, lalo na sa tagapamahalang pangkalahatan ng Iglesia. Gayunpaman, ipinapaliwanag ng ilang eksperto sa relihiyon na ang ganitong katangian ay hindi natatangi sa INC, kundi karaniwan sa mga denominasyon, relihiyosong kilusan na binibigyang-diin ang sakral na [[Awtoritarismo|awtoridad]] ng pamunuan.<ref>{{Citation |title=Cult of personality |date=2025-10-27 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cult_of_personality&oldid=1319015436 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> <ref>{{Cite web |title=1987 Constitution {{!}} Senate Electoral Tribunal |url=https://www.set.gov.ph/resources/philippine-constitutions/1987-constitution/ |access-date=2025-11-06 |language=en-US }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sa huli, inilalarawan ng mga akademiko at komentarista ang mga kritikang ito bilang bahagi ng mas malawak na diskurso hinggil sa balanse ng awtoridad at [[kalayaan]] sa loob ng mga institusyong panlipunan. Ang INC, sa pananaw nila, ay hindi lamang isang simbahan kundi isang modelo ng organisasyong [[Pilipinong|Pilipino]] mahigpit, kolektibo, at nakaugat sa ideya ng pagkakaisa bilang kabalikat ng pananampalataya. ==Mga tala== {{notelist}} == Mga sanggunian == {{reflist|refs= <ref name="nhi">{{cite web | url = http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | title = 122nd Birth Anniversary of Ka Felix Y. Manalo | author = Quennie Ann J. Palafox | publisher = National Historical Commission of the Philippines | pages = 1–2 | access-date = 2011-06-07 | url-status=dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20131204003308/http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | archive-date = Disyembre 4, 2013 }}</ref> <ref name="incmedia-organization">{{cite web|url=http://incmedia.org/inc/history.html|title=Iglesia ni Cristo - Church of Christ - Official Website|work=Organization|publisher=Iglesia ni Cristo|page=Independent|access-date=25 Marso 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120821051154/http://www.incmedia.org/inc/history.html|archive-date=Agosto 21, 2012|df=mdy-all}}</ref> }} == Mga kawing na panlabas == === Kampi === * [http://www.uniquebiblestudy.com/ Unique bible study] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006004003/http://www.uniquebiblestudy.com/ |date=2007-10-06 }} Isang bible study na naglalaman ng tipikal na doktrina ng INC at may tanong at sagot na pagkaka-ayos tulad nang ginagamit ng kanilang mga ministro. Walang malinaw na tukoy sa Iglesia ni Cristo sa website na ito. * [https://web.archive.org/web/20070523024458/http://www.geocities.com/truthfinder_inc/ Truthfinder's INC Page] Site ng isang miyembro ng INC: INC profile, mga panimulang turo, kasaysayan, atbp. * [http://www.taestensen.com/robert/fft_doc/2f_main.htm Food for the Soul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311082058/http://www.taestensen.com/robert/fft_doc/2f_main.htm |date=2007-03-11 }} Mga tula at panibagong limbag ng artikulo ng God's Message * [http://www.readmeinc.blogspot.com/ The Iglesia Ni Cristo] "Read me's Page", blog ng isang miyembro ng INC: tungkol sa INC atbp. === Laban === * [[iarchive:ThePowerAndTheGloryTheCultOfManalo/|The Power and the Glory: The Cult Of Manalo]] * [http://www.examineiglesianicristo.com Examine Iglesia Ni Cristo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080807161900/http://www.examineiglesianicristo.com/ |date=2008-08-07 }} - Ebandyelikong kritika ng INC base sa mga nakasulat sa Pasugo * [http://www.letusreason.org/igleidir.htm LetUsReason.org: Iglesia Ni Cristo] - Mga artikulo tungkol sa INC at kanilang mga paniniwala * [http://www.apts.edu/jam/01-1/a-harper.pdf The Iglesia ni Cristo and evangelical Christianity] - artikulong isinulat ni Anne C. Harper. Ayon sa kanyang panlalarawan:''"The purpose of this paper is to explore the INC's view of Evangelicals and to consider whether <nowiki>[evangelicals] need to reassess [their]</nowiki> apologetic and evangelistic approach to this group".'' (Kailangan ng [[Portable Document Format|PDF]] reader, [http://web.archive.org/web/20040715165549/http://www.apts.edu/jam/01-1/a-harper.pdf HTML na salin hatid Google]) * [http://iglesiaexposed.i8.com/ Iglesia ni Cristo in a nutshell - Doctrines exposed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013214510/http://iglesiaexposed.i8.com/ |date=2007-10-13 }} - Mga post ni Cultic Research, ginawa noong 2002/2003 sa isang forum na walang moderator tungkol sa mga aspeto ng INC * [http://incworld.faithweb.com/ INCWorld at FaithWeb.com] - Isang hindi opisyal na website na naglalaman ng mga artikulong bumabatikos sa INC, huwag ikalito sa [[Intranet]] site na [http://www.incworld.org/ INCWorld.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007113342/http://www.incworld.org/ |date=2007-10-07 }}. * http://www.truthcaster.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006131558/http://www.truthcaster.com/ |date=2007-10-06 }} - Isang 24/7 na broadband channel na mayroong live webcast kung saan ibinubunyag ang mga hindi maka-bibliyang doktrina ng Iglesia ni Cristo === Ibang kawing na may kaugnayan === * [http://www.gem-tv.net/index.html GEM-tv ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070818041959/http://www.gem-tv.net/index.html |date=2007-08-18 }} Global Exansion Media Television - Nagpapasahimpapawid ng mga relihiyosong programa maliban sa balita at panlibang. Channel 2068 sa Direct TV. * [http://www.net-25.com/howtolisten.html DZEC live audio webcast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929044526/http://www.net-25.com/howtolisten.html |date=2007-09-29 }} - mga tagalog na relihiyosong programa na isinasahimpapawid tuwing karaniwang araw, 8:00 p.m. hanggang 12:00&nbsp;ng hatinggabi sa lokal na oras ng Pilipinas. [[Kategorya:Mga bagong kilusang relihiyosong Kristiyano]] 5v93u7vigyiydziq6m8wleu6pj36fun 0 10224 2214911 2210272 2026-07-06T23:34:58Z Aubreyjanev 159817 Nagdagdag ng impormasyon na may sanggunian 2214911 wikitext text/x-wiki {{infobox legislature | background_color = firebrick | name = Senado ng Pilipinas | native_name = <small>''Senate of the Philippines''</small> | legislature = Ika-20 Kongreso ng Pilipinas | coa_pic = Seal of the Philippine Senate.svg | coa_caption = Sagisag ng Senado ng Pilipinas | logo_pic = Flag of the Senate President of the Philippines.svg{{!}}border | logo_caption =Watawat ng Senado ng Pilipinas | house_type = Mataas na Kapulungan | body = Kongreso ng Pilipinas | motto = ''Legis Servitae Pax Fiat''<br><small>(Pinaglilingkuran ng Batas ang Kapayapaan, Mangyari Nawa)</small> {{listen|embed=yes | filename = Senadong Marangal - Hymn of the Senate of the Philippines.mp3 | title = ''Senadong Marangal'' | description = <small>Awit ng Senado ng Pilipinas. Ang musikal na komposisyon ni Felipe de Leon Jr., ang liriko ng Pambansang Alagd ng Sining, [[Virgilio S. Almario]], <br> tinugtog ng [[Philippine Philharmonic Orchestra]] and inawit ni Bernadette Mamauag.</small> }} | term_limits = 2 magkakasunod na termino (12 taon) | foundation = {{Start date|1916|10|16}} | preceded_by = [[Komisyong Taft|Ikalawang Komisyon ng Pilipinas]] | leader1_type = [[Pangulo ng Senado ng Pilipinas|Pangulo ng Senado]] | leader1 = [[De facto]]: Bakante<br>[[De jure]]: Pinagtatalunan | election1 = Hunyo 3, 2026 | leader2_type = [[Pangulong pro tempore ng Senado ng Pilipinas|Pangulong ''pro tempore'']] | leader2 = [[Sherwin Gatchalian]] | election2 = Hunyo 3, 2026 | leader3_type = [[Majority Floor Leader of the Senate of the Philippines|Pinuno ng Mayorya]] | leader3 = [[Juan Miguel Zubiri]] | election3 = Hunyo 3, 2026 | leader4_type = [[Minority Floor Leader of the Senate of the Philippines|Pinuno ng Minorya]] | leader4 = Bakante | election4 = Hunyo 3, 2026 | term_length = 6 na taon, maipapabago ng isang beses | authority = Article VI, [[Saligang Batas ng Pilipinas]] | members = 24 senators | structure1 = File:Philippine Senate composition.svg | structure1_res = 250px | political_groups1 = '''Mayorya (15)''' *{{Color box|{{party color|Nationalist People's Coalition}}|border=darkgray}} [[Nationalist People's Coalition|NPC]] (5) *{{Color box|{{party color|Nacionalista Party}}|border=darkgray}} [[Nacionalista Party|Nacionalista]] (3) *{{Color box|{{party color|Akbayan}}|border=darkgray}} [[Akbayan]] (1) *{{Color box|{{party color|Katipunan ng Nagkakaisang Pilipino}}|border=darkgray}} [[Katipunan ng Nagkakaisang Pilipino|KNP]] (1) *{{Color box|{{party color|Lakas-CMD}}|border=darkgray}} [[Lakas–CMD|Lakas]] (1) *{{Color box|{{party color|Liberal Party (Philippines)}}|border=darkgray}} [[Liberal Party (Philippines)|Liberal]] (1) *{{Color box|{{party color|Independent}}|border=darkgray}} [[Independent politician|Independent]] (3) '''Minorya (9)''' *{{Color box|{{party color|Partido Demokratiko Pilipino-Lakas ng Bayan}}|border=darkgray}} [[Partido Demokratiko Pilipino|PDP]] (3) *{{Color box|{{party color|Nacionalista Party}}|border=darkgray}} [[Nacionalista Party|Nacionalista]] (1) *{{Color box|{{party color|Nationalist People's Coalition}}|border=darkgray}} [[Nationalist People's Coalition|NPC]] (1) *{{Color box|{{party color|Pwersa ng Masang Pilipino}}|border=darkgray}} [[Pwersa ng Masang Pilipino|PMP]] (1) *{{Color box|{{party color|Independent}}|border=darkgray}} [[Malayang pulitiko|Malaya]] (3) | voting_system1 = [[Plurality block voting|Plurality-at-large voting]] | last_election1 = [[Pangkalahatang halalan sa Pilipinas, 2025|Mayo 12, 2025]] (12 upuan) | next_election1 = [[Pangkalahatang halalan sa Pilipinas, 2028|2028]] (12 upuan) | session_room = Philippine Senate Session Hall.jpg | meeting_place = [[GSIS Building]], Financial Center, [[Jose W. Diokno Boulevard]], [[Pasay]] | website = {{URL|senate.gov.ph}} | rules = [https://web.senate.gov.ph/rules%20of%20the%20senate-july%202025.pdf Rules of the Senate] (English) }} {{Politika ng Pilipinas}} Ang '''Senado ng Pilipinas''' ay ang mataas na kapulungan sa dalawang kamara ng [[tagapagbatas]] ng [[Pilipinas]], ang [[Kongreso ng Pilipinas]]. Hindi katulad ng [[Senado ng Estados Unidos]], binubuo ang Senado ng Pilipinas ng 24 mga senador na hindi kinakatawan ang kahit anong partikular na distritong pang-heograpiya. Nagsisilbi ang mga senador sa 6-taong termino, kasama ang kalahati ng mga senador na hinahalal sa bawat 3 taon. Sa ganitong paraan, isang katawang nagpapatuloy ang Senado. Nang mabalik ang Senado ng [[Saligang Batas ng 1987]], nahalal ang 24 mga senador noong 1987 at nagsilbi hanggang 1992<ref>{{Cite web |title=Senate of the Philippines |url=https://senate.gov.ph/ |access-date=2026-07-06 |website=senate.gov.ph |language=en}}</ref>. Noong 1992, ang mga [[kandidato]] nagkamit ng 12 pinakamataas na bilang ng mga boto ang naglingkod hanggang 1998, habang hanggang 1995 lamang ang sumunod na 12. Simula noon, nahahalal ang bawat senador sa buong termino na 6 na taon. Maliban sa mag-aaral at paggawa ng mga panukalang batas na ipapasa para lagdaan ng [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]] upang maging ganap na batas, ang senado lamang ang kinatawan ng pamahalaan ng Pilipinas na maaaring magsabatas ng mga kasunduan sa ibang bansa, at makapaglitis ng mga kasong pagkakatuwalag. == Kasaysayan== [[File:Joint session of Philippine Legislature.jpg|thumb|''Joint session'' ng Lehislatura ng Pilipinas kabilang ang mga bagong halal na senado, Nobyembre 15, 1916]] Nag-ugat ang Senado sa [[Philippine Commission]] ng [[Pamahalaang Insular]]. Sa ilalim ng [[Philippine Organic Act]], mula 1907 hanggang 1916, ang [[Philippine Commission]] na pinamumunuan ng [[Gobernador-Heneral ng Pilipinas]] ay nagsisilbing mataas na kapulungan ng [[Philippine Legislature]], at ang [[Philippine Assembly]] bilang mga halal na kinatawan ng mababang kapulungan. Kasabay nito, ang gobernador-heneral ang nagsisilbing sangay na tagapangulo. Noong Agosto 29, 1916, ipinasa ng [[Kongreso ng Estados Unidos]] ang [[Philippine Autonomy Act]] o higit na kilala bilang "Jones Law", na nagbuo sa [[Philippine Legislature]], na nahahati sa dalawang kapulungan, ang Senado bilang Mataas na kapulungan, at ang [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kapulungan ng mga Kinatawan]]. Nanatiling Tagapangulo ang Gobernador-Heneral ng Pamahalaang Insular. Nagpatuloy ito hanggang 1935, nang maipasa ng [[Kongreso ng Estados Unidos]] ang [[Philippine Independence Act]] o ang "Tydings–McDuffie Act", na nagbibigay karapatan sa mga Pilipino magbuo ng kanilang sariling saligang batas bilang paghahanda sa kanilang kasarinlan, kung saan itinatag nila ang isang unikameral na Pambansang Asambleya, na nagbuwag sa Senado. Bago pa man gamitin ang saligang batas ng 1935, may ilang mga susog na ang iminungkahi. Noong 1938, sinimulang kilalanin ng Pambansang Asambleya ang mga mungkahing ito, na kinabibilangan ng pagpapanatili ng Senado bilang mataas na kapulungan ng Kongreso. Ang susog ng saligang batas ng 1935 na gawing lehislaturang bikameral ay naipasa noong 1940 at isinigawa ang halalan para sa bagong mataas na kapulungan noong Nobyembre 1941. ==Komposisyon== [[File:Philippine Senate composition.png|thumb|left|200px|Resulta ng Halalan mula 1916 hanggang kasalukuyan.]] Ayon sa Artikulo VI, Seksyon 2 ng [[Saligang Batas ng Pilipinas|Saligang Batas ng Pilipinas ng 1987]], ang senado ay dapat buuin ng dalawampu’t apat na Senador na dapat ihalal sa kalahatan ng mga kwalipikadong botante ng Pilipinas, ayon sa maaaring itadhana ng batas.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.gov.ph/constitutions/ang-konstitusyon-ng-republika-ng-pilipinas-1987/ |access-date=2017-03-11 |archive-date=2016-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161122083819/http://www.gov.ph/constitutions/ang-konstitusyon-ng-republika-ng-pilipinas-1987/ |url-status=dead }}</ref> Ang komposisyon ng Senado ay higit na maliit kung ihahambing sa [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]]. Ang mga kasapi ng kapulungan na ito ay halal ng kalahatan ng mga kwalipikadng botante. Ang makatwirang paliwanag dito ay upang gawin ang senado bilang sanayan para maging pambansang tagapamuno o maging [[Pangulo ng Pilipinas]]. Pinipili ang mga kandidatong senador ng mga pinuno ng mga pangunahing partidong politikal o mga koalisyon ng mga partido. Ang proseo sa pagpili ay hindi malinaw at isinasagawa ng pribado. Kaya ang kawalan ng rehiyunal na pagkatawan sa Senado ay nagpapalala sa sistema ng pamamahala, na ang halos lahat ng kapangyarihan ay nagmumula sa Kalakhang Maynila. Madalas iminumungkahi na ang bawat rehiyon ng bansa ay dapat maghalat ng kani-kaniyang mga senador, upang magkaroon ng wastong pagkatawan ang mga tao. ==Kwalipikasyon== Nakasaad sa Artikulo VI, Seksiyon 3, ng saligang batas ng 1987 ang mga kwalipikasyon upang maging isang senador sa Pilipinas: * Hindi dapat maging senador ang sino mang tao matangi kung siya ay katutubong inaanak na mamamayan ng Pilipinas, at, sa araw ng halalan, tatlumpu’t limang taong gulang man lamang, nakababasa at nakasusulat, rehistradong botante, at naninirahan sa Pilipinas sa loob ng panahong hindi kukulangin sa dalawang taon kagyat bago sumapit ang araw ng halalan. ==Kapangyarihan== Inihulma ang Senado ng Pilipinas sa Senado ng Estados Unidos; may dalawang kapulungan ng mga kinatawan, na may halos pantay na kapangyarihan, at bawat panukalang batas o resolusyon na dadaan sa parehong kapulungan ay kinakailangan na may pahintulot sa parehong kapulungan bago ito maipasa upang lagdaan ng pangulo. Kapag hindi naipasa ang panukalang batas sa Senado, hindi na ito magiging ganap na batas. Kapag ang panukalang batas ay pinagtibay ng senado sa ikatlong basa, ang panukalang batas ay ipapasa sa mababang kapulungan, maliban na lamang kung mayroong itong kahalintulad na batas sa mababang kapulungan. Kapag ang kahalintulad na panukalang batas sa mababang kapulungan ay iba sa naipasa ng senado, maaaring magkaroon ng bikameral na pagpupulong na binubuo ng mga kasapi ng dalawang kapulungan upang pagtugmain ang pagkakaiba ng panukalang batas, o maaari rin na alin man sa kapulungan ang pagtibayin ang kahalintulad na panukala ng kabilang kapulungan. ==Kasalukuyang mga kasapi== {|width=40% class=wikitable style="text-align:center;" |- !rowspan=2 width=1px| !rowspan=2|[[List of Senators of the Philippines|Senador]] !rowspan=2|[[List of political parties in the Philippines|Partido]] !colspan=3|Mga Panunungkulan |- !Bilang !Simula !Dulo |- | {{party color cell|Laban ng Demokratikong Pilipino}} | align="left" | [[Sonny Angara]] | [[Laban ng Demokratikong Pilipino|LDP]] | 2 | rowspan="12" | Hunyo 30, 2019 | rowspan="12" | Hunyo 30, 2025 |- | {{party color cell|United Nationalist Alliance}} | align="left" | [[Nancy Binay]] | [[United Nationalist Alliance|UNA]] | 2 |- | {{party color cell|Nacionalista Party}} | align="left" | [[Pia Cayetano]] | [[Nacionalista Party|Nacionalista]] | 1 |- | {{party color cell|Partido Demokratiko Pilipino-Lakas ng Bayan}} | align="left" | [[Ronald dela Rosa]] | [[PDP–Laban]] | 1 |- | {{party color cell|Partido Demokratiko Pilipino-Lakas ng Bayan}} | align="left" | [[Bong Go]] | [[PDP–Laban]] | 1 |- | {{party color cell|Nationalist People's Coalition}} | align="left" | [[Lito Lapid]] | [[Nationalist People's Coalition|NPC]] | 1 |- | {{party color cell|Nacionalista Party}} | align="left" | [[Imee Marcos]] | [[Nacionalista Party|Nacionalista]] | 1 |- | {{party color cell|Partido Demokratiko Pilipino-Lakas ng Bayan}} | align="left" | [[Koko Pimentel]] | [[PDP–Laban]] | 3 |- | {{party color cell|Independent}} | align="left" | [[Grace Poe]] | [[Independent politician#Philippines|Independent]] | 2 |- | {{party color cell|Lakas-CMD}} | align="left"| [[Bong Revilla]] | [[Lakas–CMD]] | 1 |- | {{party color cell|Partido Demokratiko Pilipino-Lakas ng Bayan}} | align="left" | [[Francis Tolentino]] | [[PDP–Laban]] | 1 |- | {{party color cell|Nacionalista Party}} | align="left" | [[Cynthia Villar]] | [[Nacionalista Party|Nacionalista]] | 2 |- | {{party color cell|Independent}} | align="left" | [[Alan Peter Cayetano]] | [[Independent politician#Philippines|Independent]] |1 | rowspan="12" | Hunyo 30, 2022 | rowspan="12" | Hunyo 30, 2028 |- | {{party color cell|Nationalist People's Coalition}} | align="left" | [[JV Ejercito]] | [[Nationalist People's Coalition|NPC]] | 1 |- | {{party color cell|Nationalist People's Coalition}} | align="left" | [[Francis Escudero]] | [[Nationalist People's Coalition|NPC]] | 1 |- | {{party color cell|PMP}} | align="left" | [[Jinggoy Estrada]] | [[Pwersa ng Masang Pilipino|PMP]] | 1 |- | {{party color cell|Nationalist People's Coalition}} | align="left" | [[Win Gatchalian]] | [[Nationalist People's Coalition|NPC]] | 2 |- | {{party color cell|Akbayan}} | align="left" | [[Risa Hontiveros]] | [[Akbayan]] | 2 |- | {{party color cell|Nationalist People's Coalition}} | align="left" | [[Loren Legarda]] | [[Nationalist People's Coalition|NPC]] | 1 |- | {{party color cell|Partido Demokratiko Pilipino-Lakas ng Bayan}} | align="left" | [[Robin Padilla]] | [[PDP–Laban]] | 1 |- | {{party color cell|Independent}} | align="left" | [[Raffy Tulfo]] | [[Independent politician#Philippines|Independent]] | 1 |- | {{party color cell|Independent}} | align="left" | [[Joel Villanueva]] | [[Independent politician#Philippines|Independent]] | 2 |- | {{party color cell|Nacionalista Party}} | align="left" | [[Mark Villar]] | [[Nacionalista Party|Nacionalista]] | 1 |- | {{party color cell|Independent}} | align="left" | [[Migz Zubiri]] | [[Independent politician#Philippines|Independent]] | 2 |- |} ===Partido komposisyon=== {|class=wikitable style="text-align:right" |- !colspan=2|Party !! Total !! % |- {{Party name with colour|Nacionalista Party}} || 5 || 21% |- {{Party name with colour|United Nationalist Alliance}} || 5 || 21% |- {{Party name with colour|Liberal Party (Philippines)}} || 4 || 17% |- {{Party name with colour|Lakas-CMD}} || 2 || 8% |- {{Party name with colour|Nationalist People's Coalition}} || 2 || 8% |- {{Party name with colour|Partido Demokratiko Pilipino-Lakas ng Bayan}} || 1 || 4% |- {{party name with colour|Laban ng Demokratikong Pilipino|LDP}} || 1 || 4% |- {{Party name with colour|People's Reform Party}} || 1 || 4% |- {{Party name with colour|Independent (politician)}} || 3 || 13% |- !colspan=2|Total !! 24 !! 100% |} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Tingnan din== *[[Politika ng Pilipinas]] *[[Mga pinuno ng Floor sa Senado ng Pilipinas]] *[[Pro-Tempore ng Pangulo ng Senado ng Pilipinas]] *[[Pangulo ng Senado ng Pilipinas]] *[[Pinuno ng Mayorya sa Senado ng Pilipinas]] *[[Pinuno ng Minorya sa Senado ng Pilipinas]] {{National upper houses}} [[Kategorya:Pamahalaan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Tagapagbatas ng Pilipinas]] [[Kategorya:Politika ng Pilipinas]] [[Kategorya:Senado ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga pambansang mataas na kapulungan]] {{pilipinas-stub}} 7kfc71pwy3j4y2di5m3dv2snn5g4vbu 0 10785 2214942 2211452 2026-07-07T04:28:22Z 博多商人コイツミ 60518 /* Awiting tema ng Voltes V (テーマ曲) */ Adjusted the style. 2214942 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | name = Chōdenji Machine Voltes V | image = Voltesscreenshot.jpg | caption = Si ''Voltes V'' at ang kanyang ''ultraelectomagnetic top'' | ja_kanji = 超電磁マシーン ボルテスＶ | ja_romaji = Chōdenji Mashīn Borutesu Faibu | genre = Mecha, [[Drama]], Militar na ''[[sci-fi]]'' | creator = [[Toei Company#Saburo Yatsude|Saburo Yatsude]] }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | director = Tadao Nagahama | producer = Yoshiyuki Tomino | writer = [[Yoshitake Suzuki]]<br />Masaaki Sakurai<br />Masaki Tsuji<br />Katsuhiko Taguchi<br />Yumiko Tsukamoto | music = Hiroshi Tsutsui | studio = Tohokushinsha Film<br />[[Sunrise (company)|Nippon Sunrise]]<br>Toei Animation | licensee = {{English anime licensee |PH=Telesuccess Productions|NA=[[Discotek Media]]}} | network = TV Asahi | first = Hunyo 4, 1977 | last = Marso 25, 1978 | episodes = 40 }} {{Infobox animanga/Video | type = drama | title = Voltes V Legacy | producer = [[Mark A. Reyes]] | studio = {{Unbulleted list|GMA Productions|Telesuccess Productions|Toei Company}} | network = {{Unbulleted list|[[GMA Network|GMA]]}} }} {{Infobox animanga/Footer}} Ang {{nihongo|'''''Chōdenji Machine Voltes V'''''|超電磁マシーン ボルテスＶ|Chōdenji Mashīn Borutesu Faibu|lit. sa Ingles bilang "Super Electromagnetic Machine Voltes V" |lead=yes}}, mas kilala bilang '''''Voltes V ''''' (ang V ay binigbikas sa bilang Romano sa Ingles: ''Voltes Five''), ay isang seryeng pantelebisyon na [[anime]] mula sa bansang [[Hapon]] na ginawa ng Toei Animation at [[Sunrise (company)|Nippon Sunrise]]. Ito ang ikalawang serye ng ''Robot Romance Trilogy'', na kinabibilangan din ng ''Chōdenji Robo Combattler V'' at ''Tōshō Daimos''. Dinirehe ito ni Tadao Nagahama at si Yoshiyuki Tomino ang prodyuser. Unere ito sa TV Asahi mula Hunyo 4, 1977 hanggang Marso 25, 1978. Umiinog ang tema ng ''Voltes V'' sa [[rebelyon]], partikular na katulad sa [[Rebolusyong Pranses]] at gayon din sa mga usaping [[lipunan|panlipunan]] tulad ng pag-uuring panlipunan at [[diskriminasyon ng lahi]]. Sa kabila ng katamtamang tagumpay, nakatanggap ang serye ng kahalagahang [[kalinangan|pangkalinangan]] dulot ng labis na kasikatan nito sa [[Pilipinas]], [[Cuba]] at [[Indonesia]]. Sa [[Estados Unidos]], ang super robot na ito kasama ang dalawa pang super robot ng ''trilogy'' ay lumabas noong dekada 1970 bilang bahagi ng mga linya ng laruan ng Mattel na Shogun Warriors. Ang paparating na adaptasyong ''live-action'' na seryeng pantelebisyon mula sa [[Pilipinas]] ay lalabas sa 2020 na pinamagatang ''Voltes V: Legacy''. Kasalukuyan itong nasa produksyon sa ilalim ng [[GMA Network]] at nasa direksyon ni [[Mark A. Reyes]].<ref name="revealsdetails">{{cite web |last1=Alegre |first1=Dianara |title=Direk Mark Reyes reveals details of upcoming GMA Network show 'Voltes V: Legacy' |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/news/57998/direk-mark-reyes-reveals-details-of-upcoming-gma-network-show-voltes-v-legacy/story |website=GMA Entertainment |publisher=[[GMA Network Inc.]] |accessdate=5 Enero 2020 |date=3 Enero 2020|language=Ingles}}</ref> ==Balangkas ng kuwento== Sa isang panahon sa hinaharap, sinakop ang [[Daigdig]] ng isang hukbo ng mga mukhang-taong may-sungay na dayuhang mula sa kalawakan na kilala bilang mga Boazanian na pangunahing kinakalaban ang [[Hapon (bansa)|bansang Hapon]]. Kung hindi dahil sa nataong paggawa sa huling pang-depensang robot, ang Voltes-V, nawasak sana ng tuluyan ang bansang Hapon. Sang-ayon sa kuwento, nilikha si Voltes V ng isang koponan na kabilang sina Dr. Ned Armstrong, Dr. Marianne Collins-Armstrong at dalawang katiwalang kasama, Dr. Richard Smith, at Dr. Hook. Magkakahiwalay na mga sasakyang ang robot ng Voltes V na nabubuo sa isang robot at pinipiloto nina Steve Armstong, Big Bert Armstrong, Little John Armstrong, Jaime Robinson, at Mark Gordon. Ama nina Steve, Big Bert at Little John si Dr. Ned Armstrong. Ama naman ni Jamie si Commander Robinson, ang ''Supreme Commander-General'' ng [[United Nations|UN]], samantalang isang ''cowboy'' na may talento si Mark na napasama sa serbisyo. Ang Camp Big Falcon ang ''home base'' ng Voltes V, isang ''fortress'' na matatagpuan sa hugis-[[ibon]] na pulo na malapit sa pampang ng bansang Hapon. Ang mga kalaban ni Voltes V ay mga Boazanian na pinamumunuan ni Prince Zardoz at kanyang mga tagapayo na sina, Zandra, Draco, at Zuhl. Nakatuon ang kuwento sa paghahanap ng mga magkakapatid na Armstrong sa kanilang amang si Dr. Ned Armstrong. Habang sumusulong ang kuwento, dalawang pangunahing mga tauhan ang namatay, sina Dr. Smith at Zuhl. Napalitan sila ng dalawang bagong tauhan sina Dr. Hook at si Belgan. Nang matatapos na ang serye, napag-alaman ng mga magkakapatid ang kanilang naiibang pinanggalingan, na mga may lahing tao at lahing Boazanian sila. Naramdaman nila na dapat nilang bigyan pansin ito kung paano makakaapekto ito sa kanilang buhay sa gitna ng kanilang malalapit na kaibigan at mga kasama. Nalaman din nila na kapatid nila ang Boaznian na si Prince Zardoz sa unang asawa ni Dr. Ned Armstrong. ==Mga tauhan== {| class="wikitable" style="text-align:center" width=99% ! scope="col" align="center" width="15.25%" | Pangkat ! scope="col" align="center" width="21.25%" | Pangalan sa orihinal<br/> na Hapong bersyon ! scope="col" align="center" width="21.25%" | Pangalan sa Ingles at<br/>Tagalog na bersyon ! scope="col" align="center" width="21.25%" | Nagboses sa wikang Hapon ! scope="col" align="center" width="21.25%" | Nagboses sa iba't ibang Ingles<br/>at Tagalog na bersyon<ref>{{Citation|title=Chôdenji mashin Borutesu Faibu (TV Series 1977– ) - IMDb|url=http://www.imdb.com/title/tt0159855/fullcredits|access-date=2020-03-12|language=Ingles|publisher=IMDb}}</ref><ref>{{Cite web|title=Voltes V (TV) - Anime News Network|url=https://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/anime.php?id=1272|website=www.animenewsnetwork.com|access-date=2020-03-12|publisher=[[Anime News Network]]|language=Ingles}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ken Chan, Derrick, Bea Binene lend voices for Voltes V TV comeback|url=https://www.pep.ph/guide/tv/25814/ken-chan-derrick-bea-binene-lend-voices-for-emvoltes-vem-tv-comeback|website=PEP.ph|access-date=2020-03-12|language=en|first=James Patrick|last=Anarcon|date=2017-03-27}}</ref> |- ! scope="row" rowspan=5 | Pangkat ng Voltes | {{nihongo|'''Kenichi Go'''|剛健一|Gō Ken'ichi}} | '''Steve Armstrong''' | Yukinaga Shiraishi | Tony Nierras,<br/>Earl Palma,<br/>Fourth Lee<br/>[[Kim Atienza]],<br/>[[Dennis Trillo]].<br/>[[Derrick Monasterio]] |- | {{nihongo|'''Ippei Mine'''|峰一平|Mine Ippei}} | '''Mark Gordon''' | Kazuyuki Sogabe | Cris Vertido,<br/>P.J. Ramos,<br/>Neil Yu,<br/>Blair Arellano,<br/>[[Jak Roberto]] |- | {{nihongo|'''Daijiro Go'''|剛大次郎|Gō Daijirō}} | '''Big Bert Armstrong''' | Tesshô Genda | Noel Mallonga,<br/>Bob Borjal,<br/>Montreal Repuyan,<br/>Bob Dela Cruz,<br/>Hiro Peralta |- | {{nihongo|'''Hiyoshi Go'''|剛日吉|Gō Hiyoshi}} | '''Little John Armstrong''' | [[Noriko Ohara]] | Celina S. Cristobal,<br/>Dada Carlos,<br/>Christine Bonnevie,<br/>Geraldine Oca,<br/>Rowena Raganit,<br/>Igi Boy Flores<br /> |- | {{nihongo|'''Megumi Oka'''|岡めぐみ|Oka Megumi}} | '''Jamie Robinson''' | Miyuki Ueda | Dada Carlos,<br/>Christine Bonnevie,<br/>[[Sandara Park]],<br/>[[Bea Binene]] |- ! scope="row" rowspan=7 | Mga kakampi ng Voltes | {{nihongo|'''Prof. Kentaro Go'''<br/>|剛健太郎|Gō Kentarō}},<br/>{{nihongo|'''Prince La Gour'''<br/>|プリンスラゴア|Purinsu Ra Goa}} | '''Dr. Ned Armstrong'''<br>'''Baron Hrothgar''' | Yū Mizushima | Tony Nierras,<br/>Montreal Repuyan |- | {{nihongo|'''Prof. Mitsuyo Go'''|剛光代|Gō Mitsuyo}} | ''' Dr. Mary Ann Armstrong''' | Takako Kondo |Christine Bonnevie,<br/>Rowena Raganit |- | {{nihongo|'''Prof. Hamaguchi'''<br/>|浜口博士|Hamaguchi-hakase}} |'''Dr. Richard Smith''' | Seizō Katō |[[Joonee Gamboa]],<br/>Dodo Crisol,<br/>Alexx Agcaoili,<br/>Montreal Repuyan |- | {{nihongo|'''Gen. Oka'''|岡防衛長官|Oka-chōkan}} | ''' Commander Robinson''' | Hiroshi Masuoka |Chito Vicente,<br/>Vincent Gutierrez |- | {{nihongo|'''Prof. Sakunji'''<br/>|左近寺博士|Sakunji-hakase}} | ''' Dr. Hook''' | Tamio Ouki |Joonee Gamboa,<br/>Montreal Repuyan [[Michael de Mesa]] |- | {{nihongo|'''Gen. Dange'''|ダンゲ将軍|Dange-shōgun}} | ''' General Watson''' | Hisashi Katsuta |Dodo Crisol |- | {{nihongo|'''Gen. Doir'''|ドイル将軍|Doiru-shōgun}} | ''' Commander Garth''' | Seizō Katō |Earl Palma |- ! scope="row" rowspan=8 | Nobilidad sa Bozania |{{nihongo|'''Emperor Zu Zambajil'''<br/>|皇帝ズ・ザンバジル|Kōtei Zu Zanbajiru}} | ''' Emperor Zu Zambajil''' |Mikio Terashima |Vincent Gutierrez,<br/>Cris Vertido,<br/>Bob Borjal |- |{{nihongo|'''Prince Heinel'''<br/>|プリンス・ハイネル|Purinsu Haineru}} | ''' Prince Zardoz''' |Osamu Ichikawa |Apollo Abraham,<br/>Dodo Crisol,<br/>[[Joseph Bitangcol]],<br/>[[Ken Chan]] |- |{{nihongo|'''Ri Katherine'''<br/>|リー・カザリーン|Rī Kazarīn}} |'''Zandra''' |[[Noriko Ohara]] |Celina S. Cristobal,<br/>Dada Carlos,<br/>Geraldine Oca,<br/>Nikki Valdez,<br/>Rose Barin |- |{{nihongo|'''Rui Jangal'''<br/>|ルイ・ジャンギャル|Rui Jangyaru}} | ''' Draco''' |Mikio Terashima |Chito Vicente,<br/>Earl Palma,<br/>Neil Yu |- |{{nihongo|'''Zuhl'''|ズール|Zūru}} | ''' Zuhl''' |Hiroshi Masuoka |Cris Vertido,<br/>Ricci Chan |- |{{nihongo|'''Do Bergan'''|ド・ベルガン|Do Berugan}} | ''' General Oslack''' |Kenji Utsumi |Vincent Gutierrez,<br/>Dido de la Paz,<br/>P.J. Ramos |- |{{nihongo|'''Gen. Gururu'''<br/>|グルル将軍|Gururu shōgun}} | ''' Baron Zander''' |Ryusuke Shiomi |Daniel Deopante |- |{{nihongo|'''Duke Zaki'''|ザキ侯爵|Zaki Kōshaku}} |'''Duke Zaki''' |Tamio Oki |Joonee Gamboa |- ! scope="row" rowspan=2 | Iba pa |'''''Narrator''''' | '''''Tagapagsalaysay''''' |Daisuke Maki |Noel Mallonga |- |'''Tako-chan''' | '''Octo-1''' | |Christine Bonnevie ,<br/>Dada Carlos,<br/>Rose Barin |} ==Awiting tema ng Voltes V (テーマ曲)== ;Pagbungad na awit (オープニングテーマ) :"Voltes V no Uta" (ボルテスVのうた) :[[Mitsuko Horie]] (堀江美都子), Koorogi '73 (こおろぎ'73) at Colombia Yurikago Kai (コロムビアゆりかご会) ;Pangwakas na awit (エンディングテーマ) :"Chi Chi Wo Motomete" (父をもとめて/[[Tagalog]]; Ang Paghahanap Sa Ama/[[Ilokano]]; Ti Panagsapul Iti Ama/[[Sebwano]]; Ang Nasayran Sa Amahan/[[Hiligaynon]]; Ang Pangitaon Sa Amay/[[Chabacano]]; El Quiere Yo Tata) :[[Ichiro Mizuki]] (水木一郎) at Koorogi 73 (こおろぎ'73) ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== ;Lahat sa wikang Ingles: * [http://volt.beatifique.org The Voltes V Fanlisting: Uniting All Voltes Fans] * [http://users.animanga.com/voltesv/index.html Ivan CHEN's Choudenji Machine Voltes V Shrine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060628215951/http://users.animanga.com/voltesv/index.html |date=2006-06-28 }} * [http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/anime.php?id=1272 Anime News Network] * [http://members.tripod.com/voltes_5/ Voltes V Homepage] * [http://web.kyoto-inet.or.jp/org/kicainc/ronbun/2003ron/terence.htm KICA Prize Winning Essay about Voltes V, Mazinger Z, Daimos and Star Rangers by Terence P. Talorete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060622080741/http://web.kyoto-inet.or.jp/org/kicainc/ronbun/2003ron/terence.htm |date=2006-06-22 }} * [http://www.philippinestoday.net/2003/June/consumerbeat603.htm A Philippine article recollecting the Star Rangers, Voltes V and Mazinger Z cartoon series] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060706151920/http://www.philippinestoday.net/2003/June/consumerbeat603.htm |date=2006-07-06 }} * [https://web.archive.org/web/20010726072358/http://www.geocities.com/tokyo/ginza/7280/ Voltes V At Geocities, the original webpage that sparked the clamor for the return to Philippine TV] * [https://web.archive.org/web/20070824155735/http://magtibayanime2000.blogspot.com/2006/04/voltes-v-evolution-on-hero-tv-exposed.html ANIME KABAYAN: The Way "Eye" See It article on Voltes V Evolution (Hero TV's Tagalog-dubbed version)] [[Kategorya:Serye ng manga]] [[Kategorya:Mga serye sa telebisyon]] 3ah5fpfdfswytkedgnpmzcn1ljbtd4u 2214943 2214942 2026-07-07T04:30:35Z 博多商人コイツミ 60518 /* Awiting tema ng Voltes V (テーマ曲) */ 2214943 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | name = Chōdenji Machine Voltes V | image = Voltesscreenshot.jpg | caption = Si ''Voltes V'' at ang kanyang ''ultraelectomagnetic top'' | ja_kanji = 超電磁マシーン ボルテスＶ | ja_romaji = Chōdenji Mashīn Borutesu Faibu | genre = Mecha, [[Drama]], Militar na ''[[sci-fi]]'' | creator = [[Toei Company#Saburo Yatsude|Saburo Yatsude]] }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | director = Tadao Nagahama | producer = Yoshiyuki Tomino | writer = [[Yoshitake Suzuki]]<br />Masaaki Sakurai<br />Masaki Tsuji<br />Katsuhiko Taguchi<br />Yumiko Tsukamoto | music = Hiroshi Tsutsui | studio = Tohokushinsha Film<br />[[Sunrise (company)|Nippon Sunrise]]<br>Toei Animation | licensee = {{English anime licensee |PH=Telesuccess Productions|NA=[[Discotek Media]]}} | network = TV Asahi | first = Hunyo 4, 1977 | last = Marso 25, 1978 | episodes = 40 }} {{Infobox animanga/Video | type = drama | title = Voltes V Legacy | producer = [[Mark A. Reyes]] | studio = {{Unbulleted list|GMA Productions|Telesuccess Productions|Toei Company}} | network = {{Unbulleted list|[[GMA Network|GMA]]}} }} {{Infobox animanga/Footer}} Ang {{nihongo|'''''Chōdenji Machine Voltes V'''''|超電磁マシーン ボルテスＶ|Chōdenji Mashīn Borutesu Faibu|lit. sa Ingles bilang "Super Electromagnetic Machine Voltes V" |lead=yes}}, mas kilala bilang '''''Voltes V ''''' (ang V ay binigbikas sa bilang Romano sa Ingles: ''Voltes Five''), ay isang seryeng pantelebisyon na [[anime]] mula sa bansang [[Hapon]] na ginawa ng Toei Animation at [[Sunrise (company)|Nippon Sunrise]]. Ito ang ikalawang serye ng ''Robot Romance Trilogy'', na kinabibilangan din ng ''Chōdenji Robo Combattler V'' at ''Tōshō Daimos''. Dinirehe ito ni Tadao Nagahama at si Yoshiyuki Tomino ang prodyuser. Unere ito sa TV Asahi mula Hunyo 4, 1977 hanggang Marso 25, 1978. Umiinog ang tema ng ''Voltes V'' sa [[rebelyon]], partikular na katulad sa [[Rebolusyong Pranses]] at gayon din sa mga usaping [[lipunan|panlipunan]] tulad ng pag-uuring panlipunan at [[diskriminasyon ng lahi]]. Sa kabila ng katamtamang tagumpay, nakatanggap ang serye ng kahalagahang [[kalinangan|pangkalinangan]] dulot ng labis na kasikatan nito sa [[Pilipinas]], [[Cuba]] at [[Indonesia]]. Sa [[Estados Unidos]], ang super robot na ito kasama ang dalawa pang super robot ng ''trilogy'' ay lumabas noong dekada 1970 bilang bahagi ng mga linya ng laruan ng Mattel na Shogun Warriors. Ang paparating na adaptasyong ''live-action'' na seryeng pantelebisyon mula sa [[Pilipinas]] ay lalabas sa 2020 na pinamagatang ''Voltes V: Legacy''. Kasalukuyan itong nasa produksyon sa ilalim ng [[GMA Network]] at nasa direksyon ni [[Mark A. Reyes]].<ref name="revealsdetails">{{cite web |last1=Alegre |first1=Dianara |title=Direk Mark Reyes reveals details of upcoming GMA Network show 'Voltes V: Legacy' |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/news/57998/direk-mark-reyes-reveals-details-of-upcoming-gma-network-show-voltes-v-legacy/story |website=GMA Entertainment |publisher=[[GMA Network Inc.]] |accessdate=5 Enero 2020 |date=3 Enero 2020|language=Ingles}}</ref> ==Balangkas ng kuwento== Sa isang panahon sa hinaharap, sinakop ang [[Daigdig]] ng isang hukbo ng mga mukhang-taong may-sungay na dayuhang mula sa kalawakan na kilala bilang mga Boazanian na pangunahing kinakalaban ang [[Hapon (bansa)|bansang Hapon]]. Kung hindi dahil sa nataong paggawa sa huling pang-depensang robot, ang Voltes-V, nawasak sana ng tuluyan ang bansang Hapon. Sang-ayon sa kuwento, nilikha si Voltes V ng isang koponan na kabilang sina Dr. Ned Armstrong, Dr. Marianne Collins-Armstrong at dalawang katiwalang kasama, Dr. Richard Smith, at Dr. Hook. Magkakahiwalay na mga sasakyang ang robot ng Voltes V na nabubuo sa isang robot at pinipiloto nina Steve Armstong, Big Bert Armstrong, Little John Armstrong, Jaime Robinson, at Mark Gordon. Ama nina Steve, Big Bert at Little John si Dr. Ned Armstrong. Ama naman ni Jamie si Commander Robinson, ang ''Supreme Commander-General'' ng [[United Nations|UN]], samantalang isang ''cowboy'' na may talento si Mark na napasama sa serbisyo. Ang Camp Big Falcon ang ''home base'' ng Voltes V, isang ''fortress'' na matatagpuan sa hugis-[[ibon]] na pulo na malapit sa pampang ng bansang Hapon. Ang mga kalaban ni Voltes V ay mga Boazanian na pinamumunuan ni Prince Zardoz at kanyang mga tagapayo na sina, Zandra, Draco, at Zuhl. Nakatuon ang kuwento sa paghahanap ng mga magkakapatid na Armstrong sa kanilang amang si Dr. Ned Armstrong. Habang sumusulong ang kuwento, dalawang pangunahing mga tauhan ang namatay, sina Dr. Smith at Zuhl. Napalitan sila ng dalawang bagong tauhan sina Dr. Hook at si Belgan. Nang matatapos na ang serye, napag-alaman ng mga magkakapatid ang kanilang naiibang pinanggalingan, na mga may lahing tao at lahing Boazanian sila. Naramdaman nila na dapat nilang bigyan pansin ito kung paano makakaapekto ito sa kanilang buhay sa gitna ng kanilang malalapit na kaibigan at mga kasama. Nalaman din nila na kapatid nila ang Boaznian na si Prince Zardoz sa unang asawa ni Dr. Ned Armstrong. ==Mga tauhan== {| class="wikitable" style="text-align:center" width=99% ! scope="col" align="center" width="15.25%" | Pangkat ! scope="col" align="center" width="21.25%" | Pangalan sa orihinal<br/> na Hapong bersyon ! scope="col" align="center" width="21.25%" | Pangalan sa Ingles at<br/>Tagalog na bersyon ! scope="col" align="center" width="21.25%" | Nagboses sa wikang Hapon ! scope="col" align="center" width="21.25%" | Nagboses sa iba't ibang Ingles<br/>at Tagalog na bersyon<ref>{{Citation|title=Chôdenji mashin Borutesu Faibu (TV Series 1977– ) - IMDb|url=http://www.imdb.com/title/tt0159855/fullcredits|access-date=2020-03-12|language=Ingles|publisher=IMDb}}</ref><ref>{{Cite web|title=Voltes V (TV) - Anime News Network|url=https://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/anime.php?id=1272|website=www.animenewsnetwork.com|access-date=2020-03-12|publisher=[[Anime News Network]]|language=Ingles}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ken Chan, Derrick, Bea Binene lend voices for Voltes V TV comeback|url=https://www.pep.ph/guide/tv/25814/ken-chan-derrick-bea-binene-lend-voices-for-emvoltes-vem-tv-comeback|website=PEP.ph|access-date=2020-03-12|language=en|first=James Patrick|last=Anarcon|date=2017-03-27}}</ref> |- ! scope="row" rowspan=5 | Pangkat ng Voltes | {{nihongo|'''Kenichi Go'''|剛健一|Gō Ken'ichi}} | '''Steve Armstrong''' | Yukinaga Shiraishi | Tony Nierras,<br/>Earl Palma,<br/>Fourth Lee<br/>[[Kim Atienza]],<br/>[[Dennis Trillo]].<br/>[[Derrick Monasterio]] |- | {{nihongo|'''Ippei Mine'''|峰一平|Mine Ippei}} | '''Mark Gordon''' | Kazuyuki Sogabe | Cris Vertido,<br/>P.J. Ramos,<br/>Neil Yu,<br/>Blair Arellano,<br/>[[Jak Roberto]] |- | {{nihongo|'''Daijiro Go'''|剛大次郎|Gō Daijirō}} | '''Big Bert Armstrong''' | Tesshô Genda | Noel Mallonga,<br/>Bob Borjal,<br/>Montreal Repuyan,<br/>Bob Dela Cruz,<br/>Hiro Peralta |- | {{nihongo|'''Hiyoshi Go'''|剛日吉|Gō Hiyoshi}} | '''Little John Armstrong''' | [[Noriko Ohara]] | Celina S. Cristobal,<br/>Dada Carlos,<br/>Christine Bonnevie,<br/>Geraldine Oca,<br/>Rowena Raganit,<br/>Igi Boy Flores<br /> |- | {{nihongo|'''Megumi Oka'''|岡めぐみ|Oka Megumi}} | '''Jamie Robinson''' | Miyuki Ueda | Dada Carlos,<br/>Christine Bonnevie,<br/>[[Sandara Park]],<br/>[[Bea Binene]] |- ! scope="row" rowspan=7 | Mga kakampi ng Voltes | {{nihongo|'''Prof. Kentaro Go'''<br/>|剛健太郎|Gō Kentarō}},<br/>{{nihongo|'''Prince La Gour'''<br/>|プリンスラゴア|Purinsu Ra Goa}} | '''Dr. Ned Armstrong'''<br>'''Baron Hrothgar''' | Yū Mizushima | Tony Nierras,<br/>Montreal Repuyan |- | {{nihongo|'''Prof. Mitsuyo Go'''|剛光代|Gō Mitsuyo}} | ''' Dr. Mary Ann Armstrong''' | Takako Kondo |Christine Bonnevie,<br/>Rowena Raganit |- | {{nihongo|'''Prof. Hamaguchi'''<br/>|浜口博士|Hamaguchi-hakase}} |'''Dr. Richard Smith''' | Seizō Katō |[[Joonee Gamboa]],<br/>Dodo Crisol,<br/>Alexx Agcaoili,<br/>Montreal Repuyan |- | {{nihongo|'''Gen. Oka'''|岡防衛長官|Oka-chōkan}} | ''' Commander Robinson''' | Hiroshi Masuoka |Chito Vicente,<br/>Vincent Gutierrez |- | {{nihongo|'''Prof. Sakunji'''<br/>|左近寺博士|Sakunji-hakase}} | ''' Dr. Hook''' | Tamio Ouki |Joonee Gamboa,<br/>Montreal Repuyan [[Michael de Mesa]] |- | {{nihongo|'''Gen. Dange'''|ダンゲ将軍|Dange-shōgun}} | ''' General Watson''' | Hisashi Katsuta |Dodo Crisol |- | {{nihongo|'''Gen. Doir'''|ドイル将軍|Doiru-shōgun}} | ''' Commander Garth''' | Seizō Katō |Earl Palma |- ! scope="row" rowspan=8 | Nobilidad sa Bozania |{{nihongo|'''Emperor Zu Zambajil'''<br/>|皇帝ズ・ザンバジル|Kōtei Zu Zanbajiru}} | ''' Emperor Zu Zambajil''' |Mikio Terashima |Vincent Gutierrez,<br/>Cris Vertido,<br/>Bob Borjal |- |{{nihongo|'''Prince Heinel'''<br/>|プリンス・ハイネル|Purinsu Haineru}} | ''' Prince Zardoz''' |Osamu Ichikawa |Apollo Abraham,<br/>Dodo Crisol,<br/>[[Joseph Bitangcol]],<br/>[[Ken Chan]] |- |{{nihongo|'''Ri Katherine'''<br/>|リー・カザリーン|Rī Kazarīn}} |'''Zandra''' |[[Noriko Ohara]] |Celina S. Cristobal,<br/>Dada Carlos,<br/>Geraldine Oca,<br/>Nikki Valdez,<br/>Rose Barin |- |{{nihongo|'''Rui Jangal'''<br/>|ルイ・ジャンギャル|Rui Jangyaru}} | ''' Draco''' |Mikio Terashima |Chito Vicente,<br/>Earl Palma,<br/>Neil Yu |- |{{nihongo|'''Zuhl'''|ズール|Zūru}} | ''' Zuhl''' |Hiroshi Masuoka |Cris Vertido,<br/>Ricci Chan |- |{{nihongo|'''Do Bergan'''|ド・ベルガン|Do Berugan}} | ''' General Oslack''' |Kenji Utsumi |Vincent Gutierrez,<br/>Dido de la Paz,<br/>P.J. Ramos |- |{{nihongo|'''Gen. Gururu'''<br/>|グルル将軍|Gururu shōgun}} | ''' Baron Zander''' |Ryusuke Shiomi |Daniel Deopante |- |{{nihongo|'''Duke Zaki'''|ザキ侯爵|Zaki Kōshaku}} |'''Duke Zaki''' |Tamio Oki |Joonee Gamboa |- ! scope="row" rowspan=2 | Iba pa |'''''Narrator''''' | '''''Tagapagsalaysay''''' |Daisuke Maki |Noel Mallonga |- |'''Tako-chan''' | '''Octo-1''' | |Christine Bonnevie ,<br/>Dada Carlos,<br/>Rose Barin |} ==Awiting tema ng Voltes V (テーマ曲)== ;Pagbungad na awit (オープニングテーマ) :"Voltes V no Uta" (ボルテスVのうた) :[[Mitsuko Horie]] (堀江美都子), Koorogi '73 (こおろぎ'73) at Colombia Yurikago Kai (コロムビアゆりかご会) ;Pangwakas na awit (エンディングテーマ) :"Chi Chi wo Motomete" (父をもとめて/[[Tagalog]]; Ang Paghahanap Sa Ama/[[Ilokano]]; Ti Panagsapul Iti Ama/[[Sebwano]]; Ang Nasayran Sa Amahan/[[Hiligaynon]]; Ang Pangitaon Sa Amay/[[Chabacano]]; El Quiere Yo Tata) :[[Ichiro Mizuki]] (水木一郎) at Koorogi 73 (こおろぎ'73) ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== ;Lahat sa wikang Ingles: * [http://volt.beatifique.org The Voltes V Fanlisting: Uniting All Voltes Fans] * [http://users.animanga.com/voltesv/index.html Ivan CHEN's Choudenji Machine Voltes V Shrine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060628215951/http://users.animanga.com/voltesv/index.html |date=2006-06-28 }} * [http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/anime.php?id=1272 Anime News Network] * [http://members.tripod.com/voltes_5/ Voltes V Homepage] * [http://web.kyoto-inet.or.jp/org/kicainc/ronbun/2003ron/terence.htm KICA Prize Winning Essay about Voltes V, Mazinger Z, Daimos and Star Rangers by Terence P. Talorete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060622080741/http://web.kyoto-inet.or.jp/org/kicainc/ronbun/2003ron/terence.htm |date=2006-06-22 }} * [http://www.philippinestoday.net/2003/June/consumerbeat603.htm A Philippine article recollecting the Star Rangers, Voltes V and Mazinger Z cartoon series] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060706151920/http://www.philippinestoday.net/2003/June/consumerbeat603.htm |date=2006-07-06 }} * [https://web.archive.org/web/20010726072358/http://www.geocities.com/tokyo/ginza/7280/ Voltes V At Geocities, the original webpage that sparked the clamor for the return to Philippine TV] * [https://web.archive.org/web/20070824155735/http://magtibayanime2000.blogspot.com/2006/04/voltes-v-evolution-on-hero-tv-exposed.html ANIME KABAYAN: The Way "Eye" See It article on Voltes V Evolution (Hero TV's Tagalog-dubbed version)] [[Kategorya:Serye ng manga]] [[Kategorya:Mga serye sa telebisyon]] t3n8mgf8sac42wo4zvns5376of6i0wq 0 11677 2214916 1700890 2026-07-07T00:13:51Z Jojit fb 38 ni-redirect na lamang sa kaugnay na artikulo dahil hindi na-establish and notabilidad 2214916 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Talaan ng mga artista sa Pilipinas]] pwggwzbwy52rsqvr7xu8v9mojjzs7jt 0 11942 2214860 2059008 2026-07-06T13:53:28Z ~2026-37755-53 163631 /* Telebisyon */ 2214860 wikitext text/x-wiki {{BLP unsourced|date=Hulyo 2007}} {{Infobox person | name = Marlene Dauden | image = Dauden marlene.jpg | alt = | caption = | birth_name = Marlene Daudén | birth_date = Nobyembre 9, 1937 (gulang na 85) | birth_place = | death_date = | death_place = | nationality = Filipino | other_names = | known_for = | occupation = Artista | years_active = 1957–1978 | spouse = Ernesto Hernaez | partner = | website = }} Si '''Marlene Daudén''' ay isa sa mga katriyanggulo nina [[Lolita Rodriguez]] at [[Eddie Rodriguez]] na namayagpag sa mga telon noong dekada 1960 hanggang 1970. Ipinakilala siya at gumanap bilang Babaeng Sekreta sa ''[[Mga Ligaw na Bulaklak]]'' ng [[Sampaguita Pictures]] kung saan nag-eespiya ng mga taong nasasangkot sa mga ipinagbabawal na gamot, at gumanap naman siya bilang nakababatang kapatid na nurse ni [[Lolita Rodriguez]] sa ''[[Kundiman ng Puso]]'' at epektibo rin siya bilang kontrabida sa buhay ng isang magandang katulong na si [[Amalia Fuentes]] sa ''[[Ang Senyorito at ang Atsay]]''. Si Dauden ay isa sa mga pinakabatikang aktres ng [[Pilipinas]], wika nga sa [[Ingles]], siya ay isang "dramatic actress par excellence." Ito ay pinapatunayan ng kanyang natamong sampung nominasyon sa ''Filipino Academy of Movie Arts and Sciences (FAMAS) Awards'', kung saan siya ang kauna-unahang bituin na nagkamit ng limang pampelikulang gawad para sa kapuri-puring pagganap sa kasaysayan ng pelikulang Pilipino. Siya ay nominado sa FAMAS nang sampung beses at nanalo ng limang beses. Nanalo siya ng tatlong FAMAS ''Best Supporting Actress Awards'' sa mga pelikulang ''[[Anino ni Bathala]]'' (1958), ''[[Kamandag]]'' (1959) at ''[[Sapagkat Kami'y Tao Lamang]]'' (1963). Nanalo naman siya ng dalawang FAMAS ''Best Actress Awards'' para sa kanyang kapuri-puring pangganap sa ''[[Sa Bawat Pintig ng Puso]]'' (1964) at ''[[Kapag Puso'y Sinugatan]]'' (1967). Siya ay nominado bilang FAMAS ''Best Supporting Actress'' sa pelikulang ''[[Talipandas]]'' (1958) at FAMAS ''Best Actress'' sa mga pelikulang ''[[Gumuhong Bantayog]]'' (1960), ''[[Mila Rosa]]'' (1965), ''[[Alipin ng Busabos]]'' (1968) at ''[[Babae, Ikaw ang Dahilan]]'' (1972). Siya ay naninirahan ngayon sa Amerika kung saan siya ay isang medical office manager. Mayroon din siyang lumpia business doon. Pamangkin niya si [[Carol Dauden]]. ==Pelikula== *1957 - ''[[Mga Ligaw na Bulaklak]] *1957 - ''[[Gabi at Araw]] *1957 - ''[[Eternally]] *1958 - ''[[Pulot gata]] *1958 - ''[[Kundiman ng Puso]] *1958 - ''[[Anino ni Bathala]] .... Sylvia *1958 - ''[[Talipandas]] *1958 - ''[[Silveria]] *1958 - ''[[Mapait na Lihim]] *1958 - ''[[Talipandas]] *1958 - ''[[Berdaderong Ginto]] *1958 - ''[[Alaalang Banal]] *1959 - ''[[Kamandag]] *1959 - ''[[Pitong pagsisisi]] *1959 - ''[[Isinumpa]] *1959 - ''[[Ipinagbili kami ng aming tatay]] *1959 - ''[[Rosa Rossini]] .... Rosa Rossini *1960 - ''[[Ipagdarasal kita]] *1960 - ''[[7 Amores]] .... (segment "Bicol Story") *1960 - ''[[Kuwintas ng alaala]] *1960 - ''[[Gumuhong Bantayog]] *1962 - ''[[The Big Broadcast]] *1963 - ''[[Sa puso ng isang ina]] *1963 - ''[[Ang senyorito at ang atsay]] .... Helen *1963 - ''[[Sapagkat Kami'y Tao Lamang]] *1964 - ''[[Sa Bawat Pintig ng Puso]] *1965 - ''[[Mila Rosa]] *1965 - ''[[Maria Cecilia]] .... Maria Cecilia *1965 - ''[[Kay tagal ng umaga]] *1965 - ''[[Mastermind]] *1966 - ''[[Sa bawa't lansangan]] *1966 - ''[[Mistico Meets Mamaw]] *1966 - ''[[Maghapong walang araw]] *1966 - ''[[Saan ka man naroroon]] *1966 - ''[[Ako'y magbabalik!]] *1966 - ''[[Hindi nahahati ang langit]] *1966 - ''[[Bakit pa ako isinilang?]] *1967 - ''[[Modus Operandi]] *1967 - ''[[Masquerade]] .... Veronica de Villa *1967 - ''[[Kapag puso'y sinugatan]] *1967 - ''[[Langit pa rin kita]] .... Silvana *1968 - ''[[Alipin ng Busabos]] .... Melda *1968 - ''[[Triple]] .... Socorro/Maricha/Dolora *1968 - ''[[Salamisim]] *1968 - ''[[Simula ng walang hanggan]] *1968 - ''[[Sino ang may karapatan?]] *1968 - ''[[Elizabeth]] .... Liza *1968 - ''[[The Specialists]] *1968 - ''[[Liku-likong landas]] *1968 - ''[[Kasalanan kaya?]] *1968 - ''[[Dear kuya Cesar]] *1969 - ''[[Combat Killers]] *1969 - ''[[Gumuho man ang langit!]] *1972 - ''[[Babae, Ikaw ang Dahilan]] *1970 - ''[[Pagkakamali ba?]] *1970 - ''[[Bakit ako pa?]] *1971 - ''[[Banal na pag-ibig]] *1971 - ''[[Kapantay ay langit]] *1975 - ''[[Siya'y umalis, siya'y dumating]] *1978 - ''[[Kung kaya mo, kaya ko rin]] ==Telebisyon== *1968 - ''[[Balintataw]]'' - ABS {{BD|1937||Dauden, Marlene}} [[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga nanalo ng Gawad FAMAS]] [[Kategorya:Mga Pilipinong liping-Irlandes]] [[Kategorya:Mga Pilipinong liping-Kastila]] {{Pilipinas-artista-stub}} gpw1ctbgu7u61wqlkqcs8h9n3djw1hq 0 14460 2214926 1978819 2026-07-07T00:24:21Z Jojit fb 38 ni-redirect na lamang sa kaugnay na artikulo dahil walang sapat na impornasyon sa matagal na panahon 2214926 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Talaan ng mga artista sa Pilipinas]] pwggwzbwy52rsqvr7xu8v9mojjzs7jt 0 15624 2214973 1276582 2026-07-07T06:49:42Z Jojit fb 38 ni-redirect na lamang sa kaugnay na artikulo dahil walang sapat na impornasyon sa matagal na panahon 2214973 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Awiting Pamasko]] 4mrfmyrz7iuvec41goewefc4pf8i63c 2 19842 2214939 1763620 2026-07-07T03:23:20Z Milenioscuro 38313 ([[c:GR|GR]]) [[File:District d'Abidjan2.png]] → [[File:Abidjan Autonomous District in Côte d'Ivoire.svg]] svg 2214939 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<big><big>'''District d'Abidjan'''</big></big> | align="center" colspan="2"| {| border=0 cellpadding=2 cellspacing=0 style="background:#f9f9f9; text-align:center;" | align=center width="300px"| [[Image:AbidjanLogo.png|District logo]] |- | width="300px"| <small>(District [[logo]])</small> |} |- | align=center colspan=2 style="background:#f9f9f9;" | [[image:Abidjan Autonomous District in Côte d'Ivoire.svg|170px|District map]] |- |'''[[Regions of Côte d'Ivoire|Région]]''' || [[Lagunes]] |- |'''[[governor|District Governor]]''' || [[Pierre Djédji Amondji]]<br>([[Ivorian Popular Front|FPI]]) (since [[2002]]) |- | '''[[Area]]''' || [[1 E9 m²|2,119 km²]] |- | '''[[Country subdivision|Subdivision]]s''' ||10 [[Commune (subnational entity)|communes]] of Abidjan Ville<br>3 [[subprefecture]]s outside of Abidjan Ville |- | '''[[Population]]'''<br>2003&nbsp;official&nbsp;estimate<br>1998 census||<br>3,660,682<br>3,125,890 |- | '''[[Density]]''' || 1,728/km² (2003) |- |'''Web site'''||[http://www.abidjan-da.ci www.abidjan-da.ci] |} rdegbv6m22hchms5tm0xd7ce6ity3qi 0 22045 2215014 1999080 2026-07-07T09:43:25Z Julius Santos III 139725 /* */ 2215014 wikitext text/x-wiki {{Infobox sport | name = Badminton | image = Olympics 2012 Mixed Doubles Final.jpg | imagesize = 250px | caption = Two Chinese pairs compete in the mixed doubles gold medal match of the [[2012 Summer Olympics|2012 Olympics]]. | union = [[Badminton World Federation]] | first = Ika-19 siglo sa [[Badminton House]] | contact = None | teams = Singles or doubles | mgender = Yes | type = [[Racquet sport]], [[net sport]] | equipment = Racquet, shuttlecock | olympic = 1992–kasalukuyan | paralympic = 2021–kasalukuyan | IWGA = [[Palarong Mundo 1981|1981]] }} Ang '''Badminton''' ay isang isport na ginagamitan ng [[raketa]] upang hampasin ang [[shuttlecock]] patawid sa [[net]]. Bagaman maaari itong laruin ng mas malalaking grupo, ang pinakakaraniwang anyo ng laro ay "singles" (kung saan may isang manlalaro sa bawat panig) at "doubles" (kung saan may dalawang manlalaro sa bawat panig). Madalas laruin ang badminton bilang isang kaswal na aktibidad sa labas, tulad ng sa bakuran o sa dalampasigan; samantala, ang mga propesyonal na laro ay ginaganap sa isang parihabang court sa loob ng gusali. Nakakakuha ng puntos sa pamamagitan ng paghampas sa shuttlecock gamit ang raketa at pagpapatama nito sa bahagi ng court na sakop ng kalaban, sa loob ng itinakdang mga hangganan. [[File:Badminton_at_2023_National_Games_of_Taiwan_-_42.jpg|thumb|Match in pairs]] Ang shuttlecock (o shuttle) ay uri ng bola na nagtataglay ng kakaibang katangian na erodinamiko. Ito ay dahil sa labing-anim na balahibong maayos na nakasuksok sa paligid nito na nagbibigay ng mataas na hila ng hangin kung saan ito ay mabilis na bumabagal kumpara sa ibang bola. May kakayanan din ito na umabot sa pinakasukdulang bilis nito kumpara sa ibang palakasan sa parehas na kategorya. Dahil ang lipad ng shuttle ay lubusang naaapektuhan ng hangin, ang badminton ay kadalasang ginaganap sa isang saradong palaruan. Maaari din itong laruin sa labas katulad ng isang hardin o sa aplaya, ngunit ito ay hindi opisyal bagkus pangkasiyahan o pampamilya lamang. Mula noong 1992, ang badminton ay ibinilang bilang [[Palarong Olimpiko sa Tag-init|larong olimpiko]] at ito ay mayroong limang kaganapan: lalaki at babaeng isahan, lalaki at babaeng paresan at magkahalong pares, kung saan ang isang pares ay binubuo ng isang lalaki at isang babae. Sa isang mataas na antas ng paglalaro, ang palarong ito ay nangangailangan ng atletang lakas, liksi at kahustuhan. Dahil sa bilis na taglay ng shuttle, nangangailangan din ito ng maayos at tamang koordinasyon ng iba't ibang parte ng katawan tulad ng mata, binti at paa, braso at kamay. ==Iskoring== Ang isang set ay nilalaro hanggang 21 puntos, kung saan ang manlalaro ay nakakakuha ng puntos sa tuwing nananalo ito sa ''rally'' kahit hindi siya ang nag ''serve'' (ito'y iba sa dating sistema kung saan ang isang manlalaro ay makakakuha lamang ng isang puntos kung siya ang nag ''serve'' ng bola at ang isang ''set'' ay nilalaro hanggang 15 puntos). Kinakaylangang manalo ng 2 ''set'' ang isang panig upang siya ay magwagi sa laban. Kung ang iskor ay nagtabla sa 20, ang laro ay magpapatuloy hanggang ang isang panig ay lumamang ng 2 puntos (tulad ng 24-22), hanggang sa 30 puntos lamang (30-29 ay ang pang panalong iskor). Bago magsimula ang isang laban, ang ''shuttlecock'' ay hinahagis at pag ito'y lumapag na sa sahig kung kanino matapat ang ulo nito ay siyang unang mag ''s'serve''. Maaari din namang gawin ang paghagis ng barya. Kung sino man ang makakahula ng tama, siya ay may pribilehiyong mamili kung gusto niyang mag ''serve'' o siya ang unang tatanggap ng bola o maaari siyang mamili kung anong parte ng ''court'' ang gusto niyang gamitin at kung ano ang matitira ay ang mapipili ng kalaban. Isinalin mula sa https://en.wikipedia.org/wiki/Badminton#Scoring ==Court== Ang court ay hugis-parihaba at nahahati ito sa dalawa nang ''net''. Ang ''court'' ay madalas nakamarka para sa larong ''singles'' at ''doubles''. Ang pang ''doubles'' na ''court'' ay mas malaki kaysa sa pang ''singles'' na ''court'' bagamat pareho ang haba nito. Ang buong lapad ng ''court'' ay dalawampung talampakan at sa isahang laro ang lapad ay nababawasan at nagiging labing pitong talampakan na lamang. Ang buong lapad ng ''court'' ay 44ft. Ang panimulang tira ay may marka sa gitna na hinahati ang lapad ng ''court'' gamit ang ''short service line'' na may distansya na anim na talampakan at anim na pulgada mula sa ''net'', sa pang labas at likod na bahagi. Sa ''doubles'',ang ''service court'' ay may marka sa pamamagitan ng mahabang ''service line'' na dalawang talampakan at anim na pulgada mula sa likod na hangganan. Ang ''net'' ay limang talampakan at isang pulgadang taas sa gilid at limang talampakan ang taas mula sa gitna. Ang mga poste ng ''net'' ay nakalagay sa gilid ng ''doubles court'' kahit ang laro pa ay ''singles''. Isinalin mula sa https://en.wikipedia.org/wiki/Badminton == Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Palakasan]] {{palakasan-stub}} 2gk1xffodctgyssj6stftwrrijm4yl1 10 23045 2214879 272362 2026-07-06T15:05:38Z Jojit fb 38 Inilipat ni Jojit fb ang pahinang [[Padron:Country data Saint Kitts and Nevis]] sa [[Padron:Country data San Cristobal at Nieves]] 272362 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Saint Kitts and Nevis | flag alias = Flag of Saint Kitts and Nevis.svg | flag alias-naval = Naval Ensign of Saint Kitts and Nevis.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | redir1 = KNA | redir2 = SKN </noinclude> }} 3p71jncg3jwva7pqd52w6t1obnsdt9e 10 23049 2214882 1665833 2026-07-06T15:07:36Z Jojit fb 38 Inilipat ni Jojit fb ang pahinang [[Padron:Country data Saint Vincent and the Grenadines]] sa [[Padron:Country data San Vicente at ang Granadinas]] 1665833 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Saint Vincent and the Grenadines | flag alias = Flag of Saint Vincent and the Grenadines.svg | flag alias-colonial = Flag of Saint Vincent and the Grenadines (1907-1979).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = colonial | redir1 = VCT | redir2 = VIN </noinclude> }} d7y9p8q5c1793q37eazdiuu838j8ki7 1 27658 2214918 495743 2026-07-07T00:15:53Z Jojit fb 38 2214918 wikitext text/x-wiki {{Template:AlamBaNinyoUsapan|Setyembre 20|2007}} s4k1p1r5vy2rvc2i1o09em3bwcn7a77 0 31247 2214975 2119314 2026-07-07T07:13:19Z Jojit fb 38 ni-redirect na lamang sa kaugnay na artikulo dahil walang sapat na impornasyon sa matagal na panahon 2214975 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Orange and Lemons]] ofhzungvvyf6yjxv4hns9clu7vqyc9k 0 37579 2214976 2177478 2026-07-07T07:13:22Z Julius Santos III 139725 2214976 wikitext text/x-wiki {{Infobox games | name = 27th Southeast Asian Games | logo = | size = 160px | caption = Logo ng 2013 Southeast Asian Games | motto = Green, Clean and Friendship <br> {{lang-my|အစိမ်းရောင်သန့်ရှင်းခြင်းနှင့်ချစ်ကြည်ရေး}} | host city = [[Naypyitaw]], [[Myanmar]] | nations participating = 11 | athletes participating = 4730 | events = 460 sa 34 na isports | opening ceremony = 11 Disyembre | closing ceremony = 22 Disyembre | officially opened by = [[Nyan Tun]]<br /><small>[[Vice President of Myanmar]]</small> | officially closed by = [[Nyan Tun]]<br /><small>[[Vice President of Myanmar]]</small> | Athlete's Oath = Sandi Oo | Torch Lighter = [[Maung Wai Lin Tun]] | stadium = [[Wunna Theikdi Stadium]] | website = [https://web.archive.org/web/20131216192227/http://www.27seagames2013.com:80/home/ 2013 Southeast Asian Games] | Workforce = | previous = [[2011 Southeast Asian Games|Jakarta-Palembang 2011]] | next = [[2015 Southeast Asian Games|Singapore 2015]] }} Ang '''Ika-27 [[Palaro ng Timog Silangang Asya]]''' ({{lang-my|၂၀၁၃ ခုနှစ် အရှေ့တောင် အာရှ အားကစား ပြိုင်ပွဲ}}), opsyal na kilala ay ang '''27th Southeast Asian Games''', ay isinagawa sa [[Naypyidaw]], ang bagong kabisera ng [[Myanmar]], pati na rin sa mga lungsod ng [[Yangon]], [[Mandalay]], at [[Ngwesaung Beach]]. Ito ang ikatlong Palaro na isinagawa sa Myanmar, matapos isagawa ito noong [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1961|1961]] at [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1969|1969]] sa Yangon. Umayaw ang [[Singapore]] sa pagdadaos ng Palaro dahil sa pagkaantala sa pagtatayo ng [[New Singapore National Stadium]]. ==Organisasyon== ==Merkado== ==Ang Palaro== ===Seremonya ng pagbubukas=== ===Seremonya ng pagsasara=== ===Mga bansang naglalahok=== {{div col|colwidth=22em}} * {{flagSEAGF|BRU|2013|72}}<ref>{{cite web|url=http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/brunei |title=Athlete List: Brunei |accessdate=17 December 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131217101425/http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/brunei |archivedate=17 December 2013 }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.bt.com.bn/sports-national/2013/12/01/61-represent-brunei-myanmar-games | title=61 to represent Brunei at Myanmar Games | author=Yee Chun Leong | publisher=[[The Brunei Times]] | date=1 December 2013 | accessdate=13 December 2013 | deadurl=yes | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131204225932/http://bt.com.bn/sports-national/2013/12/01/61-represent-brunei-myanmar-games | archivedate=4 December 2013 | df=dmy-all }}</ref> * {{flagSEAGF|CAM|2013|243}}<ref>{{cite web|url=http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/cambodia |title=Athlete List: Cambodia |accessdate=17 December 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131217101824/http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/cambodia |archivedate=17 December 2013 }}</ref><ref>[http://www.mizzima.com/culture/sport/item/10638-over-200-cambodian-athletes-to-join-sea-games-in-myanmar-next-month Over 200 Cambodian athletes to join SEA Games in Myanmar next month<!-- Bot generated title -->] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131212093506/http://www.mizzima.com/culture/sport/item/10638-over-200-cambodian-athletes-to-join-sea-games-in-myanmar-next-month |date=12 December 2013 }}</ref> * {{flagSEAGF|INA|2013|665}}<ref>{{cite web|url=http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/indonesia |title=Athlete List: Indonesia |accessdate=17 December 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131217101532/http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/indonesia |archivedate=17 December 2013 }}</ref> * {{flagSEAGF|LAO|2013|343}}<ref>{{cite web|url=http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/laos |title=Athlete List: Laos |accessdate=17 December 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131217101822/http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/laos |archivedate=17 December 2013 }}</ref> * {{flagSEAGF|MAS|2013|582}}<ref>{{cite web|url=http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/malaysia |title=Athlete List: Malaysia |accessdate=17 December 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131217101427/http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/malaysia |archivedate=17 December 2013 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bernama.com/bernama/v7/sp/newssports.php?id=998427 |title=Sea Games The Best Platform To Expose Young Athletes – CDM |publisher=[[Bernama]] |date=4 December 2013 |accessdate=13 December 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141219014648/http://www.bernama.com/bernama/v7/sp/newssports.php?id=998427 |archivedate=19 December 2014 }}</ref> * {{flagSEAGF|MYA|2013|990}}<ref>{{cite web|url=http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/myanmar |title=Athlete List: Myanmar |accessdate=17 December 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131217113911/http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/myanmar |archivedate=17 December 2013 }}</ref> * {{flagSEAGF|PHI|2013|219}}<ref>{{cite web|url=http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/philippines |title=Athlete List: Philippines |accessdate=17 December 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131217111940/http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/philippines |archivedate=17 December 2013 }}</ref><ref>{{cite web | url=http://ph.sports.yahoo.com/blogs/sportztackle/meet-philippine-contingent-myanmar-sea-games-022306729.html | title=Meet your Philippine contingent to the Myanmar SEA Games | date=10 December 2013 | accessdate=14 December 2013 | archive-date=19 Disyembre 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141219042918/https://ph.sports.yahoo.com/blogs/sportztackle/meet-philippine-contingent-myanmar-sea-games-022306729.html | url-status=dead }}</ref> * {{flagSEAGF|SIN|2013|310}}<ref>{{cite web|url=http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/singapore |title=Athlete List: Singapore |accessdate=17 December 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131217113910/http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/singapore |archivedate=17 December 2013 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ssc.gov.sg/publish/Corporate/en/news/media_releases/2013/FIRST_EVER_TRI-CONTINGENT_CEREMONY_KICKS_OFF_TEAM_SINGAPORE_MAJOR_GAMES_JOURNEY.MainPar.0047.File.tmp/Annexes_FIRST%20EVER%20TRI- CONTINGENT%20CEREMONY%20KICKS%20OFF%20TEAM%20SINGAPORE%20MAJOR%20GAMES%20JOURNEY.pdf |title=FIRST EVER TRI-CONTINGENT CEREMONY KICKS OFF TEAM SINGAPORE MAJOR GAMES JOURNEY |publisher=Singapore Sports Council |date=18 November 2013 |accessdate=13 December 2013 }}{{dead link|date=June 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * {{flagSEAGF|THA|2013|746}}<ref>{{cite web|url=http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/thailand |title=Athlete List: Thailand |accessdate=17 December 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131217111943/http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/thailand |archivedate=17 December 2013 }}</ref><ref>{{Cite web |url= http://www.dailynews.co.th/Content/Article/201485/%E0%B9%81%E0%B8%82%E0%B9%88%E0%B8%87%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B9%88%E0%B8%9E%E0%B8%A1%E0%B9%88%E0%B8%B2%E0%B8%AA%E0%B8%B0%E0%B8%97%E0%B9%89%E0%B8%AD%E0%B8%99%E0%B9%84%E0%B8%97%E0%B8%A2+%E2%80%98%E0%B8%A8%E0%B8%B6%E0%B8%81%E0%B8%8B%E0%B8%B5%E0%B9%80%E0%B8%81%E0%B8%A1%E0%B8%AA%E0%B9%8C%E2%80%99+%E0%B8%81%E0%B8%B5%E0%B8%AC%E0%B8%B2%E0%B8%A1%E0%B8%B5+%E2%80%98%E0%B8%A1%E0%B8%B2%E0%B8%81%E0%B8%81%E0%B8%A7%E0%B9%88%E0%B8%B2%E0%B8%81%E0%B8%B5%E0%B8%AC%E0%B8%B2%E2%80%99 |title=แข่งที่พม่าสะท้อนไทย 'ศึกซีเกมส์' กีฬามี 'มากกว่า กีฬา' {{!}} เดลินิวส์ – อ่านความจริงอ่านเดลินิวส์ |access-date=11 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141219032840/http://www.dailynews.co.th/Content/Article/201485/%E0%B9%81%E0%B8%82%E0%B9%88%E0%B8%87%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B9%88%E0%B8%9E%E0%B8%A1%E0%B9%88%E0%B8%B2%E0%B8%AA%E0%B8%B0%E0%B8%97%E0%B9%89%E0%B8%AD%E0%B8%99%E0%B9%84%E0%B8%97%E0%B8%A2+%E2%80%98%E0%B8%A8%E0%B8%B6%E0%B8%81%E0%B8%8B%E0%B8%B5%E0%B9%80%E0%B8%81%E0%B8%A1%E0%B8%AA%E0%B9%8C%E2%80%99+%E0%B8%81%E0%B8%B5%E0%B8%AC%E0%B8%B2%E0%B8%A1%E0%B8%B5+%E2%80%98%E0%B8%A1%E0%B8%B2%E0%B8%81%E0%B8%81%E0%B8%A7%E0%B9%88%E0%B8%B2%E0%B8%81%E0%B8%B5%E0%B8%AC%E0%B8%B2%E2%80%99 |archive-date=19 December 2014 |dead-url=yes |df=dmy-all }}</ref> * {{flagSEAGF|TLS|2013|49}}<ref>{{cite web|url=http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/timor-leste |title=Athlete List: Timor-Leste |accessdate=17 December 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131217101529/http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/timor-leste |archivedate=17 December 2013 }}</ref> * {{flagSEAGF|VIE|2013|511}}<ref>{{cite web|url=http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/vietnam |title=Athlete List: Vietnam |accessdate=17 December 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131217112150/http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/vietnam |archivedate=17 December 2013 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Đoàn Thể thao Việt Nam tham dự SEA Games 27 với 519 VĐV<!-- Bot generated title --> |url=http://vhttdlkv3.gov.vn/SEA-Games/Doan-The-thao-Viet-Nam-tham-du-SEA-Games-27-voi-519-VDV.3869.detail.aspx |access-date=2018-12-20 |archive-date=2013-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216081945/http://vhttdlkv3.gov.vn/SEA-Games/Doan-The-thao-Viet-Nam-tham-du-SEA-Games-27-voi-519-VDV.3869.detail.aspx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216081945/http://vhttdlkv3.gov.vn/SEA-Games/Doan-The-thao-Viet-Nam-tham-du-SEA-Games-27-voi-519-VDV.3869.detail.aspx |date=2013-12-16 }}</ref> {{div col end}} ===Laro=== {{col-begin}} {{Col-1-of-4}} * {{GamesSport|Aquatics|Events=}} ** {{GamesSport|Diving}} ** {{GamesSport|Swimming}} ** {{GamesSport|Water polo}} * {{GamesSport|Archery|Events=10|Format=d}} * {{GamesSport|Athletics|Events=46|Format=d}} * {{GamesSport|Badminton|Events=5|Format=d}} * {{GamesSport|Basketball|Events=2|Format=d}} * {{GamesSport|Billiards and snooker|Events=12|Format=d}}¹ * {{GamesSport|Bodybuilding|Events=5|Format=d}}ʰ * {{GamesSport|Boxing|Events=14|Format=d}} {{Col-2-of-4}} * {{GamesSport|Canoeing|Events=16|Format=d}} * {{GamesSport|Chess|Events=18|Format=d}}¹ * {{GamesSport|Chinlone}}³ * {{GamesSport|Cycling}} * {{GamesSport|Equestrian}} * {{GamesSport|Football}} ** {{GamesSport|Futsal}} * {{GamesSport|Golf}} * {{GamesSport|Field hockey}} {{Col-3-of-4}} * {{GamesSport|Judo}} * {{GamesSport|Karate}}¹ * {{GamesSport|Shorinji Kempo}}² * {{GamesSport|Muay}}ʰ * {{GamesSport|Pencak silat}}² * {{GamesSport|Pétanque}}² * {{GamesSport|Rowing}} * {{GamesSport|Sailing}} * {{GamesSport|Sepak takraw}} * {{GamesSport|Shooting}} {{Col-4-of-4}} * {{GamesSport|Table tennis}} * {{GamesSport|Taekwondo}} * {{GamesSport|Traditional boat race}}¹ * {{GamesSport|Volleyball}} ** Indoor * {{GamesSport|Vovinam}}² * {{GamesSport|Weightlifting}} * {{GamesSport|Wrestling}} * {{GamesSport|Wushu}}¹ {{Col-end}} <small>¹ – not an official [[Olympic Sport]].<br /> ² – sport played only in the SEAG.<br /> ³ – not a traditional [[Olympic Sport|Olympic]] nor SEAG Sport and introduced only by the host country.<br /> ° – a former official [[Olympic Sport]], not applied in previous host countries and was introduced only by the host country.<br /> ʰ- sport not played in the previous edition and was reintroduced by the host country.<br /></small> ===Kalendaryo=== ===Talaan ng Medalya=== A total of 1,531 medals were awarded to athletes, including 461 gold medals, 459 silver medals, and 611 bronze medals. Thailand was the overall champion. Athletics awarded medals in 46 events, the most of any sport at the 2013 SEA Games.<ref>{{Cite web |url=http://www.ocasia.org/Game/MWinner.aspx?CntbEpEabMQcPPu9G+l7SCZeNkKibbxl |title=OCA |access-date=2018-12-20 |archive-date=2016-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405001643/http://www.ocasia.org/Game/MWinner.aspx?CntbEpEabMQcPPu9G+l7SCZeNkKibbxl |url-status=dead }}</ref><ref>In Athletics Men's 1500m FINAL has 2 Golds Medal.</ref><ref>No Silver Medal in Athletics : Men's 1500m.</ref> ;Key {{Color box|#ccccff|&nbsp;<nowiki>*</nowiki>&nbsp;|border=darkgray}} Host nation (Myanmar) {{Medals table | caption = | host = MYA | flag_template = flagSEAGFteam | event = 2013 | team = | gold_THA = 108 | silver_THA = 94 | bronze_THA = 82 | gold_MYA = 84 | silver_MYA = 63 | bronze_MYA = 84 | host_MYA = yes | gold_VIE = 74 | silver_VIE = 85 | bronze_VIE = 86 | gold_INA = 64 | silver_INA = 84 | bronze_INA = 110 | gold_MAS = 43 | silver_MAS = 38 | bronze_MAS = 79 | gold_SIN = 35 | silver_SIN = 28 | bronze_SIN = 45 | gold_PHI = 29 | silver_PHI = 35 | bronze_PHI = 37 | gold_LAO = 13 | silver_LAO = 17 | bronze_LAO = 49 | gold_CAM = 8 | silver_CAM = 11 | bronze_CAM = 28 | gold_TLS = 2 | silver_TLS = 3 | bronze_TLS = 5 | gold_BRU = 1 | silver_BRU = 1 | bronze_BRU = 6 }} ==Pagbobrodkast== ==Tignan din== * [[Palaro Para ng ASEAN 2014]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} == Kawing panlabas == {{Commons category|2013 Southeast Asian Games}} * {{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140226130456/http://www.27seagames2013.com/home|title=2013 Southeast Asian Games Official Website|url=http://www.27seagames2013.com/home|archivedate=26 February 2014}} * [https://web.archive.org/web/20150709073921/http://seagamesmm.com/medals 27th SEA Games Community Site] * [http://www.worldmuaythaifederation.com/27th-sea-games-at-myanmar-2013/ World Muay Thai Federation on 27th SEA Games]{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20140228182223/http://www.seagamesmm.com/i-results Results list] {{S-start}} {{Succession box|title=''[[Southeast Asian Games]]''<br />[[Naypyidaw]]|before=[[2011 Southeast Asian Games|Jakarta–Palembang]]|after=[[2015 Southeast Asian Games|Singapore]]|years=''XXVII Southeast Asian Games'' (2013)}} {{S-end}} {{Southeast Asian Multi Sports Events}} {{NOCin2013SoutheastAsianGames}} {{Events at 2013 Southeast Asian Games}} [[Kategorya:Southeast Asian Games]] [[Kategorya:2013 in multi-sport events|Southeast Asian Games]] [[Kategorya:2013 in Myanmar sport|Southeast Asian Games]] [[Kategorya:2013 in Asian sport|Southeast Asian Games]] [[Kategorya:2013 Southeast Asian Games]] [[Kategorya:Multi-sport events in Myanmar]] [[Kategorya:International sports competitions hosted by Myanmar]] [[Kategorya:21st century in Naypyidaw]] [[Kategorya:December 2013 sports events in Asia]] p1rhu5nu3gjnuls1apfog5dny135kkv 0 48943 2214919 1909062 2026-07-07T00:19:15Z Jojit fb 38 Inilipat ni Jojit fb ang pahinang [[Dinagat, Dinagat Islands]] sa [[Dinagat, Kapuluang Dinagat]] 1909062 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine municipality 2 | infoboxtitle = Bayan ng Dinagat | sealfile = | locatormapfile = {{PH wikidata|image_map}} | caption = Mapa ng [[Dinagat Islands]] na nagpapakita sa lokasyon ng Dinagat. | region = [[Caraga|XIII]] ([[Caraga]]) | province = [[Kapuluang Dinagat]] ([[Dinagat Islands]]) | districts = Mag-isang Distrito ng Dinagat Islands | barangays = 12 | class = Ika-5 Klase | mayor = Gwendolyn B. Ecleo | areakm2 = | population_as_of = 2000 | population_total = 9883 }} Ang '''Bayan ng Dinagat''' ay isang ika-4 klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Kapuluang Dinagat]] ([[Dinagat Islands]]), [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. == Mga Barangay == Ang bayan ng Dinagat ay nahahati sa 12 mga [[barangay]]. * Bagumbayan * Cab-ilan * Cabayawan * Cayetano * Escolta (Pob.) * Gomez * Justiniana Edera * Magsaysay * Mauswagon (Pob.) * New Mabuhay * Wadas * White Beach (Pob.) ==Demograpiko== {{Populasyon}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga Kawing Panlabas == * [http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }} {{Dinagat Islands}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas]] {{pilipinas-stub}} effc3skakjkg95d4oso0itd0ps52ueb 0 48953 2214921 1907355 2026-07-07T00:20:21Z Jojit fb 38 Inilipat ni Jojit fb ang pahinang [[Loreto, Dinagat Islands]] sa [[Loreto, Kapuluang Dinagat]] 1907355 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine municipality 2 | infoboxtitle = Bayan ng Loreto | sealfile = | locatormapfile = {{PH wikidata|image_map}} | caption = Mapa ng [[Dinagat Islands]] na nagpapakita sa lokasyon ng Loreto. | region = [[Caraga|XIII]] ([[Caraga]]) | province = [[Kapuluang Dinagat]] ([[Dinagat Islands]]) | districts = Mag-isang Distrito ng Dinagat Islands | barangays = 10 | class = Ika-5 Klase | mayor = Doandre Bill A. Ladaga | areakm2 = | population_as_of = 2000 | population_total = 8751 }} Ang '''Bayan ng Loreto''' ay isang ika-5 klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Kapuluang Dinagat]] ([[Dinagat Islands]]), [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. == Mga Barangay == Ang bayan ng Loreto ay nahahati sa 10 mga [[barangay]]. * Carmen (Pob.) * Esperanza * Ferdinand * Helene * Liberty * Magsaysay * Panamaon * San Juan (Pob.) * Santa Cruz (Pob.) * Santiago (Pob.) ==Demograpiko== {{Populasyon}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga Kawing Panlabas == * [http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }} {{Dinagat Islands}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas]] {{pilipinas-stub}} moso0x08ai8wbyto0eu5sg9qzn0plgl 0 48954 2214923 1907879 2026-07-07T00:20:58Z Jojit fb 38 Inilipat ni Jojit fb ang pahinang [[San Jose, Dinagat Islands]] sa [[San Jose, Kapuluang Dinagat]] 1907879 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine municipality 2 | infoboxtitle = Bayan ng San Jose | sealfile = | locatormapfile = {{PH wikidata|image_map}} | caption = Mapa ng [[Dinagat Islands]] na nagpapakita sa lokasyon ng San Jose. | region = [[Caraga|XIII]] ([[Caraga]]) | province = [[Kapuluang Dinagat]] ([[Dinagat Islands]]) | districts = Mag-isang Distrito ng Dinagat Islands | barangays = 12 | class = Ika-5 Klase | mayor = Benglen B. Ecleo | areakm2 = | population_as_of = 2000 | population_total = 25532 | coordinates_wikidata = yes }} Ang '''Bayan ng San Jose''' ay isang ika-5 klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] at kabisera ng [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Kapuluang Dinagat]] ([[Dinagat Islands]]), [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. == Mga Barangay == Ang bayan ng San Jose ay nahahati sa 12 mga [[barangay]]. * Aurelio * Cuarenta * Don Ruben Ecleo (Baltazar) * Jacquez * Justiniana Edera * Luna * Mahayahay * Matingbe * San Jose (Pob.) * San Juan * Santa Cruz * Wilson ==Demograpiko== {{Populasyon}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga Kawing Panlabas == * [http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }} {{Dinagat Islands}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas]] {{pilipinas-stub}} kc45gmtl8s6nv1ddczsevz98whsv0ck 10 56229 2214907 272364 2026-07-06T17:10:43Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Padron:Country data San Cristobal at Nieves]] 2214907 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Padron:Country data San Cristobal at Nieves]] 6iusihoz5kj3on5ep3wgm1noptbtfxi 10 56230 2214906 272365 2026-07-06T17:10:31Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Padron:Country data San Cristobal at Nieves]] 2214906 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Padron:Country data San Cristobal at Nieves]] 6iusihoz5kj3on5ep3wgm1noptbtfxi 10 56234 2214905 272373 2026-07-06T17:10:20Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Padron:Country data San Vicente at ang Granadinas]] 2214905 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Padron:Country data San Vicente at ang Granadinas]] gm4gn6t1uljnzzjzwki8uhixu66nuse 10 56235 2214904 272374 2026-07-06T17:09:40Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Padron:Country data San Vicente at ang Granadinas]] 2214904 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Padron:Country data San Vicente at ang Granadinas]] gm4gn6t1uljnzzjzwki8uhixu66nuse 0 56868 2214964 2202666 2026-07-07T05:38:07Z LknFenix 125962 Pinalitan ang larawan at kapsiyon sa infobox 2214964 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Kakaw | image = Matadecacao.jpg | image_width = 240px | image_caption = Mga bunga sa puno ng kakaw | taxon = Theobroma cacao | authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] }} [[File:Theobroma cacao MHNT.BOT.2004.0.204.jpg|thumb|''Theobroma cacao'']] {{otheruses|Cacao}} Ang '''kakaw'''<ref name=JETE>{{cite-JETE|Kakaw}}</ref> o '''''Theobroma cacao''''' (mula sa [[Wikang Kastila|kastila]] ''cacao'') ay isang uri ng maliit na [[puno]]ng napagkukunan ng mga pinitas na butong ginagawang [[:en: Cocoa |kokwa]] at [[tsokolate]].<ref name=Hammond>{{cite-Hammond|''Cacao''}}, pahina 42.</ref> Karaniwang itinatanim itong nalililiman ng mga [[madre kakaw]]. == Mga sanggunian == {{reflist}} {{usbong|Halaman|Puno|Pagkain}} [[Kaurian:Tsokolate]] [[Kaurian:Punongkahoy]] [[Kategorya:Malvaceae]] 49j2gv6yncaxpc8k1phqyx01ajzauig 2214965 2214964 2026-07-07T05:40:13Z LknFenix 125962 + Infobox 2214965 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Kakaw | image = Matadecacao.jpg | image_width = 240px | image_caption = Mga bunga sa puno ng kakaw | taxon = Theobroma cacao | authority = [[Carolus Linnaeus|L.]]<ref name="WFO">{{cite web |title=''Theobroma cacao'' L. Sp. Pl. : 782 (1753) |url=http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000458440 |website=World Flora Online |date=2022 |publisher=World flora Consortium |access-date=14 December 2022}}</ref> |synonyms = *''Cacao mina'' {{small|Gaertn.}} *''Cacao minus '' <small>Gaertn.</small> *''Cacao sativa'' <small> Aubl.</small> *''Cacao theobroma'' <small> Tussac </small> *''Theobroma cacao f. leiocarpum '' <small>(Bernoulli) Ducke</small> *''Theobroma cacao subsp. leiocarpum '' <small>(Bernoulli) Cuatrec.</small> *''Theobroma cacao var. leiocarpum '' <small>(Bernoulli) Cif.</small> *''Theobroma cacao subsp. sativa '' <small>(Aubl.) León</small> *''Theobroma cacao var. typica '' <small>Cif.</small> *''Theobroma caribaea '' <small>Sweet</small> *''Theobroma integerrima '' <small>Stokes</small> *''Theobroma kalagua'' <small> De Wild.</small> *''Theobroma leiocarpum'' <small> Bernoulli</small> *''Theobroma pentagonum '' <small>Bernoulli</small> *''Theobroma saltzmanniana '' <small>Bernoulli</small> *''Theobroma sapidum '' <small>Pittier</small> *''Theobroma sativa'' <small> (Aubl.) Lign. & Le Bey</small> *''Theobroma sativa var. leucosperma '' <small>A. Chev.</small> *''Theobroma sativa var. melanosperma '' <small>A. Chev.</small> *''Theobroma sativum'' <small>(Aubl.) Lign. & Bey</small> | synonyms_ref = <ref name="WFO"/><ref name="POWO">{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:320783-2#synonyms |title=''Mentha canadensis'' L. |date=2022 |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=14 Disyembre 2022 }}</ref> }} [[File:Theobroma cacao MHNT.BOT.2004.0.204.jpg|thumb|''Theobroma cacao'']] {{otheruses|Cacao}} Ang '''kakaw'''<ref name=JETE>{{cite-JETE|Kakaw}}</ref> o '''''Theobroma cacao''''' (mula sa [[Wikang Kastila|kastila]] ''cacao'') ay isang uri ng maliit na [[puno]]ng napagkukunan ng mga pinitas na butong ginagawang [[:en: Cocoa |kokwa]] at [[tsokolate]].<ref name=Hammond>{{cite-Hammond|''Cacao''}}, pahina 42.</ref> Karaniwang itinatanim itong nalililiman ng mga [[madre kakaw]]. == Mga sanggunian == {{reflist}} {{usbong|Halaman|Puno|Pagkain}} [[Kaurian:Tsokolate]] [[Kaurian:Punongkahoy]] [[Kategorya:Malvaceae]] k0gmp4osv21xpdrdeza20kutu42lpme 2214967 2214965 2026-07-07T05:51:07Z LknFenix 125962 + Panimula 2214967 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Kakaw | image = Matadecacao.jpg | image_width = 240px | image_caption = Mga bunga sa puno ng kakaw | taxon = Theobroma cacao | authority = [[Carolus Linnaeus|L.]]<ref name="WFO">{{cite web |title=''Theobroma cacao'' L. Sp. Pl. : 782 (1753) |url=http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000458440 |website=World Flora Online |date=2022 |publisher=World flora Consortium |access-date=14 December 2022}}</ref> |synonyms = *''Cacao mina'' {{small|Gaertn.}} *''Cacao minus '' <small>Gaertn.</small> *''Cacao sativa'' <small> Aubl.</small> *''Cacao theobroma'' <small> Tussac </small> *''Theobroma cacao f. leiocarpum '' <small>(Bernoulli) Ducke</small> *''Theobroma cacao subsp. leiocarpum '' <small>(Bernoulli) Cuatrec.</small> *''Theobroma cacao var. leiocarpum '' <small>(Bernoulli) Cif.</small> *''Theobroma cacao subsp. sativa '' <small>(Aubl.) León</small> *''Theobroma cacao var. typica '' <small>Cif.</small> *''Theobroma caribaea '' <small>Sweet</small> *''Theobroma integerrima '' <small>Stokes</small> *''Theobroma kalagua'' <small> De Wild.</small> *''Theobroma leiocarpum'' <small> Bernoulli</small> *''Theobroma pentagonum '' <small>Bernoulli</small> *''Theobroma saltzmanniana '' <small>Bernoulli</small> *''Theobroma sapidum '' <small>Pittier</small> *''Theobroma sativa'' <small> (Aubl.) Lign. & Le Bey</small> *''Theobroma sativa var. leucosperma '' <small>A. Chev.</small> *''Theobroma sativa var. melanosperma '' <small>A. Chev.</small> *''Theobroma sativum'' <small>(Aubl.) Lign. & Bey</small> | synonyms_ref = <ref name="WFO"/><ref name="POWO">{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:320783-2#synonyms |title=''Mentha canadensis'' L. |date=2022 |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=14 Disyembre 2022 }}</ref> }} [[File:Theobroma cacao MHNT.BOT.2004.0.204.jpg|thumb|''Theobroma cacao'']] {{otheruses|Cacao}} Ang '''kakaw'''<ref name="JETE">{{cite-JETE|Kakaw}}</ref> ('''''Theobroma cacao''''') ay isang maliit na [[Palaging luntian|laging luntiang]] [[tree|puno]] na may taas na {{convert|6|-|12|m|ft|abbr=on|0}} at kabilang sa pamilyang [[Malvaceae]].<ref name="WFO" /><ref>{{cite encyclopedia |title=Theobroma cacao |url=http://eol.org/pages/484592/overview |encyclopedia=Encyclopedia of Life |access-date=9 Nobyembre 2012 |archive-date=4 Nobyembre 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104063223/http://eol.org/pages/484592/overview |url-status=live}}</ref> Ang mga buto nito—na tinatawag na mga butil ng kakaw kapag pinatuyo at binuro—ay ginagamit sa paggawa ng likor ng kakaw, pulbos na kokwa, mantikilyang kokwa, at [[tsokolate]].<ref name="drugs">{{cite web |url=https://www.drugs.com/npp/cocoa.html |title=Cocoa |publisher=Drugs.com |date=6 Enero 2020 |access-date=3 Setyembre 2020 |archive-date=20 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120103652/https://www.drugs.com/npp/cocoa.html|url-status=live|language=en|trans-title=Kokwa}}</ref> Bagama't katutubo ang puno sa [[tropiko]] ng [[Kaamerikahan]], ang pinakamalaking prodyuser ng mga butil ng kakaw noong 2022 ay [[Côte d'Ivoire]]. == Mga sanggunian == {{reflist}} {{usbong|Halaman|Puno|Pagkain}} [[Kaurian:Tsokolate]] [[Kaurian:Punongkahoy]] [[Kategorya:Malvaceae]] dbd5slm4ucwbaqkmwfni4zscp6v0n1m 0 63860 2214871 2214849 2026-07-06T14:26:25Z Jojit fb 38 /* Heograpiya */ 2214871 wikitext text/x-wiki {{otheruses}} Ang '''Karibe''' ay isang rehiyong heopolitikal sa gitna ng [[Kaamerikahan]] na nakasentro sa paligid ng [[Dagat Karibe]] sa Hilagang [[Karagatang Atlantiko]], at sa malaking bahagi ay sumasaklaw sa Kanlurang Indiyas. Napapaligiran ito ng [[Hilagang Amerika]] sa hilaga at sa kanluran sa pamamagitan ng [[Gitnang Amerika]], at ng [[Timog Amerika]] sa timog. Binubuo ito ng maraming pulo, ''cay'' o kayo (maliliit at mabababang pulo), munting pulo, bahura, at mga ''bank'' (mababaw na nakaangat na bahagi ng ilalim ng dagat). Kabilang dito ang Kapuluang Lucayan, Malalaking Antilyas, at Maliliit na Antilyas ng Kanlurang Indiyas; ang mga pulo ng [[Quintana Roo]] at [[Belise]] sa Tangway ng [[Yucatán]]; at ang Kapuluang Bay, mga Kayo ng Miskito, [[Kapuluan ng San Andrés, Providencia at Santa Catalina]], Kapuluang Corn, at Kapuluang San Blas ng Gitnang Amerika. Kabilang din dito ang mga baybaying lugar sa [[Kontinente|kontinental]] na kalupaan ng mga Amerika na nasa hangganan ng rehiyon, mula sa Tangway ng Yucatán sa Hilagang Amerika, dumaraan sa Gitnang Amerika, hanggang sa Guianas sa Timog Amerika.<ref>{{Cite book |last=Engerman |first=Stanley L. |title=A Population History of North America |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-49666-7 |editor-last=Haines |editor-first=Michael R. |pages=483–528 |language=en |chapter=A Population History of the Caribbean |oclc=41118518 |editor-last2=Steckel |editor-first2=Richard Hall}}</ref><ref>{{Cite book |last= |first= |title=Understanding the contemporary Caribbean |publisher=Lynne Rienner |year=2003 |isbn=978-1588266637 |editor-last=Hillman |editor-first=Richard S. |location=London, UK |pages= |language=en |oclc=300280211 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Thomas J.}}</ref> == Pangkalahatang-ideya == Matatagpuan ang rehiyon sa malaking bahagi sa ibabaw ng [[Tektonikong plato|Platong]] Karibe, at binubuo ito ng libu-libong pulo, munting pulo, [[bahura]], at mga kayo.<ref name="brief">{{cite book |last=Rogoziński |first=Jan |url=https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 |title=A Brief History of the Caribbean |publisher=Facts on File, Inc. |year=1999 |isbn=0-8160-3811-2 |edition=Binago |location=New York |pages=[https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 3–4] |language=en |access-date=15 Hulyo 2024 |url-access=registration |via=Internet Archive}}</ref> Binubuo ng mga arkong pulo ang hilaga at silangang hangganan ng Dagat Karibe: ang Malalaking Antilyas sa hilaga at ang Maliliit na Antilyas, na kinabibilangan ng Kapuluang Leeward, Kapuluang Windward, at Antiyas na Leeward , sa silangan at timog. Ang kalapit na Kapuluang Lucayan sa hilagang-kanluran, na binubuo ng [[Bahamas]] at [[Kapuluang Turcas at Caicos]], at ang pulo ng [[Barbados]] sa Maliliit na Antilyas, ay itinuturing na bahagi ng Karibe kahit hindi nakahanggan sa Dagat Karibe. Ang lahat ng mga pulo sa Antilyas, kabilang ang Kapuluang Lucayan, ay bumubuo sa Kanlurang Indiyas, isang katawagang kadalasang napagpapalit ang gamit sa Karibe. Ang Kapuluan ng [[Bermuda]] ay hindi bahagi ng Karibe sapagkat matatagpuan ito sa Dagat Sargasso sa hilaga, subalit isa itong kasaping kaugnay ng Pamayanang Karibe (''Caribbean Community'' o CARICOM).<ref name=":0">{{Cite web |title=Bermuda Government after General Election of October 1 2020 |url=http://bermuda-online.org/bdagovt.htm |access-date=2024-10-17 |website=bermuda-online.org |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Jacobs |first=Stevenson |date=2003-07-03 |title=Premier signs Caricom deal |url=https://www.royalgazette.com/article/20030703/NEWS/307039988 |access-date=2024-10-17 |website=royalgazette.com |language=en}}</ref> Sa kontinental na kalupaan ng mga Amerika, ang mga baybayin ng Mehiko, Gitnang Amerika, at Timog Amerika na nakaharap sa Karibe, kabilang ang Tangway ng Yucatán sa Mehiko, Departamento ng Kapuluang Bay sa Honduras, ang rehiyong Mosquitia, ang Cartagena at Barranquilla sa [[Kolombiya]], at ang Maracaibo at Cumaná sa [[Benesuwela]], ay itinuturing na bahagi ng Karibe.<ref>{{cite book |last1=Higman |first1=B. W. |title=A Concise History of the Caribbean |date=2011 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521043489 |location=Cambridge |page=xi |language=en}}</ref> Gayundin, ang mga baybaying lugar ng Guyana, [[Surinam]], at [[Pransiya|Pranses]] na [[Guyana]], bagaman hindi nakahanggan sa Dagat Karibe, ay kadalasang ganap na isinasama sa Karibe dahil sa kanilang matibay na ugnayang pampolitika at pangkultura sa rehiyon. Sa heopolitika, ang mga pulo ng Karibe ay karaniwang itinuturing na isang subrehiyon ng Hilagang Amerika, bagaman kung minsan ay isinasama ang mga ito sa Gitnang Amerika, o kaya ay itinuturing na isang hiwalay na subrehiyon.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America "North America"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503170221/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America|date=2015-05-03}}. ''Britannica Concise Encyclopedia''; "associated with the continent is Greenland, the largest island in the world, and such offshore groups as the Arctic Archipelago, the Bahamas, the Greater and Lesser Antilles, the Queen Charlotte Islands, and the Aleutian Islands", but also "North America is bounded&nbsp;... on the south by the Caribbean Sea", and "according to some authorities, North America begins not at the Isthmus of Panama but at the narrows of Tehuantepec". (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite web |title=CIA - The World Factbook -- World |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612212614/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-date=2007-06-12 |access-date=2026-07-06 |website=www.cia.gov |language=en}}</ref> Kung minsan, itinuturing din ang Karibe at Gitnang Amerika bilang magkakaugnay na rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2022-04-09 |title=UNESCO LAC {{!}} United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409031034/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |archive-date=2022-04-09 |access-date=2024-11-09 |website=UNESCO |language=en}}</ref> Sa pangkalahatan, nahahati ang rehiyon ng Karibe sa 33 entidad na pampolitika, kabilang ang 13 nagsasariling estado, 12 dependensiya, 7 teritoryo sa ibayong-dagat, at iba't ibang pinagtatalunang teritoryo. Mula Disyembre 15, 1954 hanggang Oktubre 10, 2010, umiral ang isang teritoryong tinatawag na [[Netherlands Antilles|Antilyas ng Olanda]], na binubuo ng limang pulo na pawang mga dependensiya ng [[Olanda]].<ref>{{Cite news |title=The joy of six |language=en |work=The Economist |url=https://www.economist.com/the-americas/2010/04/29/the-joy-of-six |access-date=2026-07-06 |issn=0013-0613}}</ref> Mula Enero 3, 1958 hanggang Mayo 31, 1962, umiral din ang isang panandaliang unyong pampolitika na tinatawag na Pederasyon ng Kanlurang Indiyas ng [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], na binubuo ng sampung teritoryong nagsasalita ng [[Wikang Ingles|Ingles]] sa Karibe, na pawang mga dependensiya noon ng Britanya. Ang makabagong Karibe ay isa sa mga rehiyong may pinakamataas na pagkakaiba-iba ng mga pangkat-etniko sa daigdig. Bunga ito ng kolonisasyong Europeo ng mga [[Espanya|Espanyol]], [[Inglatera|Ingles]], Olandes, at Pranses; ng kalakalang alipin sa Atlantiko mula sa [[Aprika]]; ng sistema ng kontratang paggawa mula sa [[subkontinenteng Indiyo]] at [[Silangang Asya]]; gayundin ng makabagong imigrasyon mula sa iba't ibang panig ng daigdig. == Etimolohiya == Hinango ng rehiyon ang pangalan nito mula sa mga Karibe (Kalinago), isang pangkat-etnikong [[Katutubong Amerikano]] na dating nanirahan sa Maliliit na Antilyas at sa mga bahagi ng karatig na Timog Amerika. Ang mga kolonyalistang Espanyol ang nagbigay ng pangalang ito sa rehiyon noong panahon ng pananakop ng mga [[Europa|Europeo]] sa mga Amerika.<ref>{{cite encyclopedia |title=Carib |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/eb/article-9020323/Carib |access-date=20 Pebrero 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430031852/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/95780/Carib |archive-date=30 Abril 2008 |quote=inhabited the Lesser Antilles and parts of the neighbouring South American coast at the time of the Spanish conquest. |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Barzey |first=Ursula Petula |date=2023-07-11 |title=10 Facts About The Caribbean Region You May Not Know |url=https://www.caribbeanandco.com/facts-about-the-caribbean-region/ |access-date=2025-10-17 |website=Caribbean & Co. |language=en-US}}</ref> == Kahulugan == [[File:Caribbean_general_map.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Caribbean_general_map.png|thumb|Mapa ng Karibe]] Ang salitang Karibe ay may maraming gamit. Ang pangunahing mga gamit nito ay heograpikal at pampolitika. Maaari ring palawakin ang saklaw ng Karibe upang isama ang mga [[Teritoryo|teritoryong]] may matibay na ugnayang pangkultura at pangkasaysayan sa Aprika, [[pang-aalipin]], [[Europeong pananakop ng Kaamerikahan|kolonisasyong Europeo]], at sistemang plantasyon. * Sa heoskema ng [[Nagkakaisang Bansa|Mga Nagkakaisang Bansa]] para sa mga Amerika, itinuturing ang Karibe bilang isang natatanging rehiyon sa loob ng mga Amerika. * Sa pisyograpiya, ang rehiyon ng Karibe ay pangunahing binubuo ng isang hanay ng mga pulo na pumapalibot sa Dagat Karibe. Sa hilaga, ang rehiyon ay napapaligiran ng [[Golpo ng Mehiko]], Kipot ng [[Florida]], at ng Hilagang Karagatang Atlantiko, na nasa silangan at hilagang-silangan. Sa timog naman ay matatagpuan ang baybayin ng kontinente ng Timog Amerika. == Heograpiya == Nagkakaiba-iba ang heograpiya at klima ng rehiyon ng Karibe. Ang ilang mga pulo sa rehiyon ay may relatibong patag na kalupaang hindi nagmula sa [[bulkan]]. Kabilang dito ang [[Aruba]] (na may ilang maliit na katangiang bulkaniko), [[Curaçao]], Barbados, [[Bonaire]], [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]], Santa Cruz, Bahamas, at [[Antigua]]. Samantala, ang iba ay may matatarik at matataas na kabundukan, gaya ng mga [[pulo ng San Martin]], [[Cuba]], Hispaniola, [[Puerto Rico]], [[Jamaica]], [[Dominica]], [[Montserrat]], Saba, San Eustaquio, San Cristobal, [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]], Santo Tomas, San Juan, Tortola, [[Grenada]], San Vicente, [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]], [[Martinika]], at [[Trinidad at Tobago]]. Nagkakaiba-iba ang mga kahulugan ng mga katawagang Malalaking Antilyas at Maliliit na Antilyas. Bilang bahagi ng Bank ng Puerto Rico at ng mikroplatong Puerto Rico-Kapuluang Birhen, kung minsan ay isinasama ang Kapuluang Birhen sa Malalaking Antilyas. Madalas namang gamitin ang katawagang Maliliit na Antilyas upang tukuyin ang isang arkong pulo na kinabibilangan ng Grenada subalit hindi kasama ang Trinidad at Tobago at ang Antilyas ng Leeward. Ang mga katubigan ng Dagat Karibe ay tahanan ng malalaking pangkat ng mga isdang naglilipat-lipat, mga [[pagong-dagat]], at mga pormasyon ng mga [[bahurang korales]]. Ang Lambak Puerto Rico, na matatagpuan sa hangganan ng Karagatang Atlantiko at Dagat Karibe, sa hilaga lamang ng pulo ng Puerto Rico, ang pinakamalalim na bahagi ng buong [[Karagatang Atlantiko]].<ref>{{cite web |author=ten Brink, Uri |title=Puerto Rico Trench 2003: Cruise Summary Results |url=http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724090028/http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |archive-date=24 Hulyo 2013 |access-date=21 Pebrero 2008 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Matatagpuan ang rehiyon sa kahabaan ng ilang mahahalagang rutang pandagat, kung saan pinagdurugtong ng [[Kanal ng Panama]] ang kanlurang bahagi ng Dagat Karibe at ang [[Karagatang Pasipiko]]. === Mga pangkat ng pulo === Kapuluang Lucayan * [[Bahamas]] * [[Kapuluang Turcas at Caicos]] ([[Reyno Unido]]) Malalaking Antilyas * [[Cuba]] * [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] (Reyno Unido) * [[Jamaica]] * Hispaniola ** [[Haiti]] ** [[Republikang Dominikano]] * [[Puerto Rico]] (Komonwelt ng Estados Unidos) * Kapuluang Birheng Espanyol * [[Pulo ng Navassa]] Maliliit na Antilyas Kapuluang Leeward * [[Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos|Kapuluang Birhen ng Estados Unidos]] (Estados Unidos) ** Santa Cruz ** Santo Tomas ** San Juan ** Pulo ng Water * [[Kapuluang Birhen ng Britanya]] (Reyna Unido) ** Tortola ** Virgin Gorda ** Anegada ** Jost Van Dyke * [[Anguila]] (Reyno Unido) * San Martin, na nahahati sa dalawang nasasakupang pampolitika: ** San Martin (Pransiya) ** Sint Maarten (Kaharian ng Olanda) * San Batolome (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Antigua at Barbuda]] ** Antigua ** Barbuda ** Redonda * Saba (Karibeng Olandes, Olanda) * San Eustaquio (Karibeng Olandes, Olanda) * [[San Cristobal at Nieves]] ** San Cristobal ** Nieves * Montserrat (Reyno Unido) * [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] (Pranses na Antilyas, Pransiya), kabilang ang: ** Les Saintes ** Marie-Galante ** La Désirade Kapuluang Windward * Dominica * Martinique (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]] * [[San Vicente at ang Granadinas]] ** San Vicente ** Ang Grenadines * [[Barbados]] * [[Grenada]] ** Grenada ** Carriacou at Petite Martinique * [[Trinidad at Tobago]] ** Tobago ** Trinidad Antilyas ng Leeward * [[Aruba]] ([[Kaharian ng Olanda]]) * [[Curaçao]] (Kaharian ng Olanda) * [[Bonaire]] (Karibeng Olandes, Olanda) ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Rehiyon sa Amerika]] e5ykpv9ly0mnkqi80m0r50g4zjodtz0 2214873 2214871 2026-07-06T14:44:41Z Jojit fb 38 2214873 wikitext text/x-wiki {{otheruses}}{{Infobox continent|title=Karibe|image=Central America and the Caribbean Shaded Relief Map.png|image_size=290|image_caption=Mapa ng rehiyon ng Karibe ng Kaamerikahan|area={{convert|239,681|km2|sqmi|abbr=on}}|population={{UN_Population|Caribbean}}{{UN_Population|ref}}|density={{convert|151.5|/km2|abbr=on}}|GDP_nominal=|GDP_per_capita=|ethnic_groups=Apro-Karibe<br />Indo-Karibe at ibang Asyanong Karibe<br />Puting Karibe<br />Mestisong Karibe<br />Katutubong Karibe|religions={{ublist|item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 73.5% [[Kristiyanismo]] ** 52.3% [[Katolisismo]] ** 20.2% [[Protestantismo]] ** 1.0% ibang Kristiyano {{Tree list/end}} |20.6% walang relihiyon |2.5% relihiyong pambayan |2.1% [[Hinduismo]] |1.3% iba pa<ref>{{cite journal|url=https://brill.com/view/journals/jrd/9/1-2/article-p91_2.xml|title=Religions by Continent|journal=Journal of Religion and Demography|last1=Johnson|first1=Todd M.|last2=Crossing|first2=Peter F.|volume=9|date=14 Oktubre 2022|issue=1–2|pages=91–110|doi=10.1163/2589742x-bja10013|language=en|url-access=subscription}}</ref>}}|demonym=Karibe, Kanlurang Indiyas|countries={{Collapsible list | title = [[Talaan ng mga bansa|13]] | {{Flag|Antigua and Barbuda}} | {{Flag|Bahamas}} | {{Flag|Barbados}} | {{Flag|Cuba}} | {{Flag|Dominica}} | {{Flag|Dominican Republic}} | {{Flag|Grenada}} | {{Flag|Haiti}} | {{Flag|Jamaica}} | {{Flag|Saint Kitts and Nevis}} | {{Flag|Saint Lucia}} | {{Flag|Saint Vincent and the Grenadines}} | {{Flag|Trinidad and Tobago}} }}|time=UTC−05:00 hanggang UTC−04:00|internet=[[Tala ng mga Internet top-level domain|Marami]]|calling_code=[[Tala ng mga kodigong pantawag ng mga bansa|Marami]]|cities={{Collapsible list | title = Pinakamamal |[[Santo Domingo]]|[[Port-au-Prince]]|[[Port of Spain]]|[[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]|[[Havana]]|[[Kingston, Jamaica|Kingston]]|[[Santiago de los Caballeros]]|[[Santiago de Cuba]]|[[Willemstad]]|[[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]|[[Punta Cana]]|[[Cap-Haïtien]]|[[Nassau, Bahamas|Nassau]]|[[Paramaribo]]|[[Chetumal]]|[[Spanish Town]]|[[Porlamar]]|[[Cayenne]]|[[Georgetown, Guyana|Georgetown]]|[[Bridgetown]]|[[San Fernando, Trinidad and Tobago|San Fernando]]|[[Belize City]]}}|m49=<code>029</code> – Karibe<br /><code>419</code> <code>003</code> – [[Hilagang Amerika]] Amerikang Lation at ang Karibe<br /><code>019</code> – [[Kaamerikahan]]<br /><code>001</code> – [[Mundo]]}} Ang '''Karibe''' ay isang rehiyong heopolitikal sa gitna ng [[Kaamerikahan]] na nakasentro sa paligid ng [[Dagat Karibe]] sa Hilagang [[Karagatang Atlantiko]], at sa malaking bahagi ay sumasaklaw sa Kanlurang Indiyas. Napapaligiran ito ng [[Hilagang Amerika]] sa hilaga at sa kanluran sa pamamagitan ng [[Gitnang Amerika]], at ng [[Timog Amerika]] sa timog. Binubuo ito ng maraming pulo, ''cay'' o kayo (maliliit at mabababang pulo), munting pulo, bahura, at mga ''bank'' (mababaw na nakaangat na bahagi ng ilalim ng dagat). Kabilang dito ang Kapuluang Lucayan, Malalaking Antilyas, at Maliliit na Antilyas ng Kanlurang Indiyas; ang mga pulo ng [[Quintana Roo]] at [[Belise]] sa Tangway ng [[Yucatán]]; at ang Kapuluang Bay, mga Kayo ng Miskito, [[Kapuluan ng San Andrés, Providencia at Santa Catalina]], Kapuluang Corn, at Kapuluang San Blas ng Gitnang Amerika. Kabilang din dito ang mga baybaying lugar sa [[Kontinente|kontinental]] na kalupaan ng mga Amerika na nasa hangganan ng rehiyon, mula sa Tangway ng Yucatán sa Hilagang Amerika, dumaraan sa Gitnang Amerika, hanggang sa Guianas sa Timog Amerika.<ref>{{Cite book |last=Engerman |first=Stanley L. |title=A Population History of North America |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-49666-7 |editor-last=Haines |editor-first=Michael R. |pages=483–528 |language=en |chapter=A Population History of the Caribbean |oclc=41118518 |editor-last2=Steckel |editor-first2=Richard Hall}}</ref><ref>{{Cite book |last= |first= |title=Understanding the contemporary Caribbean |publisher=Lynne Rienner |year=2003 |isbn=978-1588266637 |editor-last=Hillman |editor-first=Richard S. |location=London, UK |pages= |language=en |oclc=300280211 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Thomas J.}}</ref> == Pangkalahatang-ideya == Matatagpuan ang rehiyon sa malaking bahagi sa ibabaw ng [[Tektonikong plato|Platong]] Karibe, at binubuo ito ng libu-libong pulo, munting pulo, [[bahura]], at mga kayo.<ref name="brief">{{cite book |last=Rogoziński |first=Jan |url=https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 |title=A Brief History of the Caribbean |publisher=Facts on File, Inc. |year=1999 |isbn=0-8160-3811-2 |edition=Binago |location=New York |pages=[https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 3–4] |language=en |access-date=15 Hulyo 2024 |url-access=registration |via=Internet Archive}}</ref> Binubuo ng mga arkong pulo ang hilaga at silangang hangganan ng Dagat Karibe: ang Malalaking Antilyas sa hilaga at ang Maliliit na Antilyas, na kinabibilangan ng Kapuluang Leeward, Kapuluang Windward, at Antiyas na Leeward , sa silangan at timog. Ang kalapit na Kapuluang Lucayan sa hilagang-kanluran, na binubuo ng [[Bahamas]] at [[Kapuluang Turcas at Caicos]], at ang pulo ng [[Barbados]] sa Maliliit na Antilyas, ay itinuturing na bahagi ng Karibe kahit hindi nakahanggan sa Dagat Karibe. Ang lahat ng mga pulo sa Antilyas, kabilang ang Kapuluang Lucayan, ay bumubuo sa Kanlurang Indiyas, isang katawagang kadalasang napagpapalit ang gamit sa Karibe. Ang Kapuluan ng [[Bermuda]] ay hindi bahagi ng Karibe sapagkat matatagpuan ito sa Dagat Sargasso sa hilaga, subalit isa itong kasaping kaugnay ng Pamayanang Karibe (''Caribbean Community'' o CARICOM).<ref name=":0">{{Cite web |title=Bermuda Government after General Election of October 1 2020 |url=http://bermuda-online.org/bdagovt.htm |access-date=2024-10-17 |website=bermuda-online.org |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Jacobs |first=Stevenson |date=2003-07-03 |title=Premier signs Caricom deal |url=https://www.royalgazette.com/article/20030703/NEWS/307039988 |access-date=2024-10-17 |website=royalgazette.com |language=en}}</ref> Sa kontinental na kalupaan ng mga Amerika, ang mga baybayin ng Mehiko, Gitnang Amerika, at Timog Amerika na nakaharap sa Karibe, kabilang ang Tangway ng Yucatán sa Mehiko, Departamento ng Kapuluang Bay sa Honduras, ang rehiyong Mosquitia, ang Cartagena at Barranquilla sa [[Kolombiya]], at ang Maracaibo at Cumaná sa [[Benesuwela]], ay itinuturing na bahagi ng Karibe.<ref>{{cite book |last1=Higman |first1=B. W. |title=A Concise History of the Caribbean |date=2011 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521043489 |location=Cambridge |page=xi |language=en}}</ref> Gayundin, ang mga baybaying lugar ng Guyana, [[Surinam]], at [[Pransiya|Pranses]] na [[Guyana]], bagaman hindi nakahanggan sa Dagat Karibe, ay kadalasang ganap na isinasama sa Karibe dahil sa kanilang matibay na ugnayang pampolitika at pangkultura sa rehiyon. Sa heopolitika, ang mga pulo ng Karibe ay karaniwang itinuturing na isang subrehiyon ng Hilagang Amerika, bagaman kung minsan ay isinasama ang mga ito sa Gitnang Amerika, o kaya ay itinuturing na isang hiwalay na subrehiyon.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America "North America"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503170221/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America|date=2015-05-03}}. ''Britannica Concise Encyclopedia''; "associated with the continent is Greenland, the largest island in the world, and such offshore groups as the Arctic Archipelago, the Bahamas, the Greater and Lesser Antilles, the Queen Charlotte Islands, and the Aleutian Islands", but also "North America is bounded&nbsp;... on the south by the Caribbean Sea", and "according to some authorities, North America begins not at the Isthmus of Panama but at the narrows of Tehuantepec". (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite web |title=CIA - The World Factbook -- World |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612212614/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-date=2007-06-12 |access-date=2026-07-06 |website=www.cia.gov |language=en}}</ref> Kung minsan, itinuturing din ang Karibe at Gitnang Amerika bilang magkakaugnay na rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2022-04-09 |title=UNESCO LAC {{!}} United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409031034/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |archive-date=2022-04-09 |access-date=2024-11-09 |website=UNESCO |language=en}}</ref> Sa pangkalahatan, nahahati ang rehiyon ng Karibe sa 33 entidad na pampolitika, kabilang ang 13 nagsasariling estado, 12 dependensiya, 7 teritoryo sa ibayong-dagat, at iba't ibang pinagtatalunang teritoryo. Mula Disyembre 15, 1954 hanggang Oktubre 10, 2010, umiral ang isang teritoryong tinatawag na [[Netherlands Antilles|Antilyas ng Olanda]], na binubuo ng limang pulo na pawang mga dependensiya ng [[Olanda]].<ref>{{Cite news |title=The joy of six |language=en |work=The Economist |url=https://www.economist.com/the-americas/2010/04/29/the-joy-of-six |access-date=2026-07-06 |issn=0013-0613}}</ref> Mula Enero 3, 1958 hanggang Mayo 31, 1962, umiral din ang isang panandaliang unyong pampolitika na tinatawag na Pederasyon ng Kanlurang Indiyas ng [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], na binubuo ng sampung teritoryong nagsasalita ng [[Wikang Ingles|Ingles]] sa Karibe, na pawang mga dependensiya noon ng Britanya. Ang makabagong Karibe ay isa sa mga rehiyong may pinakamataas na pagkakaiba-iba ng mga pangkat-etniko sa daigdig. Bunga ito ng kolonisasyong Europeo ng mga [[Espanya|Espanyol]], [[Inglatera|Ingles]], Olandes, at Pranses; ng kalakalang alipin sa Atlantiko mula sa [[Aprika]]; ng sistema ng kontratang paggawa mula sa [[subkontinenteng Indiyo]] at [[Silangang Asya]]; gayundin ng makabagong imigrasyon mula sa iba't ibang panig ng daigdig. == Etimolohiya == Hinango ng rehiyon ang pangalan nito mula sa mga Karibe (Kalinago), isang pangkat-etnikong [[Katutubong Amerikano]] na dating nanirahan sa Maliliit na Antilyas at sa mga bahagi ng karatig na Timog Amerika. Ang mga kolonyalistang Espanyol ang nagbigay ng pangalang ito sa rehiyon noong panahon ng pananakop ng mga [[Europa|Europeo]] sa mga Amerika.<ref>{{cite encyclopedia |title=Carib |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/eb/article-9020323/Carib |access-date=20 Pebrero 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430031852/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/95780/Carib |archive-date=30 Abril 2008 |quote=inhabited the Lesser Antilles and parts of the neighbouring South American coast at the time of the Spanish conquest. |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Barzey |first=Ursula Petula |date=2023-07-11 |title=10 Facts About The Caribbean Region You May Not Know |url=https://www.caribbeanandco.com/facts-about-the-caribbean-region/ |access-date=2025-10-17 |website=Caribbean & Co. |language=en-US}}</ref> == Kahulugan == [[File:Caribbean_general_map.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Caribbean_general_map.png|thumb|Mapa ng Karibe]] Ang salitang Karibe ay may maraming gamit. Ang pangunahing mga gamit nito ay heograpikal at pampolitika. Maaari ring palawakin ang saklaw ng Karibe upang isama ang mga [[Teritoryo|teritoryong]] may matibay na ugnayang pangkultura at pangkasaysayan sa Aprika, [[pang-aalipin]], [[Europeong pananakop ng Kaamerikahan|kolonisasyong Europeo]], at sistemang plantasyon. * Sa heoskema ng [[Nagkakaisang Bansa|Mga Nagkakaisang Bansa]] para sa mga Amerika, itinuturing ang Karibe bilang isang natatanging rehiyon sa loob ng mga Amerika. * Sa pisyograpiya, ang rehiyon ng Karibe ay pangunahing binubuo ng isang hanay ng mga pulo na pumapalibot sa Dagat Karibe. Sa hilaga, ang rehiyon ay napapaligiran ng [[Golpo ng Mehiko]], Kipot ng [[Florida]], at ng Hilagang Karagatang Atlantiko, na nasa silangan at hilagang-silangan. Sa timog naman ay matatagpuan ang baybayin ng kontinente ng Timog Amerika. == Heograpiya == Nagkakaiba-iba ang heograpiya at klima ng rehiyon ng Karibe. Ang ilang mga pulo sa rehiyon ay may relatibong patag na kalupaang hindi nagmula sa [[bulkan]]. Kabilang dito ang [[Aruba]] (na may ilang maliit na katangiang bulkaniko), [[Curaçao]], Barbados, [[Bonaire]], [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]], Santa Cruz, Bahamas, at [[Antigua]]. Samantala, ang iba ay may matatarik at matataas na kabundukan, gaya ng mga [[pulo ng San Martin]], [[Cuba]], Hispaniola, [[Puerto Rico]], [[Jamaica]], [[Dominica]], [[Montserrat]], Saba, San Eustaquio, San Cristobal, [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]], Santo Tomas, San Juan, Tortola, [[Grenada]], San Vicente, [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]], [[Martinika]], at [[Trinidad at Tobago]]. Nagkakaiba-iba ang mga kahulugan ng mga katawagang Malalaking Antilyas at Maliliit na Antilyas. Bilang bahagi ng Bank ng Puerto Rico at ng mikroplatong Puerto Rico-Kapuluang Birhen, kung minsan ay isinasama ang Kapuluang Birhen sa Malalaking Antilyas. Madalas namang gamitin ang katawagang Maliliit na Antilyas upang tukuyin ang isang arkong pulo na kinabibilangan ng Grenada subalit hindi kasama ang Trinidad at Tobago at ang Antilyas ng Leeward. Ang mga katubigan ng Dagat Karibe ay tahanan ng malalaking pangkat ng mga isdang naglilipat-lipat, mga [[pagong-dagat]], at mga pormasyon ng mga [[bahurang korales]]. Ang Lambak Puerto Rico, na matatagpuan sa hangganan ng Karagatang Atlantiko at Dagat Karibe, sa hilaga lamang ng pulo ng Puerto Rico, ang pinakamalalim na bahagi ng buong [[Karagatang Atlantiko]].<ref>{{cite web |author=ten Brink, Uri |title=Puerto Rico Trench 2003: Cruise Summary Results |url=http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724090028/http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |archive-date=24 Hulyo 2013 |access-date=21 Pebrero 2008 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Matatagpuan ang rehiyon sa kahabaan ng ilang mahahalagang rutang pandagat, kung saan pinagdurugtong ng [[Kanal ng Panama]] ang kanlurang bahagi ng Dagat Karibe at ang [[Karagatang Pasipiko]]. === Mga pangkat ng pulo === Kapuluang Lucayan * [[Bahamas]] * [[Kapuluang Turcas at Caicos]] ([[Reyno Unido]]) Malalaking Antilyas * [[Cuba]] * [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] (Reyno Unido) * [[Jamaica]] * Hispaniola ** [[Haiti]] ** [[Republikang Dominikano]] * [[Puerto Rico]] (Komonwelt ng Estados Unidos) * Kapuluang Birheng Espanyol * [[Pulo ng Navassa]] Maliliit na Antilyas Kapuluang Leeward * [[Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos|Kapuluang Birhen ng Estados Unidos]] (Estados Unidos) ** Santa Cruz ** Santo Tomas ** San Juan ** Pulo ng Water * [[Kapuluang Birhen ng Britanya]] (Reyna Unido) ** Tortola ** Virgin Gorda ** Anegada ** Jost Van Dyke * [[Anguila]] (Reyno Unido) * San Martin, na nahahati sa dalawang nasasakupang pampolitika: ** San Martin (Pransiya) ** Sint Maarten (Kaharian ng Olanda) * San Batolome (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Antigua at Barbuda]] ** Antigua ** Barbuda ** Redonda * Saba (Karibeng Olandes, Olanda) * San Eustaquio (Karibeng Olandes, Olanda) * [[San Cristobal at Nieves]] ** San Cristobal ** Nieves * Montserrat (Reyno Unido) * [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] (Pranses na Antilyas, Pransiya), kabilang ang: ** Les Saintes ** Marie-Galante ** La Désirade Kapuluang Windward * Dominica * Martinique (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]] * [[San Vicente at ang Granadinas]] ** San Vicente ** Ang Grenadines * [[Barbados]] * [[Grenada]] ** Grenada ** Carriacou at Petite Martinique * [[Trinidad at Tobago]] ** Tobago ** Trinidad Antilyas ng Leeward * [[Aruba]] ([[Kaharian ng Olanda]]) * [[Curaçao]] (Kaharian ng Olanda) * [[Bonaire]] (Karibeng Olandes, Olanda) ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Rehiyon sa Amerika]] i8zx7zpf6762upsp3lmejz69no0qsbo 2214874 2214873 2026-07-06T14:45:24Z Jojit fb 38 2214874 wikitext text/x-wiki {{otheruses}}{{Infobox continent|title=Karibe|image=Central America and the Caribbean Shaded Relief Map.png|image_size=290|image_caption=Mapa ng rehiyon ng Karibe ng Kaamerikahan|area={{convert|239,681|km2|sqmi|abbr=on}}|population={{UN_Population|Caribbean}}{{UN_Population|ref}}|density={{convert|151.5|/km2|abbr=on}}|GDP_nominal=|GDP_per_capita=|ethnic_groups=Apro-Karibe<br />Indo-Karibe at ibang Asyanong Karibe<br />Puting Karibe<br />Mestisong Karibe<br />Katutubong Karibe|religions={{ublist|item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 73.5% [[Kristiyanismo]] ** 52.3% [[Katolisismo]] ** 20.2% [[Protestantismo]] ** 1.0% ibang Kristiyano {{Tree list/end}} |20.6% walang relihiyon |2.5% relihiyong pambayan |2.1% [[Hinduismo]] |1.3% iba pa<ref>{{cite journal|url=https://brill.com/view/journals/jrd/9/1-2/article-p91_2.xml|title=Religions by Continent|journal=Journal of Religion and Demography|last1=Johnson|first1=Todd M.|last2=Crossing|first2=Peter F.|volume=9|date=14 Oktubre 2022|issue=1–2|pages=91–110|doi=10.1163/2589742x-bja10013|language=en|url-access=subscription}}</ref>}}|demonym=Karibe, Kanlurang Indiyas|countries={{Collapsible list | title = [[Talaan ng mga bansa|13]] | {{Flag|Antigua and Barbuda}} | {{Flag|Bahamas}} | {{Flag|Barbados}} | {{Flag|Cuba}} | {{Flag|Dominica}} | {{Flag|Dominican Republic}} | {{Flag|Grenada}} | {{Flag|Haiti}} | {{Flag|Jamaica}} | {{Flag|Saint Kitts and Nevis}} | {{Flag|Saint Lucia}} | {{Flag|Saint Vincent and the Grenadines}} | {{Flag|Trinidad and Tobago}} }}|time=UTC−05:00 hanggang UTC−04:00|internet=[[Tala ng mga Internet top-level domain|Marami]]|calling_code=[[Tala ng mga kodigong pantawag ng mga bansa|Marami]]|cities={{Collapsible list | title = Pinakamamal |[[Santo Domingo]]|[[Port-au-Prince]]|[[Port of Spain]]|[[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]|[[Havana]]|[[Kingston, Jamaica|Kingston]]|[[Santiago de los Caballeros]]|[[Santiago de Cuba]]|[[Willemstad]]|[[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]|[[Punta Cana]]|[[Cap-Haïtien]]|[[Nassau, Bahamas|Nassau]]|[[Paramaribo]]|[[Chetumal]]|[[Spanish Town]]|[[Porlamar]]|[[Cayenne]]|[[Georgetown, Guyana|Georgetown]]|[[Bridgetown]]|[[San Fernando, Trinidad and Tobago|San Fernando]]|[[Belize City]]}}|m49=<code>029</code> – Karibe<br /><code>419</code> <code>003</code> – [[Hilagang Amerika]] [[Amerikang Latino]] at ang Karibe<br /><code>019</code> – [[Kaamerikahan]]<br /><code>001</code> – [[Mundo]]}} Ang '''Karibe''' ay isang rehiyong heopolitikal sa gitna ng [[Kaamerikahan]] na nakasentro sa paligid ng [[Dagat Karibe]] sa Hilagang [[Karagatang Atlantiko]], at sa malaking bahagi ay sumasaklaw sa Kanlurang Indiyas. Napapaligiran ito ng [[Hilagang Amerika]] sa hilaga at sa kanluran sa pamamagitan ng [[Gitnang Amerika]], at ng [[Timog Amerika]] sa timog. Binubuo ito ng maraming pulo, ''cay'' o kayo (maliliit at mabababang pulo), munting pulo, bahura, at mga ''bank'' (mababaw na nakaangat na bahagi ng ilalim ng dagat). Kabilang dito ang Kapuluang Lucayan, Malalaking Antilyas, at Maliliit na Antilyas ng Kanlurang Indiyas; ang mga pulo ng [[Quintana Roo]] at [[Belise]] sa Tangway ng [[Yucatán]]; at ang Kapuluang Bay, mga Kayo ng Miskito, [[Kapuluan ng San Andrés, Providencia at Santa Catalina]], Kapuluang Corn, at Kapuluang San Blas ng Gitnang Amerika. Kabilang din dito ang mga baybaying lugar sa [[Kontinente|kontinental]] na kalupaan ng mga Amerika na nasa hangganan ng rehiyon, mula sa Tangway ng Yucatán sa Hilagang Amerika, dumaraan sa Gitnang Amerika, hanggang sa Guianas sa Timog Amerika.<ref>{{Cite book |last=Engerman |first=Stanley L. |title=A Population History of North America |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-49666-7 |editor-last=Haines |editor-first=Michael R. |pages=483–528 |language=en |chapter=A Population History of the Caribbean |oclc=41118518 |editor-last2=Steckel |editor-first2=Richard Hall}}</ref><ref>{{Cite book |last= |first= |title=Understanding the contemporary Caribbean |publisher=Lynne Rienner |year=2003 |isbn=978-1588266637 |editor-last=Hillman |editor-first=Richard S. |location=London, UK |pages= |language=en |oclc=300280211 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Thomas J.}}</ref> == Pangkalahatang-ideya == Matatagpuan ang rehiyon sa malaking bahagi sa ibabaw ng [[Tektonikong plato|Platong]] Karibe, at binubuo ito ng libu-libong pulo, munting pulo, [[bahura]], at mga kayo.<ref name="brief">{{cite book |last=Rogoziński |first=Jan |url=https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 |title=A Brief History of the Caribbean |publisher=Facts on File, Inc. |year=1999 |isbn=0-8160-3811-2 |edition=Binago |location=New York |pages=[https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 3–4] |language=en |access-date=15 Hulyo 2024 |url-access=registration |via=Internet Archive}}</ref> Binubuo ng mga arkong pulo ang hilaga at silangang hangganan ng Dagat Karibe: ang Malalaking Antilyas sa hilaga at ang Maliliit na Antilyas, na kinabibilangan ng Kapuluang Leeward, Kapuluang Windward, at Antiyas na Leeward , sa silangan at timog. Ang kalapit na Kapuluang Lucayan sa hilagang-kanluran, na binubuo ng [[Bahamas]] at [[Kapuluang Turcas at Caicos]], at ang pulo ng [[Barbados]] sa Maliliit na Antilyas, ay itinuturing na bahagi ng Karibe kahit hindi nakahanggan sa Dagat Karibe. Ang lahat ng mga pulo sa Antilyas, kabilang ang Kapuluang Lucayan, ay bumubuo sa Kanlurang Indiyas, isang katawagang kadalasang napagpapalit ang gamit sa Karibe. Ang Kapuluan ng [[Bermuda]] ay hindi bahagi ng Karibe sapagkat matatagpuan ito sa Dagat Sargasso sa hilaga, subalit isa itong kasaping kaugnay ng Pamayanang Karibe (''Caribbean Community'' o CARICOM).<ref name=":0">{{Cite web |title=Bermuda Government after General Election of October 1 2020 |url=http://bermuda-online.org/bdagovt.htm |access-date=2024-10-17 |website=bermuda-online.org |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Jacobs |first=Stevenson |date=2003-07-03 |title=Premier signs Caricom deal |url=https://www.royalgazette.com/article/20030703/NEWS/307039988 |access-date=2024-10-17 |website=royalgazette.com |language=en}}</ref> Sa kontinental na kalupaan ng mga Amerika, ang mga baybayin ng Mehiko, Gitnang Amerika, at Timog Amerika na nakaharap sa Karibe, kabilang ang Tangway ng Yucatán sa Mehiko, Departamento ng Kapuluang Bay sa Honduras, ang rehiyong Mosquitia, ang Cartagena at Barranquilla sa [[Kolombiya]], at ang Maracaibo at Cumaná sa [[Benesuwela]], ay itinuturing na bahagi ng Karibe.<ref>{{cite book |last1=Higman |first1=B. W. |title=A Concise History of the Caribbean |date=2011 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521043489 |location=Cambridge |page=xi |language=en}}</ref> Gayundin, ang mga baybaying lugar ng Guyana, [[Surinam]], at [[Pransiya|Pranses]] na [[Guyana]], bagaman hindi nakahanggan sa Dagat Karibe, ay kadalasang ganap na isinasama sa Karibe dahil sa kanilang matibay na ugnayang pampolitika at pangkultura sa rehiyon. Sa heopolitika, ang mga pulo ng Karibe ay karaniwang itinuturing na isang subrehiyon ng Hilagang Amerika, bagaman kung minsan ay isinasama ang mga ito sa Gitnang Amerika, o kaya ay itinuturing na isang hiwalay na subrehiyon.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America "North America"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503170221/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America|date=2015-05-03}}. ''Britannica Concise Encyclopedia''; "associated with the continent is Greenland, the largest island in the world, and such offshore groups as the Arctic Archipelago, the Bahamas, the Greater and Lesser Antilles, the Queen Charlotte Islands, and the Aleutian Islands", but also "North America is bounded&nbsp;... on the south by the Caribbean Sea", and "according to some authorities, North America begins not at the Isthmus of Panama but at the narrows of Tehuantepec". (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite web |title=CIA - The World Factbook -- World |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612212614/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-date=2007-06-12 |access-date=2026-07-06 |website=www.cia.gov |language=en}}</ref> Kung minsan, itinuturing din ang Karibe at Gitnang Amerika bilang magkakaugnay na rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2022-04-09 |title=UNESCO LAC {{!}} United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409031034/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |archive-date=2022-04-09 |access-date=2024-11-09 |website=UNESCO |language=en}}</ref> Sa pangkalahatan, nahahati ang rehiyon ng Karibe sa 33 entidad na pampolitika, kabilang ang 13 nagsasariling estado, 12 dependensiya, 7 teritoryo sa ibayong-dagat, at iba't ibang pinagtatalunang teritoryo. Mula Disyembre 15, 1954 hanggang Oktubre 10, 2010, umiral ang isang teritoryong tinatawag na [[Netherlands Antilles|Antilyas ng Olanda]], na binubuo ng limang pulo na pawang mga dependensiya ng [[Olanda]].<ref>{{Cite news |title=The joy of six |language=en |work=The Economist |url=https://www.economist.com/the-americas/2010/04/29/the-joy-of-six |access-date=2026-07-06 |issn=0013-0613}}</ref> Mula Enero 3, 1958 hanggang Mayo 31, 1962, umiral din ang isang panandaliang unyong pampolitika na tinatawag na Pederasyon ng Kanlurang Indiyas ng [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], na binubuo ng sampung teritoryong nagsasalita ng [[Wikang Ingles|Ingles]] sa Karibe, na pawang mga dependensiya noon ng Britanya. Ang makabagong Karibe ay isa sa mga rehiyong may pinakamataas na pagkakaiba-iba ng mga pangkat-etniko sa daigdig. Bunga ito ng kolonisasyong Europeo ng mga [[Espanya|Espanyol]], [[Inglatera|Ingles]], Olandes, at Pranses; ng kalakalang alipin sa Atlantiko mula sa [[Aprika]]; ng sistema ng kontratang paggawa mula sa [[subkontinenteng Indiyo]] at [[Silangang Asya]]; gayundin ng makabagong imigrasyon mula sa iba't ibang panig ng daigdig. == Etimolohiya == Hinango ng rehiyon ang pangalan nito mula sa mga Karibe (Kalinago), isang pangkat-etnikong [[Katutubong Amerikano]] na dating nanirahan sa Maliliit na Antilyas at sa mga bahagi ng karatig na Timog Amerika. Ang mga kolonyalistang Espanyol ang nagbigay ng pangalang ito sa rehiyon noong panahon ng pananakop ng mga [[Europa|Europeo]] sa mga Amerika.<ref>{{cite encyclopedia |title=Carib |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/eb/article-9020323/Carib |access-date=20 Pebrero 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430031852/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/95780/Carib |archive-date=30 Abril 2008 |quote=inhabited the Lesser Antilles and parts of the neighbouring South American coast at the time of the Spanish conquest. |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Barzey |first=Ursula Petula |date=2023-07-11 |title=10 Facts About The Caribbean Region You May Not Know |url=https://www.caribbeanandco.com/facts-about-the-caribbean-region/ |access-date=2025-10-17 |website=Caribbean & Co. |language=en-US}}</ref> == Kahulugan == [[File:Caribbean_general_map.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Caribbean_general_map.png|thumb|Mapa ng Karibe]] Ang salitang Karibe ay may maraming gamit. Ang pangunahing mga gamit nito ay heograpikal at pampolitika. Maaari ring palawakin ang saklaw ng Karibe upang isama ang mga [[Teritoryo|teritoryong]] may matibay na ugnayang pangkultura at pangkasaysayan sa Aprika, [[pang-aalipin]], [[Europeong pananakop ng Kaamerikahan|kolonisasyong Europeo]], at sistemang plantasyon. * Sa heoskema ng [[Nagkakaisang Bansa|Mga Nagkakaisang Bansa]] para sa mga Amerika, itinuturing ang Karibe bilang isang natatanging rehiyon sa loob ng mga Amerika. * Sa pisyograpiya, ang rehiyon ng Karibe ay pangunahing binubuo ng isang hanay ng mga pulo na pumapalibot sa Dagat Karibe. Sa hilaga, ang rehiyon ay napapaligiran ng [[Golpo ng Mehiko]], Kipot ng [[Florida]], at ng Hilagang Karagatang Atlantiko, na nasa silangan at hilagang-silangan. Sa timog naman ay matatagpuan ang baybayin ng kontinente ng Timog Amerika. == Heograpiya == Nagkakaiba-iba ang heograpiya at klima ng rehiyon ng Karibe. Ang ilang mga pulo sa rehiyon ay may relatibong patag na kalupaang hindi nagmula sa [[bulkan]]. Kabilang dito ang [[Aruba]] (na may ilang maliit na katangiang bulkaniko), [[Curaçao]], Barbados, [[Bonaire]], [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]], Santa Cruz, Bahamas, at [[Antigua]]. Samantala, ang iba ay may matatarik at matataas na kabundukan, gaya ng mga [[pulo ng San Martin]], [[Cuba]], Hispaniola, [[Puerto Rico]], [[Jamaica]], [[Dominica]], [[Montserrat]], Saba, San Eustaquio, San Cristobal, [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]], Santo Tomas, San Juan, Tortola, [[Grenada]], San Vicente, [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]], [[Martinika]], at [[Trinidad at Tobago]]. Nagkakaiba-iba ang mga kahulugan ng mga katawagang Malalaking Antilyas at Maliliit na Antilyas. Bilang bahagi ng Bank ng Puerto Rico at ng mikroplatong Puerto Rico-Kapuluang Birhen, kung minsan ay isinasama ang Kapuluang Birhen sa Malalaking Antilyas. Madalas namang gamitin ang katawagang Maliliit na Antilyas upang tukuyin ang isang arkong pulo na kinabibilangan ng Grenada subalit hindi kasama ang Trinidad at Tobago at ang Antilyas ng Leeward. Ang mga katubigan ng Dagat Karibe ay tahanan ng malalaking pangkat ng mga isdang naglilipat-lipat, mga [[pagong-dagat]], at mga pormasyon ng mga [[bahurang korales]]. Ang Lambak Puerto Rico, na matatagpuan sa hangganan ng Karagatang Atlantiko at Dagat Karibe, sa hilaga lamang ng pulo ng Puerto Rico, ang pinakamalalim na bahagi ng buong [[Karagatang Atlantiko]].<ref>{{cite web |author=ten Brink, Uri |title=Puerto Rico Trench 2003: Cruise Summary Results |url=http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724090028/http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |archive-date=24 Hulyo 2013 |access-date=21 Pebrero 2008 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Matatagpuan ang rehiyon sa kahabaan ng ilang mahahalagang rutang pandagat, kung saan pinagdurugtong ng [[Kanal ng Panama]] ang kanlurang bahagi ng Dagat Karibe at ang [[Karagatang Pasipiko]]. === Mga pangkat ng pulo === Kapuluang Lucayan * [[Bahamas]] * [[Kapuluang Turcas at Caicos]] ([[Reyno Unido]]) Malalaking Antilyas * [[Cuba]] * [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] (Reyno Unido) * [[Jamaica]] * Hispaniola ** [[Haiti]] ** [[Republikang Dominikano]] * [[Puerto Rico]] (Komonwelt ng Estados Unidos) * Kapuluang Birheng Espanyol * [[Pulo ng Navassa]] Maliliit na Antilyas Kapuluang Leeward * [[Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos|Kapuluang Birhen ng Estados Unidos]] (Estados Unidos) ** Santa Cruz ** Santo Tomas ** San Juan ** Pulo ng Water * [[Kapuluang Birhen ng Britanya]] (Reyna Unido) ** Tortola ** Virgin Gorda ** Anegada ** Jost Van Dyke * [[Anguila]] (Reyno Unido) * San Martin, na nahahati sa dalawang nasasakupang pampolitika: ** San Martin (Pransiya) ** Sint Maarten (Kaharian ng Olanda) * San Batolome (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Antigua at Barbuda]] ** Antigua ** Barbuda ** Redonda * Saba (Karibeng Olandes, Olanda) * San Eustaquio (Karibeng Olandes, Olanda) * [[San Cristobal at Nieves]] ** San Cristobal ** Nieves * Montserrat (Reyno Unido) * [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] (Pranses na Antilyas, Pransiya), kabilang ang: ** Les Saintes ** Marie-Galante ** La Désirade Kapuluang Windward * Dominica * Martinique (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]] * [[San Vicente at ang Granadinas]] ** San Vicente ** Ang Grenadines * [[Barbados]] * [[Grenada]] ** Grenada ** Carriacou at Petite Martinique * [[Trinidad at Tobago]] ** Tobago ** Trinidad Antilyas ng Leeward * [[Aruba]] ([[Kaharian ng Olanda]]) * [[Curaçao]] (Kaharian ng Olanda) * [[Bonaire]] (Karibeng Olandes, Olanda) ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Rehiyon sa Amerika]] sabn8rz3hr06gs51xp315uqcocnmh0r 2214876 2214874 2026-07-06T14:59:41Z Jojit fb 38 2214876 wikitext text/x-wiki {{otheruses}}{{Infobox continent|title=Karibe|image=Central America and the Caribbean Shaded Relief Map.png|image_size=290|image_caption=Mapa ng rehiyon ng Karibe ng Kaamerikahan|area={{convert|239,681|km2|sqmi|abbr=on}}|population={{UN_Population|Caribbean}}{{UN_Population|ref}}|density={{convert|151.5|/km2|abbr=on}}|GDP_nominal=|GDP_per_capita=|ethnic_groups=Apro-Karibe<br />Indo-Karibe at ibang Asyanong Karibe<br />Puting Karibe<br />Mestisong Karibe<br />Katutubong Karibe|religions={{ublist|item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 73.5% [[Kristiyanismo]] ** 52.3% [[Katolisismo]] ** 20.2% [[Protestantismo]] ** 1.0% ibang Kristiyano {{Tree list/end}} |20.6% walang relihiyon |2.5% relihiyong pambayan |2.1% [[Hinduismo]] |1.3% iba pa<ref>{{cite journal|url=https://brill.com/view/journals/jrd/9/1-2/article-p91_2.xml|title=Religions by Continent|journal=Journal of Religion and Demography|last1=Johnson|first1=Todd M.|last2=Crossing|first2=Peter F.|volume=9|date=14 Oktubre 2022|issue=1–2|pages=91–110|doi=10.1163/2589742x-bja10013|language=en|url-access=subscription}}</ref>}}|demonym=Karibe, Kanlurang Indiyas|countries={{Collapsible list | title = [[Talaan ng mga bansa|13]] | {{Flag|Antigua and Barbuda}} | {{Flag|Bahamas}} | {{Flag|Barbados}} | {{Flag|Cuba}} | {{Flag|Dominica}} | {{Flag|Dominican Republic}} | {{Flag|Grenada}} | {{Flag|Haiti}} | {{Flag|Jamaica}} | {{Flag|Saint Kitts and Nevis}} | {{Flag|Saint Lucia}} | {{Flag|Saint Vincent and the Grenadines}} | {{Flag|Trinidad and Tobago}} }}|time=UTC−05:00 hanggang UTC−04:00|internet=[[Tala ng mga Internet top-level domain|Marami]]|calling_code=[[Tala ng mga kodigong pantawag ng mga bansa|Marami]]|cities={{Collapsible list | title = Pinakamamalaking lungsod |[[Santo Domingo]]|[[Port-au-Prince]]|[[Port of Spain]]|[[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]|[[Havana]]|[[Kingston, Jamaica|Kingston]]|[[Santiago de los Caballeros]]|[[Santiago de Cuba]]|[[Willemstad]]|[[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]|[[Punta Cana]]|[[Cap-Haïtien]]|[[Nassau, Bahamas|Nassau]]|[[Paramaribo]]|[[Chetumal]]|[[Spanish Town]]|[[Porlamar]]|[[Cayenne]]|[[Georgetown, Guyana|Georgetown]]|[[Bridgetown]]|[[San Fernando, Trinidad and Tobago|San Fernando]]|[[Belize City]]}}|m49=<code>029</code> – Karibe<br /><code>419</code> <code>003</code> – [[Hilagang Amerika]] [[Amerikang Latino]] at ang Karibe<br /><code>019</code> – [[Kaamerikahan]]<br /><code>001</code> – [[Mundo]]}} Ang '''Karibe''' ay isang rehiyong heopolitikal sa gitna ng [[Kaamerikahan]] na nakasentro sa paligid ng [[Dagat Karibe]] sa Hilagang [[Karagatang Atlantiko]], at sa malaking bahagi ay sumasaklaw sa Kanlurang Indiyas. Napapaligiran ito ng [[Hilagang Amerika]] sa hilaga at sa kanluran sa pamamagitan ng [[Gitnang Amerika]], at ng [[Timog Amerika]] sa timog. Binubuo ito ng maraming pulo, ''cay'' o kayo (maliliit at mabababang pulo), munting pulo, bahura, at mga ''bank'' (mababaw na nakaangat na bahagi ng ilalim ng dagat). Kabilang dito ang Kapuluang Lucayan, Malalaking Antilyas, at Maliliit na Antilyas ng Kanlurang Indiyas; ang mga pulo ng [[Quintana Roo]] at [[Belise]] sa Tangway ng [[Yucatán]]; at ang Kapuluang Bay, mga Kayo ng Miskito, [[Kapuluan ng San Andrés, Providencia at Santa Catalina]], Kapuluang Corn, at Kapuluang San Blas ng Gitnang Amerika. Kabilang din dito ang mga baybaying lugar sa [[Kontinente|kontinental]] na kalupaan ng mga Amerika na nasa hangganan ng rehiyon, mula sa Tangway ng Yucatán sa Hilagang Amerika, dumaraan sa Gitnang Amerika, hanggang sa Guianas sa Timog Amerika.<ref>{{Cite book |last=Engerman |first=Stanley L. |title=A Population History of North America |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-49666-7 |editor-last=Haines |editor-first=Michael R. |pages=483–528 |language=en |chapter=A Population History of the Caribbean |oclc=41118518 |editor-last2=Steckel |editor-first2=Richard Hall}}</ref><ref>{{Cite book |last= |first= |title=Understanding the contemporary Caribbean |publisher=Lynne Rienner |year=2003 |isbn=978-1588266637 |editor-last=Hillman |editor-first=Richard S. |location=London, UK |pages= |language=en |oclc=300280211 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Thomas J.}}</ref> == Pangkalahatang-ideya == Matatagpuan ang rehiyon sa malaking bahagi sa ibabaw ng [[Tektonikong plato|Platong]] Karibe, at binubuo ito ng libu-libong pulo, munting pulo, [[bahura]], at mga kayo.<ref name="brief">{{cite book |last=Rogoziński |first=Jan |url=https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 |title=A Brief History of the Caribbean |publisher=Facts on File, Inc. |year=1999 |isbn=0-8160-3811-2 |edition=Binago |location=New York |pages=[https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 3–4] |language=en |access-date=15 Hulyo 2024 |url-access=registration |via=Internet Archive}}</ref> Binubuo ng mga arkong pulo ang hilaga at silangang hangganan ng Dagat Karibe: ang Malalaking Antilyas sa hilaga at ang Maliliit na Antilyas, na kinabibilangan ng Kapuluang Leeward, Kapuluang Windward, at Antiyas na Leeward , sa silangan at timog. Ang kalapit na Kapuluang Lucayan sa hilagang-kanluran, na binubuo ng [[Bahamas]] at [[Kapuluang Turcas at Caicos]], at ang pulo ng [[Barbados]] sa Maliliit na Antilyas, ay itinuturing na bahagi ng Karibe kahit hindi nakahanggan sa Dagat Karibe. Ang lahat ng mga pulo sa Antilyas, kabilang ang Kapuluang Lucayan, ay bumubuo sa Kanlurang Indiyas, isang katawagang kadalasang napagpapalit ang gamit sa Karibe. Ang Kapuluan ng [[Bermuda]] ay hindi bahagi ng Karibe sapagkat matatagpuan ito sa Dagat Sargasso sa hilaga, subalit isa itong kasaping kaugnay ng Pamayanang Karibe (''Caribbean Community'' o CARICOM).<ref name=":0">{{Cite web |title=Bermuda Government after General Election of October 1 2020 |url=http://bermuda-online.org/bdagovt.htm |access-date=2024-10-17 |website=bermuda-online.org |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Jacobs |first=Stevenson |date=2003-07-03 |title=Premier signs Caricom deal |url=https://www.royalgazette.com/article/20030703/NEWS/307039988 |access-date=2024-10-17 |website=royalgazette.com |language=en}}</ref> Sa kontinental na kalupaan ng mga Amerika, ang mga baybayin ng Mehiko, Gitnang Amerika, at Timog Amerika na nakaharap sa Karibe, kabilang ang Tangway ng Yucatán sa Mehiko, Departamento ng Kapuluang Bay sa Honduras, ang rehiyong Mosquitia, ang Cartagena at Barranquilla sa [[Kolombiya]], at ang Maracaibo at Cumaná sa [[Benesuwela]], ay itinuturing na bahagi ng Karibe.<ref>{{cite book |last1=Higman |first1=B. W. |title=A Concise History of the Caribbean |date=2011 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521043489 |location=Cambridge |page=xi |language=en}}</ref> Gayundin, ang mga baybaying lugar ng Guyana, [[Surinam]], at [[Pransiya|Pranses]] na [[Guyana]], bagaman hindi nakahanggan sa Dagat Karibe, ay kadalasang ganap na isinasama sa Karibe dahil sa kanilang matibay na ugnayang pampolitika at pangkultura sa rehiyon. Sa heopolitika, ang mga pulo ng Karibe ay karaniwang itinuturing na isang subrehiyon ng Hilagang Amerika, bagaman kung minsan ay isinasama ang mga ito sa Gitnang Amerika, o kaya ay itinuturing na isang hiwalay na subrehiyon.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America "North America"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503170221/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America|date=2015-05-03}}. ''Britannica Concise Encyclopedia''; "associated with the continent is Greenland, the largest island in the world, and such offshore groups as the Arctic Archipelago, the Bahamas, the Greater and Lesser Antilles, the Queen Charlotte Islands, and the Aleutian Islands", but also "North America is bounded&nbsp;... on the south by the Caribbean Sea", and "according to some authorities, North America begins not at the Isthmus of Panama but at the narrows of Tehuantepec". (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite web |title=CIA - The World Factbook -- World |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612212614/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-date=2007-06-12 |access-date=2026-07-06 |website=www.cia.gov |language=en}}</ref> Kung minsan, itinuturing din ang Karibe at Gitnang Amerika bilang magkakaugnay na rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2022-04-09 |title=UNESCO LAC {{!}} United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409031034/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |archive-date=2022-04-09 |access-date=2024-11-09 |website=UNESCO |language=en}}</ref> Sa pangkalahatan, nahahati ang rehiyon ng Karibe sa 33 entidad na pampolitika, kabilang ang 13 nagsasariling estado, 12 dependensiya, 7 teritoryo sa ibayong-dagat, at iba't ibang pinagtatalunang teritoryo. Mula Disyembre 15, 1954 hanggang Oktubre 10, 2010, umiral ang isang teritoryong tinatawag na [[Netherlands Antilles|Antilyas ng Olanda]], na binubuo ng limang pulo na pawang mga dependensiya ng [[Olanda]].<ref>{{Cite news |title=The joy of six |language=en |work=The Economist |url=https://www.economist.com/the-americas/2010/04/29/the-joy-of-six |access-date=2026-07-06 |issn=0013-0613}}</ref> Mula Enero 3, 1958 hanggang Mayo 31, 1962, umiral din ang isang panandaliang unyong pampolitika na tinatawag na Pederasyon ng Kanlurang Indiyas ng [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], na binubuo ng sampung teritoryong nagsasalita ng [[Wikang Ingles|Ingles]] sa Karibe, na pawang mga dependensiya noon ng Britanya. Ang makabagong Karibe ay isa sa mga rehiyong may pinakamataas na pagkakaiba-iba ng mga pangkat-etniko sa daigdig. Bunga ito ng kolonisasyong Europeo ng mga [[Espanya|Espanyol]], [[Inglatera|Ingles]], Olandes, at Pranses; ng kalakalang alipin sa Atlantiko mula sa [[Aprika]]; ng sistema ng kontratang paggawa mula sa [[subkontinenteng Indiyo]] at [[Silangang Asya]]; gayundin ng makabagong imigrasyon mula sa iba't ibang panig ng daigdig. == Etimolohiya == Hinango ng rehiyon ang pangalan nito mula sa mga Karibe (Kalinago), isang pangkat-etnikong [[Katutubong Amerikano]] na dating nanirahan sa Maliliit na Antilyas at sa mga bahagi ng karatig na Timog Amerika. Ang mga kolonyalistang Espanyol ang nagbigay ng pangalang ito sa rehiyon noong panahon ng pananakop ng mga [[Europa|Europeo]] sa mga Amerika.<ref>{{cite encyclopedia |title=Carib |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/eb/article-9020323/Carib |access-date=20 Pebrero 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430031852/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/95780/Carib |archive-date=30 Abril 2008 |quote=inhabited the Lesser Antilles and parts of the neighbouring South American coast at the time of the Spanish conquest. |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Barzey |first=Ursula Petula |date=2023-07-11 |title=10 Facts About The Caribbean Region You May Not Know |url=https://www.caribbeanandco.com/facts-about-the-caribbean-region/ |access-date=2025-10-17 |website=Caribbean & Co. |language=en-US}}</ref> == Kahulugan == [[File:Caribbean_general_map.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Caribbean_general_map.png|thumb|Mapa ng Karibe]] Ang salitang Karibe ay may maraming gamit. Ang pangunahing mga gamit nito ay heograpikal at pampolitika. Maaari ring palawakin ang saklaw ng Karibe upang isama ang mga [[Teritoryo|teritoryong]] may matibay na ugnayang pangkultura at pangkasaysayan sa Aprika, [[pang-aalipin]], [[Europeong pananakop ng Kaamerikahan|kolonisasyong Europeo]], at sistemang plantasyon. * Sa heoskema ng [[Nagkakaisang Bansa|Mga Nagkakaisang Bansa]] para sa mga Amerika, itinuturing ang Karibe bilang isang natatanging rehiyon sa loob ng mga Amerika. * Sa pisyograpiya, ang rehiyon ng Karibe ay pangunahing binubuo ng isang hanay ng mga pulo na pumapalibot sa Dagat Karibe. Sa hilaga, ang rehiyon ay napapaligiran ng [[Golpo ng Mehiko]], Kipot ng [[Florida]], at ng Hilagang Karagatang Atlantiko, na nasa silangan at hilagang-silangan. Sa timog naman ay matatagpuan ang baybayin ng kontinente ng Timog Amerika. == Heograpiya == Nagkakaiba-iba ang heograpiya at klima ng rehiyon ng Karibe. Ang ilang mga pulo sa rehiyon ay may relatibong patag na kalupaang hindi nagmula sa [[bulkan]]. Kabilang dito ang [[Aruba]] (na may ilang maliit na katangiang bulkaniko), [[Curaçao]], Barbados, [[Bonaire]], [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]], Santa Cruz, Bahamas, at [[Antigua]]. Samantala, ang iba ay may matatarik at matataas na kabundukan, gaya ng mga [[pulo ng San Martin]], [[Cuba]], Hispaniola, [[Puerto Rico]], [[Jamaica]], [[Dominica]], [[Montserrat]], Saba, San Eustaquio, San Cristobal, [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]], Santo Tomas, San Juan, Tortola, [[Grenada]], San Vicente, [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]], [[Martinika]], at [[Trinidad at Tobago]]. Nagkakaiba-iba ang mga kahulugan ng mga katawagang Malalaking Antilyas at Maliliit na Antilyas. Bilang bahagi ng Bank ng Puerto Rico at ng mikroplatong Puerto Rico-Kapuluang Birhen, kung minsan ay isinasama ang Kapuluang Birhen sa Malalaking Antilyas. Madalas namang gamitin ang katawagang Maliliit na Antilyas upang tukuyin ang isang arkong pulo na kinabibilangan ng Grenada subalit hindi kasama ang Trinidad at Tobago at ang Antilyas ng Leeward. Ang mga katubigan ng Dagat Karibe ay tahanan ng malalaking pangkat ng mga isdang naglilipat-lipat, mga [[pagong-dagat]], at mga pormasyon ng mga [[bahurang korales]]. Ang Lambak Puerto Rico, na matatagpuan sa hangganan ng Karagatang Atlantiko at Dagat Karibe, sa hilaga lamang ng pulo ng Puerto Rico, ang pinakamalalim na bahagi ng buong [[Karagatang Atlantiko]].<ref>{{cite web |author=ten Brink, Uri |title=Puerto Rico Trench 2003: Cruise Summary Results |url=http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724090028/http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |archive-date=24 Hulyo 2013 |access-date=21 Pebrero 2008 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Matatagpuan ang rehiyon sa kahabaan ng ilang mahahalagang rutang pandagat, kung saan pinagdurugtong ng [[Kanal ng Panama]] ang kanlurang bahagi ng Dagat Karibe at ang [[Karagatang Pasipiko]]. === Mga pangkat ng pulo === Kapuluang Lucayan * [[Bahamas]] * [[Kapuluang Turcas at Caicos]] ([[Reyno Unido]]) Malalaking Antilyas * [[Cuba]] * [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] (Reyno Unido) * [[Jamaica]] * Hispaniola ** [[Haiti]] ** [[Republikang Dominikano]] * [[Puerto Rico]] (Komonwelt ng Estados Unidos) * Kapuluang Birheng Espanyol * [[Pulo ng Navassa]] Maliliit na Antilyas Kapuluang Leeward * [[Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos|Kapuluang Birhen ng Estados Unidos]] (Estados Unidos) ** Santa Cruz ** Santo Tomas ** San Juan ** Pulo ng Water * [[Kapuluang Birhen ng Britanya]] (Reyna Unido) ** Tortola ** Virgin Gorda ** Anegada ** Jost Van Dyke * [[Anguila]] (Reyno Unido) * San Martin, na nahahati sa dalawang nasasakupang pampolitika: ** San Martin (Pransiya) ** Sint Maarten (Kaharian ng Olanda) * San Batolome (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Antigua at Barbuda]] ** Antigua ** Barbuda ** Redonda * Saba (Karibeng Olandes, Olanda) * San Eustaquio (Karibeng Olandes, Olanda) * [[San Cristobal at Nieves]] ** San Cristobal ** Nieves * Montserrat (Reyno Unido) * [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] (Pranses na Antilyas, Pransiya), kabilang ang: ** Les Saintes ** Marie-Galante ** La Désirade Kapuluang Windward * Dominica * Martinique (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]] * [[San Vicente at ang Granadinas]] ** San Vicente ** Ang Grenadines * [[Barbados]] * [[Grenada]] ** Grenada ** Carriacou at Petite Martinique * [[Trinidad at Tobago]] ** Tobago ** Trinidad Antilyas ng Leeward * [[Aruba]] ([[Kaharian ng Olanda]]) * [[Curaçao]] (Kaharian ng Olanda) * [[Bonaire]] (Karibeng Olandes, Olanda) ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Rehiyon sa Amerika]] 0f7na8a5yu3qjywbo9tos41rg3pfgvp 2214877 2214876 2026-07-06T15:00:08Z Jojit fb 38 2214877 wikitext text/x-wiki {{otheruses}}{{Infobox continent|title=Karibe|image=Central America and the Caribbean Shaded Relief Map.png|image_size=290|image_caption=Mapa ng rehiyon ng Karibe ng Kaamerikahan|area={{convert|239,681|km2|sqmi|abbr=on}}|population={{UN_Population|Caribbean}}{{UN_Population|ref}}|density={{convert|151.5|/km2|abbr=on}}|GDP_nominal=|GDP_per_capita=|ethnic_groups=Apro-Karibe<br />Indo-Karibe at ibang Asyanong Karibe<br />Puting Karibe<br />Mestisong Karibe<br />Katutubong Karibe|religions={{ublist|item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 73.5% [[Kristiyanismo]] ** 52.3% [[Katolisismo]] ** 20.2% [[Protestantismo]] ** 1.0% ibang Kristiyano {{Tree list/end}} |20.6% walang relihiyon |2.5% relihiyong pambayan |2.1% [[Hinduismo]] |1.3% iba pa<ref>{{cite journal|url=https://brill.com/view/journals/jrd/9/1-2/article-p91_2.xml|title=Religions by Continent|journal=Journal of Religion and Demography|last1=Johnson|first1=Todd M.|last2=Crossing|first2=Peter F.|volume=9|date=14 Oktubre 2022|issue=1–2|pages=91–110|doi=10.1163/2589742x-bja10013|language=en|url-access=subscription}}</ref>}}|demonym=Karibe, Kanlurang Indiyas|countries={{Collapsible list | title = [[Talaan ng mga bansa|13]] | {{Flag|Antigua at Barbuda}} | {{Flag|Bahamas}} | {{Flag|Barbados}} | {{Flag|Cuba}} | {{Flag|Dominica}} | {{Flag|Dominican Republic}} | {{Flag|Grenada}} | {{Flag|Haiti}} | {{Flag|Jamaica}} | {{Flag|Saint Kitts and Nevis}} | {{Flag|Saint Lucia}} | {{Flag|Saint Vincent and the Grenadines}} | {{Flag|Trinidad and Tobago}} }}|time=UTC−05:00 hanggang UTC−04:00|internet=[[Tala ng mga Internet top-level domain|Marami]]|calling_code=[[Tala ng mga kodigong pantawag ng mga bansa|Marami]]|cities={{Collapsible list | title = Pinakamamalaking lungsod |[[Santo Domingo]]|[[Port-au-Prince]]|[[Port of Spain]]|[[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]|[[Havana]]|[[Kingston, Jamaica|Kingston]]|[[Santiago de los Caballeros]]|[[Santiago de Cuba]]|[[Willemstad]]|[[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]|[[Punta Cana]]|[[Cap-Haïtien]]|[[Nassau, Bahamas|Nassau]]|[[Paramaribo]]|[[Chetumal]]|[[Spanish Town]]|[[Porlamar]]|[[Cayenne]]|[[Georgetown, Guyana|Georgetown]]|[[Bridgetown]]|[[San Fernando, Trinidad and Tobago|San Fernando]]|[[Belize City]]}}|m49=<code>029</code> – Karibe<br /><code>419</code> <code>003</code> – [[Hilagang Amerika]] [[Amerikang Latino]] at ang Karibe<br /><code>019</code> – [[Kaamerikahan]]<br /><code>001</code> – [[Mundo]]}} Ang '''Karibe''' ay isang rehiyong heopolitikal sa gitna ng [[Kaamerikahan]] na nakasentro sa paligid ng [[Dagat Karibe]] sa Hilagang [[Karagatang Atlantiko]], at sa malaking bahagi ay sumasaklaw sa Kanlurang Indiyas. Napapaligiran ito ng [[Hilagang Amerika]] sa hilaga at sa kanluran sa pamamagitan ng [[Gitnang Amerika]], at ng [[Timog Amerika]] sa timog. Binubuo ito ng maraming pulo, ''cay'' o kayo (maliliit at mabababang pulo), munting pulo, bahura, at mga ''bank'' (mababaw na nakaangat na bahagi ng ilalim ng dagat). Kabilang dito ang Kapuluang Lucayan, Malalaking Antilyas, at Maliliit na Antilyas ng Kanlurang Indiyas; ang mga pulo ng [[Quintana Roo]] at [[Belise]] sa Tangway ng [[Yucatán]]; at ang Kapuluang Bay, mga Kayo ng Miskito, [[Kapuluan ng San Andrés, Providencia at Santa Catalina]], Kapuluang Corn, at Kapuluang San Blas ng Gitnang Amerika. Kabilang din dito ang mga baybaying lugar sa [[Kontinente|kontinental]] na kalupaan ng mga Amerika na nasa hangganan ng rehiyon, mula sa Tangway ng Yucatán sa Hilagang Amerika, dumaraan sa Gitnang Amerika, hanggang sa Guianas sa Timog Amerika.<ref>{{Cite book |last=Engerman |first=Stanley L. |title=A Population History of North America |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-49666-7 |editor-last=Haines |editor-first=Michael R. |pages=483–528 |language=en |chapter=A Population History of the Caribbean |oclc=41118518 |editor-last2=Steckel |editor-first2=Richard Hall}}</ref><ref>{{Cite book |last= |first= |title=Understanding the contemporary Caribbean |publisher=Lynne Rienner |year=2003 |isbn=978-1588266637 |editor-last=Hillman |editor-first=Richard S. |location=London, UK |pages= |language=en |oclc=300280211 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Thomas J.}}</ref> == Pangkalahatang-ideya == Matatagpuan ang rehiyon sa malaking bahagi sa ibabaw ng [[Tektonikong plato|Platong]] Karibe, at binubuo ito ng libu-libong pulo, munting pulo, [[bahura]], at mga kayo.<ref name="brief">{{cite book |last=Rogoziński |first=Jan |url=https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 |title=A Brief History of the Caribbean |publisher=Facts on File, Inc. |year=1999 |isbn=0-8160-3811-2 |edition=Binago |location=New York |pages=[https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 3–4] |language=en |access-date=15 Hulyo 2024 |url-access=registration |via=Internet Archive}}</ref> Binubuo ng mga arkong pulo ang hilaga at silangang hangganan ng Dagat Karibe: ang Malalaking Antilyas sa hilaga at ang Maliliit na Antilyas, na kinabibilangan ng Kapuluang Leeward, Kapuluang Windward, at Antiyas na Leeward , sa silangan at timog. Ang kalapit na Kapuluang Lucayan sa hilagang-kanluran, na binubuo ng [[Bahamas]] at [[Kapuluang Turcas at Caicos]], at ang pulo ng [[Barbados]] sa Maliliit na Antilyas, ay itinuturing na bahagi ng Karibe kahit hindi nakahanggan sa Dagat Karibe. Ang lahat ng mga pulo sa Antilyas, kabilang ang Kapuluang Lucayan, ay bumubuo sa Kanlurang Indiyas, isang katawagang kadalasang napagpapalit ang gamit sa Karibe. Ang Kapuluan ng [[Bermuda]] ay hindi bahagi ng Karibe sapagkat matatagpuan ito sa Dagat Sargasso sa hilaga, subalit isa itong kasaping kaugnay ng Pamayanang Karibe (''Caribbean Community'' o CARICOM).<ref name=":0">{{Cite web |title=Bermuda Government after General Election of October 1 2020 |url=http://bermuda-online.org/bdagovt.htm |access-date=2024-10-17 |website=bermuda-online.org |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Jacobs |first=Stevenson |date=2003-07-03 |title=Premier signs Caricom deal |url=https://www.royalgazette.com/article/20030703/NEWS/307039988 |access-date=2024-10-17 |website=royalgazette.com |language=en}}</ref> Sa kontinental na kalupaan ng mga Amerika, ang mga baybayin ng Mehiko, Gitnang Amerika, at Timog Amerika na nakaharap sa Karibe, kabilang ang Tangway ng Yucatán sa Mehiko, Departamento ng Kapuluang Bay sa Honduras, ang rehiyong Mosquitia, ang Cartagena at Barranquilla sa [[Kolombiya]], at ang Maracaibo at Cumaná sa [[Benesuwela]], ay itinuturing na bahagi ng Karibe.<ref>{{cite book |last1=Higman |first1=B. W. |title=A Concise History of the Caribbean |date=2011 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521043489 |location=Cambridge |page=xi |language=en}}</ref> Gayundin, ang mga baybaying lugar ng Guyana, [[Surinam]], at [[Pransiya|Pranses]] na [[Guyana]], bagaman hindi nakahanggan sa Dagat Karibe, ay kadalasang ganap na isinasama sa Karibe dahil sa kanilang matibay na ugnayang pampolitika at pangkultura sa rehiyon. Sa heopolitika, ang mga pulo ng Karibe ay karaniwang itinuturing na isang subrehiyon ng Hilagang Amerika, bagaman kung minsan ay isinasama ang mga ito sa Gitnang Amerika, o kaya ay itinuturing na isang hiwalay na subrehiyon.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America "North America"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503170221/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America|date=2015-05-03}}. ''Britannica Concise Encyclopedia''; "associated with the continent is Greenland, the largest island in the world, and such offshore groups as the Arctic Archipelago, the Bahamas, the Greater and Lesser Antilles, the Queen Charlotte Islands, and the Aleutian Islands", but also "North America is bounded&nbsp;... on the south by the Caribbean Sea", and "according to some authorities, North America begins not at the Isthmus of Panama but at the narrows of Tehuantepec". (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite web |title=CIA - The World Factbook -- World |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612212614/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-date=2007-06-12 |access-date=2026-07-06 |website=www.cia.gov |language=en}}</ref> Kung minsan, itinuturing din ang Karibe at Gitnang Amerika bilang magkakaugnay na rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2022-04-09 |title=UNESCO LAC {{!}} United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409031034/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |archive-date=2022-04-09 |access-date=2024-11-09 |website=UNESCO |language=en}}</ref> Sa pangkalahatan, nahahati ang rehiyon ng Karibe sa 33 entidad na pampolitika, kabilang ang 13 nagsasariling estado, 12 dependensiya, 7 teritoryo sa ibayong-dagat, at iba't ibang pinagtatalunang teritoryo. Mula Disyembre 15, 1954 hanggang Oktubre 10, 2010, umiral ang isang teritoryong tinatawag na [[Netherlands Antilles|Antilyas ng Olanda]], na binubuo ng limang pulo na pawang mga dependensiya ng [[Olanda]].<ref>{{Cite news |title=The joy of six |language=en |work=The Economist |url=https://www.economist.com/the-americas/2010/04/29/the-joy-of-six |access-date=2026-07-06 |issn=0013-0613}}</ref> Mula Enero 3, 1958 hanggang Mayo 31, 1962, umiral din ang isang panandaliang unyong pampolitika na tinatawag na Pederasyon ng Kanlurang Indiyas ng [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], na binubuo ng sampung teritoryong nagsasalita ng [[Wikang Ingles|Ingles]] sa Karibe, na pawang mga dependensiya noon ng Britanya. Ang makabagong Karibe ay isa sa mga rehiyong may pinakamataas na pagkakaiba-iba ng mga pangkat-etniko sa daigdig. Bunga ito ng kolonisasyong Europeo ng mga [[Espanya|Espanyol]], [[Inglatera|Ingles]], Olandes, at Pranses; ng kalakalang alipin sa Atlantiko mula sa [[Aprika]]; ng sistema ng kontratang paggawa mula sa [[subkontinenteng Indiyo]] at [[Silangang Asya]]; gayundin ng makabagong imigrasyon mula sa iba't ibang panig ng daigdig. == Etimolohiya == Hinango ng rehiyon ang pangalan nito mula sa mga Karibe (Kalinago), isang pangkat-etnikong [[Katutubong Amerikano]] na dating nanirahan sa Maliliit na Antilyas at sa mga bahagi ng karatig na Timog Amerika. Ang mga kolonyalistang Espanyol ang nagbigay ng pangalang ito sa rehiyon noong panahon ng pananakop ng mga [[Europa|Europeo]] sa mga Amerika.<ref>{{cite encyclopedia |title=Carib |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/eb/article-9020323/Carib |access-date=20 Pebrero 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430031852/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/95780/Carib |archive-date=30 Abril 2008 |quote=inhabited the Lesser Antilles and parts of the neighbouring South American coast at the time of the Spanish conquest. |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Barzey |first=Ursula Petula |date=2023-07-11 |title=10 Facts About The Caribbean Region You May Not Know |url=https://www.caribbeanandco.com/facts-about-the-caribbean-region/ |access-date=2025-10-17 |website=Caribbean & Co. |language=en-US}}</ref> == Kahulugan == [[File:Caribbean_general_map.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Caribbean_general_map.png|thumb|Mapa ng Karibe]] Ang salitang Karibe ay may maraming gamit. Ang pangunahing mga gamit nito ay heograpikal at pampolitika. Maaari ring palawakin ang saklaw ng Karibe upang isama ang mga [[Teritoryo|teritoryong]] may matibay na ugnayang pangkultura at pangkasaysayan sa Aprika, [[pang-aalipin]], [[Europeong pananakop ng Kaamerikahan|kolonisasyong Europeo]], at sistemang plantasyon. * Sa heoskema ng [[Nagkakaisang Bansa|Mga Nagkakaisang Bansa]] para sa mga Amerika, itinuturing ang Karibe bilang isang natatanging rehiyon sa loob ng mga Amerika. * Sa pisyograpiya, ang rehiyon ng Karibe ay pangunahing binubuo ng isang hanay ng mga pulo na pumapalibot sa Dagat Karibe. Sa hilaga, ang rehiyon ay napapaligiran ng [[Golpo ng Mehiko]], Kipot ng [[Florida]], at ng Hilagang Karagatang Atlantiko, na nasa silangan at hilagang-silangan. Sa timog naman ay matatagpuan ang baybayin ng kontinente ng Timog Amerika. == Heograpiya == Nagkakaiba-iba ang heograpiya at klima ng rehiyon ng Karibe. Ang ilang mga pulo sa rehiyon ay may relatibong patag na kalupaang hindi nagmula sa [[bulkan]]. Kabilang dito ang [[Aruba]] (na may ilang maliit na katangiang bulkaniko), [[Curaçao]], Barbados, [[Bonaire]], [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]], Santa Cruz, Bahamas, at [[Antigua]]. Samantala, ang iba ay may matatarik at matataas na kabundukan, gaya ng mga [[pulo ng San Martin]], [[Cuba]], Hispaniola, [[Puerto Rico]], [[Jamaica]], [[Dominica]], [[Montserrat]], Saba, San Eustaquio, San Cristobal, [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]], Santo Tomas, San Juan, Tortola, [[Grenada]], San Vicente, [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]], [[Martinika]], at [[Trinidad at Tobago]]. Nagkakaiba-iba ang mga kahulugan ng mga katawagang Malalaking Antilyas at Maliliit na Antilyas. Bilang bahagi ng Bank ng Puerto Rico at ng mikroplatong Puerto Rico-Kapuluang Birhen, kung minsan ay isinasama ang Kapuluang Birhen sa Malalaking Antilyas. Madalas namang gamitin ang katawagang Maliliit na Antilyas upang tukuyin ang isang arkong pulo na kinabibilangan ng Grenada subalit hindi kasama ang Trinidad at Tobago at ang Antilyas ng Leeward. Ang mga katubigan ng Dagat Karibe ay tahanan ng malalaking pangkat ng mga isdang naglilipat-lipat, mga [[pagong-dagat]], at mga pormasyon ng mga [[bahurang korales]]. Ang Lambak Puerto Rico, na matatagpuan sa hangganan ng Karagatang Atlantiko at Dagat Karibe, sa hilaga lamang ng pulo ng Puerto Rico, ang pinakamalalim na bahagi ng buong [[Karagatang Atlantiko]].<ref>{{cite web |author=ten Brink, Uri |title=Puerto Rico Trench 2003: Cruise Summary Results |url=http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724090028/http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |archive-date=24 Hulyo 2013 |access-date=21 Pebrero 2008 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Matatagpuan ang rehiyon sa kahabaan ng ilang mahahalagang rutang pandagat, kung saan pinagdurugtong ng [[Kanal ng Panama]] ang kanlurang bahagi ng Dagat Karibe at ang [[Karagatang Pasipiko]]. === Mga pangkat ng pulo === Kapuluang Lucayan * [[Bahamas]] * [[Kapuluang Turcas at Caicos]] ([[Reyno Unido]]) Malalaking Antilyas * [[Cuba]] * [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] (Reyno Unido) * [[Jamaica]] * Hispaniola ** [[Haiti]] ** [[Republikang Dominikano]] * [[Puerto Rico]] (Komonwelt ng Estados Unidos) * Kapuluang Birheng Espanyol * [[Pulo ng Navassa]] Maliliit na Antilyas Kapuluang Leeward * [[Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos|Kapuluang Birhen ng Estados Unidos]] (Estados Unidos) ** Santa Cruz ** Santo Tomas ** San Juan ** Pulo ng Water * [[Kapuluang Birhen ng Britanya]] (Reyna Unido) ** Tortola ** Virgin Gorda ** Anegada ** Jost Van Dyke * [[Anguila]] (Reyno Unido) * San Martin, na nahahati sa dalawang nasasakupang pampolitika: ** San Martin (Pransiya) ** Sint Maarten (Kaharian ng Olanda) * San Batolome (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Antigua at Barbuda]] ** Antigua ** Barbuda ** Redonda * Saba (Karibeng Olandes, Olanda) * San Eustaquio (Karibeng Olandes, Olanda) * [[San Cristobal at Nieves]] ** San Cristobal ** Nieves * Montserrat (Reyno Unido) * [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] (Pranses na Antilyas, Pransiya), kabilang ang: ** Les Saintes ** Marie-Galante ** La Désirade Kapuluang Windward * Dominica * Martinique (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]] * [[San Vicente at ang Granadinas]] ** San Vicente ** Ang Grenadines * [[Barbados]] * [[Grenada]] ** Grenada ** Carriacou at Petite Martinique * [[Trinidad at Tobago]] ** Tobago ** Trinidad Antilyas ng Leeward * [[Aruba]] ([[Kaharian ng Olanda]]) * [[Curaçao]] (Kaharian ng Olanda) * [[Bonaire]] (Karibeng Olandes, Olanda) ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Rehiyon sa Amerika]] i67ynbw6cdiniqgdqlfpoeik3oieqv8 2214878 2214877 2026-07-06T15:02:20Z Jojit fb 38 2214878 wikitext text/x-wiki {{otheruses}}{{Infobox continent|title=Karibe|image=Central America and the Caribbean Shaded Relief Map.png|image_size=290|image_caption=Mapa ng rehiyon ng Karibe ng Kaamerikahan|area={{convert|239,681|km2|sqmi|abbr=on}}|population={{UN_Population|Caribbean}}{{UN_Population|ref}}|density={{convert|151.5|/km2|abbr=on}}|GDP_nominal=|GDP_per_capita=|ethnic_groups=Apro-Karibe<br />Indo-Karibe at ibang Asyanong Karibe<br />Puting Karibe<br />Mestisong Karibe<br />Katutubong Karibe|religions={{ublist|item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 73.5% [[Kristiyanismo]] ** 52.3% [[Katolisismo]] ** 20.2% [[Protestantismo]] ** 1.0% ibang Kristiyano {{Tree list/end}} |20.6% walang relihiyon |2.5% relihiyong pambayan |2.1% [[Hinduismo]] |1.3% iba pa<ref>{{cite journal|url=https://brill.com/view/journals/jrd/9/1-2/article-p91_2.xml|title=Religions by Continent|journal=Journal of Religion and Demography|last1=Johnson|first1=Todd M.|last2=Crossing|first2=Peter F.|volume=9|date=14 Oktubre 2022|issue=1–2|pages=91–110|doi=10.1163/2589742x-bja10013|language=en|url-access=subscription}}</ref>}}|demonym=Karibe, Kanlurang Indiyas|countries={{Collapsible list | title = [[Talaan ng mga bansa|13]] | {{Flag|Antigua at Barbuda}} | {{Flag|Bahamas}} | {{Flag|Barbados}} | {{Flag|Cuba}} | {{Flag|Dominica}} | {{Flag|Republikang Dominikano}} | {{Flag|Grenada}} | {{Flag|Haiti}} | {{Flag|Jamaica}} | {{Flag|San Cristobal at Nieves}} | {{Flag|San Lucia}} | {{Flag|San Vicente at ang Granadinas}} | {{Flag|Trinidad at Tobago}} }}|time=UTC−05:00 hanggang UTC−04:00|internet=[[Tala ng mga Internet top-level domain|Marami]]|calling_code=[[Tala ng mga kodigong pantawag ng mga bansa|Marami]]|cities={{Collapsible list | title = Pinakamamalaking lungsod |[[Santo Domingo]]|[[Port-au-Prince]]|[[Port of Spain]]|[[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]|[[Havana]]|[[Kingston, Jamaica|Kingston]]|[[Santiago de los Caballeros]]|[[Santiago de Cuba]]|[[Willemstad]]|[[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]|[[Punta Cana]]|[[Cap-Haïtien]]|[[Nassau, Bahamas|Nassau]]|[[Paramaribo]]|[[Chetumal]]|[[Spanish Town]]|[[Porlamar]]|[[Cayenne]]|[[Georgetown, Guyana|Georgetown]]|[[Bridgetown]]|[[San Fernando, Trinidad and Tobago|San Fernando]]|[[Belize City]]}}|m49=<code>029</code> – Karibe<br /><code>419</code> <code>003</code> – [[Hilagang Amerika]] [[Amerikang Latino]] at ang Karibe<br /><code>019</code> – [[Kaamerikahan]]<br /><code>001</code> – [[Mundo]]}} Ang '''Karibe''' ay isang rehiyong heopolitikal sa gitna ng [[Kaamerikahan]] na nakasentro sa paligid ng [[Dagat Karibe]] sa Hilagang [[Karagatang Atlantiko]], at sa malaking bahagi ay sumasaklaw sa Kanlurang Indiyas. Napapaligiran ito ng [[Hilagang Amerika]] sa hilaga at sa kanluran sa pamamagitan ng [[Gitnang Amerika]], at ng [[Timog Amerika]] sa timog. Binubuo ito ng maraming pulo, ''cay'' o kayo (maliliit at mabababang pulo), munting pulo, bahura, at mga ''bank'' (mababaw na nakaangat na bahagi ng ilalim ng dagat). Kabilang dito ang Kapuluang Lucayan, Malalaking Antilyas, at Maliliit na Antilyas ng Kanlurang Indiyas; ang mga pulo ng [[Quintana Roo]] at [[Belise]] sa Tangway ng [[Yucatán]]; at ang Kapuluang Bay, mga Kayo ng Miskito, [[Kapuluan ng San Andrés, Providencia at Santa Catalina]], Kapuluang Corn, at Kapuluang San Blas ng Gitnang Amerika. Kabilang din dito ang mga baybaying lugar sa [[Kontinente|kontinental]] na kalupaan ng mga Amerika na nasa hangganan ng rehiyon, mula sa Tangway ng Yucatán sa Hilagang Amerika, dumaraan sa Gitnang Amerika, hanggang sa Guianas sa Timog Amerika.<ref>{{Cite book |last=Engerman |first=Stanley L. |title=A Population History of North America |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-49666-7 |editor-last=Haines |editor-first=Michael R. |pages=483–528 |language=en |chapter=A Population History of the Caribbean |oclc=41118518 |editor-last2=Steckel |editor-first2=Richard Hall}}</ref><ref>{{Cite book |last= |first= |title=Understanding the contemporary Caribbean |publisher=Lynne Rienner |year=2003 |isbn=978-1588266637 |editor-last=Hillman |editor-first=Richard S. |location=London, UK |pages= |language=en |oclc=300280211 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Thomas J.}}</ref> == Pangkalahatang-ideya == Matatagpuan ang rehiyon sa malaking bahagi sa ibabaw ng [[Tektonikong plato|Platong]] Karibe, at binubuo ito ng libu-libong pulo, munting pulo, [[bahura]], at mga kayo.<ref name="brief">{{cite book |last=Rogoziński |first=Jan |url=https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 |title=A Brief History of the Caribbean |publisher=Facts on File, Inc. |year=1999 |isbn=0-8160-3811-2 |edition=Binago |location=New York |pages=[https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 3–4] |language=en |access-date=15 Hulyo 2024 |url-access=registration |via=Internet Archive}}</ref> Binubuo ng mga arkong pulo ang hilaga at silangang hangganan ng Dagat Karibe: ang Malalaking Antilyas sa hilaga at ang Maliliit na Antilyas, na kinabibilangan ng Kapuluang Leeward, Kapuluang Windward, at Antiyas na Leeward , sa silangan at timog. Ang kalapit na Kapuluang Lucayan sa hilagang-kanluran, na binubuo ng [[Bahamas]] at [[Kapuluang Turcas at Caicos]], at ang pulo ng [[Barbados]] sa Maliliit na Antilyas, ay itinuturing na bahagi ng Karibe kahit hindi nakahanggan sa Dagat Karibe. Ang lahat ng mga pulo sa Antilyas, kabilang ang Kapuluang Lucayan, ay bumubuo sa Kanlurang Indiyas, isang katawagang kadalasang napagpapalit ang gamit sa Karibe. Ang Kapuluan ng [[Bermuda]] ay hindi bahagi ng Karibe sapagkat matatagpuan ito sa Dagat Sargasso sa hilaga, subalit isa itong kasaping kaugnay ng Pamayanang Karibe (''Caribbean Community'' o CARICOM).<ref name=":0">{{Cite web |title=Bermuda Government after General Election of October 1 2020 |url=http://bermuda-online.org/bdagovt.htm |access-date=2024-10-17 |website=bermuda-online.org |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Jacobs |first=Stevenson |date=2003-07-03 |title=Premier signs Caricom deal |url=https://www.royalgazette.com/article/20030703/NEWS/307039988 |access-date=2024-10-17 |website=royalgazette.com |language=en}}</ref> Sa kontinental na kalupaan ng mga Amerika, ang mga baybayin ng Mehiko, Gitnang Amerika, at Timog Amerika na nakaharap sa Karibe, kabilang ang Tangway ng Yucatán sa Mehiko, Departamento ng Kapuluang Bay sa Honduras, ang rehiyong Mosquitia, ang Cartagena at Barranquilla sa [[Kolombiya]], at ang Maracaibo at Cumaná sa [[Benesuwela]], ay itinuturing na bahagi ng Karibe.<ref>{{cite book |last1=Higman |first1=B. W. |title=A Concise History of the Caribbean |date=2011 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521043489 |location=Cambridge |page=xi |language=en}}</ref> Gayundin, ang mga baybaying lugar ng Guyana, [[Surinam]], at [[Pransiya|Pranses]] na [[Guyana]], bagaman hindi nakahanggan sa Dagat Karibe, ay kadalasang ganap na isinasama sa Karibe dahil sa kanilang matibay na ugnayang pampolitika at pangkultura sa rehiyon. Sa heopolitika, ang mga pulo ng Karibe ay karaniwang itinuturing na isang subrehiyon ng Hilagang Amerika, bagaman kung minsan ay isinasama ang mga ito sa Gitnang Amerika, o kaya ay itinuturing na isang hiwalay na subrehiyon.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America "North America"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503170221/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America|date=2015-05-03}}. ''Britannica Concise Encyclopedia''; "associated with the continent is Greenland, the largest island in the world, and such offshore groups as the Arctic Archipelago, the Bahamas, the Greater and Lesser Antilles, the Queen Charlotte Islands, and the Aleutian Islands", but also "North America is bounded&nbsp;... on the south by the Caribbean Sea", and "according to some authorities, North America begins not at the Isthmus of Panama but at the narrows of Tehuantepec". (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite web |title=CIA - The World Factbook -- World |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612212614/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-date=2007-06-12 |access-date=2026-07-06 |website=www.cia.gov |language=en}}</ref> Kung minsan, itinuturing din ang Karibe at Gitnang Amerika bilang magkakaugnay na rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2022-04-09 |title=UNESCO LAC {{!}} United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409031034/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |archive-date=2022-04-09 |access-date=2024-11-09 |website=UNESCO |language=en}}</ref> Sa pangkalahatan, nahahati ang rehiyon ng Karibe sa 33 entidad na pampolitika, kabilang ang 13 nagsasariling estado, 12 dependensiya, 7 teritoryo sa ibayong-dagat, at iba't ibang pinagtatalunang teritoryo. Mula Disyembre 15, 1954 hanggang Oktubre 10, 2010, umiral ang isang teritoryong tinatawag na [[Netherlands Antilles|Antilyas ng Olanda]], na binubuo ng limang pulo na pawang mga dependensiya ng [[Olanda]].<ref>{{Cite news |title=The joy of six |language=en |work=The Economist |url=https://www.economist.com/the-americas/2010/04/29/the-joy-of-six |access-date=2026-07-06 |issn=0013-0613}}</ref> Mula Enero 3, 1958 hanggang Mayo 31, 1962, umiral din ang isang panandaliang unyong pampolitika na tinatawag na Pederasyon ng Kanlurang Indiyas ng [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], na binubuo ng sampung teritoryong nagsasalita ng [[Wikang Ingles|Ingles]] sa Karibe, na pawang mga dependensiya noon ng Britanya. Ang makabagong Karibe ay isa sa mga rehiyong may pinakamataas na pagkakaiba-iba ng mga pangkat-etniko sa daigdig. Bunga ito ng kolonisasyong Europeo ng mga [[Espanya|Espanyol]], [[Inglatera|Ingles]], Olandes, at Pranses; ng kalakalang alipin sa Atlantiko mula sa [[Aprika]]; ng sistema ng kontratang paggawa mula sa [[subkontinenteng Indiyo]] at [[Silangang Asya]]; gayundin ng makabagong imigrasyon mula sa iba't ibang panig ng daigdig. == Etimolohiya == Hinango ng rehiyon ang pangalan nito mula sa mga Karibe (Kalinago), isang pangkat-etnikong [[Katutubong Amerikano]] na dating nanirahan sa Maliliit na Antilyas at sa mga bahagi ng karatig na Timog Amerika. Ang mga kolonyalistang Espanyol ang nagbigay ng pangalang ito sa rehiyon noong panahon ng pananakop ng mga [[Europa|Europeo]] sa mga Amerika.<ref>{{cite encyclopedia |title=Carib |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/eb/article-9020323/Carib |access-date=20 Pebrero 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430031852/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/95780/Carib |archive-date=30 Abril 2008 |quote=inhabited the Lesser Antilles and parts of the neighbouring South American coast at the time of the Spanish conquest. |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Barzey |first=Ursula Petula |date=2023-07-11 |title=10 Facts About The Caribbean Region You May Not Know |url=https://www.caribbeanandco.com/facts-about-the-caribbean-region/ |access-date=2025-10-17 |website=Caribbean & Co. |language=en-US}}</ref> == Kahulugan == [[File:Caribbean_general_map.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Caribbean_general_map.png|thumb|Mapa ng Karibe]] Ang salitang Karibe ay may maraming gamit. Ang pangunahing mga gamit nito ay heograpikal at pampolitika. Maaari ring palawakin ang saklaw ng Karibe upang isama ang mga [[Teritoryo|teritoryong]] may matibay na ugnayang pangkultura at pangkasaysayan sa Aprika, [[pang-aalipin]], [[Europeong pananakop ng Kaamerikahan|kolonisasyong Europeo]], at sistemang plantasyon. * Sa heoskema ng [[Nagkakaisang Bansa|Mga Nagkakaisang Bansa]] para sa mga Amerika, itinuturing ang Karibe bilang isang natatanging rehiyon sa loob ng mga Amerika. * Sa pisyograpiya, ang rehiyon ng Karibe ay pangunahing binubuo ng isang hanay ng mga pulo na pumapalibot sa Dagat Karibe. Sa hilaga, ang rehiyon ay napapaligiran ng [[Golpo ng Mehiko]], Kipot ng [[Florida]], at ng Hilagang Karagatang Atlantiko, na nasa silangan at hilagang-silangan. Sa timog naman ay matatagpuan ang baybayin ng kontinente ng Timog Amerika. == Heograpiya == Nagkakaiba-iba ang heograpiya at klima ng rehiyon ng Karibe. Ang ilang mga pulo sa rehiyon ay may relatibong patag na kalupaang hindi nagmula sa [[bulkan]]. Kabilang dito ang [[Aruba]] (na may ilang maliit na katangiang bulkaniko), [[Curaçao]], Barbados, [[Bonaire]], [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]], Santa Cruz, Bahamas, at [[Antigua]]. Samantala, ang iba ay may matatarik at matataas na kabundukan, gaya ng mga [[pulo ng San Martin]], [[Cuba]], Hispaniola, [[Puerto Rico]], [[Jamaica]], [[Dominica]], [[Montserrat]], Saba, San Eustaquio, San Cristobal, [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]], Santo Tomas, San Juan, Tortola, [[Grenada]], San Vicente, [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]], [[Martinika]], at [[Trinidad at Tobago]]. Nagkakaiba-iba ang mga kahulugan ng mga katawagang Malalaking Antilyas at Maliliit na Antilyas. Bilang bahagi ng Bank ng Puerto Rico at ng mikroplatong Puerto Rico-Kapuluang Birhen, kung minsan ay isinasama ang Kapuluang Birhen sa Malalaking Antilyas. Madalas namang gamitin ang katawagang Maliliit na Antilyas upang tukuyin ang isang arkong pulo na kinabibilangan ng Grenada subalit hindi kasama ang Trinidad at Tobago at ang Antilyas ng Leeward. Ang mga katubigan ng Dagat Karibe ay tahanan ng malalaking pangkat ng mga isdang naglilipat-lipat, mga [[pagong-dagat]], at mga pormasyon ng mga [[bahurang korales]]. Ang Lambak Puerto Rico, na matatagpuan sa hangganan ng Karagatang Atlantiko at Dagat Karibe, sa hilaga lamang ng pulo ng Puerto Rico, ang pinakamalalim na bahagi ng buong [[Karagatang Atlantiko]].<ref>{{cite web |author=ten Brink, Uri |title=Puerto Rico Trench 2003: Cruise Summary Results |url=http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724090028/http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |archive-date=24 Hulyo 2013 |access-date=21 Pebrero 2008 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Matatagpuan ang rehiyon sa kahabaan ng ilang mahahalagang rutang pandagat, kung saan pinagdurugtong ng [[Kanal ng Panama]] ang kanlurang bahagi ng Dagat Karibe at ang [[Karagatang Pasipiko]]. === Mga pangkat ng pulo === Kapuluang Lucayan * [[Bahamas]] * [[Kapuluang Turcas at Caicos]] ([[Reyno Unido]]) Malalaking Antilyas * [[Cuba]] * [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] (Reyno Unido) * [[Jamaica]] * Hispaniola ** [[Haiti]] ** [[Republikang Dominikano]] * [[Puerto Rico]] (Komonwelt ng Estados Unidos) * Kapuluang Birheng Espanyol * [[Pulo ng Navassa]] Maliliit na Antilyas Kapuluang Leeward * [[Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos|Kapuluang Birhen ng Estados Unidos]] (Estados Unidos) ** Santa Cruz ** Santo Tomas ** San Juan ** Pulo ng Water * [[Kapuluang Birhen ng Britanya]] (Reyna Unido) ** Tortola ** Virgin Gorda ** Anegada ** Jost Van Dyke * [[Anguila]] (Reyno Unido) * San Martin, na nahahati sa dalawang nasasakupang pampolitika: ** San Martin (Pransiya) ** Sint Maarten (Kaharian ng Olanda) * San Batolome (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Antigua at Barbuda]] ** Antigua ** Barbuda ** Redonda * Saba (Karibeng Olandes, Olanda) * San Eustaquio (Karibeng Olandes, Olanda) * [[San Cristobal at Nieves]] ** San Cristobal ** Nieves * Montserrat (Reyno Unido) * [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] (Pranses na Antilyas, Pransiya), kabilang ang: ** Les Saintes ** Marie-Galante ** La Désirade Kapuluang Windward * Dominica * Martinique (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]] * [[San Vicente at ang Granadinas]] ** San Vicente ** Ang Grenadines * [[Barbados]] * [[Grenada]] ** Grenada ** Carriacou at Petite Martinique * [[Trinidad at Tobago]] ** Tobago ** Trinidad Antilyas ng Leeward * [[Aruba]] ([[Kaharian ng Olanda]]) * [[Curaçao]] (Kaharian ng Olanda) * [[Bonaire]] (Karibeng Olandes, Olanda) ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Rehiyon sa Amerika]] pgzju0t7x6mf3zhiqfk1w5lngo4ki5o 2214881 2214878 2026-07-06T15:06:30Z Jojit fb 38 2214881 wikitext text/x-wiki {{otheruses}}{{Infobox continent|title=Karibe|image=Central America and the Caribbean Shaded Relief Map.png|image_size=290|image_caption=Mapa ng rehiyon ng Karibe ng Kaamerikahan|area={{convert|239,681|km2|sqmi|abbr=on}}|population={{UN_Population|Caribbean}}{{UN_Population|ref}}|density={{convert|151.5|/km2|abbr=on}}|GDP_nominal=|GDP_per_capita=|ethnic_groups=Apro-Karibe<br />Indo-Karibe at ibang Asyanong Karibe<br />Puting Karibe<br />Mestisong Karibe<br />Katutubong Karibe|religions={{ublist|item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 73.5% [[Kristiyanismo]] ** 52.3% [[Katolisismo]] ** 20.2% [[Protestantismo]] ** 1.0% ibang Kristiyano {{Tree list/end}} |20.6% walang relihiyon |2.5% relihiyong pambayan |2.1% [[Hinduismo]] |1.3% iba pa<ref>{{cite journal|url=https://brill.com/view/journals/jrd/9/1-2/article-p91_2.xml|title=Religions by Continent|journal=Journal of Religion and Demography|last1=Johnson|first1=Todd M.|last2=Crossing|first2=Peter F.|volume=9|date=14 Oktubre 2022|issue=1–2|pages=91–110|doi=10.1163/2589742x-bja10013|language=en|url-access=subscription}}</ref>}}|demonym=Karibe, Kanlurang Indiyas|countries={{Collapsible list | title = [[Talaan ng mga bansa|13]] | {{Flag|Antigua at Barbuda}} | {{Flag|Bahamas}} | {{Flag|Barbados}} | {{Flag|Cuba}} | {{Flag|Dominica}} | {{Flag|Republikang Dominikano}} | {{Flag|Grenada}} | {{Flag|Haiti}} | {{Flag|Jamaica}} | {{Flag|San Cristobal at Nieves}} | {{Flag|Santa Lucia}} | {{Flag|San Vicente at ang Granadinas}} | {{Flag|Trinidad at Tobago}} }}|time=UTC−05:00 hanggang UTC−04:00|internet=[[Tala ng mga Internet top-level domain|Marami]]|calling_code=[[Tala ng mga kodigong pantawag ng mga bansa|Marami]]|cities={{Collapsible list | title = Pinakamamalaking lungsod |[[Santo Domingo]]|[[Port-au-Prince]]|[[Port of Spain]]|[[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]|[[Havana]]|[[Kingston, Jamaica|Kingston]]|[[Santiago de los Caballeros]]|[[Santiago de Cuba]]|[[Willemstad]]|[[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]|[[Punta Cana]]|[[Cap-Haïtien]]|[[Nassau, Bahamas|Nassau]]|[[Paramaribo]]|[[Chetumal]]|[[Spanish Town]]|[[Porlamar]]|[[Cayenne]]|[[Georgetown, Guyana|Georgetown]]|[[Bridgetown]]|[[San Fernando, Trinidad and Tobago|San Fernando]]|[[Belize City]]}}|m49=<code>029</code> – Karibe<br /><code>419</code> <code>003</code> – [[Hilagang Amerika]] [[Amerikang Latino]] at ang Karibe<br /><code>019</code> – [[Kaamerikahan]]<br /><code>001</code> – [[Mundo]]}} Ang '''Karibe''' ay isang rehiyong heopolitikal sa gitna ng [[Kaamerikahan]] na nakasentro sa paligid ng [[Dagat Karibe]] sa Hilagang [[Karagatang Atlantiko]], at sa malaking bahagi ay sumasaklaw sa Kanlurang Indiyas. Napapaligiran ito ng [[Hilagang Amerika]] sa hilaga at sa kanluran sa pamamagitan ng [[Gitnang Amerika]], at ng [[Timog Amerika]] sa timog. Binubuo ito ng maraming pulo, ''cay'' o kayo (maliliit at mabababang pulo), munting pulo, bahura, at mga ''bank'' (mababaw na nakaangat na bahagi ng ilalim ng dagat). Kabilang dito ang Kapuluang Lucayan, Malalaking Antilyas, at Maliliit na Antilyas ng Kanlurang Indiyas; ang mga pulo ng [[Quintana Roo]] at [[Belise]] sa Tangway ng [[Yucatán]]; at ang Kapuluang Bay, mga Kayo ng Miskito, [[Kapuluan ng San Andrés, Providencia at Santa Catalina]], Kapuluang Corn, at Kapuluang San Blas ng Gitnang Amerika. Kabilang din dito ang mga baybaying lugar sa [[Kontinente|kontinental]] na kalupaan ng mga Amerika na nasa hangganan ng rehiyon, mula sa Tangway ng Yucatán sa Hilagang Amerika, dumaraan sa Gitnang Amerika, hanggang sa Guianas sa Timog Amerika.<ref>{{Cite book |last=Engerman |first=Stanley L. |title=A Population History of North America |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-49666-7 |editor-last=Haines |editor-first=Michael R. |pages=483–528 |language=en |chapter=A Population History of the Caribbean |oclc=41118518 |editor-last2=Steckel |editor-first2=Richard Hall}}</ref><ref>{{Cite book |last= |first= |title=Understanding the contemporary Caribbean |publisher=Lynne Rienner |year=2003 |isbn=978-1588266637 |editor-last=Hillman |editor-first=Richard S. |location=London, UK |pages= |language=en |oclc=300280211 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Thomas J.}}</ref> == Pangkalahatang-ideya == Matatagpuan ang rehiyon sa malaking bahagi sa ibabaw ng [[Tektonikong plato|Platong]] Karibe, at binubuo ito ng libu-libong pulo, munting pulo, [[bahura]], at mga kayo.<ref name="brief">{{cite book |last=Rogoziński |first=Jan |url=https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 |title=A Brief History of the Caribbean |publisher=Facts on File, Inc. |year=1999 |isbn=0-8160-3811-2 |edition=Binago |location=New York |pages=[https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 3–4] |language=en |access-date=15 Hulyo 2024 |url-access=registration |via=Internet Archive}}</ref> Binubuo ng mga arkong pulo ang hilaga at silangang hangganan ng Dagat Karibe: ang Malalaking Antilyas sa hilaga at ang Maliliit na Antilyas, na kinabibilangan ng Kapuluang Leeward, Kapuluang Windward, at Antiyas na Leeward , sa silangan at timog. Ang kalapit na Kapuluang Lucayan sa hilagang-kanluran, na binubuo ng [[Bahamas]] at [[Kapuluang Turcas at Caicos]], at ang pulo ng [[Barbados]] sa Maliliit na Antilyas, ay itinuturing na bahagi ng Karibe kahit hindi nakahanggan sa Dagat Karibe. Ang lahat ng mga pulo sa Antilyas, kabilang ang Kapuluang Lucayan, ay bumubuo sa Kanlurang Indiyas, isang katawagang kadalasang napagpapalit ang gamit sa Karibe. Ang Kapuluan ng [[Bermuda]] ay hindi bahagi ng Karibe sapagkat matatagpuan ito sa Dagat Sargasso sa hilaga, subalit isa itong kasaping kaugnay ng Pamayanang Karibe (''Caribbean Community'' o CARICOM).<ref name=":0">{{Cite web |title=Bermuda Government after General Election of October 1 2020 |url=http://bermuda-online.org/bdagovt.htm |access-date=2024-10-17 |website=bermuda-online.org |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Jacobs |first=Stevenson |date=2003-07-03 |title=Premier signs Caricom deal |url=https://www.royalgazette.com/article/20030703/NEWS/307039988 |access-date=2024-10-17 |website=royalgazette.com |language=en}}</ref> Sa kontinental na kalupaan ng mga Amerika, ang mga baybayin ng Mehiko, Gitnang Amerika, at Timog Amerika na nakaharap sa Karibe, kabilang ang Tangway ng Yucatán sa Mehiko, Departamento ng Kapuluang Bay sa Honduras, ang rehiyong Mosquitia, ang Cartagena at Barranquilla sa [[Kolombiya]], at ang Maracaibo at Cumaná sa [[Benesuwela]], ay itinuturing na bahagi ng Karibe.<ref>{{cite book |last1=Higman |first1=B. W. |title=A Concise History of the Caribbean |date=2011 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521043489 |location=Cambridge |page=xi |language=en}}</ref> Gayundin, ang mga baybaying lugar ng Guyana, [[Surinam]], at [[Pransiya|Pranses]] na [[Guyana]], bagaman hindi nakahanggan sa Dagat Karibe, ay kadalasang ganap na isinasama sa Karibe dahil sa kanilang matibay na ugnayang pampolitika at pangkultura sa rehiyon. Sa heopolitika, ang mga pulo ng Karibe ay karaniwang itinuturing na isang subrehiyon ng Hilagang Amerika, bagaman kung minsan ay isinasama ang mga ito sa Gitnang Amerika, o kaya ay itinuturing na isang hiwalay na subrehiyon.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America "North America"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503170221/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America|date=2015-05-03}}. ''Britannica Concise Encyclopedia''; "associated with the continent is Greenland, the largest island in the world, and such offshore groups as the Arctic Archipelago, the Bahamas, the Greater and Lesser Antilles, the Queen Charlotte Islands, and the Aleutian Islands", but also "North America is bounded&nbsp;... on the south by the Caribbean Sea", and "according to some authorities, North America begins not at the Isthmus of Panama but at the narrows of Tehuantepec". (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite web |title=CIA - The World Factbook -- World |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612212614/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-date=2007-06-12 |access-date=2026-07-06 |website=www.cia.gov |language=en}}</ref> Kung minsan, itinuturing din ang Karibe at Gitnang Amerika bilang magkakaugnay na rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2022-04-09 |title=UNESCO LAC {{!}} United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409031034/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |archive-date=2022-04-09 |access-date=2024-11-09 |website=UNESCO |language=en}}</ref> Sa pangkalahatan, nahahati ang rehiyon ng Karibe sa 33 entidad na pampolitika, kabilang ang 13 nagsasariling estado, 12 dependensiya, 7 teritoryo sa ibayong-dagat, at iba't ibang pinagtatalunang teritoryo. Mula Disyembre 15, 1954 hanggang Oktubre 10, 2010, umiral ang isang teritoryong tinatawag na [[Netherlands Antilles|Antilyas ng Olanda]], na binubuo ng limang pulo na pawang mga dependensiya ng [[Olanda]].<ref>{{Cite news |title=The joy of six |language=en |work=The Economist |url=https://www.economist.com/the-americas/2010/04/29/the-joy-of-six |access-date=2026-07-06 |issn=0013-0613}}</ref> Mula Enero 3, 1958 hanggang Mayo 31, 1962, umiral din ang isang panandaliang unyong pampolitika na tinatawag na Pederasyon ng Kanlurang Indiyas ng [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], na binubuo ng sampung teritoryong nagsasalita ng [[Wikang Ingles|Ingles]] sa Karibe, na pawang mga dependensiya noon ng Britanya. Ang makabagong Karibe ay isa sa mga rehiyong may pinakamataas na pagkakaiba-iba ng mga pangkat-etniko sa daigdig. Bunga ito ng kolonisasyong Europeo ng mga [[Espanya|Espanyol]], [[Inglatera|Ingles]], Olandes, at Pranses; ng kalakalang alipin sa Atlantiko mula sa [[Aprika]]; ng sistema ng kontratang paggawa mula sa [[subkontinenteng Indiyo]] at [[Silangang Asya]]; gayundin ng makabagong imigrasyon mula sa iba't ibang panig ng daigdig. == Etimolohiya == Hinango ng rehiyon ang pangalan nito mula sa mga Karibe (Kalinago), isang pangkat-etnikong [[Katutubong Amerikano]] na dating nanirahan sa Maliliit na Antilyas at sa mga bahagi ng karatig na Timog Amerika. Ang mga kolonyalistang Espanyol ang nagbigay ng pangalang ito sa rehiyon noong panahon ng pananakop ng mga [[Europa|Europeo]] sa mga Amerika.<ref>{{cite encyclopedia |title=Carib |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/eb/article-9020323/Carib |access-date=20 Pebrero 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430031852/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/95780/Carib |archive-date=30 Abril 2008 |quote=inhabited the Lesser Antilles and parts of the neighbouring South American coast at the time of the Spanish conquest. |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Barzey |first=Ursula Petula |date=2023-07-11 |title=10 Facts About The Caribbean Region You May Not Know |url=https://www.caribbeanandco.com/facts-about-the-caribbean-region/ |access-date=2025-10-17 |website=Caribbean & Co. |language=en-US}}</ref> == Kahulugan == [[File:Caribbean_general_map.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Caribbean_general_map.png|thumb|Mapa ng Karibe]] Ang salitang Karibe ay may maraming gamit. Ang pangunahing mga gamit nito ay heograpikal at pampolitika. Maaari ring palawakin ang saklaw ng Karibe upang isama ang mga [[Teritoryo|teritoryong]] may matibay na ugnayang pangkultura at pangkasaysayan sa Aprika, [[pang-aalipin]], [[Europeong pananakop ng Kaamerikahan|kolonisasyong Europeo]], at sistemang plantasyon. * Sa heoskema ng [[Nagkakaisang Bansa|Mga Nagkakaisang Bansa]] para sa mga Amerika, itinuturing ang Karibe bilang isang natatanging rehiyon sa loob ng mga Amerika. * Sa pisyograpiya, ang rehiyon ng Karibe ay pangunahing binubuo ng isang hanay ng mga pulo na pumapalibot sa Dagat Karibe. Sa hilaga, ang rehiyon ay napapaligiran ng [[Golpo ng Mehiko]], Kipot ng [[Florida]], at ng Hilagang Karagatang Atlantiko, na nasa silangan at hilagang-silangan. Sa timog naman ay matatagpuan ang baybayin ng kontinente ng Timog Amerika. == Heograpiya == Nagkakaiba-iba ang heograpiya at klima ng rehiyon ng Karibe. Ang ilang mga pulo sa rehiyon ay may relatibong patag na kalupaang hindi nagmula sa [[bulkan]]. Kabilang dito ang [[Aruba]] (na may ilang maliit na katangiang bulkaniko), [[Curaçao]], Barbados, [[Bonaire]], [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]], Santa Cruz, Bahamas, at [[Antigua]]. Samantala, ang iba ay may matatarik at matataas na kabundukan, gaya ng mga [[pulo ng San Martin]], [[Cuba]], Hispaniola, [[Puerto Rico]], [[Jamaica]], [[Dominica]], [[Montserrat]], Saba, San Eustaquio, San Cristobal, [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]], Santo Tomas, San Juan, Tortola, [[Grenada]], San Vicente, [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]], [[Martinika]], at [[Trinidad at Tobago]]. Nagkakaiba-iba ang mga kahulugan ng mga katawagang Malalaking Antilyas at Maliliit na Antilyas. Bilang bahagi ng Bank ng Puerto Rico at ng mikroplatong Puerto Rico-Kapuluang Birhen, kung minsan ay isinasama ang Kapuluang Birhen sa Malalaking Antilyas. Madalas namang gamitin ang katawagang Maliliit na Antilyas upang tukuyin ang isang arkong pulo na kinabibilangan ng Grenada subalit hindi kasama ang Trinidad at Tobago at ang Antilyas ng Leeward. Ang mga katubigan ng Dagat Karibe ay tahanan ng malalaking pangkat ng mga isdang naglilipat-lipat, mga [[pagong-dagat]], at mga pormasyon ng mga [[bahurang korales]]. Ang Lambak Puerto Rico, na matatagpuan sa hangganan ng Karagatang Atlantiko at Dagat Karibe, sa hilaga lamang ng pulo ng Puerto Rico, ang pinakamalalim na bahagi ng buong [[Karagatang Atlantiko]].<ref>{{cite web |author=ten Brink, Uri |title=Puerto Rico Trench 2003: Cruise Summary Results |url=http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724090028/http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |archive-date=24 Hulyo 2013 |access-date=21 Pebrero 2008 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Matatagpuan ang rehiyon sa kahabaan ng ilang mahahalagang rutang pandagat, kung saan pinagdurugtong ng [[Kanal ng Panama]] ang kanlurang bahagi ng Dagat Karibe at ang [[Karagatang Pasipiko]]. === Mga pangkat ng pulo === Kapuluang Lucayan * [[Bahamas]] * [[Kapuluang Turcas at Caicos]] ([[Reyno Unido]]) Malalaking Antilyas * [[Cuba]] * [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] (Reyno Unido) * [[Jamaica]] * Hispaniola ** [[Haiti]] ** [[Republikang Dominikano]] * [[Puerto Rico]] (Komonwelt ng Estados Unidos) * Kapuluang Birheng Espanyol * [[Pulo ng Navassa]] Maliliit na Antilyas Kapuluang Leeward * [[Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos|Kapuluang Birhen ng Estados Unidos]] (Estados Unidos) ** Santa Cruz ** Santo Tomas ** San Juan ** Pulo ng Water * [[Kapuluang Birhen ng Britanya]] (Reyna Unido) ** Tortola ** Virgin Gorda ** Anegada ** Jost Van Dyke * [[Anguila]] (Reyno Unido) * San Martin, na nahahati sa dalawang nasasakupang pampolitika: ** San Martin (Pransiya) ** Sint Maarten (Kaharian ng Olanda) * San Batolome (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Antigua at Barbuda]] ** Antigua ** Barbuda ** Redonda * Saba (Karibeng Olandes, Olanda) * San Eustaquio (Karibeng Olandes, Olanda) * [[San Cristobal at Nieves]] ** San Cristobal ** Nieves * Montserrat (Reyno Unido) * [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] (Pranses na Antilyas, Pransiya), kabilang ang: ** Les Saintes ** Marie-Galante ** La Désirade Kapuluang Windward * Dominica * Martinique (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]] * [[San Vicente at ang Granadinas]] ** San Vicente ** Ang Grenadines * [[Barbados]] * [[Grenada]] ** Grenada ** Carriacou at Petite Martinique * [[Trinidad at Tobago]] ** Tobago ** Trinidad Antilyas ng Leeward * [[Aruba]] ([[Kaharian ng Olanda]]) * [[Curaçao]] (Kaharian ng Olanda) * [[Bonaire]] (Karibeng Olandes, Olanda) ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Rehiyon sa Amerika]] b757ulejmb4hduh5xnktx6eelsuk1wl 2214884 2214881 2026-07-06T15:08:43Z Jojit fb 38 2214884 wikitext text/x-wiki {{otheruses}}{{Infobox continent|title=Karibe|image=Central America and the Caribbean Shaded Relief Map.png|image_size=290|image_caption=Mapa ng rehiyon ng Karibe ng Kaamerikahan|area={{convert|239,681|km2|sqmi|abbr=on}}|population={{UN_Population|Caribbean}}{{UN_Population|ref}}|density={{convert|151.5|/km2|abbr=on}}|GDP_nominal=|GDP_per_capita=|ethnic_groups=Apro-Karibe<br />Indo-Karibe at ibang Asyanong Karibe<br />Puting Karibe<br />Mestisong Karibe<br />Katutubong Karibe|religions={{ublist|item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 73.5% [[Kristiyanismo]] ** 52.3% [[Katolisismo]] ** 20.2% [[Protestantismo]] ** 1.0% ibang Kristiyano {{Tree list/end}} |20.6% walang relihiyon |2.5% relihiyong pambayan |2.1% [[Hinduismo]] |1.3% iba pa<ref>{{cite journal|url=https://brill.com/view/journals/jrd/9/1-2/article-p91_2.xml|title=Religions by Continent|journal=Journal of Religion and Demography|last1=Johnson|first1=Todd M.|last2=Crossing|first2=Peter F.|volume=9|date=14 Oktubre 2022|issue=1–2|pages=91–110|doi=10.1163/2589742x-bja10013|language=en|url-access=subscription}}</ref>}}|demonym=Karibe, Kanlurang Indiyas|countries={{Collapsible list | title = [[Talaan ng mga bansa|13]] | {{Flag|Antigua at Barbuda}} | {{Flag|Bahamas}} | {{Flag|Barbados}} | {{Flag|Cuba}} | {{Flag|Dominica}} | {{Flag|Republikang Dominikano}} | {{Flag|Grenada}} | {{Flag|Haiti}} | {{Flag|Jamaica}} | {{Flag|San Cristobal at Nieves}} | {{Flag|Santa Lucia}} | {{Flag|San Vicente at ang Granadinas}} | {{Flag|Trinidad at Tobago}} }}|time=UTC−05:00 hanggang UTC−04:00|internet=[[Tala ng mga Internet top-level domain|Marami]]|calling_code=[[Tala ng mga kodigong pantawag ng mga bansa|Marami]]|cities={{Collapsible list | title = Pinakamamalaking lungsod |[[Santo Domingo]]|[[Port-au-Prince]]|[[Puerto Espanya]]|[[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]|[[Havana]]|[[Kingston, Jamaica|Kingston]]|[[Santiago de los Caballeros]]|[[Santiago de Cuba]]|[[Willemstad]]|[[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]|[[Punta Cana]]|[[Cap-Haïtien]]|[[Nassau, Bahamas|Nassau]]|[[Paramaribo]]|[[Chetumal]]|[[Spanish Town]]|[[Porlamar]]|[[Cayenne]]|[[Georgetown, Guyana|Georgetown]]|[[Bridgetown]]|[[San Fernando, Trinidad and Tobago|San Fernando]]|[[Belize City]]}}|m49=<code>029</code> – Karibe<br /><code>419</code> <code>003</code> – [[Hilagang Amerika]] [[Amerikang Latino]] at ang Karibe<br /><code>019</code> – [[Kaamerikahan]]<br /><code>001</code> – [[Mundo]]}} Ang '''Karibe''' ay isang rehiyong heopolitikal sa gitna ng [[Kaamerikahan]] na nakasentro sa paligid ng [[Dagat Karibe]] sa Hilagang [[Karagatang Atlantiko]], at sa malaking bahagi ay sumasaklaw sa Kanlurang Indiyas. Napapaligiran ito ng [[Hilagang Amerika]] sa hilaga at sa kanluran sa pamamagitan ng [[Gitnang Amerika]], at ng [[Timog Amerika]] sa timog. Binubuo ito ng maraming pulo, ''cay'' o kayo (maliliit at mabababang pulo), munting pulo, bahura, at mga ''bank'' (mababaw na nakaangat na bahagi ng ilalim ng dagat). Kabilang dito ang Kapuluang Lucayan, Malalaking Antilyas, at Maliliit na Antilyas ng Kanlurang Indiyas; ang mga pulo ng [[Quintana Roo]] at [[Belise]] sa Tangway ng [[Yucatán]]; at ang Kapuluang Bay, mga Kayo ng Miskito, [[Kapuluan ng San Andrés, Providencia at Santa Catalina]], Kapuluang Corn, at Kapuluang San Blas ng Gitnang Amerika. Kabilang din dito ang mga baybaying lugar sa [[Kontinente|kontinental]] na kalupaan ng mga Amerika na nasa hangganan ng rehiyon, mula sa Tangway ng Yucatán sa Hilagang Amerika, dumaraan sa Gitnang Amerika, hanggang sa Guianas sa Timog Amerika.<ref>{{Cite book |last=Engerman |first=Stanley L. |title=A Population History of North America |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-49666-7 |editor-last=Haines |editor-first=Michael R. |pages=483–528 |language=en |chapter=A Population History of the Caribbean |oclc=41118518 |editor-last2=Steckel |editor-first2=Richard Hall}}</ref><ref>{{Cite book |last= |first= |title=Understanding the contemporary Caribbean |publisher=Lynne Rienner |year=2003 |isbn=978-1588266637 |editor-last=Hillman |editor-first=Richard S. |location=London, UK |pages= |language=en |oclc=300280211 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Thomas J.}}</ref> == Pangkalahatang-ideya == Matatagpuan ang rehiyon sa malaking bahagi sa ibabaw ng [[Tektonikong plato|Platong]] Karibe, at binubuo ito ng libu-libong pulo, munting pulo, [[bahura]], at mga kayo.<ref name="brief">{{cite book |last=Rogoziński |first=Jan |url=https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 |title=A Brief History of the Caribbean |publisher=Facts on File, Inc. |year=1999 |isbn=0-8160-3811-2 |edition=Binago |location=New York |pages=[https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 3–4] |language=en |access-date=15 Hulyo 2024 |url-access=registration |via=Internet Archive}}</ref> Binubuo ng mga arkong pulo ang hilaga at silangang hangganan ng Dagat Karibe: ang Malalaking Antilyas sa hilaga at ang Maliliit na Antilyas, na kinabibilangan ng Kapuluang Leeward, Kapuluang Windward, at Antiyas na Leeward , sa silangan at timog. Ang kalapit na Kapuluang Lucayan sa hilagang-kanluran, na binubuo ng [[Bahamas]] at [[Kapuluang Turcas at Caicos]], at ang pulo ng [[Barbados]] sa Maliliit na Antilyas, ay itinuturing na bahagi ng Karibe kahit hindi nakahanggan sa Dagat Karibe. Ang lahat ng mga pulo sa Antilyas, kabilang ang Kapuluang Lucayan, ay bumubuo sa Kanlurang Indiyas, isang katawagang kadalasang napagpapalit ang gamit sa Karibe. Ang Kapuluan ng [[Bermuda]] ay hindi bahagi ng Karibe sapagkat matatagpuan ito sa Dagat Sargasso sa hilaga, subalit isa itong kasaping kaugnay ng Pamayanang Karibe (''Caribbean Community'' o CARICOM).<ref name=":0">{{Cite web |title=Bermuda Government after General Election of October 1 2020 |url=http://bermuda-online.org/bdagovt.htm |access-date=2024-10-17 |website=bermuda-online.org |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Jacobs |first=Stevenson |date=2003-07-03 |title=Premier signs Caricom deal |url=https://www.royalgazette.com/article/20030703/NEWS/307039988 |access-date=2024-10-17 |website=royalgazette.com |language=en}}</ref> Sa kontinental na kalupaan ng mga Amerika, ang mga baybayin ng Mehiko, Gitnang Amerika, at Timog Amerika na nakaharap sa Karibe, kabilang ang Tangway ng Yucatán sa Mehiko, Departamento ng Kapuluang Bay sa Honduras, ang rehiyong Mosquitia, ang Cartagena at Barranquilla sa [[Kolombiya]], at ang Maracaibo at Cumaná sa [[Benesuwela]], ay itinuturing na bahagi ng Karibe.<ref>{{cite book |last1=Higman |first1=B. W. |title=A Concise History of the Caribbean |date=2011 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521043489 |location=Cambridge |page=xi |language=en}}</ref> Gayundin, ang mga baybaying lugar ng Guyana, [[Surinam]], at [[Pransiya|Pranses]] na [[Guyana]], bagaman hindi nakahanggan sa Dagat Karibe, ay kadalasang ganap na isinasama sa Karibe dahil sa kanilang matibay na ugnayang pampolitika at pangkultura sa rehiyon. Sa heopolitika, ang mga pulo ng Karibe ay karaniwang itinuturing na isang subrehiyon ng Hilagang Amerika, bagaman kung minsan ay isinasama ang mga ito sa Gitnang Amerika, o kaya ay itinuturing na isang hiwalay na subrehiyon.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America "North America"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503170221/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America|date=2015-05-03}}. ''Britannica Concise Encyclopedia''; "associated with the continent is Greenland, the largest island in the world, and such offshore groups as the Arctic Archipelago, the Bahamas, the Greater and Lesser Antilles, the Queen Charlotte Islands, and the Aleutian Islands", but also "North America is bounded&nbsp;... on the south by the Caribbean Sea", and "according to some authorities, North America begins not at the Isthmus of Panama but at the narrows of Tehuantepec". (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite web |title=CIA - The World Factbook -- World |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612212614/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-date=2007-06-12 |access-date=2026-07-06 |website=www.cia.gov |language=en}}</ref> Kung minsan, itinuturing din ang Karibe at Gitnang Amerika bilang magkakaugnay na rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2022-04-09 |title=UNESCO LAC {{!}} United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409031034/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |archive-date=2022-04-09 |access-date=2024-11-09 |website=UNESCO |language=en}}</ref> Sa pangkalahatan, nahahati ang rehiyon ng Karibe sa 33 entidad na pampolitika, kabilang ang 13 nagsasariling estado, 12 dependensiya, 7 teritoryo sa ibayong-dagat, at iba't ibang pinagtatalunang teritoryo. Mula Disyembre 15, 1954 hanggang Oktubre 10, 2010, umiral ang isang teritoryong tinatawag na [[Netherlands Antilles|Antilyas ng Olanda]], na binubuo ng limang pulo na pawang mga dependensiya ng [[Olanda]].<ref>{{Cite news |title=The joy of six |language=en |work=The Economist |url=https://www.economist.com/the-americas/2010/04/29/the-joy-of-six |access-date=2026-07-06 |issn=0013-0613}}</ref> Mula Enero 3, 1958 hanggang Mayo 31, 1962, umiral din ang isang panandaliang unyong pampolitika na tinatawag na Pederasyon ng Kanlurang Indiyas ng [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], na binubuo ng sampung teritoryong nagsasalita ng [[Wikang Ingles|Ingles]] sa Karibe, na pawang mga dependensiya noon ng Britanya. Ang makabagong Karibe ay isa sa mga rehiyong may pinakamataas na pagkakaiba-iba ng mga pangkat-etniko sa daigdig. Bunga ito ng kolonisasyong Europeo ng mga [[Espanya|Espanyol]], [[Inglatera|Ingles]], Olandes, at Pranses; ng kalakalang alipin sa Atlantiko mula sa [[Aprika]]; ng sistema ng kontratang paggawa mula sa [[subkontinenteng Indiyo]] at [[Silangang Asya]]; gayundin ng makabagong imigrasyon mula sa iba't ibang panig ng daigdig. == Etimolohiya == Hinango ng rehiyon ang pangalan nito mula sa mga Karibe (Kalinago), isang pangkat-etnikong [[Katutubong Amerikano]] na dating nanirahan sa Maliliit na Antilyas at sa mga bahagi ng karatig na Timog Amerika. Ang mga kolonyalistang Espanyol ang nagbigay ng pangalang ito sa rehiyon noong panahon ng pananakop ng mga [[Europa|Europeo]] sa mga Amerika.<ref>{{cite encyclopedia |title=Carib |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/eb/article-9020323/Carib |access-date=20 Pebrero 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430031852/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/95780/Carib |archive-date=30 Abril 2008 |quote=inhabited the Lesser Antilles and parts of the neighbouring South American coast at the time of the Spanish conquest. |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Barzey |first=Ursula Petula |date=2023-07-11 |title=10 Facts About The Caribbean Region You May Not Know |url=https://www.caribbeanandco.com/facts-about-the-caribbean-region/ |access-date=2025-10-17 |website=Caribbean & Co. |language=en-US}}</ref> == Kahulugan == [[File:Caribbean_general_map.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Caribbean_general_map.png|thumb|Mapa ng Karibe]] Ang salitang Karibe ay may maraming gamit. Ang pangunahing mga gamit nito ay heograpikal at pampolitika. Maaari ring palawakin ang saklaw ng Karibe upang isama ang mga [[Teritoryo|teritoryong]] may matibay na ugnayang pangkultura at pangkasaysayan sa Aprika, [[pang-aalipin]], [[Europeong pananakop ng Kaamerikahan|kolonisasyong Europeo]], at sistemang plantasyon. * Sa heoskema ng [[Nagkakaisang Bansa|Mga Nagkakaisang Bansa]] para sa mga Amerika, itinuturing ang Karibe bilang isang natatanging rehiyon sa loob ng mga Amerika. * Sa pisyograpiya, ang rehiyon ng Karibe ay pangunahing binubuo ng isang hanay ng mga pulo na pumapalibot sa Dagat Karibe. Sa hilaga, ang rehiyon ay napapaligiran ng [[Golpo ng Mehiko]], Kipot ng [[Florida]], at ng Hilagang Karagatang Atlantiko, na nasa silangan at hilagang-silangan. Sa timog naman ay matatagpuan ang baybayin ng kontinente ng Timog Amerika. == Heograpiya == Nagkakaiba-iba ang heograpiya at klima ng rehiyon ng Karibe. Ang ilang mga pulo sa rehiyon ay may relatibong patag na kalupaang hindi nagmula sa [[bulkan]]. Kabilang dito ang [[Aruba]] (na may ilang maliit na katangiang bulkaniko), [[Curaçao]], Barbados, [[Bonaire]], [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]], Santa Cruz, Bahamas, at [[Antigua]]. Samantala, ang iba ay may matatarik at matataas na kabundukan, gaya ng mga [[pulo ng San Martin]], [[Cuba]], Hispaniola, [[Puerto Rico]], [[Jamaica]], [[Dominica]], [[Montserrat]], Saba, San Eustaquio, San Cristobal, [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]], Santo Tomas, San Juan, Tortola, [[Grenada]], San Vicente, [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]], [[Martinika]], at [[Trinidad at Tobago]]. Nagkakaiba-iba ang mga kahulugan ng mga katawagang Malalaking Antilyas at Maliliit na Antilyas. Bilang bahagi ng Bank ng Puerto Rico at ng mikroplatong Puerto Rico-Kapuluang Birhen, kung minsan ay isinasama ang Kapuluang Birhen sa Malalaking Antilyas. Madalas namang gamitin ang katawagang Maliliit na Antilyas upang tukuyin ang isang arkong pulo na kinabibilangan ng Grenada subalit hindi kasama ang Trinidad at Tobago at ang Antilyas ng Leeward. Ang mga katubigan ng Dagat Karibe ay tahanan ng malalaking pangkat ng mga isdang naglilipat-lipat, mga [[pagong-dagat]], at mga pormasyon ng mga [[bahurang korales]]. Ang Lambak Puerto Rico, na matatagpuan sa hangganan ng Karagatang Atlantiko at Dagat Karibe, sa hilaga lamang ng pulo ng Puerto Rico, ang pinakamalalim na bahagi ng buong [[Karagatang Atlantiko]].<ref>{{cite web |author=ten Brink, Uri |title=Puerto Rico Trench 2003: Cruise Summary Results |url=http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724090028/http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |archive-date=24 Hulyo 2013 |access-date=21 Pebrero 2008 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Matatagpuan ang rehiyon sa kahabaan ng ilang mahahalagang rutang pandagat, kung saan pinagdurugtong ng [[Kanal ng Panama]] ang kanlurang bahagi ng Dagat Karibe at ang [[Karagatang Pasipiko]]. === Mga pangkat ng pulo === Kapuluang Lucayan * [[Bahamas]] * [[Kapuluang Turcas at Caicos]] ([[Reyno Unido]]) Malalaking Antilyas * [[Cuba]] * [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] (Reyno Unido) * [[Jamaica]] * Hispaniola ** [[Haiti]] ** [[Republikang Dominikano]] * [[Puerto Rico]] (Komonwelt ng Estados Unidos) * Kapuluang Birheng Espanyol * [[Pulo ng Navassa]] Maliliit na Antilyas Kapuluang Leeward * [[Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos|Kapuluang Birhen ng Estados Unidos]] (Estados Unidos) ** Santa Cruz ** Santo Tomas ** San Juan ** Pulo ng Water * [[Kapuluang Birhen ng Britanya]] (Reyna Unido) ** Tortola ** Virgin Gorda ** Anegada ** Jost Van Dyke * [[Anguila]] (Reyno Unido) * San Martin, na nahahati sa dalawang nasasakupang pampolitika: ** San Martin (Pransiya) ** Sint Maarten (Kaharian ng Olanda) * San Batolome (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Antigua at Barbuda]] ** Antigua ** Barbuda ** Redonda * Saba (Karibeng Olandes, Olanda) * San Eustaquio (Karibeng Olandes, Olanda) * [[San Cristobal at Nieves]] ** San Cristobal ** Nieves * Montserrat (Reyno Unido) * [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] (Pranses na Antilyas, Pransiya), kabilang ang: ** Les Saintes ** Marie-Galante ** La Désirade Kapuluang Windward * Dominica * Martinique (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]] * [[San Vicente at ang Granadinas]] ** San Vicente ** Ang Grenadines * [[Barbados]] * [[Grenada]] ** Grenada ** Carriacou at Petite Martinique * [[Trinidad at Tobago]] ** Tobago ** Trinidad Antilyas ng Leeward * [[Aruba]] ([[Kaharian ng Olanda]]) * [[Curaçao]] (Kaharian ng Olanda) * [[Bonaire]] (Karibeng Olandes, Olanda) ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Rehiyon sa Amerika]] 3p1pvvn0ukqowwkgnvrs1f4azr9ngaf 2214885 2214884 2026-07-06T15:09:15Z Jojit fb 38 2214885 wikitext text/x-wiki {{otheruses}}{{Infobox continent|title=Karibe|image=Central America and the Caribbean Shaded Relief Map.png|image_size=290|image_caption=Mapa ng rehiyon ng Karibe ng Kaamerikahan|area={{convert|239,681|km2|sqmi|abbr=on}}|population={{UN_Population|Caribbean}}{{UN_Population|ref}}|density={{convert|151.5|/km2|abbr=on}}|GDP_nominal=|GDP_per_capita=|ethnic_groups=Apro-Karibe<br />Indo-Karibe at ibang Asyanong Karibe<br />Puting Karibe<br />Mestisong Karibe<br />Katutubong Karibe|religions={{ublist|item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 73.5% [[Kristiyanismo]] ** 52.3% [[Katolisismo]] ** 20.2% [[Protestantismo]] ** 1.0% ibang Kristiyano {{Tree list/end}} |20.6% walang relihiyon |2.5% relihiyong pambayan |2.1% [[Hinduismo]] |1.3% iba pa<ref>{{cite journal|url=https://brill.com/view/journals/jrd/9/1-2/article-p91_2.xml|title=Religions by Continent|journal=Journal of Religion and Demography|last1=Johnson|first1=Todd M.|last2=Crossing|first2=Peter F.|volume=9|date=14 Oktubre 2022|issue=1–2|pages=91–110|doi=10.1163/2589742x-bja10013|language=en|url-access=subscription}}</ref>}}|demonym=Karibe, Kanlurang Indiyas|countries={{Collapsible list | title = [[Talaan ng mga bansa|13]] | {{Flag|Antigua at Barbuda}} | {{Flag|Bahamas}} | {{Flag|Barbados}} | {{Flag|Cuba}} | {{Flag|Dominica}} | {{Flag|Republikang Dominikano}} | {{Flag|Grenada}} | {{Flag|Haiti}} | {{Flag|Jamaica}} | {{Flag|San Cristobal at Nieves}} | {{Flag|Santa Lucia}} | {{Flag|San Vicente at ang Granadinas}} | {{Flag|Trinidad at Tobago}} }}|time=UTC−05:00 hanggang UTC−04:00|internet=[[Tala ng mga Internet top-level domain|Marami]]|calling_code=[[Tala ng mga kodigong pantawag ng mga bansa|Marami]]|cities={{Collapsible list | title = Pinakamamalaking lungsod |[[Santo Domingo]]|[[Port-au-Prince]]|[[Puerto Espanya]]|[[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]|[[Havana]]|[[Kingston, Jamaica|Kingston]]|[[Santiago de los Caballeros]]|[[Santiago de Cuba]]|[[Willemstad]]|[[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]|[[Punta Cana]]|[[Cap-Haïtien]]|[[Nassau, Bahamas|Nassau]]|[[Paramaribo]]|[[Chetumal]]|[[Spanish Town]]|[[Porlamar]]|[[Cayenne]]|[[Georgetown, Guyana|Georgetown]]|[[Bridgetown]]|[[San Fernando, Trinidad and Tobago|San Fernando]]|[[Belize City]]}}|m49=<code>029</code> – Karibe<br /><code>419</code> <code>003</code> – [[Hilagang Amerika]], [[Amerikang Latino]] at ang Karibe<br /><code>019</code> – [[Kaamerikahan]]<br /><code>001</code> – [[Mundo]]}} Ang '''Karibe''' ay isang rehiyong heopolitikal sa gitna ng [[Kaamerikahan]] na nakasentro sa paligid ng [[Dagat Karibe]] sa Hilagang [[Karagatang Atlantiko]], at sa malaking bahagi ay sumasaklaw sa Kanlurang Indiyas. Napapaligiran ito ng [[Hilagang Amerika]] sa hilaga at sa kanluran sa pamamagitan ng [[Gitnang Amerika]], at ng [[Timog Amerika]] sa timog. Binubuo ito ng maraming pulo, ''cay'' o kayo (maliliit at mabababang pulo), munting pulo, bahura, at mga ''bank'' (mababaw na nakaangat na bahagi ng ilalim ng dagat). Kabilang dito ang Kapuluang Lucayan, Malalaking Antilyas, at Maliliit na Antilyas ng Kanlurang Indiyas; ang mga pulo ng [[Quintana Roo]] at [[Belise]] sa Tangway ng [[Yucatán]]; at ang Kapuluang Bay, mga Kayo ng Miskito, [[Kapuluan ng San Andrés, Providencia at Santa Catalina]], Kapuluang Corn, at Kapuluang San Blas ng Gitnang Amerika. Kabilang din dito ang mga baybaying lugar sa [[Kontinente|kontinental]] na kalupaan ng mga Amerika na nasa hangganan ng rehiyon, mula sa Tangway ng Yucatán sa Hilagang Amerika, dumaraan sa Gitnang Amerika, hanggang sa Guianas sa Timog Amerika.<ref>{{Cite book |last=Engerman |first=Stanley L. |title=A Population History of North America |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-49666-7 |editor-last=Haines |editor-first=Michael R. |pages=483–528 |language=en |chapter=A Population History of the Caribbean |oclc=41118518 |editor-last2=Steckel |editor-first2=Richard Hall}}</ref><ref>{{Cite book |last= |first= |title=Understanding the contemporary Caribbean |publisher=Lynne Rienner |year=2003 |isbn=978-1588266637 |editor-last=Hillman |editor-first=Richard S. |location=London, UK |pages= |language=en |oclc=300280211 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Thomas J.}}</ref> == Pangkalahatang-ideya == Matatagpuan ang rehiyon sa malaking bahagi sa ibabaw ng [[Tektonikong plato|Platong]] Karibe, at binubuo ito ng libu-libong pulo, munting pulo, [[bahura]], at mga kayo.<ref name="brief">{{cite book |last=Rogoziński |first=Jan |url=https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 |title=A Brief History of the Caribbean |publisher=Facts on File, Inc. |year=1999 |isbn=0-8160-3811-2 |edition=Binago |location=New York |pages=[https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 3–4] |language=en |access-date=15 Hulyo 2024 |url-access=registration |via=Internet Archive}}</ref> Binubuo ng mga arkong pulo ang hilaga at silangang hangganan ng Dagat Karibe: ang Malalaking Antilyas sa hilaga at ang Maliliit na Antilyas, na kinabibilangan ng Kapuluang Leeward, Kapuluang Windward, at Antiyas na Leeward , sa silangan at timog. Ang kalapit na Kapuluang Lucayan sa hilagang-kanluran, na binubuo ng [[Bahamas]] at [[Kapuluang Turcas at Caicos]], at ang pulo ng [[Barbados]] sa Maliliit na Antilyas, ay itinuturing na bahagi ng Karibe kahit hindi nakahanggan sa Dagat Karibe. Ang lahat ng mga pulo sa Antilyas, kabilang ang Kapuluang Lucayan, ay bumubuo sa Kanlurang Indiyas, isang katawagang kadalasang napagpapalit ang gamit sa Karibe. Ang Kapuluan ng [[Bermuda]] ay hindi bahagi ng Karibe sapagkat matatagpuan ito sa Dagat Sargasso sa hilaga, subalit isa itong kasaping kaugnay ng Pamayanang Karibe (''Caribbean Community'' o CARICOM).<ref name=":0">{{Cite web |title=Bermuda Government after General Election of October 1 2020 |url=http://bermuda-online.org/bdagovt.htm |access-date=2024-10-17 |website=bermuda-online.org |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Jacobs |first=Stevenson |date=2003-07-03 |title=Premier signs Caricom deal |url=https://www.royalgazette.com/article/20030703/NEWS/307039988 |access-date=2024-10-17 |website=royalgazette.com |language=en}}</ref> Sa kontinental na kalupaan ng mga Amerika, ang mga baybayin ng Mehiko, Gitnang Amerika, at Timog Amerika na nakaharap sa Karibe, kabilang ang Tangway ng Yucatán sa Mehiko, Departamento ng Kapuluang Bay sa Honduras, ang rehiyong Mosquitia, ang Cartagena at Barranquilla sa [[Kolombiya]], at ang Maracaibo at Cumaná sa [[Benesuwela]], ay itinuturing na bahagi ng Karibe.<ref>{{cite book |last1=Higman |first1=B. W. |title=A Concise History of the Caribbean |date=2011 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521043489 |location=Cambridge |page=xi |language=en}}</ref> Gayundin, ang mga baybaying lugar ng Guyana, [[Surinam]], at [[Pransiya|Pranses]] na [[Guyana]], bagaman hindi nakahanggan sa Dagat Karibe, ay kadalasang ganap na isinasama sa Karibe dahil sa kanilang matibay na ugnayang pampolitika at pangkultura sa rehiyon. Sa heopolitika, ang mga pulo ng Karibe ay karaniwang itinuturing na isang subrehiyon ng Hilagang Amerika, bagaman kung minsan ay isinasama ang mga ito sa Gitnang Amerika, o kaya ay itinuturing na isang hiwalay na subrehiyon.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America "North America"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503170221/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America|date=2015-05-03}}. ''Britannica Concise Encyclopedia''; "associated with the continent is Greenland, the largest island in the world, and such offshore groups as the Arctic Archipelago, the Bahamas, the Greater and Lesser Antilles, the Queen Charlotte Islands, and the Aleutian Islands", but also "North America is bounded&nbsp;... on the south by the Caribbean Sea", and "according to some authorities, North America begins not at the Isthmus of Panama but at the narrows of Tehuantepec". (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite web |title=CIA - The World Factbook -- World |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612212614/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-date=2007-06-12 |access-date=2026-07-06 |website=www.cia.gov |language=en}}</ref> Kung minsan, itinuturing din ang Karibe at Gitnang Amerika bilang magkakaugnay na rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2022-04-09 |title=UNESCO LAC {{!}} United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409031034/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |archive-date=2022-04-09 |access-date=2024-11-09 |website=UNESCO |language=en}}</ref> Sa pangkalahatan, nahahati ang rehiyon ng Karibe sa 33 entidad na pampolitika, kabilang ang 13 nagsasariling estado, 12 dependensiya, 7 teritoryo sa ibayong-dagat, at iba't ibang pinagtatalunang teritoryo. Mula Disyembre 15, 1954 hanggang Oktubre 10, 2010, umiral ang isang teritoryong tinatawag na [[Netherlands Antilles|Antilyas ng Olanda]], na binubuo ng limang pulo na pawang mga dependensiya ng [[Olanda]].<ref>{{Cite news |title=The joy of six |language=en |work=The Economist |url=https://www.economist.com/the-americas/2010/04/29/the-joy-of-six |access-date=2026-07-06 |issn=0013-0613}}</ref> Mula Enero 3, 1958 hanggang Mayo 31, 1962, umiral din ang isang panandaliang unyong pampolitika na tinatawag na Pederasyon ng Kanlurang Indiyas ng [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], na binubuo ng sampung teritoryong nagsasalita ng [[Wikang Ingles|Ingles]] sa Karibe, na pawang mga dependensiya noon ng Britanya. Ang makabagong Karibe ay isa sa mga rehiyong may pinakamataas na pagkakaiba-iba ng mga pangkat-etniko sa daigdig. Bunga ito ng kolonisasyong Europeo ng mga [[Espanya|Espanyol]], [[Inglatera|Ingles]], Olandes, at Pranses; ng kalakalang alipin sa Atlantiko mula sa [[Aprika]]; ng sistema ng kontratang paggawa mula sa [[subkontinenteng Indiyo]] at [[Silangang Asya]]; gayundin ng makabagong imigrasyon mula sa iba't ibang panig ng daigdig. == Etimolohiya == Hinango ng rehiyon ang pangalan nito mula sa mga Karibe (Kalinago), isang pangkat-etnikong [[Katutubong Amerikano]] na dating nanirahan sa Maliliit na Antilyas at sa mga bahagi ng karatig na Timog Amerika. Ang mga kolonyalistang Espanyol ang nagbigay ng pangalang ito sa rehiyon noong panahon ng pananakop ng mga [[Europa|Europeo]] sa mga Amerika.<ref>{{cite encyclopedia |title=Carib |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/eb/article-9020323/Carib |access-date=20 Pebrero 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430031852/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/95780/Carib |archive-date=30 Abril 2008 |quote=inhabited the Lesser Antilles and parts of the neighbouring South American coast at the time of the Spanish conquest. |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Barzey |first=Ursula Petula |date=2023-07-11 |title=10 Facts About The Caribbean Region You May Not Know |url=https://www.caribbeanandco.com/facts-about-the-caribbean-region/ |access-date=2025-10-17 |website=Caribbean & Co. |language=en-US}}</ref> == Kahulugan == [[File:Caribbean_general_map.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Caribbean_general_map.png|thumb|Mapa ng Karibe]] Ang salitang Karibe ay may maraming gamit. Ang pangunahing mga gamit nito ay heograpikal at pampolitika. Maaari ring palawakin ang saklaw ng Karibe upang isama ang mga [[Teritoryo|teritoryong]] may matibay na ugnayang pangkultura at pangkasaysayan sa Aprika, [[pang-aalipin]], [[Europeong pananakop ng Kaamerikahan|kolonisasyong Europeo]], at sistemang plantasyon. * Sa heoskema ng [[Nagkakaisang Bansa|Mga Nagkakaisang Bansa]] para sa mga Amerika, itinuturing ang Karibe bilang isang natatanging rehiyon sa loob ng mga Amerika. * Sa pisyograpiya, ang rehiyon ng Karibe ay pangunahing binubuo ng isang hanay ng mga pulo na pumapalibot sa Dagat Karibe. Sa hilaga, ang rehiyon ay napapaligiran ng [[Golpo ng Mehiko]], Kipot ng [[Florida]], at ng Hilagang Karagatang Atlantiko, na nasa silangan at hilagang-silangan. Sa timog naman ay matatagpuan ang baybayin ng kontinente ng Timog Amerika. == Heograpiya == Nagkakaiba-iba ang heograpiya at klima ng rehiyon ng Karibe. Ang ilang mga pulo sa rehiyon ay may relatibong patag na kalupaang hindi nagmula sa [[bulkan]]. Kabilang dito ang [[Aruba]] (na may ilang maliit na katangiang bulkaniko), [[Curaçao]], Barbados, [[Bonaire]], [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]], Santa Cruz, Bahamas, at [[Antigua]]. Samantala, ang iba ay may matatarik at matataas na kabundukan, gaya ng mga [[pulo ng San Martin]], [[Cuba]], Hispaniola, [[Puerto Rico]], [[Jamaica]], [[Dominica]], [[Montserrat]], Saba, San Eustaquio, San Cristobal, [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]], Santo Tomas, San Juan, Tortola, [[Grenada]], San Vicente, [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]], [[Martinika]], at [[Trinidad at Tobago]]. Nagkakaiba-iba ang mga kahulugan ng mga katawagang Malalaking Antilyas at Maliliit na Antilyas. Bilang bahagi ng Bank ng Puerto Rico at ng mikroplatong Puerto Rico-Kapuluang Birhen, kung minsan ay isinasama ang Kapuluang Birhen sa Malalaking Antilyas. Madalas namang gamitin ang katawagang Maliliit na Antilyas upang tukuyin ang isang arkong pulo na kinabibilangan ng Grenada subalit hindi kasama ang Trinidad at Tobago at ang Antilyas ng Leeward. Ang mga katubigan ng Dagat Karibe ay tahanan ng malalaking pangkat ng mga isdang naglilipat-lipat, mga [[pagong-dagat]], at mga pormasyon ng mga [[bahurang korales]]. Ang Lambak Puerto Rico, na matatagpuan sa hangganan ng Karagatang Atlantiko at Dagat Karibe, sa hilaga lamang ng pulo ng Puerto Rico, ang pinakamalalim na bahagi ng buong [[Karagatang Atlantiko]].<ref>{{cite web |author=ten Brink, Uri |title=Puerto Rico Trench 2003: Cruise Summary Results |url=http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724090028/http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |archive-date=24 Hulyo 2013 |access-date=21 Pebrero 2008 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Matatagpuan ang rehiyon sa kahabaan ng ilang mahahalagang rutang pandagat, kung saan pinagdurugtong ng [[Kanal ng Panama]] ang kanlurang bahagi ng Dagat Karibe at ang [[Karagatang Pasipiko]]. === Mga pangkat ng pulo === Kapuluang Lucayan * [[Bahamas]] * [[Kapuluang Turcas at Caicos]] ([[Reyno Unido]]) Malalaking Antilyas * [[Cuba]] * [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] (Reyno Unido) * [[Jamaica]] * Hispaniola ** [[Haiti]] ** [[Republikang Dominikano]] * [[Puerto Rico]] (Komonwelt ng Estados Unidos) * Kapuluang Birheng Espanyol * [[Pulo ng Navassa]] Maliliit na Antilyas Kapuluang Leeward * [[Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos|Kapuluang Birhen ng Estados Unidos]] (Estados Unidos) ** Santa Cruz ** Santo Tomas ** San Juan ** Pulo ng Water * [[Kapuluang Birhen ng Britanya]] (Reyna Unido) ** Tortola ** Virgin Gorda ** Anegada ** Jost Van Dyke * [[Anguila]] (Reyno Unido) * San Martin, na nahahati sa dalawang nasasakupang pampolitika: ** San Martin (Pransiya) ** Sint Maarten (Kaharian ng Olanda) * San Batolome (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Antigua at Barbuda]] ** Antigua ** Barbuda ** Redonda * Saba (Karibeng Olandes, Olanda) * San Eustaquio (Karibeng Olandes, Olanda) * [[San Cristobal at Nieves]] ** San Cristobal ** Nieves * Montserrat (Reyno Unido) * [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] (Pranses na Antilyas, Pransiya), kabilang ang: ** Les Saintes ** Marie-Galante ** La Désirade Kapuluang Windward * Dominica * Martinique (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]] * [[San Vicente at ang Granadinas]] ** San Vicente ** Ang Grenadines * [[Barbados]] * [[Grenada]] ** Grenada ** Carriacou at Petite Martinique * [[Trinidad at Tobago]] ** Tobago ** Trinidad Antilyas ng Leeward * [[Aruba]] ([[Kaharian ng Olanda]]) * [[Curaçao]] (Kaharian ng Olanda) * [[Bonaire]] (Karibeng Olandes, Olanda) ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Rehiyon sa Amerika]] q6kbus2reo9huirxx5dmzlf7ri2tew2 2214886 2214885 2026-07-06T15:10:32Z Jojit fb 38 2214886 wikitext text/x-wiki {{otheruses}}{{Infobox continent|title=Karibe|image=Central America and the Caribbean Shaded Relief Map.png|image_size=290|image_caption=Mapa ng rehiyon ng Karibe ng Kaamerikahan|area={{convert|239,681|km2|sqmi|abbr=on}}|population={{UN_Population|Caribbean}}{{UN_Population|ref}}|density={{convert|151.5|/km2|abbr=on}}|GDP_nominal=|GDP_per_capita=|ethnic_groups=Apro-Karibe<br />Indo-Karibe at ibang Asyanong Karibe<br />Puting Karibe<br />Mestisong Karibe<br />Katutubong Karibe|religions={{ublist|item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 73.5% [[Kristiyanismo]] ** 52.3% [[Katolisismo]] ** 20.2% [[Protestantismo]] ** 1.0% ibang Kristiyano {{Tree list/end}} |20.6% walang relihiyon |2.5% relihiyong pambayan |2.1% [[Hinduismo]] |1.3% iba pa<ref>{{cite journal|url=https://brill.com/view/journals/jrd/9/1-2/article-p91_2.xml|title=Religions by Continent|journal=Journal of Religion and Demography|last1=Johnson|first1=Todd M.|last2=Crossing|first2=Peter F.|volume=9|date=14 Oktubre 2022|issue=1–2|pages=91–110|doi=10.1163/2589742x-bja10013|language=en|url-access=subscription}}</ref>}}|demonym=Karibe, Kanlurang Indiyas|countries={{Collapsible list | title = [[Talaan ng mga bansa|13]] | {{Flag|Antigua at Barbuda}} | {{Flag|Bahamas}} | {{Flag|Barbados}} | {{Flag|Cuba}} | {{Flag|Dominica}} | {{Flag|Republikang Dominikano}} | {{Flag|Grenada}} | {{Flag|Haiti}} | {{Flag|Jamaica}} | {{Flag|San Cristobal at Nieves}} | {{Flag|Santa Lucia}} | {{Flag|San Vicente at ang Granadinas}} | {{Flag|Trinidad at Tobago}} }}|time=UTC−05:00 hanggang UTC−04:00|internet=[[Tala ng mga Internet top-level domain|Marami]]|calling_code=[[Tala ng mga kodigong pantawag ng mga bansa|Marami]]|cities={{Collapsible list | title = Pinakamamalaking lungsod |[[Santo Domingo]]|[[Port-au-Prince]]|[[Puerto Espanya]]|San Juan|[[Havana]]|[[Kingston, Jamaica|Kingston]]|[[Santiago de los Caballeros]]|[[Santiago de Cuba]]|[[Willemstad]]|[[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]|[[Punta Cana]]|[[Cap-Haïtien]]|[[Nassau, Bahamas|Nassau]]|[[Paramaribo]]|[[Chetumal]]|[[Spanish Town]]|[[Porlamar]]|[[Cayenne]]|[[Georgetown, Guyana|Georgetown]]|[[Bridgetown]]|[[San Fernando, Trinidad and Tobago|San Fernando]]|[[Belize City]]}}|m49=<code>029</code> – Karibe<br /><code>419</code> <code>003</code> – [[Hilagang Amerika]], [[Amerikang Latino]] at ang Karibe<br /><code>019</code> – [[Kaamerikahan]]<br /><code>001</code> – [[Mundo]]}} Ang '''Karibe''' ay isang rehiyong heopolitikal sa gitna ng [[Kaamerikahan]] na nakasentro sa paligid ng [[Dagat Karibe]] sa Hilagang [[Karagatang Atlantiko]], at sa malaking bahagi ay sumasaklaw sa Kanlurang Indiyas. Napapaligiran ito ng [[Hilagang Amerika]] sa hilaga at sa kanluran sa pamamagitan ng [[Gitnang Amerika]], at ng [[Timog Amerika]] sa timog. Binubuo ito ng maraming pulo, ''cay'' o kayo (maliliit at mabababang pulo), munting pulo, bahura, at mga ''bank'' (mababaw na nakaangat na bahagi ng ilalim ng dagat). Kabilang dito ang Kapuluang Lucayan, Malalaking Antilyas, at Maliliit na Antilyas ng Kanlurang Indiyas; ang mga pulo ng [[Quintana Roo]] at [[Belise]] sa Tangway ng [[Yucatán]]; at ang Kapuluang Bay, mga Kayo ng Miskito, [[Kapuluan ng San Andrés, Providencia at Santa Catalina]], Kapuluang Corn, at Kapuluang San Blas ng Gitnang Amerika. Kabilang din dito ang mga baybaying lugar sa [[Kontinente|kontinental]] na kalupaan ng mga Amerika na nasa hangganan ng rehiyon, mula sa Tangway ng Yucatán sa Hilagang Amerika, dumaraan sa Gitnang Amerika, hanggang sa Guianas sa Timog Amerika.<ref>{{Cite book |last=Engerman |first=Stanley L. |title=A Population History of North America |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-49666-7 |editor-last=Haines |editor-first=Michael R. |pages=483–528 |language=en |chapter=A Population History of the Caribbean |oclc=41118518 |editor-last2=Steckel |editor-first2=Richard Hall}}</ref><ref>{{Cite book |last= |first= |title=Understanding the contemporary Caribbean |publisher=Lynne Rienner |year=2003 |isbn=978-1588266637 |editor-last=Hillman |editor-first=Richard S. |location=London, UK |pages= |language=en |oclc=300280211 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Thomas J.}}</ref> == Pangkalahatang-ideya == Matatagpuan ang rehiyon sa malaking bahagi sa ibabaw ng [[Tektonikong plato|Platong]] Karibe, at binubuo ito ng libu-libong pulo, munting pulo, [[bahura]], at mga kayo.<ref name="brief">{{cite book |last=Rogoziński |first=Jan |url=https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 |title=A Brief History of the Caribbean |publisher=Facts on File, Inc. |year=1999 |isbn=0-8160-3811-2 |edition=Binago |location=New York |pages=[https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 3–4] |language=en |access-date=15 Hulyo 2024 |url-access=registration |via=Internet Archive}}</ref> Binubuo ng mga arkong pulo ang hilaga at silangang hangganan ng Dagat Karibe: ang Malalaking Antilyas sa hilaga at ang Maliliit na Antilyas, na kinabibilangan ng Kapuluang Leeward, Kapuluang Windward, at Antiyas na Leeward , sa silangan at timog. Ang kalapit na Kapuluang Lucayan sa hilagang-kanluran, na binubuo ng [[Bahamas]] at [[Kapuluang Turcas at Caicos]], at ang pulo ng [[Barbados]] sa Maliliit na Antilyas, ay itinuturing na bahagi ng Karibe kahit hindi nakahanggan sa Dagat Karibe. Ang lahat ng mga pulo sa Antilyas, kabilang ang Kapuluang Lucayan, ay bumubuo sa Kanlurang Indiyas, isang katawagang kadalasang napagpapalit ang gamit sa Karibe. Ang Kapuluan ng [[Bermuda]] ay hindi bahagi ng Karibe sapagkat matatagpuan ito sa Dagat Sargasso sa hilaga, subalit isa itong kasaping kaugnay ng Pamayanang Karibe (''Caribbean Community'' o CARICOM).<ref name=":0">{{Cite web |title=Bermuda Government after General Election of October 1 2020 |url=http://bermuda-online.org/bdagovt.htm |access-date=2024-10-17 |website=bermuda-online.org |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Jacobs |first=Stevenson |date=2003-07-03 |title=Premier signs Caricom deal |url=https://www.royalgazette.com/article/20030703/NEWS/307039988 |access-date=2024-10-17 |website=royalgazette.com |language=en}}</ref> Sa kontinental na kalupaan ng mga Amerika, ang mga baybayin ng Mehiko, Gitnang Amerika, at Timog Amerika na nakaharap sa Karibe, kabilang ang Tangway ng Yucatán sa Mehiko, Departamento ng Kapuluang Bay sa Honduras, ang rehiyong Mosquitia, ang Cartagena at Barranquilla sa [[Kolombiya]], at ang Maracaibo at Cumaná sa [[Benesuwela]], ay itinuturing na bahagi ng Karibe.<ref>{{cite book |last1=Higman |first1=B. W. |title=A Concise History of the Caribbean |date=2011 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521043489 |location=Cambridge |page=xi |language=en}}</ref> Gayundin, ang mga baybaying lugar ng Guyana, [[Surinam]], at [[Pransiya|Pranses]] na [[Guyana]], bagaman hindi nakahanggan sa Dagat Karibe, ay kadalasang ganap na isinasama sa Karibe dahil sa kanilang matibay na ugnayang pampolitika at pangkultura sa rehiyon. Sa heopolitika, ang mga pulo ng Karibe ay karaniwang itinuturing na isang subrehiyon ng Hilagang Amerika, bagaman kung minsan ay isinasama ang mga ito sa Gitnang Amerika, o kaya ay itinuturing na isang hiwalay na subrehiyon.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America "North America"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503170221/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America|date=2015-05-03}}. ''Britannica Concise Encyclopedia''; "associated with the continent is Greenland, the largest island in the world, and such offshore groups as the Arctic Archipelago, the Bahamas, the Greater and Lesser Antilles, the Queen Charlotte Islands, and the Aleutian Islands", but also "North America is bounded&nbsp;... on the south by the Caribbean Sea", and "according to some authorities, North America begins not at the Isthmus of Panama but at the narrows of Tehuantepec". (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite web |title=CIA - The World Factbook -- World |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612212614/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-date=2007-06-12 |access-date=2026-07-06 |website=www.cia.gov |language=en}}</ref> Kung minsan, itinuturing din ang Karibe at Gitnang Amerika bilang magkakaugnay na rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2022-04-09 |title=UNESCO LAC {{!}} United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409031034/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |archive-date=2022-04-09 |access-date=2024-11-09 |website=UNESCO |language=en}}</ref> Sa pangkalahatan, nahahati ang rehiyon ng Karibe sa 33 entidad na pampolitika, kabilang ang 13 nagsasariling estado, 12 dependensiya, 7 teritoryo sa ibayong-dagat, at iba't ibang pinagtatalunang teritoryo. Mula Disyembre 15, 1954 hanggang Oktubre 10, 2010, umiral ang isang teritoryong tinatawag na [[Netherlands Antilles|Antilyas ng Olanda]], na binubuo ng limang pulo na pawang mga dependensiya ng [[Olanda]].<ref>{{Cite news |title=The joy of six |language=en |work=The Economist |url=https://www.economist.com/the-americas/2010/04/29/the-joy-of-six |access-date=2026-07-06 |issn=0013-0613}}</ref> Mula Enero 3, 1958 hanggang Mayo 31, 1962, umiral din ang isang panandaliang unyong pampolitika na tinatawag na Pederasyon ng Kanlurang Indiyas ng [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], na binubuo ng sampung teritoryong nagsasalita ng [[Wikang Ingles|Ingles]] sa Karibe, na pawang mga dependensiya noon ng Britanya. Ang makabagong Karibe ay isa sa mga rehiyong may pinakamataas na pagkakaiba-iba ng mga pangkat-etniko sa daigdig. Bunga ito ng kolonisasyong Europeo ng mga [[Espanya|Espanyol]], [[Inglatera|Ingles]], Olandes, at Pranses; ng kalakalang alipin sa Atlantiko mula sa [[Aprika]]; ng sistema ng kontratang paggawa mula sa [[subkontinenteng Indiyo]] at [[Silangang Asya]]; gayundin ng makabagong imigrasyon mula sa iba't ibang panig ng daigdig. == Etimolohiya == Hinango ng rehiyon ang pangalan nito mula sa mga Karibe (Kalinago), isang pangkat-etnikong [[Katutubong Amerikano]] na dating nanirahan sa Maliliit na Antilyas at sa mga bahagi ng karatig na Timog Amerika. Ang mga kolonyalistang Espanyol ang nagbigay ng pangalang ito sa rehiyon noong panahon ng pananakop ng mga [[Europa|Europeo]] sa mga Amerika.<ref>{{cite encyclopedia |title=Carib |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/eb/article-9020323/Carib |access-date=20 Pebrero 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430031852/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/95780/Carib |archive-date=30 Abril 2008 |quote=inhabited the Lesser Antilles and parts of the neighbouring South American coast at the time of the Spanish conquest. |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Barzey |first=Ursula Petula |date=2023-07-11 |title=10 Facts About The Caribbean Region You May Not Know |url=https://www.caribbeanandco.com/facts-about-the-caribbean-region/ |access-date=2025-10-17 |website=Caribbean & Co. |language=en-US}}</ref> == Kahulugan == [[File:Caribbean_general_map.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Caribbean_general_map.png|thumb|Mapa ng Karibe]] Ang salitang Karibe ay may maraming gamit. Ang pangunahing mga gamit nito ay heograpikal at pampolitika. Maaari ring palawakin ang saklaw ng Karibe upang isama ang mga [[Teritoryo|teritoryong]] may matibay na ugnayang pangkultura at pangkasaysayan sa Aprika, [[pang-aalipin]], [[Europeong pananakop ng Kaamerikahan|kolonisasyong Europeo]], at sistemang plantasyon. * Sa heoskema ng [[Nagkakaisang Bansa|Mga Nagkakaisang Bansa]] para sa mga Amerika, itinuturing ang Karibe bilang isang natatanging rehiyon sa loob ng mga Amerika. * Sa pisyograpiya, ang rehiyon ng Karibe ay pangunahing binubuo ng isang hanay ng mga pulo na pumapalibot sa Dagat Karibe. Sa hilaga, ang rehiyon ay napapaligiran ng [[Golpo ng Mehiko]], Kipot ng [[Florida]], at ng Hilagang Karagatang Atlantiko, na nasa silangan at hilagang-silangan. Sa timog naman ay matatagpuan ang baybayin ng kontinente ng Timog Amerika. == Heograpiya == Nagkakaiba-iba ang heograpiya at klima ng rehiyon ng Karibe. Ang ilang mga pulo sa rehiyon ay may relatibong patag na kalupaang hindi nagmula sa [[bulkan]]. Kabilang dito ang [[Aruba]] (na may ilang maliit na katangiang bulkaniko), [[Curaçao]], Barbados, [[Bonaire]], [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]], Santa Cruz, Bahamas, at [[Antigua]]. Samantala, ang iba ay may matatarik at matataas na kabundukan, gaya ng mga [[pulo ng San Martin]], [[Cuba]], Hispaniola, [[Puerto Rico]], [[Jamaica]], [[Dominica]], [[Montserrat]], Saba, San Eustaquio, San Cristobal, [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]], Santo Tomas, San Juan, Tortola, [[Grenada]], San Vicente, [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]], [[Martinika]], at [[Trinidad at Tobago]]. Nagkakaiba-iba ang mga kahulugan ng mga katawagang Malalaking Antilyas at Maliliit na Antilyas. Bilang bahagi ng Bank ng Puerto Rico at ng mikroplatong Puerto Rico-Kapuluang Birhen, kung minsan ay isinasama ang Kapuluang Birhen sa Malalaking Antilyas. Madalas namang gamitin ang katawagang Maliliit na Antilyas upang tukuyin ang isang arkong pulo na kinabibilangan ng Grenada subalit hindi kasama ang Trinidad at Tobago at ang Antilyas ng Leeward. Ang mga katubigan ng Dagat Karibe ay tahanan ng malalaking pangkat ng mga isdang naglilipat-lipat, mga [[pagong-dagat]], at mga pormasyon ng mga [[bahurang korales]]. Ang Lambak Puerto Rico, na matatagpuan sa hangganan ng Karagatang Atlantiko at Dagat Karibe, sa hilaga lamang ng pulo ng Puerto Rico, ang pinakamalalim na bahagi ng buong [[Karagatang Atlantiko]].<ref>{{cite web |author=ten Brink, Uri |title=Puerto Rico Trench 2003: Cruise Summary Results |url=http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724090028/http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |archive-date=24 Hulyo 2013 |access-date=21 Pebrero 2008 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Matatagpuan ang rehiyon sa kahabaan ng ilang mahahalagang rutang pandagat, kung saan pinagdurugtong ng [[Kanal ng Panama]] ang kanlurang bahagi ng Dagat Karibe at ang [[Karagatang Pasipiko]]. === Mga pangkat ng pulo === Kapuluang Lucayan * [[Bahamas]] * [[Kapuluang Turcas at Caicos]] ([[Reyno Unido]]) Malalaking Antilyas * [[Cuba]] * [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] (Reyno Unido) * [[Jamaica]] * Hispaniola ** [[Haiti]] ** [[Republikang Dominikano]] * [[Puerto Rico]] (Komonwelt ng Estados Unidos) * Kapuluang Birheng Espanyol * [[Pulo ng Navassa]] Maliliit na Antilyas Kapuluang Leeward * [[Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos|Kapuluang Birhen ng Estados Unidos]] (Estados Unidos) ** Santa Cruz ** Santo Tomas ** San Juan ** Pulo ng Water * [[Kapuluang Birhen ng Britanya]] (Reyna Unido) ** Tortola ** Virgin Gorda ** Anegada ** Jost Van Dyke * [[Anguila]] (Reyno Unido) * San Martin, na nahahati sa dalawang nasasakupang pampolitika: ** San Martin (Pransiya) ** Sint Maarten (Kaharian ng Olanda) * San Batolome (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Antigua at Barbuda]] ** Antigua ** Barbuda ** Redonda * Saba (Karibeng Olandes, Olanda) * San Eustaquio (Karibeng Olandes, Olanda) * [[San Cristobal at Nieves]] ** San Cristobal ** Nieves * Montserrat (Reyno Unido) * [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] (Pranses na Antilyas, Pransiya), kabilang ang: ** Les Saintes ** Marie-Galante ** La Désirade Kapuluang Windward * Dominica * Martinique (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]] * [[San Vicente at ang Granadinas]] ** San Vicente ** Ang Grenadines * [[Barbados]] * [[Grenada]] ** Grenada ** Carriacou at Petite Martinique * [[Trinidad at Tobago]] ** Tobago ** Trinidad Antilyas ng Leeward * [[Aruba]] ([[Kaharian ng Olanda]]) * [[Curaçao]] (Kaharian ng Olanda) * [[Bonaire]] (Karibeng Olandes, Olanda) ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Rehiyon sa Amerika]] l1k7ooiqehq4zcjukbujx53ljbyhqd4 2214887 2214886 2026-07-06T15:12:32Z Jojit fb 38 2214887 wikitext text/x-wiki {{otheruses}}{{Infobox continent|title=Karibe|image=Central America and the Caribbean Shaded Relief Map.png|image_size=290|image_caption=Mapa ng rehiyon ng Karibe ng Kaamerikahan|area={{convert|239,681|km2|sqmi|abbr=on}}|population={{UN_Population|Caribbean}}{{UN_Population|ref}}|density={{convert|151.5|/km2|abbr=on}}|GDP_nominal=|GDP_per_capita=|ethnic_groups=Apro-Karibe<br />Indo-Karibe at ibang Asyanong Karibe<br />Puting Karibe<br />Mestisong Karibe<br />Katutubong Karibe|religions={{ublist|item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 73.5% [[Kristiyanismo]] ** 52.3% [[Katolisismo]] ** 20.2% [[Protestantismo]] ** 1.0% ibang Kristiyano {{Tree list/end}} |20.6% walang relihiyon |2.5% relihiyong pambayan |2.1% [[Hinduismo]] |1.3% iba pa<ref>{{cite journal|url=https://brill.com/view/journals/jrd/9/1-2/article-p91_2.xml|title=Religions by Continent|journal=Journal of Religion and Demography|last1=Johnson|first1=Todd M.|last2=Crossing|first2=Peter F.|volume=9|date=14 Oktubre 2022|issue=1–2|pages=91–110|doi=10.1163/2589742x-bja10013|language=en|url-access=subscription}}</ref>}}|demonym=Karibe, Kanlurang Indiyas|countries={{Collapsible list | title = [[Talaan ng mga bansa|13]] | {{Flag|Antigua at Barbuda}} | {{Flag|Bahamas}} | {{Flag|Barbados}} | {{Flag|Cuba}} | {{Flag|Dominica}} | {{Flag|Republikang Dominikano}} | {{Flag|Grenada}} | {{Flag|Haiti}} | {{Flag|Jamaica}} | {{Flag|San Cristobal at Nieves}} | {{Flag|Santa Lucia}} | {{Flag|San Vicente at ang Granadinas}} | {{Flag|Trinidad at Tobago}} }}|time=UTC−05:00 hanggang UTC−04:00|internet=[[Tala ng mga Internet top-level domain|Marami]]|calling_code=[[Tala ng mga kodigong pantawag ng mga bansa|Marami]]|cities={{Collapsible list | title = Pinakamamalaking lungsod |[[Santo Domingo]]|[[Port-au-Prince]]|[[Puerto Espanya]]|San Juan|[[Havana]]|[[Kingston, Jamaica|Kingston]]|Santiago de los Caballeros|Santiago de Cuba|Willemstad|Oranjestad|[[Punta Cana]]|[[Cap-Haïtien]]|[[Nassau, Bahamas|Nassau]]|[[Paramaribo]]|[[Chetumal]]|[[Spanish Town]]|[[Porlamar]]|[[Cayenne]]|[[Georgetown, Guyana|Georgetown]]|[[Bridgetown]]|[[San Fernando, Trinidad and Tobago|San Fernando]]|[[Belize City]]}}|m49=<code>029</code> – Karibe<br /><code>419</code> <code>003</code> – [[Hilagang Amerika]], [[Amerikang Latino]] at ang Karibe<br /><code>019</code> – [[Kaamerikahan]]<br /><code>001</code> – [[Mundo]]}} Ang '''Karibe''' ay isang rehiyong heopolitikal sa gitna ng [[Kaamerikahan]] na nakasentro sa paligid ng [[Dagat Karibe]] sa Hilagang [[Karagatang Atlantiko]], at sa malaking bahagi ay sumasaklaw sa Kanlurang Indiyas. Napapaligiran ito ng [[Hilagang Amerika]] sa hilaga at sa kanluran sa pamamagitan ng [[Gitnang Amerika]], at ng [[Timog Amerika]] sa timog. Binubuo ito ng maraming pulo, ''cay'' o kayo (maliliit at mabababang pulo), munting pulo, bahura, at mga ''bank'' (mababaw na nakaangat na bahagi ng ilalim ng dagat). Kabilang dito ang Kapuluang Lucayan, Malalaking Antilyas, at Maliliit na Antilyas ng Kanlurang Indiyas; ang mga pulo ng [[Quintana Roo]] at [[Belise]] sa Tangway ng [[Yucatán]]; at ang Kapuluang Bay, mga Kayo ng Miskito, [[Kapuluan ng San Andrés, Providencia at Santa Catalina]], Kapuluang Corn, at Kapuluang San Blas ng Gitnang Amerika. Kabilang din dito ang mga baybaying lugar sa [[Kontinente|kontinental]] na kalupaan ng mga Amerika na nasa hangganan ng rehiyon, mula sa Tangway ng Yucatán sa Hilagang Amerika, dumaraan sa Gitnang Amerika, hanggang sa Guianas sa Timog Amerika.<ref>{{Cite book |last=Engerman |first=Stanley L. |title=A Population History of North America |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-49666-7 |editor-last=Haines |editor-first=Michael R. |pages=483–528 |language=en |chapter=A Population History of the Caribbean |oclc=41118518 |editor-last2=Steckel |editor-first2=Richard Hall}}</ref><ref>{{Cite book |last= |first= |title=Understanding the contemporary Caribbean |publisher=Lynne Rienner |year=2003 |isbn=978-1588266637 |editor-last=Hillman |editor-first=Richard S. |location=London, UK |pages= |language=en |oclc=300280211 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Thomas J.}}</ref> == Pangkalahatang-ideya == Matatagpuan ang rehiyon sa malaking bahagi sa ibabaw ng [[Tektonikong plato|Platong]] Karibe, at binubuo ito ng libu-libong pulo, munting pulo, [[bahura]], at mga kayo.<ref name="brief">{{cite book |last=Rogoziński |first=Jan |url=https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 |title=A Brief History of the Caribbean |publisher=Facts on File, Inc. |year=1999 |isbn=0-8160-3811-2 |edition=Binago |location=New York |pages=[https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 3–4] |language=en |access-date=15 Hulyo 2024 |url-access=registration |via=Internet Archive}}</ref> Binubuo ng mga arkong pulo ang hilaga at silangang hangganan ng Dagat Karibe: ang Malalaking Antilyas sa hilaga at ang Maliliit na Antilyas, na kinabibilangan ng Kapuluang Leeward, Kapuluang Windward, at Antiyas na Leeward , sa silangan at timog. Ang kalapit na Kapuluang Lucayan sa hilagang-kanluran, na binubuo ng [[Bahamas]] at [[Kapuluang Turcas at Caicos]], at ang pulo ng [[Barbados]] sa Maliliit na Antilyas, ay itinuturing na bahagi ng Karibe kahit hindi nakahanggan sa Dagat Karibe. Ang lahat ng mga pulo sa Antilyas, kabilang ang Kapuluang Lucayan, ay bumubuo sa Kanlurang Indiyas, isang katawagang kadalasang napagpapalit ang gamit sa Karibe. Ang Kapuluan ng [[Bermuda]] ay hindi bahagi ng Karibe sapagkat matatagpuan ito sa Dagat Sargasso sa hilaga, subalit isa itong kasaping kaugnay ng Pamayanang Karibe (''Caribbean Community'' o CARICOM).<ref name=":0">{{Cite web |title=Bermuda Government after General Election of October 1 2020 |url=http://bermuda-online.org/bdagovt.htm |access-date=2024-10-17 |website=bermuda-online.org |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Jacobs |first=Stevenson |date=2003-07-03 |title=Premier signs Caricom deal |url=https://www.royalgazette.com/article/20030703/NEWS/307039988 |access-date=2024-10-17 |website=royalgazette.com |language=en}}</ref> Sa kontinental na kalupaan ng mga Amerika, ang mga baybayin ng Mehiko, Gitnang Amerika, at Timog Amerika na nakaharap sa Karibe, kabilang ang Tangway ng Yucatán sa Mehiko, Departamento ng Kapuluang Bay sa Honduras, ang rehiyong Mosquitia, ang Cartagena at Barranquilla sa [[Kolombiya]], at ang Maracaibo at Cumaná sa [[Benesuwela]], ay itinuturing na bahagi ng Karibe.<ref>{{cite book |last1=Higman |first1=B. W. |title=A Concise History of the Caribbean |date=2011 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521043489 |location=Cambridge |page=xi |language=en}}</ref> Gayundin, ang mga baybaying lugar ng Guyana, [[Surinam]], at [[Pransiya|Pranses]] na [[Guyana]], bagaman hindi nakahanggan sa Dagat Karibe, ay kadalasang ganap na isinasama sa Karibe dahil sa kanilang matibay na ugnayang pampolitika at pangkultura sa rehiyon. Sa heopolitika, ang mga pulo ng Karibe ay karaniwang itinuturing na isang subrehiyon ng Hilagang Amerika, bagaman kung minsan ay isinasama ang mga ito sa Gitnang Amerika, o kaya ay itinuturing na isang hiwalay na subrehiyon.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America "North America"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503170221/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America|date=2015-05-03}}. ''Britannica Concise Encyclopedia''; "associated with the continent is Greenland, the largest island in the world, and such offshore groups as the Arctic Archipelago, the Bahamas, the Greater and Lesser Antilles, the Queen Charlotte Islands, and the Aleutian Islands", but also "North America is bounded&nbsp;... on the south by the Caribbean Sea", and "according to some authorities, North America begins not at the Isthmus of Panama but at the narrows of Tehuantepec". (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite web |title=CIA - The World Factbook -- World |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612212614/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-date=2007-06-12 |access-date=2026-07-06 |website=www.cia.gov |language=en}}</ref> Kung minsan, itinuturing din ang Karibe at Gitnang Amerika bilang magkakaugnay na rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2022-04-09 |title=UNESCO LAC {{!}} United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409031034/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |archive-date=2022-04-09 |access-date=2024-11-09 |website=UNESCO |language=en}}</ref> Sa pangkalahatan, nahahati ang rehiyon ng Karibe sa 33 entidad na pampolitika, kabilang ang 13 nagsasariling estado, 12 dependensiya, 7 teritoryo sa ibayong-dagat, at iba't ibang pinagtatalunang teritoryo. Mula Disyembre 15, 1954 hanggang Oktubre 10, 2010, umiral ang isang teritoryong tinatawag na [[Netherlands Antilles|Antilyas ng Olanda]], na binubuo ng limang pulo na pawang mga dependensiya ng [[Olanda]].<ref>{{Cite news |title=The joy of six |language=en |work=The Economist |url=https://www.economist.com/the-americas/2010/04/29/the-joy-of-six |access-date=2026-07-06 |issn=0013-0613}}</ref> Mula Enero 3, 1958 hanggang Mayo 31, 1962, umiral din ang isang panandaliang unyong pampolitika na tinatawag na Pederasyon ng Kanlurang Indiyas ng [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], na binubuo ng sampung teritoryong nagsasalita ng [[Wikang Ingles|Ingles]] sa Karibe, na pawang mga dependensiya noon ng Britanya. Ang makabagong Karibe ay isa sa mga rehiyong may pinakamataas na pagkakaiba-iba ng mga pangkat-etniko sa daigdig. Bunga ito ng kolonisasyong Europeo ng mga [[Espanya|Espanyol]], [[Inglatera|Ingles]], Olandes, at Pranses; ng kalakalang alipin sa Atlantiko mula sa [[Aprika]]; ng sistema ng kontratang paggawa mula sa [[subkontinenteng Indiyo]] at [[Silangang Asya]]; gayundin ng makabagong imigrasyon mula sa iba't ibang panig ng daigdig. == Etimolohiya == Hinango ng rehiyon ang pangalan nito mula sa mga Karibe (Kalinago), isang pangkat-etnikong [[Katutubong Amerikano]] na dating nanirahan sa Maliliit na Antilyas at sa mga bahagi ng karatig na Timog Amerika. Ang mga kolonyalistang Espanyol ang nagbigay ng pangalang ito sa rehiyon noong panahon ng pananakop ng mga [[Europa|Europeo]] sa mga Amerika.<ref>{{cite encyclopedia |title=Carib |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/eb/article-9020323/Carib |access-date=20 Pebrero 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430031852/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/95780/Carib |archive-date=30 Abril 2008 |quote=inhabited the Lesser Antilles and parts of the neighbouring South American coast at the time of the Spanish conquest. |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Barzey |first=Ursula Petula |date=2023-07-11 |title=10 Facts About The Caribbean Region You May Not Know |url=https://www.caribbeanandco.com/facts-about-the-caribbean-region/ |access-date=2025-10-17 |website=Caribbean & Co. |language=en-US}}</ref> == Kahulugan == [[File:Caribbean_general_map.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Caribbean_general_map.png|thumb|Mapa ng Karibe]] Ang salitang Karibe ay may maraming gamit. Ang pangunahing mga gamit nito ay heograpikal at pampolitika. Maaari ring palawakin ang saklaw ng Karibe upang isama ang mga [[Teritoryo|teritoryong]] may matibay na ugnayang pangkultura at pangkasaysayan sa Aprika, [[pang-aalipin]], [[Europeong pananakop ng Kaamerikahan|kolonisasyong Europeo]], at sistemang plantasyon. * Sa heoskema ng [[Nagkakaisang Bansa|Mga Nagkakaisang Bansa]] para sa mga Amerika, itinuturing ang Karibe bilang isang natatanging rehiyon sa loob ng mga Amerika. * Sa pisyograpiya, ang rehiyon ng Karibe ay pangunahing binubuo ng isang hanay ng mga pulo na pumapalibot sa Dagat Karibe. Sa hilaga, ang rehiyon ay napapaligiran ng [[Golpo ng Mehiko]], Kipot ng [[Florida]], at ng Hilagang Karagatang Atlantiko, na nasa silangan at hilagang-silangan. Sa timog naman ay matatagpuan ang baybayin ng kontinente ng Timog Amerika. == Heograpiya == Nagkakaiba-iba ang heograpiya at klima ng rehiyon ng Karibe. Ang ilang mga pulo sa rehiyon ay may relatibong patag na kalupaang hindi nagmula sa [[bulkan]]. Kabilang dito ang [[Aruba]] (na may ilang maliit na katangiang bulkaniko), [[Curaçao]], Barbados, [[Bonaire]], [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]], Santa Cruz, Bahamas, at [[Antigua]]. Samantala, ang iba ay may matatarik at matataas na kabundukan, gaya ng mga [[pulo ng San Martin]], [[Cuba]], Hispaniola, [[Puerto Rico]], [[Jamaica]], [[Dominica]], [[Montserrat]], Saba, San Eustaquio, San Cristobal, [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]], Santo Tomas, San Juan, Tortola, [[Grenada]], San Vicente, [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]], [[Martinika]], at [[Trinidad at Tobago]]. Nagkakaiba-iba ang mga kahulugan ng mga katawagang Malalaking Antilyas at Maliliit na Antilyas. Bilang bahagi ng Bank ng Puerto Rico at ng mikroplatong Puerto Rico-Kapuluang Birhen, kung minsan ay isinasama ang Kapuluang Birhen sa Malalaking Antilyas. Madalas namang gamitin ang katawagang Maliliit na Antilyas upang tukuyin ang isang arkong pulo na kinabibilangan ng Grenada subalit hindi kasama ang Trinidad at Tobago at ang Antilyas ng Leeward. Ang mga katubigan ng Dagat Karibe ay tahanan ng malalaking pangkat ng mga isdang naglilipat-lipat, mga [[pagong-dagat]], at mga pormasyon ng mga [[bahurang korales]]. Ang Lambak Puerto Rico, na matatagpuan sa hangganan ng Karagatang Atlantiko at Dagat Karibe, sa hilaga lamang ng pulo ng Puerto Rico, ang pinakamalalim na bahagi ng buong [[Karagatang Atlantiko]].<ref>{{cite web |author=ten Brink, Uri |title=Puerto Rico Trench 2003: Cruise Summary Results |url=http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724090028/http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |archive-date=24 Hulyo 2013 |access-date=21 Pebrero 2008 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Matatagpuan ang rehiyon sa kahabaan ng ilang mahahalagang rutang pandagat, kung saan pinagdurugtong ng [[Kanal ng Panama]] ang kanlurang bahagi ng Dagat Karibe at ang [[Karagatang Pasipiko]]. === Mga pangkat ng pulo === Kapuluang Lucayan * [[Bahamas]] * [[Kapuluang Turcas at Caicos]] ([[Reyno Unido]]) Malalaking Antilyas * [[Cuba]] * [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] (Reyno Unido) * [[Jamaica]] * Hispaniola ** [[Haiti]] ** [[Republikang Dominikano]] * [[Puerto Rico]] (Komonwelt ng Estados Unidos) * Kapuluang Birheng Espanyol * [[Pulo ng Navassa]] Maliliit na Antilyas Kapuluang Leeward * [[Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos|Kapuluang Birhen ng Estados Unidos]] (Estados Unidos) ** Santa Cruz ** Santo Tomas ** San Juan ** Pulo ng Water * [[Kapuluang Birhen ng Britanya]] (Reyna Unido) ** Tortola ** Virgin Gorda ** Anegada ** Jost Van Dyke * [[Anguila]] (Reyno Unido) * San Martin, na nahahati sa dalawang nasasakupang pampolitika: ** San Martin (Pransiya) ** Sint Maarten (Kaharian ng Olanda) * San Batolome (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Antigua at Barbuda]] ** Antigua ** Barbuda ** Redonda * Saba (Karibeng Olandes, Olanda) * San Eustaquio (Karibeng Olandes, Olanda) * [[San Cristobal at Nieves]] ** San Cristobal ** Nieves * Montserrat (Reyno Unido) * [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] (Pranses na Antilyas, Pransiya), kabilang ang: ** Les Saintes ** Marie-Galante ** La Désirade Kapuluang Windward * Dominica * Martinique (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]] * [[San Vicente at ang Granadinas]] ** San Vicente ** Ang Grenadines * [[Barbados]] * [[Grenada]] ** Grenada ** Carriacou at Petite Martinique * [[Trinidad at Tobago]] ** Tobago ** Trinidad Antilyas ng Leeward * [[Aruba]] ([[Kaharian ng Olanda]]) * [[Curaçao]] (Kaharian ng Olanda) * [[Bonaire]] (Karibeng Olandes, Olanda) ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Rehiyon sa Amerika]] og3dx5zgiv30ok7fjoxn4qewz0yozea 2214888 2214887 2026-07-06T15:15:17Z Jojit fb 38 2214888 wikitext text/x-wiki {{otheruses}}{{Infobox continent|title=Karibe|image=Central America and the Caribbean Shaded Relief Map.png|image_size=290|image_caption=Mapa ng rehiyon ng Karibe ng Kaamerikahan|area={{convert|239,681|km2|sqmi|abbr=on}}|population={{UN_Population|Caribbean}}{{UN_Population|ref}}|density={{convert|151.5|/km2|abbr=on}}|GDP_nominal=|GDP_per_capita=|ethnic_groups=Apro-Karibe<br />Indo-Karibe at ibang Asyanong Karibe<br />Puting Karibe<br />Mestisong Karibe<br />Katutubong Karibe|religions={{ublist|item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 73.5% [[Kristiyanismo]] ** 52.3% [[Katolisismo]] ** 20.2% [[Protestantismo]] ** 1.0% ibang Kristiyano {{Tree list/end}} |20.6% walang relihiyon |2.5% relihiyong pambayan |2.1% [[Hinduismo]] |1.3% iba pa<ref>{{cite journal|url=https://brill.com/view/journals/jrd/9/1-2/article-p91_2.xml|title=Religions by Continent|journal=Journal of Religion and Demography|last1=Johnson|first1=Todd M.|last2=Crossing|first2=Peter F.|volume=9|date=14 Oktubre 2022|issue=1–2|pages=91–110|doi=10.1163/2589742x-bja10013|language=en|url-access=subscription}}</ref>}}|demonym=Karibe, Kanlurang Indiyas|countries={{Collapsible list | title = [[Talaan ng mga bansa|13]] | {{Flag|Antigua at Barbuda}} | {{Flag|Bahamas}} | {{Flag|Barbados}} | {{Flag|Cuba}} | {{Flag|Dominica}} | {{Flag|Republikang Dominikano}} | {{Flag|Grenada}} | {{Flag|Haiti}} | {{Flag|Jamaica}} | {{Flag|San Cristobal at Nieves}} | {{Flag|Santa Lucia}} | {{Flag|San Vicente at ang Granadinas}} | {{Flag|Trinidad at Tobago}} }}|time=UTC−05:00 hanggang UTC−04:00|internet=[[Tala ng mga Internet top-level domain|Marami]]|calling_code=[[Tala ng mga kodigong pantawag ng mga bansa|Marami]]|cities={{Collapsible list | title = Pinakamamalaking lungsod |[[Santo Domingo]]|[[Port-au-Prince]]|[[Puerto Espanya]]|San Juan|[[Havana]]|[[Kingston, Jamaica|Kingston]]|Santiago de los Caballeros|Santiago de Cuba|Willemstad|Oranjestad|Punta Cana|Cap-Haïtien|[[Nassau, Bahamas|Nassau]]|[[Paramaribo]]|[[Chetumal]]|[[Spanish Town]]|[[Porlamar]]|[[Cayenne]]|[[Georgetown, Guyana|Georgetown]]|[[Bridgetown]]|[[San Fernando, Trinidad and Tobago|San Fernando]]|[[Belize City]]}}|m49=<code>029</code> – Karibe<br /><code>419</code> <code>003</code> – [[Hilagang Amerika]], [[Amerikang Latino]] at ang Karibe<br /><code>019</code> – [[Kaamerikahan]]<br /><code>001</code> – [[Mundo]]}} Ang '''Karibe''' ay isang rehiyong heopolitikal sa gitna ng [[Kaamerikahan]] na nakasentro sa paligid ng [[Dagat Karibe]] sa Hilagang [[Karagatang Atlantiko]], at sa malaking bahagi ay sumasaklaw sa Kanlurang Indiyas. Napapaligiran ito ng [[Hilagang Amerika]] sa hilaga at sa kanluran sa pamamagitan ng [[Gitnang Amerika]], at ng [[Timog Amerika]] sa timog. Binubuo ito ng maraming pulo, ''cay'' o kayo (maliliit at mabababang pulo), munting pulo, bahura, at mga ''bank'' (mababaw na nakaangat na bahagi ng ilalim ng dagat). Kabilang dito ang Kapuluang Lucayan, Malalaking Antilyas, at Maliliit na Antilyas ng Kanlurang Indiyas; ang mga pulo ng [[Quintana Roo]] at [[Belise]] sa Tangway ng [[Yucatán]]; at ang Kapuluang Bay, mga Kayo ng Miskito, [[Kapuluan ng San Andrés, Providencia at Santa Catalina]], Kapuluang Corn, at Kapuluang San Blas ng Gitnang Amerika. Kabilang din dito ang mga baybaying lugar sa [[Kontinente|kontinental]] na kalupaan ng mga Amerika na nasa hangganan ng rehiyon, mula sa Tangway ng Yucatán sa Hilagang Amerika, dumaraan sa Gitnang Amerika, hanggang sa Guianas sa Timog Amerika.<ref>{{Cite book |last=Engerman |first=Stanley L. |title=A Population History of North America |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-49666-7 |editor-last=Haines |editor-first=Michael R. |pages=483–528 |language=en |chapter=A Population History of the Caribbean |oclc=41118518 |editor-last2=Steckel |editor-first2=Richard Hall}}</ref><ref>{{Cite book |last= |first= |title=Understanding the contemporary Caribbean |publisher=Lynne Rienner |year=2003 |isbn=978-1588266637 |editor-last=Hillman |editor-first=Richard S. |location=London, UK |pages= |language=en |oclc=300280211 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Thomas J.}}</ref> == Pangkalahatang-ideya == Matatagpuan ang rehiyon sa malaking bahagi sa ibabaw ng [[Tektonikong plato|Platong]] Karibe, at binubuo ito ng libu-libong pulo, munting pulo, [[bahura]], at mga kayo.<ref name="brief">{{cite book |last=Rogoziński |first=Jan |url=https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 |title=A Brief History of the Caribbean |publisher=Facts on File, Inc. |year=1999 |isbn=0-8160-3811-2 |edition=Binago |location=New York |pages=[https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 3–4] |language=en |access-date=15 Hulyo 2024 |url-access=registration |via=Internet Archive}}</ref> Binubuo ng mga arkong pulo ang hilaga at silangang hangganan ng Dagat Karibe: ang Malalaking Antilyas sa hilaga at ang Maliliit na Antilyas, na kinabibilangan ng Kapuluang Leeward, Kapuluang Windward, at Antiyas na Leeward , sa silangan at timog. Ang kalapit na Kapuluang Lucayan sa hilagang-kanluran, na binubuo ng [[Bahamas]] at [[Kapuluang Turcas at Caicos]], at ang pulo ng [[Barbados]] sa Maliliit na Antilyas, ay itinuturing na bahagi ng Karibe kahit hindi nakahanggan sa Dagat Karibe. Ang lahat ng mga pulo sa Antilyas, kabilang ang Kapuluang Lucayan, ay bumubuo sa Kanlurang Indiyas, isang katawagang kadalasang napagpapalit ang gamit sa Karibe. Ang Kapuluan ng [[Bermuda]] ay hindi bahagi ng Karibe sapagkat matatagpuan ito sa Dagat Sargasso sa hilaga, subalit isa itong kasaping kaugnay ng Pamayanang Karibe (''Caribbean Community'' o CARICOM).<ref name=":0">{{Cite web |title=Bermuda Government after General Election of October 1 2020 |url=http://bermuda-online.org/bdagovt.htm |access-date=2024-10-17 |website=bermuda-online.org |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Jacobs |first=Stevenson |date=2003-07-03 |title=Premier signs Caricom deal |url=https://www.royalgazette.com/article/20030703/NEWS/307039988 |access-date=2024-10-17 |website=royalgazette.com |language=en}}</ref> Sa kontinental na kalupaan ng mga Amerika, ang mga baybayin ng Mehiko, Gitnang Amerika, at Timog Amerika na nakaharap sa Karibe, kabilang ang Tangway ng Yucatán sa Mehiko, Departamento ng Kapuluang Bay sa Honduras, ang rehiyong Mosquitia, ang Cartagena at Barranquilla sa [[Kolombiya]], at ang Maracaibo at Cumaná sa [[Benesuwela]], ay itinuturing na bahagi ng Karibe.<ref>{{cite book |last1=Higman |first1=B. W. |title=A Concise History of the Caribbean |date=2011 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521043489 |location=Cambridge |page=xi |language=en}}</ref> Gayundin, ang mga baybaying lugar ng Guyana, [[Surinam]], at [[Pransiya|Pranses]] na [[Guyana]], bagaman hindi nakahanggan sa Dagat Karibe, ay kadalasang ganap na isinasama sa Karibe dahil sa kanilang matibay na ugnayang pampolitika at pangkultura sa rehiyon. Sa heopolitika, ang mga pulo ng Karibe ay karaniwang itinuturing na isang subrehiyon ng Hilagang Amerika, bagaman kung minsan ay isinasama ang mga ito sa Gitnang Amerika, o kaya ay itinuturing na isang hiwalay na subrehiyon.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America "North America"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503170221/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America|date=2015-05-03}}. ''Britannica Concise Encyclopedia''; "associated with the continent is Greenland, the largest island in the world, and such offshore groups as the Arctic Archipelago, the Bahamas, the Greater and Lesser Antilles, the Queen Charlotte Islands, and the Aleutian Islands", but also "North America is bounded&nbsp;... on the south by the Caribbean Sea", and "according to some authorities, North America begins not at the Isthmus of Panama but at the narrows of Tehuantepec". (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite web |title=CIA - The World Factbook -- World |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612212614/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-date=2007-06-12 |access-date=2026-07-06 |website=www.cia.gov |language=en}}</ref> Kung minsan, itinuturing din ang Karibe at Gitnang Amerika bilang magkakaugnay na rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2022-04-09 |title=UNESCO LAC {{!}} United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409031034/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |archive-date=2022-04-09 |access-date=2024-11-09 |website=UNESCO |language=en}}</ref> Sa pangkalahatan, nahahati ang rehiyon ng Karibe sa 33 entidad na pampolitika, kabilang ang 13 nagsasariling estado, 12 dependensiya, 7 teritoryo sa ibayong-dagat, at iba't ibang pinagtatalunang teritoryo. Mula Disyembre 15, 1954 hanggang Oktubre 10, 2010, umiral ang isang teritoryong tinatawag na [[Netherlands Antilles|Antilyas ng Olanda]], na binubuo ng limang pulo na pawang mga dependensiya ng [[Olanda]].<ref>{{Cite news |title=The joy of six |language=en |work=The Economist |url=https://www.economist.com/the-americas/2010/04/29/the-joy-of-six |access-date=2026-07-06 |issn=0013-0613}}</ref> Mula Enero 3, 1958 hanggang Mayo 31, 1962, umiral din ang isang panandaliang unyong pampolitika na tinatawag na Pederasyon ng Kanlurang Indiyas ng [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], na binubuo ng sampung teritoryong nagsasalita ng [[Wikang Ingles|Ingles]] sa Karibe, na pawang mga dependensiya noon ng Britanya. Ang makabagong Karibe ay isa sa mga rehiyong may pinakamataas na pagkakaiba-iba ng mga pangkat-etniko sa daigdig. Bunga ito ng kolonisasyong Europeo ng mga [[Espanya|Espanyol]], [[Inglatera|Ingles]], Olandes, at Pranses; ng kalakalang alipin sa Atlantiko mula sa [[Aprika]]; ng sistema ng kontratang paggawa mula sa [[subkontinenteng Indiyo]] at [[Silangang Asya]]; gayundin ng makabagong imigrasyon mula sa iba't ibang panig ng daigdig. == Etimolohiya == Hinango ng rehiyon ang pangalan nito mula sa mga Karibe (Kalinago), isang pangkat-etnikong [[Katutubong Amerikano]] na dating nanirahan sa Maliliit na Antilyas at sa mga bahagi ng karatig na Timog Amerika. Ang mga kolonyalistang Espanyol ang nagbigay ng pangalang ito sa rehiyon noong panahon ng pananakop ng mga [[Europa|Europeo]] sa mga Amerika.<ref>{{cite encyclopedia |title=Carib |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/eb/article-9020323/Carib |access-date=20 Pebrero 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430031852/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/95780/Carib |archive-date=30 Abril 2008 |quote=inhabited the Lesser Antilles and parts of the neighbouring South American coast at the time of the Spanish conquest. |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Barzey |first=Ursula Petula |date=2023-07-11 |title=10 Facts About The Caribbean Region You May Not Know |url=https://www.caribbeanandco.com/facts-about-the-caribbean-region/ |access-date=2025-10-17 |website=Caribbean & Co. |language=en-US}}</ref> == Kahulugan == [[File:Caribbean_general_map.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Caribbean_general_map.png|thumb|Mapa ng Karibe]] Ang salitang Karibe ay may maraming gamit. Ang pangunahing mga gamit nito ay heograpikal at pampolitika. Maaari ring palawakin ang saklaw ng Karibe upang isama ang mga [[Teritoryo|teritoryong]] may matibay na ugnayang pangkultura at pangkasaysayan sa Aprika, [[pang-aalipin]], [[Europeong pananakop ng Kaamerikahan|kolonisasyong Europeo]], at sistemang plantasyon. * Sa heoskema ng [[Nagkakaisang Bansa|Mga Nagkakaisang Bansa]] para sa mga Amerika, itinuturing ang Karibe bilang isang natatanging rehiyon sa loob ng mga Amerika. * Sa pisyograpiya, ang rehiyon ng Karibe ay pangunahing binubuo ng isang hanay ng mga pulo na pumapalibot sa Dagat Karibe. Sa hilaga, ang rehiyon ay napapaligiran ng [[Golpo ng Mehiko]], Kipot ng [[Florida]], at ng Hilagang Karagatang Atlantiko, na nasa silangan at hilagang-silangan. Sa timog naman ay matatagpuan ang baybayin ng kontinente ng Timog Amerika. == Heograpiya == Nagkakaiba-iba ang heograpiya at klima ng rehiyon ng Karibe. Ang ilang mga pulo sa rehiyon ay may relatibong patag na kalupaang hindi nagmula sa [[bulkan]]. Kabilang dito ang [[Aruba]] (na may ilang maliit na katangiang bulkaniko), [[Curaçao]], Barbados, [[Bonaire]], [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]], Santa Cruz, Bahamas, at [[Antigua]]. Samantala, ang iba ay may matatarik at matataas na kabundukan, gaya ng mga [[pulo ng San Martin]], [[Cuba]], Hispaniola, [[Puerto Rico]], [[Jamaica]], [[Dominica]], [[Montserrat]], Saba, San Eustaquio, San Cristobal, [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]], Santo Tomas, San Juan, Tortola, [[Grenada]], San Vicente, [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]], [[Martinika]], at [[Trinidad at Tobago]]. Nagkakaiba-iba ang mga kahulugan ng mga katawagang Malalaking Antilyas at Maliliit na Antilyas. Bilang bahagi ng Bank ng Puerto Rico at ng mikroplatong Puerto Rico-Kapuluang Birhen, kung minsan ay isinasama ang Kapuluang Birhen sa Malalaking Antilyas. Madalas namang gamitin ang katawagang Maliliit na Antilyas upang tukuyin ang isang arkong pulo na kinabibilangan ng Grenada subalit hindi kasama ang Trinidad at Tobago at ang Antilyas ng Leeward. Ang mga katubigan ng Dagat Karibe ay tahanan ng malalaking pangkat ng mga isdang naglilipat-lipat, mga [[pagong-dagat]], at mga pormasyon ng mga [[bahurang korales]]. Ang Lambak Puerto Rico, na matatagpuan sa hangganan ng Karagatang Atlantiko at Dagat Karibe, sa hilaga lamang ng pulo ng Puerto Rico, ang pinakamalalim na bahagi ng buong [[Karagatang Atlantiko]].<ref>{{cite web |author=ten Brink, Uri |title=Puerto Rico Trench 2003: Cruise Summary Results |url=http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724090028/http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |archive-date=24 Hulyo 2013 |access-date=21 Pebrero 2008 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Matatagpuan ang rehiyon sa kahabaan ng ilang mahahalagang rutang pandagat, kung saan pinagdurugtong ng [[Kanal ng Panama]] ang kanlurang bahagi ng Dagat Karibe at ang [[Karagatang Pasipiko]]. === Mga pangkat ng pulo === Kapuluang Lucayan * [[Bahamas]] * [[Kapuluang Turcas at Caicos]] ([[Reyno Unido]]) Malalaking Antilyas * [[Cuba]] * [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] (Reyno Unido) * [[Jamaica]] * Hispaniola ** [[Haiti]] ** [[Republikang Dominikano]] * [[Puerto Rico]] (Komonwelt ng Estados Unidos) * Kapuluang Birheng Espanyol * [[Pulo ng Navassa]] Maliliit na Antilyas Kapuluang Leeward * [[Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos|Kapuluang Birhen ng Estados Unidos]] (Estados Unidos) ** Santa Cruz ** Santo Tomas ** San Juan ** Pulo ng Water * [[Kapuluang Birhen ng Britanya]] (Reyna Unido) ** Tortola ** Virgin Gorda ** Anegada ** Jost Van Dyke * [[Anguila]] (Reyno Unido) * San Martin, na nahahati sa dalawang nasasakupang pampolitika: ** San Martin (Pransiya) ** Sint Maarten (Kaharian ng Olanda) * San Batolome (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Antigua at Barbuda]] ** Antigua ** Barbuda ** Redonda * Saba (Karibeng Olandes, Olanda) * San Eustaquio (Karibeng Olandes, Olanda) * [[San Cristobal at Nieves]] ** San Cristobal ** Nieves * Montserrat (Reyno Unido) * [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] (Pranses na Antilyas, Pransiya), kabilang ang: ** Les Saintes ** Marie-Galante ** La Désirade Kapuluang Windward * Dominica * Martinique (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]] * [[San Vicente at ang Granadinas]] ** San Vicente ** Ang Grenadines * [[Barbados]] * [[Grenada]] ** Grenada ** Carriacou at Petite Martinique * [[Trinidad at Tobago]] ** Tobago ** Trinidad Antilyas ng Leeward * [[Aruba]] ([[Kaharian ng Olanda]]) * [[Curaçao]] (Kaharian ng Olanda) * [[Bonaire]] (Karibeng Olandes, Olanda) ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Rehiyon sa Amerika]] m7vqkjr4aethyrr9i014lkk4mf9tmcr 2214889 2214888 2026-07-06T15:16:06Z Jojit fb 38 2214889 wikitext text/x-wiki {{otheruses}}{{Infobox continent|title=Karibe|image=Central America and the Caribbean Shaded Relief Map.png|image_size=290|image_caption=Mapa ng rehiyon ng Karibe ng Kaamerikahan|area={{convert|239,681|km2|sqmi|abbr=on}}|population={{UN_Population|Caribbean}}{{UN_Population|ref}}|density={{convert|151.5|/km2|abbr=on}}|GDP_nominal=|GDP_per_capita=|ethnic_groups=Apro-Karibe<br />Indo-Karibe at ibang Asyanong Karibe<br />Puting Karibe<br />Mestisong Karibe<br />Katutubong Karibe|religions={{ublist|item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 73.5% [[Kristiyanismo]] ** 52.3% [[Katolisismo]] ** 20.2% [[Protestantismo]] ** 1.0% ibang Kristiyano {{Tree list/end}} |20.6% walang relihiyon |2.5% relihiyong pambayan |2.1% [[Hinduismo]] |1.3% iba pa<ref>{{cite journal|url=https://brill.com/view/journals/jrd/9/1-2/article-p91_2.xml|title=Religions by Continent|journal=Journal of Religion and Demography|last1=Johnson|first1=Todd M.|last2=Crossing|first2=Peter F.|volume=9|date=14 Oktubre 2022|issue=1–2|pages=91–110|doi=10.1163/2589742x-bja10013|language=en|url-access=subscription}}</ref>}}|demonym=Karibe, Kanlurang Indiyas|countries={{Collapsible list | title = [[Talaan ng mga bansa|13]] | {{Flag|Antigua at Barbuda}} | {{Flag|Bahamas}} | {{Flag|Barbados}} | {{Flag|Cuba}} | {{Flag|Dominica}} | {{Flag|Republikang Dominikano}} | {{Flag|Grenada}} | {{Flag|Haiti}} | {{Flag|Jamaica}} | {{Flag|San Cristobal at Nieves}} | {{Flag|Santa Lucia}} | {{Flag|San Vicente at ang Granadinas}} | {{Flag|Trinidad at Tobago}} }}|time=UTC−05:00 hanggang UTC−04:00|internet=[[Tala ng mga Internet top-level domain|Marami]]|calling_code=[[Tala ng mga kodigong pantawag ng mga bansa|Marami]]|cities={{Collapsible list | title = Pinakamamalaking lungsod |[[Santo Domingo]]|[[Port-au-Prince]]|[[Puerto Espanya]]|San Juan|[[Havana]]|[[Kingston, Jamaica|Kingston]]|Santiago de los Caballeros|Santiago de Cuba|Willemstad|Oranjestad|Punta Cana|Cap-Haïtien|[[Nassau, Bahamas|Nassau]]|[[Paramaribo]]|Chetumal|Spanish Town|[[Porlamar]]|[[Cayenne]]|[[Georgetown, Guyana|Georgetown]]|[[Bridgetown]]|[[San Fernando, Trinidad and Tobago|San Fernando]]|[[Belize City]]}}|m49=<code>029</code> – Karibe<br /><code>419</code> <code>003</code> – [[Hilagang Amerika]], [[Amerikang Latino]] at ang Karibe<br /><code>019</code> – [[Kaamerikahan]]<br /><code>001</code> – [[Mundo]]}} Ang '''Karibe''' ay isang rehiyong heopolitikal sa gitna ng [[Kaamerikahan]] na nakasentro sa paligid ng [[Dagat Karibe]] sa Hilagang [[Karagatang Atlantiko]], at sa malaking bahagi ay sumasaklaw sa Kanlurang Indiyas. Napapaligiran ito ng [[Hilagang Amerika]] sa hilaga at sa kanluran sa pamamagitan ng [[Gitnang Amerika]], at ng [[Timog Amerika]] sa timog. Binubuo ito ng maraming pulo, ''cay'' o kayo (maliliit at mabababang pulo), munting pulo, bahura, at mga ''bank'' (mababaw na nakaangat na bahagi ng ilalim ng dagat). Kabilang dito ang Kapuluang Lucayan, Malalaking Antilyas, at Maliliit na Antilyas ng Kanlurang Indiyas; ang mga pulo ng [[Quintana Roo]] at [[Belise]] sa Tangway ng [[Yucatán]]; at ang Kapuluang Bay, mga Kayo ng Miskito, [[Kapuluan ng San Andrés, Providencia at Santa Catalina]], Kapuluang Corn, at Kapuluang San Blas ng Gitnang Amerika. Kabilang din dito ang mga baybaying lugar sa [[Kontinente|kontinental]] na kalupaan ng mga Amerika na nasa hangganan ng rehiyon, mula sa Tangway ng Yucatán sa Hilagang Amerika, dumaraan sa Gitnang Amerika, hanggang sa Guianas sa Timog Amerika.<ref>{{Cite book |last=Engerman |first=Stanley L. |title=A Population History of North America |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-49666-7 |editor-last=Haines |editor-first=Michael R. |pages=483–528 |language=en |chapter=A Population History of the Caribbean |oclc=41118518 |editor-last2=Steckel |editor-first2=Richard Hall}}</ref><ref>{{Cite book |last= |first= |title=Understanding the contemporary Caribbean |publisher=Lynne Rienner |year=2003 |isbn=978-1588266637 |editor-last=Hillman |editor-first=Richard S. |location=London, UK |pages= |language=en |oclc=300280211 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Thomas J.}}</ref> == Pangkalahatang-ideya == Matatagpuan ang rehiyon sa malaking bahagi sa ibabaw ng [[Tektonikong plato|Platong]] Karibe, at binubuo ito ng libu-libong pulo, munting pulo, [[bahura]], at mga kayo.<ref name="brief">{{cite book |last=Rogoziński |first=Jan |url=https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 |title=A Brief History of the Caribbean |publisher=Facts on File, Inc. |year=1999 |isbn=0-8160-3811-2 |edition=Binago |location=New York |pages=[https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 3–4] |language=en |access-date=15 Hulyo 2024 |url-access=registration |via=Internet Archive}}</ref> Binubuo ng mga arkong pulo ang hilaga at silangang hangganan ng Dagat Karibe: ang Malalaking Antilyas sa hilaga at ang Maliliit na Antilyas, na kinabibilangan ng Kapuluang Leeward, Kapuluang Windward, at Antiyas na Leeward , sa silangan at timog. Ang kalapit na Kapuluang Lucayan sa hilagang-kanluran, na binubuo ng [[Bahamas]] at [[Kapuluang Turcas at Caicos]], at ang pulo ng [[Barbados]] sa Maliliit na Antilyas, ay itinuturing na bahagi ng Karibe kahit hindi nakahanggan sa Dagat Karibe. Ang lahat ng mga pulo sa Antilyas, kabilang ang Kapuluang Lucayan, ay bumubuo sa Kanlurang Indiyas, isang katawagang kadalasang napagpapalit ang gamit sa Karibe. Ang Kapuluan ng [[Bermuda]] ay hindi bahagi ng Karibe sapagkat matatagpuan ito sa Dagat Sargasso sa hilaga, subalit isa itong kasaping kaugnay ng Pamayanang Karibe (''Caribbean Community'' o CARICOM).<ref name=":0">{{Cite web |title=Bermuda Government after General Election of October 1 2020 |url=http://bermuda-online.org/bdagovt.htm |access-date=2024-10-17 |website=bermuda-online.org |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Jacobs |first=Stevenson |date=2003-07-03 |title=Premier signs Caricom deal |url=https://www.royalgazette.com/article/20030703/NEWS/307039988 |access-date=2024-10-17 |website=royalgazette.com |language=en}}</ref> Sa kontinental na kalupaan ng mga Amerika, ang mga baybayin ng Mehiko, Gitnang Amerika, at Timog Amerika na nakaharap sa Karibe, kabilang ang Tangway ng Yucatán sa Mehiko, Departamento ng Kapuluang Bay sa Honduras, ang rehiyong Mosquitia, ang Cartagena at Barranquilla sa [[Kolombiya]], at ang Maracaibo at Cumaná sa [[Benesuwela]], ay itinuturing na bahagi ng Karibe.<ref>{{cite book |last1=Higman |first1=B. W. |title=A Concise History of the Caribbean |date=2011 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521043489 |location=Cambridge |page=xi |language=en}}</ref> Gayundin, ang mga baybaying lugar ng Guyana, [[Surinam]], at [[Pransiya|Pranses]] na [[Guyana]], bagaman hindi nakahanggan sa Dagat Karibe, ay kadalasang ganap na isinasama sa Karibe dahil sa kanilang matibay na ugnayang pampolitika at pangkultura sa rehiyon. Sa heopolitika, ang mga pulo ng Karibe ay karaniwang itinuturing na isang subrehiyon ng Hilagang Amerika, bagaman kung minsan ay isinasama ang mga ito sa Gitnang Amerika, o kaya ay itinuturing na isang hiwalay na subrehiyon.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America "North America"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503170221/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America|date=2015-05-03}}. ''Britannica Concise Encyclopedia''; "associated with the continent is Greenland, the largest island in the world, and such offshore groups as the Arctic Archipelago, the Bahamas, the Greater and Lesser Antilles, the Queen Charlotte Islands, and the Aleutian Islands", but also "North America is bounded&nbsp;... on the south by the Caribbean Sea", and "according to some authorities, North America begins not at the Isthmus of Panama but at the narrows of Tehuantepec". (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite web |title=CIA - The World Factbook -- World |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612212614/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-date=2007-06-12 |access-date=2026-07-06 |website=www.cia.gov |language=en}}</ref> Kung minsan, itinuturing din ang Karibe at Gitnang Amerika bilang magkakaugnay na rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2022-04-09 |title=UNESCO LAC {{!}} United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409031034/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |archive-date=2022-04-09 |access-date=2024-11-09 |website=UNESCO |language=en}}</ref> Sa pangkalahatan, nahahati ang rehiyon ng Karibe sa 33 entidad na pampolitika, kabilang ang 13 nagsasariling estado, 12 dependensiya, 7 teritoryo sa ibayong-dagat, at iba't ibang pinagtatalunang teritoryo. Mula Disyembre 15, 1954 hanggang Oktubre 10, 2010, umiral ang isang teritoryong tinatawag na [[Netherlands Antilles|Antilyas ng Olanda]], na binubuo ng limang pulo na pawang mga dependensiya ng [[Olanda]].<ref>{{Cite news |title=The joy of six |language=en |work=The Economist |url=https://www.economist.com/the-americas/2010/04/29/the-joy-of-six |access-date=2026-07-06 |issn=0013-0613}}</ref> Mula Enero 3, 1958 hanggang Mayo 31, 1962, umiral din ang isang panandaliang unyong pampolitika na tinatawag na Pederasyon ng Kanlurang Indiyas ng [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], na binubuo ng sampung teritoryong nagsasalita ng [[Wikang Ingles|Ingles]] sa Karibe, na pawang mga dependensiya noon ng Britanya. Ang makabagong Karibe ay isa sa mga rehiyong may pinakamataas na pagkakaiba-iba ng mga pangkat-etniko sa daigdig. Bunga ito ng kolonisasyong Europeo ng mga [[Espanya|Espanyol]], [[Inglatera|Ingles]], Olandes, at Pranses; ng kalakalang alipin sa Atlantiko mula sa [[Aprika]]; ng sistema ng kontratang paggawa mula sa [[subkontinenteng Indiyo]] at [[Silangang Asya]]; gayundin ng makabagong imigrasyon mula sa iba't ibang panig ng daigdig. == Etimolohiya == Hinango ng rehiyon ang pangalan nito mula sa mga Karibe (Kalinago), isang pangkat-etnikong [[Katutubong Amerikano]] na dating nanirahan sa Maliliit na Antilyas at sa mga bahagi ng karatig na Timog Amerika. Ang mga kolonyalistang Espanyol ang nagbigay ng pangalang ito sa rehiyon noong panahon ng pananakop ng mga [[Europa|Europeo]] sa mga Amerika.<ref>{{cite encyclopedia |title=Carib |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/eb/article-9020323/Carib |access-date=20 Pebrero 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430031852/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/95780/Carib |archive-date=30 Abril 2008 |quote=inhabited the Lesser Antilles and parts of the neighbouring South American coast at the time of the Spanish conquest. |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Barzey |first=Ursula Petula |date=2023-07-11 |title=10 Facts About The Caribbean Region You May Not Know |url=https://www.caribbeanandco.com/facts-about-the-caribbean-region/ |access-date=2025-10-17 |website=Caribbean & Co. |language=en-US}}</ref> == Kahulugan == [[File:Caribbean_general_map.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Caribbean_general_map.png|thumb|Mapa ng Karibe]] Ang salitang Karibe ay may maraming gamit. Ang pangunahing mga gamit nito ay heograpikal at pampolitika. Maaari ring palawakin ang saklaw ng Karibe upang isama ang mga [[Teritoryo|teritoryong]] may matibay na ugnayang pangkultura at pangkasaysayan sa Aprika, [[pang-aalipin]], [[Europeong pananakop ng Kaamerikahan|kolonisasyong Europeo]], at sistemang plantasyon. * Sa heoskema ng [[Nagkakaisang Bansa|Mga Nagkakaisang Bansa]] para sa mga Amerika, itinuturing ang Karibe bilang isang natatanging rehiyon sa loob ng mga Amerika. * Sa pisyograpiya, ang rehiyon ng Karibe ay pangunahing binubuo ng isang hanay ng mga pulo na pumapalibot sa Dagat Karibe. Sa hilaga, ang rehiyon ay napapaligiran ng [[Golpo ng Mehiko]], Kipot ng [[Florida]], at ng Hilagang Karagatang Atlantiko, na nasa silangan at hilagang-silangan. Sa timog naman ay matatagpuan ang baybayin ng kontinente ng Timog Amerika. == Heograpiya == Nagkakaiba-iba ang heograpiya at klima ng rehiyon ng Karibe. Ang ilang mga pulo sa rehiyon ay may relatibong patag na kalupaang hindi nagmula sa [[bulkan]]. Kabilang dito ang [[Aruba]] (na may ilang maliit na katangiang bulkaniko), [[Curaçao]], Barbados, [[Bonaire]], [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]], Santa Cruz, Bahamas, at [[Antigua]]. Samantala, ang iba ay may matatarik at matataas na kabundukan, gaya ng mga [[pulo ng San Martin]], [[Cuba]], Hispaniola, [[Puerto Rico]], [[Jamaica]], [[Dominica]], [[Montserrat]], Saba, San Eustaquio, San Cristobal, [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]], Santo Tomas, San Juan, Tortola, [[Grenada]], San Vicente, [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]], [[Martinika]], at [[Trinidad at Tobago]]. Nagkakaiba-iba ang mga kahulugan ng mga katawagang Malalaking Antilyas at Maliliit na Antilyas. Bilang bahagi ng Bank ng Puerto Rico at ng mikroplatong Puerto Rico-Kapuluang Birhen, kung minsan ay isinasama ang Kapuluang Birhen sa Malalaking Antilyas. Madalas namang gamitin ang katawagang Maliliit na Antilyas upang tukuyin ang isang arkong pulo na kinabibilangan ng Grenada subalit hindi kasama ang Trinidad at Tobago at ang Antilyas ng Leeward. Ang mga katubigan ng Dagat Karibe ay tahanan ng malalaking pangkat ng mga isdang naglilipat-lipat, mga [[pagong-dagat]], at mga pormasyon ng mga [[bahurang korales]]. Ang Lambak Puerto Rico, na matatagpuan sa hangganan ng Karagatang Atlantiko at Dagat Karibe, sa hilaga lamang ng pulo ng Puerto Rico, ang pinakamalalim na bahagi ng buong [[Karagatang Atlantiko]].<ref>{{cite web |author=ten Brink, Uri |title=Puerto Rico Trench 2003: Cruise Summary Results |url=http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724090028/http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |archive-date=24 Hulyo 2013 |access-date=21 Pebrero 2008 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Matatagpuan ang rehiyon sa kahabaan ng ilang mahahalagang rutang pandagat, kung saan pinagdurugtong ng [[Kanal ng Panama]] ang kanlurang bahagi ng Dagat Karibe at ang [[Karagatang Pasipiko]]. === Mga pangkat ng pulo === Kapuluang Lucayan * [[Bahamas]] * [[Kapuluang Turcas at Caicos]] ([[Reyno Unido]]) Malalaking Antilyas * [[Cuba]] * [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] (Reyno Unido) * [[Jamaica]] * Hispaniola ** [[Haiti]] ** [[Republikang Dominikano]] * [[Puerto Rico]] (Komonwelt ng Estados Unidos) * Kapuluang Birheng Espanyol * [[Pulo ng Navassa]] Maliliit na Antilyas Kapuluang Leeward * [[Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos|Kapuluang Birhen ng Estados Unidos]] (Estados Unidos) ** Santa Cruz ** Santo Tomas ** San Juan ** Pulo ng Water * [[Kapuluang Birhen ng Britanya]] (Reyna Unido) ** Tortola ** Virgin Gorda ** Anegada ** Jost Van Dyke * [[Anguila]] (Reyno Unido) * San Martin, na nahahati sa dalawang nasasakupang pampolitika: ** San Martin (Pransiya) ** Sint Maarten (Kaharian ng Olanda) * San Batolome (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Antigua at Barbuda]] ** Antigua ** Barbuda ** Redonda * Saba (Karibeng Olandes, Olanda) * San Eustaquio (Karibeng Olandes, Olanda) * [[San Cristobal at Nieves]] ** San Cristobal ** Nieves * Montserrat (Reyno Unido) * [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] (Pranses na Antilyas, Pransiya), kabilang ang: ** Les Saintes ** Marie-Galante ** La Désirade Kapuluang Windward * Dominica * Martinique (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]] * [[San Vicente at ang Granadinas]] ** San Vicente ** Ang Grenadines * [[Barbados]] * [[Grenada]] ** Grenada ** Carriacou at Petite Martinique * [[Trinidad at Tobago]] ** Tobago ** Trinidad Antilyas ng Leeward * [[Aruba]] ([[Kaharian ng Olanda]]) * [[Curaçao]] (Kaharian ng Olanda) * [[Bonaire]] (Karibeng Olandes, Olanda) ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Rehiyon sa Amerika]] 0a3dasysajx7pfy61a3cdpdmxmm0fr2 2214890 2214889 2026-07-06T15:17:19Z Jojit fb 38 2214890 wikitext text/x-wiki {{otheruses}}{{Infobox continent|title=Karibe|image=Central America and the Caribbean Shaded Relief Map.png|image_size=290|image_caption=Mapa ng rehiyon ng Karibe ng Kaamerikahan|area={{convert|239,681|km2|sqmi|abbr=on}}|population={{UN_Population|Caribbean}}{{UN_Population|ref}}|density={{convert|151.5|/km2|abbr=on}}|GDP_nominal=|GDP_per_capita=|ethnic_groups=Apro-Karibe<br />Indo-Karibe at ibang Asyanong Karibe<br />Puting Karibe<br />Mestisong Karibe<br />Katutubong Karibe|religions={{ublist|item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 73.5% [[Kristiyanismo]] ** 52.3% [[Katolisismo]] ** 20.2% [[Protestantismo]] ** 1.0% ibang Kristiyano {{Tree list/end}} |20.6% walang relihiyon |2.5% relihiyong pambayan |2.1% [[Hinduismo]] |1.3% iba pa<ref>{{cite journal|url=https://brill.com/view/journals/jrd/9/1-2/article-p91_2.xml|title=Religions by Continent|journal=Journal of Religion and Demography|last1=Johnson|first1=Todd M.|last2=Crossing|first2=Peter F.|volume=9|date=14 Oktubre 2022|issue=1–2|pages=91–110|doi=10.1163/2589742x-bja10013|language=en|url-access=subscription}}</ref>}}|demonym=Karibe, Kanlurang Indiyas|countries={{Collapsible list | title = [[Talaan ng mga bansa|13]] | {{Flag|Antigua at Barbuda}} | {{Flag|Bahamas}} | {{Flag|Barbados}} | {{Flag|Cuba}} | {{Flag|Dominica}} | {{Flag|Republikang Dominikano}} | {{Flag|Grenada}} | {{Flag|Haiti}} | {{Flag|Jamaica}} | {{Flag|San Cristobal at Nieves}} | {{Flag|Santa Lucia}} | {{Flag|San Vicente at ang Granadinas}} | {{Flag|Trinidad at Tobago}} }}|time=UTC−05:00 hanggang UTC−04:00|internet=[[Tala ng mga Internet top-level domain|Marami]]|calling_code=[[Tala ng mga kodigong pantawag ng mga bansa|Marami]]|cities={{Collapsible list | title = Pinakamamalaking lungsod |[[Santo Domingo]]|[[Port-au-Prince]]|[[Puerto Espanya]]|San Juan|[[Havana]]|[[Kingston, Jamaica|Kingston]]|Santiago de los Caballeros|Santiago de Cuba|Willemstad|Oranjestad|Punta Cana|Cap-Haïtien|[[Nassau, Bahamas|Nassau]]|[[Paramaribo]]|Chetumal|Spanish Town|Porlamar|[[Cayenne]]|[[Georgetown, Guyana|Georgetown]]|[[Bridgetown]]|[[San Fernando, Trinidad and Tobago|San Fernando]]|[[Lungsod ng Belize]]}}|m49=<code>029</code> – Karibe<br /><code>419</code> <code>003</code> – [[Hilagang Amerika]], [[Amerikang Latino]] at ang Karibe<br /><code>019</code> – [[Kaamerikahan]]<br /><code>001</code> – [[Mundo]]}} Ang '''Karibe''' ay isang rehiyong heopolitikal sa gitna ng [[Kaamerikahan]] na nakasentro sa paligid ng [[Dagat Karibe]] sa Hilagang [[Karagatang Atlantiko]], at sa malaking bahagi ay sumasaklaw sa Kanlurang Indiyas. Napapaligiran ito ng [[Hilagang Amerika]] sa hilaga at sa kanluran sa pamamagitan ng [[Gitnang Amerika]], at ng [[Timog Amerika]] sa timog. Binubuo ito ng maraming pulo, ''cay'' o kayo (maliliit at mabababang pulo), munting pulo, bahura, at mga ''bank'' (mababaw na nakaangat na bahagi ng ilalim ng dagat). Kabilang dito ang Kapuluang Lucayan, Malalaking Antilyas, at Maliliit na Antilyas ng Kanlurang Indiyas; ang mga pulo ng [[Quintana Roo]] at [[Belise]] sa Tangway ng [[Yucatán]]; at ang Kapuluang Bay, mga Kayo ng Miskito, [[Kapuluan ng San Andrés, Providencia at Santa Catalina]], Kapuluang Corn, at Kapuluang San Blas ng Gitnang Amerika. Kabilang din dito ang mga baybaying lugar sa [[Kontinente|kontinental]] na kalupaan ng mga Amerika na nasa hangganan ng rehiyon, mula sa Tangway ng Yucatán sa Hilagang Amerika, dumaraan sa Gitnang Amerika, hanggang sa Guianas sa Timog Amerika.<ref>{{Cite book |last=Engerman |first=Stanley L. |title=A Population History of North America |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-49666-7 |editor-last=Haines |editor-first=Michael R. |pages=483–528 |language=en |chapter=A Population History of the Caribbean |oclc=41118518 |editor-last2=Steckel |editor-first2=Richard Hall}}</ref><ref>{{Cite book |last= |first= |title=Understanding the contemporary Caribbean |publisher=Lynne Rienner |year=2003 |isbn=978-1588266637 |editor-last=Hillman |editor-first=Richard S. |location=London, UK |pages= |language=en |oclc=300280211 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Thomas J.}}</ref> == Pangkalahatang-ideya == Matatagpuan ang rehiyon sa malaking bahagi sa ibabaw ng [[Tektonikong plato|Platong]] Karibe, at binubuo ito ng libu-libong pulo, munting pulo, [[bahura]], at mga kayo.<ref name="brief">{{cite book |last=Rogoziński |first=Jan |url=https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 |title=A Brief History of the Caribbean |publisher=Facts on File, Inc. |year=1999 |isbn=0-8160-3811-2 |edition=Binago |location=New York |pages=[https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 3–4] |language=en |access-date=15 Hulyo 2024 |url-access=registration |via=Internet Archive}}</ref> Binubuo ng mga arkong pulo ang hilaga at silangang hangganan ng Dagat Karibe: ang Malalaking Antilyas sa hilaga at ang Maliliit na Antilyas, na kinabibilangan ng Kapuluang Leeward, Kapuluang Windward, at Antiyas na Leeward , sa silangan at timog. Ang kalapit na Kapuluang Lucayan sa hilagang-kanluran, na binubuo ng [[Bahamas]] at [[Kapuluang Turcas at Caicos]], at ang pulo ng [[Barbados]] sa Maliliit na Antilyas, ay itinuturing na bahagi ng Karibe kahit hindi nakahanggan sa Dagat Karibe. Ang lahat ng mga pulo sa Antilyas, kabilang ang Kapuluang Lucayan, ay bumubuo sa Kanlurang Indiyas, isang katawagang kadalasang napagpapalit ang gamit sa Karibe. Ang Kapuluan ng [[Bermuda]] ay hindi bahagi ng Karibe sapagkat matatagpuan ito sa Dagat Sargasso sa hilaga, subalit isa itong kasaping kaugnay ng Pamayanang Karibe (''Caribbean Community'' o CARICOM).<ref name=":0">{{Cite web |title=Bermuda Government after General Election of October 1 2020 |url=http://bermuda-online.org/bdagovt.htm |access-date=2024-10-17 |website=bermuda-online.org |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Jacobs |first=Stevenson |date=2003-07-03 |title=Premier signs Caricom deal |url=https://www.royalgazette.com/article/20030703/NEWS/307039988 |access-date=2024-10-17 |website=royalgazette.com |language=en}}</ref> Sa kontinental na kalupaan ng mga Amerika, ang mga baybayin ng Mehiko, Gitnang Amerika, at Timog Amerika na nakaharap sa Karibe, kabilang ang Tangway ng Yucatán sa Mehiko, Departamento ng Kapuluang Bay sa Honduras, ang rehiyong Mosquitia, ang Cartagena at Barranquilla sa [[Kolombiya]], at ang Maracaibo at Cumaná sa [[Benesuwela]], ay itinuturing na bahagi ng Karibe.<ref>{{cite book |last1=Higman |first1=B. W. |title=A Concise History of the Caribbean |date=2011 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521043489 |location=Cambridge |page=xi |language=en}}</ref> Gayundin, ang mga baybaying lugar ng Guyana, [[Surinam]], at [[Pransiya|Pranses]] na [[Guyana]], bagaman hindi nakahanggan sa Dagat Karibe, ay kadalasang ganap na isinasama sa Karibe dahil sa kanilang matibay na ugnayang pampolitika at pangkultura sa rehiyon. Sa heopolitika, ang mga pulo ng Karibe ay karaniwang itinuturing na isang subrehiyon ng Hilagang Amerika, bagaman kung minsan ay isinasama ang mga ito sa Gitnang Amerika, o kaya ay itinuturing na isang hiwalay na subrehiyon.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America "North America"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503170221/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America|date=2015-05-03}}. ''Britannica Concise Encyclopedia''; "associated with the continent is Greenland, the largest island in the world, and such offshore groups as the Arctic Archipelago, the Bahamas, the Greater and Lesser Antilles, the Queen Charlotte Islands, and the Aleutian Islands", but also "North America is bounded&nbsp;... on the south by the Caribbean Sea", and "according to some authorities, North America begins not at the Isthmus of Panama but at the narrows of Tehuantepec". (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite web |title=CIA - The World Factbook -- World |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612212614/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-date=2007-06-12 |access-date=2026-07-06 |website=www.cia.gov |language=en}}</ref> Kung minsan, itinuturing din ang Karibe at Gitnang Amerika bilang magkakaugnay na rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2022-04-09 |title=UNESCO LAC {{!}} United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409031034/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |archive-date=2022-04-09 |access-date=2024-11-09 |website=UNESCO |language=en}}</ref> Sa pangkalahatan, nahahati ang rehiyon ng Karibe sa 33 entidad na pampolitika, kabilang ang 13 nagsasariling estado, 12 dependensiya, 7 teritoryo sa ibayong-dagat, at iba't ibang pinagtatalunang teritoryo. Mula Disyembre 15, 1954 hanggang Oktubre 10, 2010, umiral ang isang teritoryong tinatawag na [[Netherlands Antilles|Antilyas ng Olanda]], na binubuo ng limang pulo na pawang mga dependensiya ng [[Olanda]].<ref>{{Cite news |title=The joy of six |language=en |work=The Economist |url=https://www.economist.com/the-americas/2010/04/29/the-joy-of-six |access-date=2026-07-06 |issn=0013-0613}}</ref> Mula Enero 3, 1958 hanggang Mayo 31, 1962, umiral din ang isang panandaliang unyong pampolitika na tinatawag na Pederasyon ng Kanlurang Indiyas ng [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], na binubuo ng sampung teritoryong nagsasalita ng [[Wikang Ingles|Ingles]] sa Karibe, na pawang mga dependensiya noon ng Britanya. Ang makabagong Karibe ay isa sa mga rehiyong may pinakamataas na pagkakaiba-iba ng mga pangkat-etniko sa daigdig. Bunga ito ng kolonisasyong Europeo ng mga [[Espanya|Espanyol]], [[Inglatera|Ingles]], Olandes, at Pranses; ng kalakalang alipin sa Atlantiko mula sa [[Aprika]]; ng sistema ng kontratang paggawa mula sa [[subkontinenteng Indiyo]] at [[Silangang Asya]]; gayundin ng makabagong imigrasyon mula sa iba't ibang panig ng daigdig. == Etimolohiya == Hinango ng rehiyon ang pangalan nito mula sa mga Karibe (Kalinago), isang pangkat-etnikong [[Katutubong Amerikano]] na dating nanirahan sa Maliliit na Antilyas at sa mga bahagi ng karatig na Timog Amerika. Ang mga kolonyalistang Espanyol ang nagbigay ng pangalang ito sa rehiyon noong panahon ng pananakop ng mga [[Europa|Europeo]] sa mga Amerika.<ref>{{cite encyclopedia |title=Carib |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/eb/article-9020323/Carib |access-date=20 Pebrero 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430031852/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/95780/Carib |archive-date=30 Abril 2008 |quote=inhabited the Lesser Antilles and parts of the neighbouring South American coast at the time of the Spanish conquest. |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Barzey |first=Ursula Petula |date=2023-07-11 |title=10 Facts About The Caribbean Region You May Not Know |url=https://www.caribbeanandco.com/facts-about-the-caribbean-region/ |access-date=2025-10-17 |website=Caribbean & Co. |language=en-US}}</ref> == Kahulugan == [[File:Caribbean_general_map.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Caribbean_general_map.png|thumb|Mapa ng Karibe]] Ang salitang Karibe ay may maraming gamit. Ang pangunahing mga gamit nito ay heograpikal at pampolitika. Maaari ring palawakin ang saklaw ng Karibe upang isama ang mga [[Teritoryo|teritoryong]] may matibay na ugnayang pangkultura at pangkasaysayan sa Aprika, [[pang-aalipin]], [[Europeong pananakop ng Kaamerikahan|kolonisasyong Europeo]], at sistemang plantasyon. * Sa heoskema ng [[Nagkakaisang Bansa|Mga Nagkakaisang Bansa]] para sa mga Amerika, itinuturing ang Karibe bilang isang natatanging rehiyon sa loob ng mga Amerika. * Sa pisyograpiya, ang rehiyon ng Karibe ay pangunahing binubuo ng isang hanay ng mga pulo na pumapalibot sa Dagat Karibe. Sa hilaga, ang rehiyon ay napapaligiran ng [[Golpo ng Mehiko]], Kipot ng [[Florida]], at ng Hilagang Karagatang Atlantiko, na nasa silangan at hilagang-silangan. Sa timog naman ay matatagpuan ang baybayin ng kontinente ng Timog Amerika. == Heograpiya == Nagkakaiba-iba ang heograpiya at klima ng rehiyon ng Karibe. Ang ilang mga pulo sa rehiyon ay may relatibong patag na kalupaang hindi nagmula sa [[bulkan]]. Kabilang dito ang [[Aruba]] (na may ilang maliit na katangiang bulkaniko), [[Curaçao]], Barbados, [[Bonaire]], [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]], Santa Cruz, Bahamas, at [[Antigua]]. Samantala, ang iba ay may matatarik at matataas na kabundukan, gaya ng mga [[pulo ng San Martin]], [[Cuba]], Hispaniola, [[Puerto Rico]], [[Jamaica]], [[Dominica]], [[Montserrat]], Saba, San Eustaquio, San Cristobal, [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]], Santo Tomas, San Juan, Tortola, [[Grenada]], San Vicente, [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]], [[Martinika]], at [[Trinidad at Tobago]]. Nagkakaiba-iba ang mga kahulugan ng mga katawagang Malalaking Antilyas at Maliliit na Antilyas. Bilang bahagi ng Bank ng Puerto Rico at ng mikroplatong Puerto Rico-Kapuluang Birhen, kung minsan ay isinasama ang Kapuluang Birhen sa Malalaking Antilyas. Madalas namang gamitin ang katawagang Maliliit na Antilyas upang tukuyin ang isang arkong pulo na kinabibilangan ng Grenada subalit hindi kasama ang Trinidad at Tobago at ang Antilyas ng Leeward. Ang mga katubigan ng Dagat Karibe ay tahanan ng malalaking pangkat ng mga isdang naglilipat-lipat, mga [[pagong-dagat]], at mga pormasyon ng mga [[bahurang korales]]. Ang Lambak Puerto Rico, na matatagpuan sa hangganan ng Karagatang Atlantiko at Dagat Karibe, sa hilaga lamang ng pulo ng Puerto Rico, ang pinakamalalim na bahagi ng buong [[Karagatang Atlantiko]].<ref>{{cite web |author=ten Brink, Uri |title=Puerto Rico Trench 2003: Cruise Summary Results |url=http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724090028/http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |archive-date=24 Hulyo 2013 |access-date=21 Pebrero 2008 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Matatagpuan ang rehiyon sa kahabaan ng ilang mahahalagang rutang pandagat, kung saan pinagdurugtong ng [[Kanal ng Panama]] ang kanlurang bahagi ng Dagat Karibe at ang [[Karagatang Pasipiko]]. === Mga pangkat ng pulo === Kapuluang Lucayan * [[Bahamas]] * [[Kapuluang Turcas at Caicos]] ([[Reyno Unido]]) Malalaking Antilyas * [[Cuba]] * [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] (Reyno Unido) * [[Jamaica]] * Hispaniola ** [[Haiti]] ** [[Republikang Dominikano]] * [[Puerto Rico]] (Komonwelt ng Estados Unidos) * Kapuluang Birheng Espanyol * [[Pulo ng Navassa]] Maliliit na Antilyas Kapuluang Leeward * [[Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos|Kapuluang Birhen ng Estados Unidos]] (Estados Unidos) ** Santa Cruz ** Santo Tomas ** San Juan ** Pulo ng Water * [[Kapuluang Birhen ng Britanya]] (Reyna Unido) ** Tortola ** Virgin Gorda ** Anegada ** Jost Van Dyke * [[Anguila]] (Reyno Unido) * San Martin, na nahahati sa dalawang nasasakupang pampolitika: ** San Martin (Pransiya) ** Sint Maarten (Kaharian ng Olanda) * San Batolome (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Antigua at Barbuda]] ** Antigua ** Barbuda ** Redonda * Saba (Karibeng Olandes, Olanda) * San Eustaquio (Karibeng Olandes, Olanda) * [[San Cristobal at Nieves]] ** San Cristobal ** Nieves * Montserrat (Reyno Unido) * [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] (Pranses na Antilyas, Pransiya), kabilang ang: ** Les Saintes ** Marie-Galante ** La Désirade Kapuluang Windward * Dominica * Martinique (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]] * [[San Vicente at ang Granadinas]] ** San Vicente ** Ang Grenadines * [[Barbados]] * [[Grenada]] ** Grenada ** Carriacou at Petite Martinique * [[Trinidad at Tobago]] ** Tobago ** Trinidad Antilyas ng Leeward * [[Aruba]] ([[Kaharian ng Olanda]]) * [[Curaçao]] (Kaharian ng Olanda) * [[Bonaire]] (Karibeng Olandes, Olanda) ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Rehiyon sa Amerika]] nqqiolfarbcw37kbnvefgknk42lm8vt 2214891 2214890 2026-07-06T15:19:54Z Jojit fb 38 2214891 wikitext text/x-wiki {{otheruses}}{{Infobox continent|title=Karibe|image=Central America and the Caribbean Shaded Relief Map.png|image_size=290|image_caption=Mapa ng rehiyon ng Karibe ng Kaamerikahan|area={{convert|239,681|km2|sqmi|abbr=on}}|population={{UN_Population|Caribbean}}{{UN_Population|ref}}|density={{convert|151.5|/km2|abbr=on}}|GDP_nominal=|GDP_per_capita=|ethnic_groups=Apro-Karibe<br />Indo-Karibe at ibang Asyanong Karibe<br />Puting Karibe<br />Mestisong Karibe<br />Katutubong Karibe|religions={{ublist|item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 73.5% [[Kristiyanismo]] ** 52.3% [[Katolisismo]] ** 20.2% [[Protestantismo]] ** 1.0% ibang Kristiyano {{Tree list/end}} |20.6% walang relihiyon |2.5% relihiyong pambayan |2.1% [[Hinduismo]] |1.3% iba pa<ref>{{cite journal|url=https://brill.com/view/journals/jrd/9/1-2/article-p91_2.xml|title=Religions by Continent|journal=Journal of Religion and Demography|last1=Johnson|first1=Todd M.|last2=Crossing|first2=Peter F.|volume=9|date=14 Oktubre 2022|issue=1–2|pages=91–110|doi=10.1163/2589742x-bja10013|language=en|url-access=subscription}}</ref>}}|demonym=Karibe, Kanlurang Indiyas|countries={{Collapsible list | title = [[Talaan ng mga bansa|13]] | {{Flag|Antigua at Barbuda}} | {{Flag|Bahamas}} | {{Flag|Barbados}} | {{Flag|Cuba}} | {{Flag|Dominica}} | {{Flag|Republikang Dominikano}} | {{Flag|Grenada}} | {{Flag|Haiti}} | {{Flag|Jamaica}} | {{Flag|San Cristobal at Nieves}} | {{Flag|Santa Lucia}} | {{Flag|San Vicente at ang Granadinas}} | {{Flag|Trinidad at Tobago}} }}|time=UTC−05:00 hanggang UTC−04:00|internet=[[Tala ng mga Internet top-level domain|Marami]]|calling_code=[[Tala ng mga kodigong pantawag ng mga bansa|Marami]]|cities={{Collapsible list | title = Pinakamamalaking lungsod |[[Santo Domingo]]|[[Port-au-Prince]]|[[Puerto Espanya]]|San Juan|[[Havana]]|[[Kingston, Jamaica|Kingston]]|Santiago de los Caballeros|Santiago de Cuba|Willemstad|Oranjestad|Punta Cana|Cap-Haïtien|[[Nassau, Bahamas|Nassau]]|[[Paramaribo]]|Chetumal|Nayong Kastila|Porlamar|[[Cayenne]]|Georgetown|[[Bridgetown]]|[[San Fernando, Trinidad and Tobago|San Fernando]]|Lungsod ng Belize}}|m49=<code>029</code> – Karibe<br /><code>419</code> <code>003</code> – [[Hilagang Amerika]], [[Amerikang Latino]] at ang Karibe<br /><code>019</code> – [[Kaamerikahan]]<br /><code>001</code> – [[Mundo]]}} Ang '''Karibe''' ay isang rehiyong heopolitikal sa gitna ng [[Kaamerikahan]] na nakasentro sa paligid ng [[Dagat Karibe]] sa Hilagang [[Karagatang Atlantiko]], at sa malaking bahagi ay sumasaklaw sa Kanlurang Indiyas. Napapaligiran ito ng [[Hilagang Amerika]] sa hilaga at sa kanluran sa pamamagitan ng [[Gitnang Amerika]], at ng [[Timog Amerika]] sa timog. Binubuo ito ng maraming pulo, ''cay'' o kayo (maliliit at mabababang pulo), munting pulo, bahura, at mga ''bank'' (mababaw na nakaangat na bahagi ng ilalim ng dagat). Kabilang dito ang Kapuluang Lucayan, Malalaking Antilyas, at Maliliit na Antilyas ng Kanlurang Indiyas; ang mga pulo ng [[Quintana Roo]] at [[Belise]] sa Tangway ng [[Yucatán]]; at ang Kapuluang Bay, mga Kayo ng Miskito, [[Kapuluan ng San Andrés, Providencia at Santa Catalina]], Kapuluang Corn, at Kapuluang San Blas ng Gitnang Amerika. Kabilang din dito ang mga baybaying lugar sa [[Kontinente|kontinental]] na kalupaan ng mga Amerika na nasa hangganan ng rehiyon, mula sa Tangway ng Yucatán sa Hilagang Amerika, dumaraan sa Gitnang Amerika, hanggang sa Guianas sa Timog Amerika.<ref>{{Cite book |last=Engerman |first=Stanley L. |title=A Population History of North America |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-49666-7 |editor-last=Haines |editor-first=Michael R. |pages=483–528 |language=en |chapter=A Population History of the Caribbean |oclc=41118518 |editor-last2=Steckel |editor-first2=Richard Hall}}</ref><ref>{{Cite book |last= |first= |title=Understanding the contemporary Caribbean |publisher=Lynne Rienner |year=2003 |isbn=978-1588266637 |editor-last=Hillman |editor-first=Richard S. |location=London, UK |pages= |language=en |oclc=300280211 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Thomas J.}}</ref> == Pangkalahatang-ideya == Matatagpuan ang rehiyon sa malaking bahagi sa ibabaw ng [[Tektonikong plato|Platong]] Karibe, at binubuo ito ng libu-libong pulo, munting pulo, [[bahura]], at mga kayo.<ref name="brief">{{cite book |last=Rogoziński |first=Jan |url=https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 |title=A Brief History of the Caribbean |publisher=Facts on File, Inc. |year=1999 |isbn=0-8160-3811-2 |edition=Binago |location=New York |pages=[https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 3–4] |language=en |access-date=15 Hulyo 2024 |url-access=registration |via=Internet Archive}}</ref> Binubuo ng mga arkong pulo ang hilaga at silangang hangganan ng Dagat Karibe: ang Malalaking Antilyas sa hilaga at ang Maliliit na Antilyas, na kinabibilangan ng Kapuluang Leeward, Kapuluang Windward, at Antiyas na Leeward , sa silangan at timog. Ang kalapit na Kapuluang Lucayan sa hilagang-kanluran, na binubuo ng [[Bahamas]] at [[Kapuluang Turcas at Caicos]], at ang pulo ng [[Barbados]] sa Maliliit na Antilyas, ay itinuturing na bahagi ng Karibe kahit hindi nakahanggan sa Dagat Karibe. Ang lahat ng mga pulo sa Antilyas, kabilang ang Kapuluang Lucayan, ay bumubuo sa Kanlurang Indiyas, isang katawagang kadalasang napagpapalit ang gamit sa Karibe. Ang Kapuluan ng [[Bermuda]] ay hindi bahagi ng Karibe sapagkat matatagpuan ito sa Dagat Sargasso sa hilaga, subalit isa itong kasaping kaugnay ng Pamayanang Karibe (''Caribbean Community'' o CARICOM).<ref name=":0">{{Cite web |title=Bermuda Government after General Election of October 1 2020 |url=http://bermuda-online.org/bdagovt.htm |access-date=2024-10-17 |website=bermuda-online.org |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Jacobs |first=Stevenson |date=2003-07-03 |title=Premier signs Caricom deal |url=https://www.royalgazette.com/article/20030703/NEWS/307039988 |access-date=2024-10-17 |website=royalgazette.com |language=en}}</ref> Sa kontinental na kalupaan ng mga Amerika, ang mga baybayin ng Mehiko, Gitnang Amerika, at Timog Amerika na nakaharap sa Karibe, kabilang ang Tangway ng Yucatán sa Mehiko, Departamento ng Kapuluang Bay sa Honduras, ang rehiyong Mosquitia, ang Cartagena at Barranquilla sa [[Kolombiya]], at ang Maracaibo at Cumaná sa [[Benesuwela]], ay itinuturing na bahagi ng Karibe.<ref>{{cite book |last1=Higman |first1=B. W. |title=A Concise History of the Caribbean |date=2011 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521043489 |location=Cambridge |page=xi |language=en}}</ref> Gayundin, ang mga baybaying lugar ng Guyana, [[Surinam]], at [[Pransiya|Pranses]] na [[Guyana]], bagaman hindi nakahanggan sa Dagat Karibe, ay kadalasang ganap na isinasama sa Karibe dahil sa kanilang matibay na ugnayang pampolitika at pangkultura sa rehiyon. Sa heopolitika, ang mga pulo ng Karibe ay karaniwang itinuturing na isang subrehiyon ng Hilagang Amerika, bagaman kung minsan ay isinasama ang mga ito sa Gitnang Amerika, o kaya ay itinuturing na isang hiwalay na subrehiyon.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America "North America"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503170221/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America|date=2015-05-03}}. ''Britannica Concise Encyclopedia''; "associated with the continent is Greenland, the largest island in the world, and such offshore groups as the Arctic Archipelago, the Bahamas, the Greater and Lesser Antilles, the Queen Charlotte Islands, and the Aleutian Islands", but also "North America is bounded&nbsp;... on the south by the Caribbean Sea", and "according to some authorities, North America begins not at the Isthmus of Panama but at the narrows of Tehuantepec". (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite web |title=CIA - The World Factbook -- World |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612212614/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-date=2007-06-12 |access-date=2026-07-06 |website=www.cia.gov |language=en}}</ref> Kung minsan, itinuturing din ang Karibe at Gitnang Amerika bilang magkakaugnay na rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2022-04-09 |title=UNESCO LAC {{!}} United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409031034/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |archive-date=2022-04-09 |access-date=2024-11-09 |website=UNESCO |language=en}}</ref> Sa pangkalahatan, nahahati ang rehiyon ng Karibe sa 33 entidad na pampolitika, kabilang ang 13 nagsasariling estado, 12 dependensiya, 7 teritoryo sa ibayong-dagat, at iba't ibang pinagtatalunang teritoryo. Mula Disyembre 15, 1954 hanggang Oktubre 10, 2010, umiral ang isang teritoryong tinatawag na [[Netherlands Antilles|Antilyas ng Olanda]], na binubuo ng limang pulo na pawang mga dependensiya ng [[Olanda]].<ref>{{Cite news |title=The joy of six |language=en |work=The Economist |url=https://www.economist.com/the-americas/2010/04/29/the-joy-of-six |access-date=2026-07-06 |issn=0013-0613}}</ref> Mula Enero 3, 1958 hanggang Mayo 31, 1962, umiral din ang isang panandaliang unyong pampolitika na tinatawag na Pederasyon ng Kanlurang Indiyas ng [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], na binubuo ng sampung teritoryong nagsasalita ng [[Wikang Ingles|Ingles]] sa Karibe, na pawang mga dependensiya noon ng Britanya. Ang makabagong Karibe ay isa sa mga rehiyong may pinakamataas na pagkakaiba-iba ng mga pangkat-etniko sa daigdig. Bunga ito ng kolonisasyong Europeo ng mga [[Espanya|Espanyol]], [[Inglatera|Ingles]], Olandes, at Pranses; ng kalakalang alipin sa Atlantiko mula sa [[Aprika]]; ng sistema ng kontratang paggawa mula sa [[subkontinenteng Indiyo]] at [[Silangang Asya]]; gayundin ng makabagong imigrasyon mula sa iba't ibang panig ng daigdig. == Etimolohiya == Hinango ng rehiyon ang pangalan nito mula sa mga Karibe (Kalinago), isang pangkat-etnikong [[Katutubong Amerikano]] na dating nanirahan sa Maliliit na Antilyas at sa mga bahagi ng karatig na Timog Amerika. Ang mga kolonyalistang Espanyol ang nagbigay ng pangalang ito sa rehiyon noong panahon ng pananakop ng mga [[Europa|Europeo]] sa mga Amerika.<ref>{{cite encyclopedia |title=Carib |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/eb/article-9020323/Carib |access-date=20 Pebrero 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430031852/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/95780/Carib |archive-date=30 Abril 2008 |quote=inhabited the Lesser Antilles and parts of the neighbouring South American coast at the time of the Spanish conquest. |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Barzey |first=Ursula Petula |date=2023-07-11 |title=10 Facts About The Caribbean Region You May Not Know |url=https://www.caribbeanandco.com/facts-about-the-caribbean-region/ |access-date=2025-10-17 |website=Caribbean & Co. |language=en-US}}</ref> == Kahulugan == [[File:Caribbean_general_map.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Caribbean_general_map.png|thumb|Mapa ng Karibe]] Ang salitang Karibe ay may maraming gamit. Ang pangunahing mga gamit nito ay heograpikal at pampolitika. Maaari ring palawakin ang saklaw ng Karibe upang isama ang mga [[Teritoryo|teritoryong]] may matibay na ugnayang pangkultura at pangkasaysayan sa Aprika, [[pang-aalipin]], [[Europeong pananakop ng Kaamerikahan|kolonisasyong Europeo]], at sistemang plantasyon. * Sa heoskema ng [[Nagkakaisang Bansa|Mga Nagkakaisang Bansa]] para sa mga Amerika, itinuturing ang Karibe bilang isang natatanging rehiyon sa loob ng mga Amerika. * Sa pisyograpiya, ang rehiyon ng Karibe ay pangunahing binubuo ng isang hanay ng mga pulo na pumapalibot sa Dagat Karibe. Sa hilaga, ang rehiyon ay napapaligiran ng [[Golpo ng Mehiko]], Kipot ng [[Florida]], at ng Hilagang Karagatang Atlantiko, na nasa silangan at hilagang-silangan. Sa timog naman ay matatagpuan ang baybayin ng kontinente ng Timog Amerika. == Heograpiya == Nagkakaiba-iba ang heograpiya at klima ng rehiyon ng Karibe. Ang ilang mga pulo sa rehiyon ay may relatibong patag na kalupaang hindi nagmula sa [[bulkan]]. Kabilang dito ang [[Aruba]] (na may ilang maliit na katangiang bulkaniko), [[Curaçao]], Barbados, [[Bonaire]], [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]], Santa Cruz, Bahamas, at [[Antigua]]. Samantala, ang iba ay may matatarik at matataas na kabundukan, gaya ng mga [[pulo ng San Martin]], [[Cuba]], Hispaniola, [[Puerto Rico]], [[Jamaica]], [[Dominica]], [[Montserrat]], Saba, San Eustaquio, San Cristobal, [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]], Santo Tomas, San Juan, Tortola, [[Grenada]], San Vicente, [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]], [[Martinika]], at [[Trinidad at Tobago]]. Nagkakaiba-iba ang mga kahulugan ng mga katawagang Malalaking Antilyas at Maliliit na Antilyas. Bilang bahagi ng Bank ng Puerto Rico at ng mikroplatong Puerto Rico-Kapuluang Birhen, kung minsan ay isinasama ang Kapuluang Birhen sa Malalaking Antilyas. Madalas namang gamitin ang katawagang Maliliit na Antilyas upang tukuyin ang isang arkong pulo na kinabibilangan ng Grenada subalit hindi kasama ang Trinidad at Tobago at ang Antilyas ng Leeward. Ang mga katubigan ng Dagat Karibe ay tahanan ng malalaking pangkat ng mga isdang naglilipat-lipat, mga [[pagong-dagat]], at mga pormasyon ng mga [[bahurang korales]]. Ang Lambak Puerto Rico, na matatagpuan sa hangganan ng Karagatang Atlantiko at Dagat Karibe, sa hilaga lamang ng pulo ng Puerto Rico, ang pinakamalalim na bahagi ng buong [[Karagatang Atlantiko]].<ref>{{cite web |author=ten Brink, Uri |title=Puerto Rico Trench 2003: Cruise Summary Results |url=http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724090028/http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |archive-date=24 Hulyo 2013 |access-date=21 Pebrero 2008 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Matatagpuan ang rehiyon sa kahabaan ng ilang mahahalagang rutang pandagat, kung saan pinagdurugtong ng [[Kanal ng Panama]] ang kanlurang bahagi ng Dagat Karibe at ang [[Karagatang Pasipiko]]. === Mga pangkat ng pulo === Kapuluang Lucayan * [[Bahamas]] * [[Kapuluang Turcas at Caicos]] ([[Reyno Unido]]) Malalaking Antilyas * [[Cuba]] * [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] (Reyno Unido) * [[Jamaica]] * Hispaniola ** [[Haiti]] ** [[Republikang Dominikano]] * [[Puerto Rico]] (Komonwelt ng Estados Unidos) * Kapuluang Birheng Espanyol * [[Pulo ng Navassa]] Maliliit na Antilyas Kapuluang Leeward * [[Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos|Kapuluang Birhen ng Estados Unidos]] (Estados Unidos) ** Santa Cruz ** Santo Tomas ** San Juan ** Pulo ng Water * [[Kapuluang Birhen ng Britanya]] (Reyna Unido) ** Tortola ** Virgin Gorda ** Anegada ** Jost Van Dyke * [[Anguila]] (Reyno Unido) * San Martin, na nahahati sa dalawang nasasakupang pampolitika: ** San Martin (Pransiya) ** Sint Maarten (Kaharian ng Olanda) * San Batolome (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Antigua at Barbuda]] ** Antigua ** Barbuda ** Redonda * Saba (Karibeng Olandes, Olanda) * San Eustaquio (Karibeng Olandes, Olanda) * [[San Cristobal at Nieves]] ** San Cristobal ** Nieves * Montserrat (Reyno Unido) * [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] (Pranses na Antilyas, Pransiya), kabilang ang: ** Les Saintes ** Marie-Galante ** La Désirade Kapuluang Windward * Dominica * Martinique (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]] * [[San Vicente at ang Granadinas]] ** San Vicente ** Ang Grenadines * [[Barbados]] * [[Grenada]] ** Grenada ** Carriacou at Petite Martinique * [[Trinidad at Tobago]] ** Tobago ** Trinidad Antilyas ng Leeward * [[Aruba]] ([[Kaharian ng Olanda]]) * [[Curaçao]] (Kaharian ng Olanda) * [[Bonaire]] (Karibeng Olandes, Olanda) ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Rehiyon sa Amerika]] kx407wfunlf8knz40z6e01i84jrtrj8 2214892 2214891 2026-07-06T15:20:51Z Jojit fb 38 2214892 wikitext text/x-wiki {{otheruses}}{{Infobox continent|title=Karibe|image=Central America and the Caribbean Shaded Relief Map.png|image_size=290|image_caption=Mapa ng rehiyon ng Karibe ng Kaamerikahan|area={{convert|239,681|km2|sqmi|abbr=on}}|population={{UN_Population|Caribbean}}{{UN_Population|ref}}|density={{convert|151.5|/km2|abbr=on}}|GDP_nominal=|GDP_per_capita=|ethnic_groups=Apro-Karibe<br />Indo-Karibe at ibang Asyanong Karibe<br />Puting Karibe<br />Mestisong Karibe<br />Katutubong Karibe|religions={{ublist|item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 73.5% [[Kristiyanismo]] ** 52.3% [[Katolisismo]] ** 20.2% [[Protestantismo]] ** 1.0% ibang Kristiyano {{Tree list/end}} |20.6% walang relihiyon |2.5% relihiyong pambayan |2.1% [[Hinduismo]] |1.3% iba pa<ref>{{cite journal|url=https://brill.com/view/journals/jrd/9/1-2/article-p91_2.xml|title=Religions by Continent|journal=Journal of Religion and Demography|last1=Johnson|first1=Todd M.|last2=Crossing|first2=Peter F.|volume=9|date=14 Oktubre 2022|issue=1–2|pages=91–110|doi=10.1163/2589742x-bja10013|language=en|url-access=subscription}}</ref>}}|demonym=Karibe, Kanlurang Indiyas|countries={{Collapsible list | title = [[Talaan ng mga bansa|13]] | {{Flag|Antigua at Barbuda}} | {{Flag|Bahamas}} | {{Flag|Barbados}} | {{Flag|Cuba}} | {{Flag|Dominica}} | {{Flag|Republikang Dominikano}} | {{Flag|Grenada}} | {{Flag|Haiti}} | {{Flag|Jamaica}} | {{Flag|San Cristobal at Nieves}} | {{Flag|Santa Lucia}} | {{Flag|San Vicente at ang Granadinas}} | {{Flag|Trinidad at Tobago}} }}|time=UTC−05:00 hanggang UTC−04:00|internet=[[Tala ng mga Internet top-level domain|Marami]]|calling_code=[[Tala ng mga kodigong pantawag ng mga bansa|Marami]]|cities={{Collapsible list | title = Pinakamamalaking lungsod |[[Santo Domingo]]|[[Port-au-Prince]]|[[Puerto Espanya]]|San Juan|[[Havana]]|[[Kingston, Jamaica|Kingston]]|Santiago de los Caballeros|Santiago de Cuba|Willemstad|Oranjestad|Punta Cana|Cap-Haïtien|[[Nassau, Bahamas|Nassau]]|[[Paramaribo]]|Chetumal|Nayong Kastila|Porlamar|[[Cayenne]]|Georgetown|[[Bridgetown]]|San Fernando|Lungsod ng Belize}}|m49=<code>029</code> – Karibe<br /><code>419</code> <code>003</code> – [[Hilagang Amerika]], [[Amerikang Latino]] at ang Karibe<br /><code>019</code> – [[Kaamerikahan]]<br /><code>001</code> – [[Mundo]]}} Ang '''Karibe''' ay isang rehiyong heopolitikal sa gitna ng [[Kaamerikahan]] na nakasentro sa paligid ng [[Dagat Karibe]] sa Hilagang [[Karagatang Atlantiko]], at sa malaking bahagi ay sumasaklaw sa Kanlurang Indiyas. Napapaligiran ito ng [[Hilagang Amerika]] sa hilaga at sa kanluran sa pamamagitan ng [[Gitnang Amerika]], at ng [[Timog Amerika]] sa timog. Binubuo ito ng maraming pulo, ''cay'' o kayo (maliliit at mabababang pulo), munting pulo, bahura, at mga ''bank'' (mababaw na nakaangat na bahagi ng ilalim ng dagat). Kabilang dito ang Kapuluang Lucayan, Malalaking Antilyas, at Maliliit na Antilyas ng Kanlurang Indiyas; ang mga pulo ng [[Quintana Roo]] at [[Belise]] sa Tangway ng [[Yucatán]]; at ang Kapuluang Bay, mga Kayo ng Miskito, [[Kapuluan ng San Andrés, Providencia at Santa Catalina]], Kapuluang Corn, at Kapuluang San Blas ng Gitnang Amerika. Kabilang din dito ang mga baybaying lugar sa [[Kontinente|kontinental]] na kalupaan ng mga Amerika na nasa hangganan ng rehiyon, mula sa Tangway ng Yucatán sa Hilagang Amerika, dumaraan sa Gitnang Amerika, hanggang sa Guianas sa Timog Amerika.<ref>{{Cite book |last=Engerman |first=Stanley L. |title=A Population History of North America |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-49666-7 |editor-last=Haines |editor-first=Michael R. |pages=483–528 |language=en |chapter=A Population History of the Caribbean |oclc=41118518 |editor-last2=Steckel |editor-first2=Richard Hall}}</ref><ref>{{Cite book |last= |first= |title=Understanding the contemporary Caribbean |publisher=Lynne Rienner |year=2003 |isbn=978-1588266637 |editor-last=Hillman |editor-first=Richard S. |location=London, UK |pages= |language=en |oclc=300280211 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Thomas J.}}</ref> == Pangkalahatang-ideya == Matatagpuan ang rehiyon sa malaking bahagi sa ibabaw ng [[Tektonikong plato|Platong]] Karibe, at binubuo ito ng libu-libong pulo, munting pulo, [[bahura]], at mga kayo.<ref name="brief">{{cite book |last=Rogoziński |first=Jan |url=https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 |title=A Brief History of the Caribbean |publisher=Facts on File, Inc. |year=1999 |isbn=0-8160-3811-2 |edition=Binago |location=New York |pages=[https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 3–4] |language=en |access-date=15 Hulyo 2024 |url-access=registration |via=Internet Archive}}</ref> Binubuo ng mga arkong pulo ang hilaga at silangang hangganan ng Dagat Karibe: ang Malalaking Antilyas sa hilaga at ang Maliliit na Antilyas, na kinabibilangan ng Kapuluang Leeward, Kapuluang Windward, at Antiyas na Leeward , sa silangan at timog. Ang kalapit na Kapuluang Lucayan sa hilagang-kanluran, na binubuo ng [[Bahamas]] at [[Kapuluang Turcas at Caicos]], at ang pulo ng [[Barbados]] sa Maliliit na Antilyas, ay itinuturing na bahagi ng Karibe kahit hindi nakahanggan sa Dagat Karibe. Ang lahat ng mga pulo sa Antilyas, kabilang ang Kapuluang Lucayan, ay bumubuo sa Kanlurang Indiyas, isang katawagang kadalasang napagpapalit ang gamit sa Karibe. Ang Kapuluan ng [[Bermuda]] ay hindi bahagi ng Karibe sapagkat matatagpuan ito sa Dagat Sargasso sa hilaga, subalit isa itong kasaping kaugnay ng Pamayanang Karibe (''Caribbean Community'' o CARICOM).<ref name=":0">{{Cite web |title=Bermuda Government after General Election of October 1 2020 |url=http://bermuda-online.org/bdagovt.htm |access-date=2024-10-17 |website=bermuda-online.org |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Jacobs |first=Stevenson |date=2003-07-03 |title=Premier signs Caricom deal |url=https://www.royalgazette.com/article/20030703/NEWS/307039988 |access-date=2024-10-17 |website=royalgazette.com |language=en}}</ref> Sa kontinental na kalupaan ng mga Amerika, ang mga baybayin ng Mehiko, Gitnang Amerika, at Timog Amerika na nakaharap sa Karibe, kabilang ang Tangway ng Yucatán sa Mehiko, Departamento ng Kapuluang Bay sa Honduras, ang rehiyong Mosquitia, ang Cartagena at Barranquilla sa [[Kolombiya]], at ang Maracaibo at Cumaná sa [[Benesuwela]], ay itinuturing na bahagi ng Karibe.<ref>{{cite book |last1=Higman |first1=B. W. |title=A Concise History of the Caribbean |date=2011 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521043489 |location=Cambridge |page=xi |language=en}}</ref> Gayundin, ang mga baybaying lugar ng Guyana, [[Surinam]], at [[Pransiya|Pranses]] na [[Guyana]], bagaman hindi nakahanggan sa Dagat Karibe, ay kadalasang ganap na isinasama sa Karibe dahil sa kanilang matibay na ugnayang pampolitika at pangkultura sa rehiyon. Sa heopolitika, ang mga pulo ng Karibe ay karaniwang itinuturing na isang subrehiyon ng Hilagang Amerika, bagaman kung minsan ay isinasama ang mga ito sa Gitnang Amerika, o kaya ay itinuturing na isang hiwalay na subrehiyon.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America "North America"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503170221/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America|date=2015-05-03}}. ''Britannica Concise Encyclopedia''; "associated with the continent is Greenland, the largest island in the world, and such offshore groups as the Arctic Archipelago, the Bahamas, the Greater and Lesser Antilles, the Queen Charlotte Islands, and the Aleutian Islands", but also "North America is bounded&nbsp;... on the south by the Caribbean Sea", and "according to some authorities, North America begins not at the Isthmus of Panama but at the narrows of Tehuantepec". (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite web |title=CIA - The World Factbook -- World |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612212614/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-date=2007-06-12 |access-date=2026-07-06 |website=www.cia.gov |language=en}}</ref> Kung minsan, itinuturing din ang Karibe at Gitnang Amerika bilang magkakaugnay na rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2022-04-09 |title=UNESCO LAC {{!}} United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409031034/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |archive-date=2022-04-09 |access-date=2024-11-09 |website=UNESCO |language=en}}</ref> Sa pangkalahatan, nahahati ang rehiyon ng Karibe sa 33 entidad na pampolitika, kabilang ang 13 nagsasariling estado, 12 dependensiya, 7 teritoryo sa ibayong-dagat, at iba't ibang pinagtatalunang teritoryo. Mula Disyembre 15, 1954 hanggang Oktubre 10, 2010, umiral ang isang teritoryong tinatawag na [[Netherlands Antilles|Antilyas ng Olanda]], na binubuo ng limang pulo na pawang mga dependensiya ng [[Olanda]].<ref>{{Cite news |title=The joy of six |language=en |work=The Economist |url=https://www.economist.com/the-americas/2010/04/29/the-joy-of-six |access-date=2026-07-06 |issn=0013-0613}}</ref> Mula Enero 3, 1958 hanggang Mayo 31, 1962, umiral din ang isang panandaliang unyong pampolitika na tinatawag na Pederasyon ng Kanlurang Indiyas ng [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], na binubuo ng sampung teritoryong nagsasalita ng [[Wikang Ingles|Ingles]] sa Karibe, na pawang mga dependensiya noon ng Britanya. Ang makabagong Karibe ay isa sa mga rehiyong may pinakamataas na pagkakaiba-iba ng mga pangkat-etniko sa daigdig. Bunga ito ng kolonisasyong Europeo ng mga [[Espanya|Espanyol]], [[Inglatera|Ingles]], Olandes, at Pranses; ng kalakalang alipin sa Atlantiko mula sa [[Aprika]]; ng sistema ng kontratang paggawa mula sa [[subkontinenteng Indiyo]] at [[Silangang Asya]]; gayundin ng makabagong imigrasyon mula sa iba't ibang panig ng daigdig. == Etimolohiya == Hinango ng rehiyon ang pangalan nito mula sa mga Karibe (Kalinago), isang pangkat-etnikong [[Katutubong Amerikano]] na dating nanirahan sa Maliliit na Antilyas at sa mga bahagi ng karatig na Timog Amerika. Ang mga kolonyalistang Espanyol ang nagbigay ng pangalang ito sa rehiyon noong panahon ng pananakop ng mga [[Europa|Europeo]] sa mga Amerika.<ref>{{cite encyclopedia |title=Carib |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/eb/article-9020323/Carib |access-date=20 Pebrero 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430031852/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/95780/Carib |archive-date=30 Abril 2008 |quote=inhabited the Lesser Antilles and parts of the neighbouring South American coast at the time of the Spanish conquest. |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Barzey |first=Ursula Petula |date=2023-07-11 |title=10 Facts About The Caribbean Region You May Not Know |url=https://www.caribbeanandco.com/facts-about-the-caribbean-region/ |access-date=2025-10-17 |website=Caribbean & Co. |language=en-US}}</ref> == Kahulugan == [[File:Caribbean_general_map.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Caribbean_general_map.png|thumb|Mapa ng Karibe]] Ang salitang Karibe ay may maraming gamit. Ang pangunahing mga gamit nito ay heograpikal at pampolitika. Maaari ring palawakin ang saklaw ng Karibe upang isama ang mga [[Teritoryo|teritoryong]] may matibay na ugnayang pangkultura at pangkasaysayan sa Aprika, [[pang-aalipin]], [[Europeong pananakop ng Kaamerikahan|kolonisasyong Europeo]], at sistemang plantasyon. * Sa heoskema ng [[Nagkakaisang Bansa|Mga Nagkakaisang Bansa]] para sa mga Amerika, itinuturing ang Karibe bilang isang natatanging rehiyon sa loob ng mga Amerika. * Sa pisyograpiya, ang rehiyon ng Karibe ay pangunahing binubuo ng isang hanay ng mga pulo na pumapalibot sa Dagat Karibe. Sa hilaga, ang rehiyon ay napapaligiran ng [[Golpo ng Mehiko]], Kipot ng [[Florida]], at ng Hilagang Karagatang Atlantiko, na nasa silangan at hilagang-silangan. Sa timog naman ay matatagpuan ang baybayin ng kontinente ng Timog Amerika. == Heograpiya == Nagkakaiba-iba ang heograpiya at klima ng rehiyon ng Karibe. Ang ilang mga pulo sa rehiyon ay may relatibong patag na kalupaang hindi nagmula sa [[bulkan]]. Kabilang dito ang [[Aruba]] (na may ilang maliit na katangiang bulkaniko), [[Curaçao]], Barbados, [[Bonaire]], [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]], Santa Cruz, Bahamas, at [[Antigua]]. Samantala, ang iba ay may matatarik at matataas na kabundukan, gaya ng mga [[pulo ng San Martin]], [[Cuba]], Hispaniola, [[Puerto Rico]], [[Jamaica]], [[Dominica]], [[Montserrat]], Saba, San Eustaquio, San Cristobal, [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]], Santo Tomas, San Juan, Tortola, [[Grenada]], San Vicente, [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]], [[Martinika]], at [[Trinidad at Tobago]]. Nagkakaiba-iba ang mga kahulugan ng mga katawagang Malalaking Antilyas at Maliliit na Antilyas. Bilang bahagi ng Bank ng Puerto Rico at ng mikroplatong Puerto Rico-Kapuluang Birhen, kung minsan ay isinasama ang Kapuluang Birhen sa Malalaking Antilyas. Madalas namang gamitin ang katawagang Maliliit na Antilyas upang tukuyin ang isang arkong pulo na kinabibilangan ng Grenada subalit hindi kasama ang Trinidad at Tobago at ang Antilyas ng Leeward. Ang mga katubigan ng Dagat Karibe ay tahanan ng malalaking pangkat ng mga isdang naglilipat-lipat, mga [[pagong-dagat]], at mga pormasyon ng mga [[bahurang korales]]. Ang Lambak Puerto Rico, na matatagpuan sa hangganan ng Karagatang Atlantiko at Dagat Karibe, sa hilaga lamang ng pulo ng Puerto Rico, ang pinakamalalim na bahagi ng buong [[Karagatang Atlantiko]].<ref>{{cite web |author=ten Brink, Uri |title=Puerto Rico Trench 2003: Cruise Summary Results |url=http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724090028/http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |archive-date=24 Hulyo 2013 |access-date=21 Pebrero 2008 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Matatagpuan ang rehiyon sa kahabaan ng ilang mahahalagang rutang pandagat, kung saan pinagdurugtong ng [[Kanal ng Panama]] ang kanlurang bahagi ng Dagat Karibe at ang [[Karagatang Pasipiko]]. === Mga pangkat ng pulo === Kapuluang Lucayan * [[Bahamas]] * [[Kapuluang Turcas at Caicos]] ([[Reyno Unido]]) Malalaking Antilyas * [[Cuba]] * [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] (Reyno Unido) * [[Jamaica]] * Hispaniola ** [[Haiti]] ** [[Republikang Dominikano]] * [[Puerto Rico]] (Komonwelt ng Estados Unidos) * Kapuluang Birheng Espanyol * [[Pulo ng Navassa]] Maliliit na Antilyas Kapuluang Leeward * [[Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos|Kapuluang Birhen ng Estados Unidos]] (Estados Unidos) ** Santa Cruz ** Santo Tomas ** San Juan ** Pulo ng Water * [[Kapuluang Birhen ng Britanya]] (Reyna Unido) ** Tortola ** Virgin Gorda ** Anegada ** Jost Van Dyke * [[Anguila]] (Reyno Unido) * San Martin, na nahahati sa dalawang nasasakupang pampolitika: ** San Martin (Pransiya) ** Sint Maarten (Kaharian ng Olanda) * San Batolome (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Antigua at Barbuda]] ** Antigua ** Barbuda ** Redonda * Saba (Karibeng Olandes, Olanda) * San Eustaquio (Karibeng Olandes, Olanda) * [[San Cristobal at Nieves]] ** San Cristobal ** Nieves * Montserrat (Reyno Unido) * [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] (Pranses na Antilyas, Pransiya), kabilang ang: ** Les Saintes ** Marie-Galante ** La Désirade Kapuluang Windward * Dominica * Martinique (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]] * [[San Vicente at ang Granadinas]] ** San Vicente ** Ang Grenadines * [[Barbados]] * [[Grenada]] ** Grenada ** Carriacou at Petite Martinique * [[Trinidad at Tobago]] ** Tobago ** Trinidad Antilyas ng Leeward * [[Aruba]] ([[Kaharian ng Olanda]]) * [[Curaçao]] (Kaharian ng Olanda) * [[Bonaire]] (Karibeng Olandes, Olanda) ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Rehiyon sa Amerika]] hqafqlnwdzcfc2e2vl6c950qh34b53b 2214912 2214892 2026-07-07T00:04:35Z Jojit fb 38 2214912 wikitext text/x-wiki {{otheruses}}{{Infobox continent|title=Karibe|image=Central America and the Caribbean Shaded Relief Map.png|image_size=290|image_caption=Mapa ng rehiyon ng Karibe ng Kaamerikahan|area={{convert|239,681|km2|sqmi|abbr=on}}|population={{UN_Population|Caribbean}}{{UN_Population|ref}}|density={{convert|151.5|/km2|abbr=on}}|GDP_nominal=|GDP_per_capita=|ethnic_groups=Apro-Karibe<br />Indo-Karibe at ibang Asyanong Karibe<br />Puting Karibe<br />Mestisong Karibe<br />Katutubong Karibe|religions={{ublist|item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 73.5% [[Kristiyanismo]] ** 52.3% [[Katolisismo]] ** 20.2% [[Protestantismo]] ** 1.0% ibang Kristiyano {{Tree list/end}} |20.6% walang relihiyon |2.5% relihiyong pambayan |2.1% [[Hinduismo]] |1.3% iba pa<ref>{{cite journal|url=https://brill.com/view/journals/jrd/9/1-2/article-p91_2.xml|title=Religions by Continent|journal=Journal of Religion and Demography|last1=Johnson|first1=Todd M.|last2=Crossing|first2=Peter F.|volume=9|date=14 Oktubre 2022|issue=1–2|pages=91–110|doi=10.1163/2589742x-bja10013|language=en|url-access=subscription}}</ref>}}|demonym=Karibe, Kanlurang Indiyas|countries={{Collapsible list | title = [[Talaan ng mga bansa|13]] | {{Flag|Antigua at Barbuda}} | {{Flag|Bahamas}} | {{Flag|Barbados}} | {{Flag|Cuba}} | {{Flag|Dominica}} | {{Flag|Republikang Dominikano}} | {{Flag|Grenada}} | {{Flag|Haiti}} | {{Flag|Jamaica}} | {{Flag|San Cristobal at Nieves}} | {{Flag|Santa Lucia}} | {{Flag|San Vicente at ang Granadinas}} | {{Flag|Trinidad at Tobago}} }}|time=UTC−05:00 hanggang UTC−04:00|internet=[[Tala ng mga Internet top-level domain|Marami]]|calling_code=[[Tala ng mga kodigong pantawag ng mga bansa|Marami]]|cities={{Collapsible list | title = Pinakamamalaking lungsod |[[Santo Domingo]]|[[Port-au-Prince]]|[[Puerto Espanya]]|San Juan|[[Havana]]|[[Kingston, Jamaica|Kingston]]|Santiago de los Caballeros|Santiago de Cuba|Willemstad|Oranjestad|Punta Cana|Cap-Haïtien|[[Nassau, Bahamas|Nassau]]|[[Paramaribo]]|Chetumal|Nayong Kastila|Porlamar|[[Cayenne]]|Georgetown|[[Bridgetown]]|San Fernando|Lungsod ng Belise}}|m49=<code>029</code> – Karibe<br /><code>419</code> <code>003</code> – [[Hilagang Amerika]], [[Amerikang Latino]] at ang Karibe<br /><code>019</code> – [[Kaamerikahan]]<br /><code>001</code> – [[Mundo]]}} Ang '''Karibe''' ay isang rehiyong heopolitikal sa gitna ng [[Kaamerikahan]] na nakasentro sa paligid ng [[Dagat Karibe]] sa Hilagang [[Karagatang Atlantiko]], at sa malaking bahagi ay sumasaklaw sa Kanlurang Indiyas. Napapaligiran ito ng [[Hilagang Amerika]] sa hilaga at sa kanluran sa pamamagitan ng [[Gitnang Amerika]], at ng [[Timog Amerika]] sa timog. Binubuo ito ng maraming pulo, ''cay'' o kayo (maliliit at mabababang pulo), munting pulo, bahura, at mga ''bank'' (mababaw na nakaangat na bahagi ng ilalim ng dagat). Kabilang dito ang Kapuluang Lucayan, Malalaking Antilyas, at Maliliit na Antilyas ng Kanlurang Indiyas; ang mga pulo ng [[Quintana Roo]] at [[Belise]] sa Tangway ng [[Yucatán]]; at ang Kapuluang Bay, mga Kayo ng Miskito, [[Kapuluan ng San Andrés, Providencia at Santa Catalina]], Kapuluang Corn, at Kapuluang San Blas ng Gitnang Amerika. Kabilang din dito ang mga baybaying lugar sa [[Kontinente|kontinental]] na kalupaan ng mga Amerika na nasa hangganan ng rehiyon, mula sa Tangway ng Yucatán sa Hilagang Amerika, dumaraan sa Gitnang Amerika, hanggang sa Guianas sa Timog Amerika.<ref>{{Cite book |last=Engerman |first=Stanley L. |title=A Population History of North America |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-49666-7 |editor-last=Haines |editor-first=Michael R. |pages=483–528 |language=en |chapter=A Population History of the Caribbean |oclc=41118518 |editor-last2=Steckel |editor-first2=Richard Hall}}</ref><ref>{{Cite book |last= |first= |title=Understanding the contemporary Caribbean |publisher=Lynne Rienner |year=2003 |isbn=978-1588266637 |editor-last=Hillman |editor-first=Richard S. |location=London, UK |pages= |language=en |oclc=300280211 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Thomas J.}}</ref> == Pangkalahatang-ideya == Matatagpuan ang rehiyon sa malaking bahagi sa ibabaw ng [[Tektonikong plato|Platong]] Karibe, at binubuo ito ng libu-libong pulo, munting pulo, [[bahura]], at mga kayo.<ref name="brief">{{cite book |last=Rogoziński |first=Jan |url=https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 |title=A Brief History of the Caribbean |publisher=Facts on File, Inc. |year=1999 |isbn=0-8160-3811-2 |edition=Binago |location=New York |pages=[https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/3 3–4] |language=en |access-date=15 Hulyo 2024 |url-access=registration |via=Internet Archive}}</ref> Binubuo ng mga arkong pulo ang hilaga at silangang hangganan ng Dagat Karibe: ang Malalaking Antilyas sa hilaga at ang Maliliit na Antilyas, na kinabibilangan ng Kapuluang Leeward, Kapuluang Windward, at Antiyas na Leeward , sa silangan at timog. Ang kalapit na Kapuluang Lucayan sa hilagang-kanluran, na binubuo ng [[Bahamas]] at [[Kapuluang Turcas at Caicos]], at ang pulo ng [[Barbados]] sa Maliliit na Antilyas, ay itinuturing na bahagi ng Karibe kahit hindi nakahanggan sa Dagat Karibe. Ang lahat ng mga pulo sa Antilyas, kabilang ang Kapuluang Lucayan, ay bumubuo sa Kanlurang Indiyas, isang katawagang kadalasang napagpapalit ang gamit sa Karibe. Ang Kapuluan ng [[Bermuda]] ay hindi bahagi ng Karibe sapagkat matatagpuan ito sa Dagat Sargasso sa hilaga, subalit isa itong kasaping kaugnay ng Pamayanang Karibe (''Caribbean Community'' o CARICOM).<ref name=":0">{{Cite web |title=Bermuda Government after General Election of October 1 2020 |url=http://bermuda-online.org/bdagovt.htm |access-date=2024-10-17 |website=bermuda-online.org |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Jacobs |first=Stevenson |date=2003-07-03 |title=Premier signs Caricom deal |url=https://www.royalgazette.com/article/20030703/NEWS/307039988 |access-date=2024-10-17 |website=royalgazette.com |language=en}}</ref> Sa kontinental na kalupaan ng mga Amerika, ang mga baybayin ng Mehiko, Gitnang Amerika, at Timog Amerika na nakaharap sa Karibe, kabilang ang Tangway ng Yucatán sa Mehiko, Departamento ng Kapuluang Bay sa Honduras, ang rehiyong Mosquitia, ang Cartagena at Barranquilla sa [[Kolombiya]], at ang Maracaibo at Cumaná sa [[Benesuwela]], ay itinuturing na bahagi ng Karibe.<ref>{{cite book |last1=Higman |first1=B. W. |title=A Concise History of the Caribbean |date=2011 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521043489 |location=Cambridge |page=xi |language=en}}</ref> Gayundin, ang mga baybaying lugar ng Guyana, [[Surinam]], at [[Pransiya|Pranses]] na [[Guyana]], bagaman hindi nakahanggan sa Dagat Karibe, ay kadalasang ganap na isinasama sa Karibe dahil sa kanilang matibay na ugnayang pampolitika at pangkultura sa rehiyon. Sa heopolitika, ang mga pulo ng Karibe ay karaniwang itinuturing na isang subrehiyon ng Hilagang Amerika, bagaman kung minsan ay isinasama ang mga ito sa Gitnang Amerika, o kaya ay itinuturing na isang hiwalay na subrehiyon.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America "North America"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503170221/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America|date=2015-05-03}}. ''Britannica Concise Encyclopedia''; "associated with the continent is Greenland, the largest island in the world, and such offshore groups as the Arctic Archipelago, the Bahamas, the Greater and Lesser Antilles, the Queen Charlotte Islands, and the Aleutian Islands", but also "North America is bounded&nbsp;... on the south by the Caribbean Sea", and "according to some authorities, North America begins not at the Isthmus of Panama but at the narrows of Tehuantepec". (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite web |title=CIA - The World Factbook -- World |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612212614/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-date=2007-06-12 |access-date=2026-07-06 |website=www.cia.gov |language=en}}</ref> Kung minsan, itinuturing din ang Karibe at Gitnang Amerika bilang magkakaugnay na rehiyon.<ref>{{Cite web |date=2022-04-09 |title=UNESCO LAC {{!}} United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409031034/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/portals-and-platforms/goap/key-organizations/latin-america-and-the-caribbean/unesco-lac/ |archive-date=2022-04-09 |access-date=2024-11-09 |website=UNESCO |language=en}}</ref> Sa pangkalahatan, nahahati ang rehiyon ng Karibe sa 33 entidad na pampolitika, kabilang ang 13 nagsasariling estado, 12 dependensiya, 7 teritoryo sa ibayong-dagat, at iba't ibang pinagtatalunang teritoryo. Mula Disyembre 15, 1954 hanggang Oktubre 10, 2010, umiral ang isang teritoryong tinatawag na [[Netherlands Antilles|Antilyas ng Olanda]], na binubuo ng limang pulo na pawang mga dependensiya ng [[Olanda]].<ref>{{Cite news |title=The joy of six |language=en |work=The Economist |url=https://www.economist.com/the-americas/2010/04/29/the-joy-of-six |access-date=2026-07-06 |issn=0013-0613}}</ref> Mula Enero 3, 1958 hanggang Mayo 31, 1962, umiral din ang isang panandaliang unyong pampolitika na tinatawag na Pederasyon ng Kanlurang Indiyas ng [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], na binubuo ng sampung teritoryong nagsasalita ng [[Wikang Ingles|Ingles]] sa Karibe, na pawang mga dependensiya noon ng Britanya. Ang makabagong Karibe ay isa sa mga rehiyong may pinakamataas na pagkakaiba-iba ng mga pangkat-etniko sa daigdig. Bunga ito ng kolonisasyong Europeo ng mga [[Espanya|Espanyol]], [[Inglatera|Ingles]], Olandes, at Pranses; ng kalakalang alipin sa Atlantiko mula sa [[Aprika]]; ng sistema ng kontratang paggawa mula sa [[subkontinenteng Indiyo]] at [[Silangang Asya]]; gayundin ng makabagong imigrasyon mula sa iba't ibang panig ng daigdig. == Etimolohiya == Hinango ng rehiyon ang pangalan nito mula sa mga Karibe (Kalinago), isang pangkat-etnikong [[Katutubong Amerikano]] na dating nanirahan sa Maliliit na Antilyas at sa mga bahagi ng karatig na Timog Amerika. Ang mga kolonyalistang Espanyol ang nagbigay ng pangalang ito sa rehiyon noong panahon ng pananakop ng mga [[Europa|Europeo]] sa mga Amerika.<ref>{{cite encyclopedia |title=Carib |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/eb/article-9020323/Carib |access-date=20 Pebrero 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430031852/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/95780/Carib |archive-date=30 Abril 2008 |quote=inhabited the Lesser Antilles and parts of the neighbouring South American coast at the time of the Spanish conquest. |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Barzey |first=Ursula Petula |date=2023-07-11 |title=10 Facts About The Caribbean Region You May Not Know |url=https://www.caribbeanandco.com/facts-about-the-caribbean-region/ |access-date=2025-10-17 |website=Caribbean & Co. |language=en-US}}</ref> == Kahulugan == [[File:Caribbean_general_map.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Caribbean_general_map.png|thumb|Mapa ng Karibe]] Ang salitang Karibe ay may maraming gamit. Ang pangunahing mga gamit nito ay heograpikal at pampolitika. Maaari ring palawakin ang saklaw ng Karibe upang isama ang mga [[Teritoryo|teritoryong]] may matibay na ugnayang pangkultura at pangkasaysayan sa Aprika, [[pang-aalipin]], [[Europeong pananakop ng Kaamerikahan|kolonisasyong Europeo]], at sistemang plantasyon. * Sa heoskema ng [[Nagkakaisang Bansa|Mga Nagkakaisang Bansa]] para sa mga Amerika, itinuturing ang Karibe bilang isang natatanging rehiyon sa loob ng mga Amerika. * Sa pisyograpiya, ang rehiyon ng Karibe ay pangunahing binubuo ng isang hanay ng mga pulo na pumapalibot sa Dagat Karibe. Sa hilaga, ang rehiyon ay napapaligiran ng [[Golpo ng Mehiko]], Kipot ng [[Florida]], at ng Hilagang Karagatang Atlantiko, na nasa silangan at hilagang-silangan. Sa timog naman ay matatagpuan ang baybayin ng kontinente ng Timog Amerika. == Heograpiya == Nagkakaiba-iba ang heograpiya at klima ng rehiyon ng Karibe. Ang ilang mga pulo sa rehiyon ay may relatibong patag na kalupaang hindi nagmula sa [[bulkan]]. Kabilang dito ang [[Aruba]] (na may ilang maliit na katangiang bulkaniko), [[Curaçao]], Barbados, [[Bonaire]], [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]], Santa Cruz, Bahamas, at [[Antigua]]. Samantala, ang iba ay may matatarik at matataas na kabundukan, gaya ng mga [[pulo ng San Martin]], [[Cuba]], Hispaniola, [[Puerto Rico]], [[Jamaica]], [[Dominica]], [[Montserrat]], Saba, San Eustaquio, San Cristobal, [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]], Santo Tomas, San Juan, Tortola, [[Grenada]], San Vicente, [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]], [[Martinika]], at [[Trinidad at Tobago]]. Nagkakaiba-iba ang mga kahulugan ng mga katawagang Malalaking Antilyas at Maliliit na Antilyas. Bilang bahagi ng Bank ng Puerto Rico at ng mikroplatong Puerto Rico-Kapuluang Birhen, kung minsan ay isinasama ang Kapuluang Birhen sa Malalaking Antilyas. Madalas namang gamitin ang katawagang Maliliit na Antilyas upang tukuyin ang isang arkong pulo na kinabibilangan ng Grenada subalit hindi kasama ang Trinidad at Tobago at ang Antilyas ng Leeward. Ang mga katubigan ng Dagat Karibe ay tahanan ng malalaking pangkat ng mga isdang naglilipat-lipat, mga [[pagong-dagat]], at mga pormasyon ng mga [[bahurang korales]]. Ang Lambak Puerto Rico, na matatagpuan sa hangganan ng Karagatang Atlantiko at Dagat Karibe, sa hilaga lamang ng pulo ng Puerto Rico, ang pinakamalalim na bahagi ng buong [[Karagatang Atlantiko]].<ref>{{cite web |author=ten Brink, Uri |title=Puerto Rico Trench 2003: Cruise Summary Results |url=http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724090028/http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/03trench/welcome.html |archive-date=24 Hulyo 2013 |access-date=21 Pebrero 2008 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Matatagpuan ang rehiyon sa kahabaan ng ilang mahahalagang rutang pandagat, kung saan pinagdurugtong ng [[Kanal ng Panama]] ang kanlurang bahagi ng Dagat Karibe at ang [[Karagatang Pasipiko]]. === Mga pangkat ng pulo === Kapuluang Lucayan * [[Bahamas]] * [[Kapuluang Turcas at Caicos]] ([[Reyno Unido]]) Malalaking Antilyas * [[Cuba]] * [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] (Reyno Unido) * [[Jamaica]] * Hispaniola ** [[Haiti]] ** [[Republikang Dominikano]] * [[Puerto Rico]] (Komonwelt ng Estados Unidos) * Kapuluang Birheng Espanyol * [[Pulo ng Navassa]] Maliliit na Antilyas Kapuluang Leeward * [[Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos|Kapuluang Birhen ng Estados Unidos]] (Estados Unidos) ** Santa Cruz ** Santo Tomas ** San Juan ** Pulo ng Water * [[Kapuluang Birhen ng Britanya]] (Reyna Unido) ** Tortola ** Virgin Gorda ** Anegada ** Jost Van Dyke * [[Anguila]] (Reyno Unido) * San Martin, na nahahati sa dalawang nasasakupang pampolitika: ** San Martin (Pransiya) ** Sint Maarten (Kaharian ng Olanda) * San Batolome (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Antigua at Barbuda]] ** Antigua ** Barbuda ** Redonda * Saba (Karibeng Olandes, Olanda) * San Eustaquio (Karibeng Olandes, Olanda) * [[San Cristobal at Nieves]] ** San Cristobal ** Nieves * Montserrat (Reyno Unido) * [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] (Pranses na Antilyas, Pransiya), kabilang ang: ** Les Saintes ** Marie-Galante ** La Désirade Kapuluang Windward * Dominica * Martinique (Pranses na Antilyas, Pransiya) * [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]] * [[San Vicente at ang Granadinas]] ** San Vicente ** Ang Grenadines * [[Barbados]] * [[Grenada]] ** Grenada ** Carriacou at Petite Martinique * [[Trinidad at Tobago]] ** Tobago ** Trinidad Antilyas ng Leeward * [[Aruba]] ([[Kaharian ng Olanda]]) * [[Curaçao]] (Kaharian ng Olanda) * [[Bonaire]] (Karibeng Olandes, Olanda) ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Rehiyon sa Amerika]] qv3enigpz4ogdx0rcxiypkhj0l65cx3 0 64082 2214855 2196186 2026-07-06T13:06:52Z ~2026-37755-53 163631 2214855 wikitext text/x-wiki {{Infobox rail line | box_width = 300px | name = Unang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila | logo = LRT Line 1 icon (Metro Manila).svg | logo_width = 90px | image = Two LRT-1 4th Gen trains at EDSA 2025-02-05.jpg | image_width = 300px | color = 007541 | caption = Ang ika-apat na henerasyong tren sa [[Estasyon ng EDSA (LRT)|Estasyon ng EDSA]], Pebrero 2025. | type = [[Rapid transit]] | system = [[Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila]] | status = Nagagamit | locale = [[Kalakhang Maynila]] | start = [[Estasyong Roosevelt ng LRT|Roosevelt]] (Kasalukuyang hilagang hangganan)<br>[[Estasyon ng North Avenue (LRT)|'''''Unified Grand Central Station''''']] (Hinaharap na hilagang hangganan) | end = [[Estasyon ng Dr. Santos|Dr. Santos]] (Kasalukuyang timog na hangganan)<br> [[Estasyon ng Niog|'''''Niog''''']] (Hinaharap na timog na hangganan) | stations = 25 <!--18 sa orihinal na linya mula Baclaran hanggang Monumento, 2 sa ''north extension'' na linya mula Balintawak hanggang Fernando Poe Jr., at lima sa unang bahagi ng ''Cavite Extension'' na linya mula Redemptorist hanggang Dr. Santos--> | routes = 1 | ridership = 480,000 <small>(Oktubre 2012)</small><br/>658,627 <small>(Naitala noong 2012)</small><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.lrta.gov.ph/kpi_line1.htm |access-date=2013-03-10 |archive-date=2012-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120901233922/http://www.lrta.gov.ph/kpi_line1.htm |url-status=dead }}</ref> | open = 1 Disyembre 1984 | close = | owner = [[Pangasiwaan ng Light Rail Transit]] | operator = [[Pangasiwaan ng Light Rail Transit]] | character = | stock = BN ACEC 1st Generation LRV<br>[[Hyundai Rotem|Hyundai Precision]] and [[Adtranz]] 2nd Generation LRV<br>[[Kinki Sharyo]] and [[Nippon Sharyo]] 3rd Generation LRV<br>CAF Mitsubishi 4th Generation LRV | linelength = {{convert|20.7|km|mi|abbr=on}} | tracklength = | notrack = | gauge = {{RailGauge|sg|al=on|allk=on}} | el = Linyang Overhead | speed = 40-60 km/h | elevation = | map = {{Manila Light Rail Transit System Line 1}} | map_state = collapsed }} Ang '''Unang Linya''' o '''Linyang Berde ng LRT ng Maynila''' ([[Ingles]]: ''Green Line'') ay ang unang linya ng mabilis na linya ng transportasyong tren ng sistemang [[Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila]] (''Manila Light Rail Transit System''). Sa kasalukuyan, binubuo ng labinwalong mga hintuan at tumatakbo ng higit sa labinlimang mga kilometro ng mga nakaangat na mga riles. Katulad ng pinahihiwatig ng pangalan nito, kulay dilaw ang linya sa lahat ng mga mapa ng [[LRT]]. Tumatakbo ang linya sa hilaga-timog na direksiyon, at dumadaan sa mga lungsod ng [[Caloocan]], [[Maynila]], [[Pasay]], at [[Parañaque]]. Maaaring lumipat ang mga pasahero sa [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linyang Asul]] sa [[Himpilang Doroteo Jose ng LRT|Doroteo Jose]], at sa [[Sistema ng Pangkalakhang Riles Panlulan ng Maynila|Linyang Dilaw]] sa [[EDSA LRT Station|EDSA]]. Bago ipinalabas ang [[Strong Republic Transit System|Sistemang Panlulan ng Matatag na Republika]], tinatawag dati na Linyang Dilaw, Unang Linya at Metrorail. Subalit, dilaw na ang kulay nito simula nang buksan ito noong 1984. == Kasaysayan == * Disyembre 1, 1984: [[Baclaran LRT Station|Baclaran]] hanggang [[Central Terminal LRT Station|Central Terminal]] * Mayo 12, 1985: Central Terminal hanggang [[Monumento LRT Station|Monumento]] * Marso 22, 2010: Monumento hanggang [[Balintawak LRT Station|Balintawak]] * Oktubre 22, 2010: Balintawak hanggang [[Roosevelt LRT Station|Fernando Poe Jr.]] * Nobyembre 16, 2024: [[Estasyon ng Redemptorist|Redemptorist]] hanggang [[Estasyon ng Dr. Santos|Dr. Santos]] * 2028: Fernando Poe Jr. hanggang '''''Unified Grand Central Station''' * 2031: Dr. Santos hanggang [[Estasyon ng Niog|Niog]] === Ruta ng Linyang Berde === Dumadaan ang linya sa [[Taft Avenue]] ([[Radial Road 2]]), na pinili dahil sa mahaba ito. Nang lumipas, dumadaan naman ito sa [[Rizal Avenue]] at Rizal Avenue Extension ([[Radial Road 9]]) bago magtapos sa sulok ng Rizal Avenue Extension at [[EDSA]]. === Extension patungong Cavite === Ang extension ng LRT Line 1 sa timog, na kilala bilang South Extension Project o Cavite Extension Project, ay ginagawa at magsisilbi sa mga lugar ng Parañaque hanggang Cavite. Ang extension ay magmumula sa intersection ng Quirino Avenue, Harrison Avenue, at Taft Avenue Extension, pagkatapos ay maglalakbay pababa mula sa Redemptorist Road hanggang Coastal Road, at dadaan sa Parañaque River at papasok sa Ninoy Aquino Avenue hanggang sa makarating at tumawid sa C5 Extension Road. ; at muling papasok sa Coastal Road, tatawid sa Las Piñas-Bacoor Boundary Bridge sa kahabaan ng Zapote River, at tatawid sa Alabang–Zapote Road at Aguinaldo Highway intersection, hanggang sa makarating sa Niog station na matatagpuan sa kahabaan ng Molino Boulevard sa Bacoor, Cavite. Ang extension na proyekto ay magdaragdag ng 8 istasyon na sumasaklaw sa 11.7 kilometro (7.3 milya) ng mga bagong elevated na seksyon ng riles at magiging ikatlong linya ng tren na umaabot sa labas ng Metro Manila area (pagkatapos ng silangang extension ng Line 2 at ang pagtatayo ng Line 7). Ang proyekto ay nahahati sa dalawang yugto - Ang Phase 1 ay sumasaklaw sa limang istasyon mula Redemptorist hanggang Dr. Santos, habang ang Phase 2 ay sumasaklaw sa natitirang tatlong istasyon mula Las Piñas hanggang Niog. Ang proyekto ay unang inaprubahan ng National Economic and Development Authority noong 2000, habang ang Implementing Agreement para sa proyekto ay inaprubahan noong 2002, na isasagawa ng SNC-Lavalin bilang public-private partnership project. Gayunpaman, ang panukala ay kasunod na winakasan noong 2006. Sa parehong taon, ang gobyerno ay nakipagtulungan sa mga tagapayo (International Finance Corporation, White & Case, Halcrow at iba pa) upang magsagawa ng open-market na imbitasyon sa tender para sa extension at para sa isang 40-taon. konsesyon upang patakbuhin ang pinalawig na linya. Gayunpaman, ang proyekto ay itinigil ilang buwan bago matapos ni Gloria Macapagal Arroyo ang kanyang termino bilang Pangulo. Ang mga plano para sa southern extension project ay sinimulan muli noong 2012 at inaasahang magsisimula sa pagtatayo noong 2014 ngunit naantala dahil sa mga isyu sa right of way. Nalutas ang mga isyu noong 2016 at noong Mayo 4, 2017, idinaos ang groundbreaking para sa ₱64.915 bilyon ($1.36 bilyon) South Extension Project, sa tulong ng Light Rail Manila Corporation at ng Japan International Cooperation Agency. Tampok din sa extension project ang pagtatayo ng tatlong intermodal facility, isang satellite depot na matatagpuan sa Zapote, at mass upgrades sa kasalukuyang Baclaran depot. Ang proyekto ay inaasahang makakatanggap ng higit sa 800,000 mga pasahero araw-araw sa sandaling makumpleto, kung saan ang kalihim ng DOTr na si Arthur Tugade ay inaasahang ang maagang pagkumpleto ng proyekto ay nasa loob ng 2020. Ang linya ay palalawigin mula Parañaque patimog, na nagdudugtong sa Las Piñas at Bacoor sa network ng riles ng Mega Manila. Ang mga gawaing sibil sa extension ay nagsimula noong Mayo 7, 2019 matapos ma-clear ang mga right-of-way acquisition. Ang pagtatayo ng extension line ay itatayo gamit ang isang full span launching method, na kilala bilang isa sa pinakamabilis na paraan ng konstruksyon para sa mga tulay at elevated viaduct na nagbabawas ng oras at kabuuang espasyo ng lupa na kailangan para sa pagtatayo. May kabuuang 203 pi-girder ang ginamit para sa pagtatayo ng unang yugto ng extension, ang huli ay inilatag sa kahabaan ng Redemptorist Road, Baclaran noong Pebrero 7, 2022. Nakipagtulungan ang LRMC sa Bouygues Construction para sa mga gawaing sibil, Alstom para sa pag-install ng mga sistema ng pagbibigay ng senyas at komunikasyon, at ang RATP Dev Transdev Asia para sa pangkalahatang serbisyo sa engineering, pagkuha, konsultasyon, konstruksiyon at tulong para sa proyekto. Ang extension project din ang magsisilbing unang railway line na gagamit ng bagong construction method. Ang LRT Line 1 South Extension Project ay bubuuin ng mga sumusunod na walong istasyon: # Redemptorist – Parañaque # Paliparang Pandaigdig ng Maynila – Parañaque # Asya World – Parañaque # Ninoy Aquino – Parañaque # Dr. Santos – Parañaque # Las Piñas – Las Piñas # Zapote – kasama ang mga hangganan ng Bacoor at Las Piñas # Niog – Bacoor Inilatag din ang mga plano upang isama ang 2 karagdagang istasyon para sa proyekto ng extension: # Istasyon ng Manuyo Uno - Las Piñas # Istasyon ng Talaba - Bacoor Noong Nobyembre 14, 2022, 75.3% na ang kumpleto ng proyekto. Ang Phase 1 ng extension (mula sa Redemptorist station hanggang sa Dr. Santos station) ay nakatakdang gumana sa Setyembre 2024, na may ganap na operasyon sa 2027. Noong Disyembre 19, 2023, matagumpay na naisagawa ng Alstom ang unang test run sa kahabaan ng extension gamit ang LRTA 1100 class na tren.<ref>https://www.rappler.com/business/things-to-know-lrt-1-cavite-extension/</ref> Noong Abril 30, 2024, ang Phase 1 ay 98.2% na kumpleto,<ref>https://www.gmanetwork.com/news/money/companies/909359/lrt1-cavite-extension-phase-1-98-2-complete/story/</ref> at magbubukas ito sa Nobyembre 16, 2024<ref>https://www.youtube.com/watch?v=9erXooYeP-4&t=6</ref>. Inanunsyo ni DOTR Executive Assistant Jonathan Gesmundo ang pagtatayo ng 8 karagdagang istasyon sa kasalukuyang 20 istasyon ng LRT-1, na may 11-kilometro (6.8 mi) na extension. Samantala, ang Phase 2 at 3 ay magsisimula ng operasyon sa 2031.<ref>https://www.pna.gov.ph/articles/1226461</ref> Bilang paghahanda sa pagbubukas ng extension ng linya, nag-anunsyo ng LRMC ang 3 ''weekend closures'' (Agosto 17-18, Agosto 24-25, at Agosto 31-Setyembre 1) sa buong linya ng LRT 1.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=V3OMnswHoW8&t=1</ref> === Extension patungong North Avenue === Ang orihinal na extension sa hilaga hanggang sa istasyon ng Roosevelt ay ipapalawig sa kasalukuyang ginagawang North Triangle Common Station. Ang lugar ng proyekto ng common station ay pinagtatalunan sa loob ng maraming taon hanggang sa nalagdaan ang isang kasunduan sa mga stakeholder noong Enero 2017. Nagsimula ang pagtatayo ng istasyon noong Setyembre 29, 2017 at pinaplanong magbukas sa taong 2025. == Mapa at mga Estasyon == {{update|date=Abril 2022}} {| class=wikitable |- !rowspan="2" style="width:10em; border-bottom:3px solid #008000;"|Estasyon !colspan="2"|Layo (km) <ref>{{Cite web |title=Talaan ng mga layo ng bawat estasyon. |url=http://www.lrta.gov.ph/distance.php |access-date=2014-05-07 |archive-date=2014-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140528154033/http://lrta.gov.ph/distance.php |url-status=dead }}</ref> !rowspan="2" style="border-bottom:3px solid #008000;"|Paglipat !rowspan="2" colspan="2" style="border-bottom:3px solid #008000;"|Lokasyon |- !style="width:2.5em; border-bottom:3px solid #008000;"|Sa pagitan ng<br/>estasyon !style="width:2.5em; border-bottom:3px solid #008000;"|Kabuuan |- | ''{{lrt|Niog}}'' | style="text-align:right;"|- | style="text-align:right;"|- | | rowspan="2" |[[Bacoor]], Cavite |- | ''{{lrt|Zapote}}'' | style="text-align:right;"|- | style="text-align:right;"|- | |- | ''{{lrt|Las Piñas}}'' | style="text-align:right;"|- | style="text-align:right;"|- | | [[Las Piñas]] |- | {{lrt|Dr. Santos}} | style="text-align:right;"|- | style="text-align:right;"|- | | rowspan="5" |[[Parañaque]] |- | {{lrt|Ninoy Aquino}} | style="text-align:right;"|- | style="text-align:right;"|- | |- | {{lrt|Asia World}} | style="text-align:right;"|- | style="text-align:right;"|- | [[PITX|Parañaque Integrated Terminal Exchange (PITX)]] |- | {{lrt|Manila International Airport}} | style="text-align:right;"|- | style="text-align:right;"|- | |- | {{lrt|Redemptorist}} | style="text-align:right;"|- | style="text-align:right;"|- | |- | {{lrt|Baclaran}} | style="text-align:right;"|0.000 | style="text-align:right;"|0.000 | | [[Pasay]] |- | {{lrt|EDSA}} | style="text-align:right;"|0.588 | style="text-align:right;"|0.588 | [[Ikatlong Linya ng Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila|Linyang Dilaw]]: [[Estasyon ng Taft Avenue ng MRT|Taft Avenue]] | San Rafael, Pasay |- | {{lrt|Libertad}} | style="text-align:right;"|1.010 | style="text-align:right;"|1.598 | | Santa Clara, Pasay |- | {{lrt|Gil Puyat}} | style="text-align:right;"|0.730 | style="text-align:right;"|2.328 | | San Isidro, Pasay |- | {{lrt|Vito Cruz}} | style="text-align:right;"|1.061 | style="text-align:right;"|3.389 | | [[Malate, Manila|Malate]], [[Maynila]] |- | {{lrt|Quirino}} | style="text-align:right;"|0.827 | style="text-align:right;"|4.216 | | Malate, Maynila |- | {{lrt|Pedro Gil}} | style="text-align:right;"|0.794 | style="text-align:right;"|5.010 | | [[Ermita, Maynila|Ermita]], Maynila |- | {{lrt|United Nations}} | style="text-align:right;"|0.754 | style="text-align:right;"|5.764 | | Ermita, Maynila |- | {{lrt|Central}} | style="text-align:right;"|1.214 | style="text-align:right;"|6.978 | | Ermita, Maynila |- | {{lrt|Carriedo}} | style="text-align:right;"|0.725 | style="text-align:right;"|7.703 | | [[Santa Cruz, Maynila|Santa Cruz]] at [[Quiapo, Maynila|Quiapo]], Maynila |- | {{lrt|Doroteo Jose}} | style="text-align:right;"|0.685 | style="text-align:right;"|8.388 | [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linyang Bughaw]]: {{lrt|Recto}} | Santa Cruz, Maynila |- | {{lrt|Bambang}} | style="text-align:right;"|0.648 | style="text-align:right;"|9.036 | | Santa Cruz, Maynila |- | {{lrt|Tayuman}} | style="text-align:right;"|0.618 | style="text-align:right;"|9.654 | | Santa Cruz, Maynila |- | {{lrt|Blumentritt}} | style="text-align:right;"|0.671 | style="text-align:right;"|10.325 | [[Pambansang Daangbakal ng Pilipinas|PNR]]: [[Estasyong daangbakal ng Blumentritt|Blumentritt]] | [[Sampaloc, Maynila|Sampaloc]], Maynila |- | {{lrt|Abad Santos}} | style="text-align:right;"|0.927 | style="text-align:right;"|11.252 | | [[Tondo, Maynila|Tondo]], Maynila |- | {{lrt|R. Papa}} | style="text-align:right;"|0.660 | style="text-align:right;"|11.912 | | Tondo, Maynila |- | {{lrt|5th Avenue}} | style="text-align:right;"|0.954 | style="text-align:right;"|12.866 | | Grace Park East, [[Caloocan]] |- | {{lrt|Monumento}} | style="text-align:right;"|1.087 | style="text-align:right;"|13.953 | | Grace Park East, Caloocan |- | {{lrt|Balintawak}} | style="text-align:right;"|2.250 | style="text-align:right;"|16.203 | | Balintawak, [[Lungsod Quezon]] |- | {{lrt|Fernando Poe Jr.}} | style="text-align:right;"|1.870 | style="text-align:right;"|18.073 | | Bago Bantay, Lungsod Quezon |- | ''{{lrt|North Avenue|'''Unified Grand Central Station'''}}'' | style="text-align:right;"|- | style="text-align:right;"|- | [[Ikatlong Linya ng Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila|Linyang Dilaw]]: [[Estasyon ng North Avenue ng MRT|North Avenue]]<br>''[[Ikapitong Linya ng Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila|Linyang Pula]]'': [[Estasyon ng North Avenue ng Linyang Pula|North Avenue]]<br>''[[Sistemang Subway ng Maynila|'''Metro Manila Subway''']]'': [[Estasyon ng North Avenue ng Sistemang Subway|North Avenue]] | EDSA, Bagong Pag-asa (LRT-1 at MRT-3)<br>Bagong Pag-asa (MRT-7), Lungsod Quezon |- ! colspan="5" |{{nobold|<small>Ang mga istasyon, linya, at/o iba pang koneksyon sa transportasyon na naka-italic ay kasalukuyang ginagawa, iminungkahi, hindi pa nabubuksan, o sarado pa.</small>}} |} == Mga bagon == === Mga kasalukuyang bagon === <gallery mode="packed"> Manila LRT 1G EDSA.jpg|Unang-henerasyong tren, na inilunsad noong 1984. Tinatawag ding '''''LRTA 1000 class'''''. LRT1 2G enters UN station.jpg|Pangalawang-henerasyong tren, na inilunsad noong 1999. Tinatawag ding '''''LRTA 1100 class'''''. LRT-1 Blumentritt 2011.jpg|Pangatlong-henerasyong tren, na inilunsad noong 2007. Tinatawag ding '''''LRTA 1200 class'''''. LRTA_13000_class_LRV_approaching_Central_Terminal.jpg|Pang-apat na henerasyong tren, na inilunsad noong 2023. Tinatawag ding '''''LRTA 13000 class'''''. </gallery> ` ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Biyaheng daang-bakal sa Kalakhang Maynila]] i67e1z8fafrc2c5fiodknbaq1jqkfab 0 65126 2214853 2185918 2026-07-06T13:05:15Z ~2026-37755-53 163631 2214853 wikitext text/x-wiki {{Infobox rail line | box_width = | name = Megatren | logo = LRTA_Logo.png | logo_width = 90px | image = Manila LRT2 TS09 V. Mapa 2022-03-19.jpg | image_width = 270px | caption = Isang tren sa [[Estasyon ng V. Mapa]] | type = [[Metro (sistemang daangbakal)|Heavy Metro]] | color = 6a0dad | system = [[Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila]] | status = Gumagana | locale = [[Antipolo|Antipolo]], [[Pasig]], [[Lungsod Quezon]], [[Lungsod ng San Juan|San Juan]] at [[Maynila]] | start = [[Estasyon ng Antipolo|Antipolo]] | end = [[Estasyong Recto|Recto]] | stations = 13 | routes = 1 | ridership = 195,700 <small>(karaniwan, 2013)</small><br/>269,271 <small>(natala, 2012)</small><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.lrta.gov.ph/kp_line_2v2_system.php |access-date=2014-05-03 |archive-date=2014-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021183001/http://www.lrta.gov.ph/kp_line_2v2_system.php |url-status=dead }}</ref> | open = Abril 5, 2003 | close = | owner = [[Pangasiwaan ng Light Rail Transit]] | operator = [[Pangasiwaan ng Light Rail Transit]] | character = | stock = [[Hyundai Rotem]] [[Electric multiple unit|EMU]] | linelength = {{convert|13.8|km|mi|abbr=on}} | tracklength = | notrack = | gauge = {{RailGauge|sg|allk=on}} | el = Linya ng Overhead | speed = {{convert|40|-|80|km/h|abbr=on}} | elevation = | map = {{Manila Light Rail Transit System Line 2}} | map_state = collapsed | website = {{url|www.lrta.gov.ph|Official website}} }} Ang '''Ikalawang Linya''' o ang '''Linyang Bughaw ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila''' ''(Blue Line)'' at kilala dati bilang '''Linyang Lila''' ''(Purple Line)'' ay ang ikalawang linya ng tren ng Maynila. Sa kasalukuyan binubuo ng labing-isang mga estasyon na may 13.8 kilometro. Maaring ang mga estasyon ay may riles na nakaangat, maliban sa [[Katipunan LRT Station|Katipunan]], na nasa ilalim ng lupa. Katulad ng pinahihiwatig ng pangalan nito, kulay asul ang linya sa lahat ng mga mapa ng tren. Tumatakbo ang linya sa kanluran-silangan na direksiyon, at dumadaan sa mga lungsod ng [[Maynila]], [[Marikina]], [[Lungsod Quezon]], at [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]]. Pwedeng lumipat ang mga pasahero sa [[Unang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linyang Lunti]] sa [[Estasyong Recto|Recto]], at sa [[Ikatlong Linya ng Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila|Linyang Dilaw]] sa [[Estasyong Araneta Center-Cubao (Ika-2 Linya)|Araneta Center-Cubao]]. Bago ipinalabas ang Sistemang Panlulan ng Matatag na Republika, tinawag ang linya na MRT Line 2, o Megatren. Subalit, ang lilang kulay nito, na ginamit simula nang buksan ito noong 2003, ay ginagamit padin kahit na pinalitan na ang kulay ng linya ng bughaw. ==Kasaysayan== *5 Abril 2003: [[Estasyong Santolan (Ika-2 Linya)|Santolan]] hanggang [[Estasyong Araneta Center-Cubao (Ika-2 Linya)|Araneta Center-Cubao]] *5 Abril 2004: [[Estasyong Araneta Center-Cubao (Ika-2 Linya)|Araneta Center-Cubao]] hanggang [[Estasyong Legarda|Legarda]] *29 Oktubre 2004: [[Estasyong Legarda|Legarda]] hanggang [[Estasyong Recto|Recto]] *3 Oktubre 2019 - 22 Enero 2021: [[Estasyong Araneta Center-Cubao (Ika-2 Linya)|Araneta Center-Cubao]] hanggang [[Estasyong Recto|Recto]] *5 Hulyo 2021 [[Estasyong Masinag|Antipolo]] hanggang [[Estasyong Recto|Recto]]<ref><nowiki>https://mb.com.ph/2021/06/21/postponed-again-lrt-2-east-extension-opening-moved-to-july-5</nowiki></ref> ==Paghahanay== Ang Linyang Bughaw ay nakahanay sa [[Radial Road 6]], sa [[Lansangang Marikina–Infanta]], [[Bulebar Aurora]], [[Bulebar Magsaysay]], [[Kalye Legarda]], at sa [[Daang Palibot Blg. 1|Circumferential Road 1]] sa [[Abenida Recto]]. Tumutuloy ang linya pagkatapos ng huling hinto nito sa Recto, at nagtatapos malapit sa Divisoria. ==Talaan ng mga estasyon== {| class=wikitable |- !rowspan="2" style="width:10em; border-bottom:3px solid #008000;"|Estasyon !colspan="2"|Layo (km)<ref>{{Cite web |title=Talaan ng mga layo ng bawat estasyon. |url=http://www.lrta.gov.ph/distance.php |access-date=2014-05-07 |archive-date=2014-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140528154033/http://lrta.gov.ph/distance.php |url-status=dead }}</ref> !rowspan="2" style="border-bottom:3px solid #008000;"|Paglipat !rowspan="2" colspan="2" style="border-bottom:3px solid #008000;"|Lokasyon |- !style="width:2.5em; border-bottom:3px solid #008000;"|Sa pagitan ng<br/>estasyon !style="width:2.5em; border-bottom:3px solid #008000;"|Kabuuan |- | [[Estasyon ng Antipolo (LRT)|Antipolo]] | style="text-align:right;"|– | style="text-align:right;"|0.000 | | Masinag, [[Antipolo|Lungsod ng Antipolo]] |- | [[Estasyon ng Emerald|Marikina]] | style="text-align:right;"|2.232 | style="text-align:right;"|2.232 | | San Roque, Marikina |- | [[Estasyong Santolan (Ika-2 Linya)|Santolan]] | style="text-align:right;"|1.795 | style="text-align:right;"|4.027 | | Santolan, [[Pasig]] <small>(ilang bahagi ng istayon ay sakop ng Calumpang, [[Marikina|Marikina)]]</small> |- | [[Estasyong Katipunan (Ika-2 Linya)|Katipunan]] | style="text-align:right;"|1.970 | style="text-align:right;"|5.997 | | Loyola Heights, [[Lungsod Quezon]] |- | [[Estasyong Anonas (Ika-2 Linya)|Anonas]] | style="text-align:right;"|0.955 | style="text-align:right;"|6.952 | | Project 3, Lungsod Quezon |- |[[Estasyong Araneta Center-Cubao (Ika-2 Linya)|Araneta Center–Cubao]] | style="text-align:right;"|1.438 | style="text-align:right;"|8.390 | [[Ikatlong Linya ng Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila|Ika-3 Linya]]: [[Estasyong Araneta Center-Cubao (Ika-3 Linya)|Araneta Center–Cubao]] | Cubao, Lungsod Quezon |- | {{stn|Betty Go-Belmonte}} | style="text-align:right;"|1.164 | style="text-align:right;"|9.554 | | New Manila, Lungsod Quezon |- | {{stn|Gilmore}} | style="text-align:right;"|1.075 | style="text-align:right;"|10.629 | | New Manila, Lungsod Quezon |- | {{stn|J. Ruiz}} | style="text-align:right;"|0.928 | style="text-align:right;"|11.557 | | Ermitaño, [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]] |- | {{stn|V. Mapa}} | style="text-align:right;"|1.234 | style="text-align:right;"|12.791 | | [[Santa Mesa, Maynila|Santa Mesa]], [[Maynila]] |- | {{stn|Pureza}} | style="text-align:right;"|1.357 | style="text-align:right;"|14.128 | [[Pambansang Daangbakal ng Pilipinas|PNR]]: [[Estasyong daangbakal ng Santa Mesa|Santa Mesa]] | Santa Mesa, Maynila |- | {{stn|Legarda}} | style="text-align:right;"|1.389 | style="text-align:right;"|15.537 | | [[San Miguel, Maynila|San Miguel]], Maynila |- | {{stn|Recto}} | style="text-align:right;"|1.050 | style="text-align:right;"|16.587 | [[Unang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Ika-1 Linya]]: [[Estasyon ng Doroteo Jose ng LRT|Doroteo Jose]] | [[Santa Cruz, Maynila|Santa Cruz]], Maynila |- |} ==Hinaharap== ===Pagpapahaba ng Linyang Bughaw=== Ang isang apat na kilometrong pagpapahaba sa silangan ng Linyang Bughaw papuntang Dugtungan ng Masinag sa [[Lungsod ng Antipolo|Antipolo]], [[Rizal]], ay pinaplano. Inaprubahan ito ng [[National Economic and Development Authority]] (NEDA), pero ang pagtangka ay na sa kalihim ng NEDA . Sa hinaharap, pwedeng mapahaba ang linya hanggang sa Daungan ng mga Barko ng Manila sa kanluran, at sa Cogeo sa Antipolo sa silangan. ==Talababa== {{reflist}} ==Mga Kawing panlabas== *[http://www.abs-cbnnews.com/storypage.aspx?StoryId=106774, www.abs-cbnnews, LRT-MRT loop construction to start in May]{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *https://www.pna.gov.ph/articles/1082149 [[Kategorya:Biyaheng daang-bakal sa Kalakhang Maynila]] oib6rpsrjuvbdx0rufdn0oxxh7bu6zv 10 70699 2214857 2214820 2026-07-06T13:18:07Z Julius Santos III 139725 /* */ 2214857 wikitext text/x-wiki {{ infobox | bodyclass = vcard | titleclass = fn | title = {{{name|<includeonly>{{PAGENAME}}</includeonly>}}} | image = {{#if:{{{image|}}}|[[Image:{{{image}}}|{{#if:{{{imagesize||}}}|{{px|{{{imagesize}}} }}|125px}}|]]}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Pinakamtaas na [[Sport governing body|lupong tagapamahala]] | data1 = {{{union|}}} | label2 = (Mga) palayaw | data2 = {{{nickname|}}} | label3 = Unang nilaro | data3 = {{{first|}}} | label4 = Mga rehistradong manlalaro | data4 = {{{registered|}}} | label5 = Mga samahan | data5 = {{{clubs|}}} | header6 = {{#if:{{{contact|}}}{{{team|}}}{{{mgender|}}}{{{type|{{{category|}}}}}}{{{equipment|}}}{{{ball|}}}{{{venue|}}}{{{glossary|}}} |Mga katangian}} | label7 = Bansa o Rehiyon | data7 = {{{region|}}} | label8 = [[Palarong Olimpiko|Olimpiko]] | data8 = {{{olympic|}}} | label9 = [[Pandaigdigang Kampeonato]] | data9 = {{{world|}}} | label10 = [[Palarong Paralimpiko|Paralimpiko]] | data10 = {{{paralympic|}}} | label11 = Lipas na | data11 = {{{obsolete|}}} | label12 = [[Palarong Mundo]] | data12 = {{{IWGA|}}} }}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> 4wo49vdqidiuzkp18k5n4kuylxv451y 2214858 2214857 2026-07-06T13:23:27Z Julius Santos III 139725 /* */ 2214858 wikitext text/x-wiki {{ infobox | bodyclass = vcard | titleclass = fn | title = {{{name|<includeonly>{{PAGENAME}}</includeonly>}}} | image = {{#if:{{{image|}}}|[[Image:{{{image}}}|{{#if:{{{imagesize||}}}|{{px|{{{imagesize}}} }}|125px}}|]]}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Pinakamtaas na [[Sport governing body|lupong tagapamahala]] | data1 = {{{union|}}} | label2 = (Mga) palayaw | data2 = {{{nickname|}}} | label3 = Unang nilaro | data3 = {{{first|}}} | label4 = Mga rehistradong manlalaro | data4 = {{{registered|}}} | label5 = Mga samahan | data5 = {{{clubs|}}} | label6 = [[Olympic sports|IOC code]] | data6 = {{{ioccode|}}} | header7 = {{#if:{{{contact|}}}{{{team|}}}{{{mgender|}}}{{{type|{{{category|}}}}}}{{{equipment|}}}{{{ball|}}}{{{venue|}}}{{{glossary|}}} |Mga katangian}} | label8 = Bansa o Rehiyon | data8 = {{{region|}}} | label9 = [[Palarong Olimpiko|Olimpiko]] | data9 = {{{olympic|}}} | label10 = [[Pandaigdigang Kampeonato]] | data10 = {{{world|}}} | label11 = [[Palarong Paralimpiko|Paralimpiko]] | data11 = {{{paralympic|}}} | label12 = Lipas na | data12 = {{{obsolete|}}} | label13 = [[Palarong Mundo]] | data13 = {{{IWGA|}}} }}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> 4m7dcejpi7i3k9jebko479b0xiyaiq7 2214861 2214858 2026-07-06T13:59:26Z Julius Santos III 139725 /* */ 2214861 wikitext text/x-wiki {{infobox | bodyclass = vcard | titleclass = fn | title = {{{name|<includeonly>{{PAGENAME}}</includeonly>}}} | image = {{#if:{{{image|}}}|[[Image:{{{image}}}|{{#if:{{{imagesize||}}}|{{px|{{{imagesize}}} }}|125px}}|]]}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Pinakamtaas na [[Sport governing body|lupong tagapamahala]] | data1 = {{{union|}}} | label2 = (Mga) palayaw | data2 = {{{nickname|}}} | label3 = Unang nilaro | data3 = {{{first|}}} | label4 = Mga rehistradong manlalaro | data4 = {{{registered|}}} | label5 = Mga samahan | data5 = {{{clubs|}}} | label6 = [[Olympic sports|IOC code]] | data6 = {{{ioccode|}}} | header7 = {{#if:{{{contact|}}}{{{team|}}}{{{mgender|}}}{{{type|{{{category|}}}}}}{{{equipment|}}}{{{ball|}}}{{{venue|}}}{{{glossary|}}} |Mga katangian}} | label8 = Paglapat | data8 = {{{contact|}}} | label9 = Miyembro ng koponan | data9 = {{{team|}}} | label10 = Magkahalong kasarian | data10 = {{{mgender|}}} | label11 = Uri | data11 = {{{type|{{{category|}}}}}} | label12 = Kagamitan | data12 = {{#if:{{{equipment|}}} |{{{equipment|}}} |{{{ball|}}} }} | label13 = Venue | data13 = {{{venue|}}} | label13 = Talahulugan | data13 = {{{glossary|}}} | header14 = {{#if:{{{olympic|}}}{{{obsolete|}}}{{{region|{{{country/region|}}}}}}{{{world|}}}{{{paralympic|}}}{{{IWGA|}}} |Presensya}} | label19 = [[Palarong Olimpiko|Olimpiko]] | data19 = {{{olympic|}}} | label20 = [[Pandaigdigang Kampeonato]] | data20 = {{{world|}}} | label21 = [[Palarong Paralimpiko|Paralimpiko]] | data21 = {{{paralympic|}}} | label22 = Lipas na | data22 = {{#if:{{{obsolete|}}} |Yes }} | label23 = [[Palarong Mundo]] | data23 = {{{IWGA|}}} }}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> nf6b2bu8wmpt6qjchqqj7ylexalbj1l 2214864 2214861 2026-07-06T14:03:57Z Julius Santos III 139725 /* */ 2214864 wikitext text/x-wiki {{infobox | bodyclass = vcard | titleclass = fn | title = {{{name|<includeonly>{{PAGENAME}}</includeonly>}}} | image = {{#if:{{{image|}}}|[[Image:{{{image}}}|{{#if:{{{imagesize||}}}|{{px|{{{imagesize}}} }}|125px}}|]]}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Pinakamtaas na [[Sport governing body|lupong tagapamahala]] | data1 = {{{union|}}} | label2 = (Mga) palayaw | data2 = {{{nickname|}}} | label3 = Unang nilaro | data3 = {{{first|}}} | label4 = Mga rehistradong manlalaro | data4 = {{{registered|}}} | label5 = Mga samahan | data5 = {{{clubs|}}} | label6 = [[Olympic sports|IOC code]] | data6 = {{{ioccode|}}} | header7 = {{#if:{{{contact|}}}{{{team|}}}{{{mgender|}}}{{{type|{{{category|}}}}}}{{{equipment|}}}{{{ball|}}}{{{venue|}}}{{{glossary|}}} |Mga katangian}} | label8 = Paglapat | data8 = {{{contact|}}} | label9 = Miyembro ng koponan | data9 = {{{team|}}} | label10 = Magkahalong kasarian | data10 = {{{mgender|}}} | label11 = Uri | data11 = {{{type|{{{category|}}}}}} | label12 = Kagamitan | data12 = {{#if:{{{equipment|}}} |{{{equipment|}}} |{{{ball|}}} }} | label13 = Venue | data13 = {{{venue|}}} | label13 = Talahulugan | data13 = {{{glossary|}}} | header14 = {{#if:{{{olympic|}}}{{{obsolete|}}}{{{region|{{{country/region|}}}}}}{{{world|}}}{{{paralympic|}}}{{{IWGA|}}} |Presensya}} | label18 = Bansa o&nbsp;rehiyon | data18 = {{{region|{{{country/region|}}}}}} | label19 = [[Palarong Olimpiko|Olimpiko]] | data19 = {{{olympic|}}} | label20 = [[Pandaigdigang Kampeonato]] | data20 = {{{world|}}} | label21 = [[Palarong Paralimpiko|Paralimpiko]] | data21 = {{{paralympic|}}} | label22 = Lipas na | data22 = {{#if:{{{obsolete|}}} |Yes }} | label23 = [[Palarong Mundo]] | data23 = {{{IWGA|}}} }}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> e1mthloubgb2rtsosgjq7lmnlp89fp5 0 87382 2214945 2214024 2026-07-07T05:06:42Z Jojit fb 38 2214945 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo). Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Pinagmulan ng Salita == Nagmula ang salitang ''anarkismo'' mula sa [[wikang Griyego|Griyegong]] ''[[anarchia]]'' o [[anarkiya]], na nangagahulugang "walang pinuno". == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga sanggunian == {{reflist}} {{stub}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] c6veiwuqfq0j09l3jdnio89s8rxk60x 2214946 2214945 2026-07-07T05:07:08Z Jojit fb 38 2214946 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo). Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Pinagmulan ng Salita == Nagmula ang salitang ''anarkismo'' mula sa [[wikang Griyego|Griyegong]] ''[[anarchia]]'' o [[anarkiya]], na nangagahulugang "walang pinuno". == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] almbgptv1dmyio3kmmxymlbj4nlnfc2 2214947 2214946 2026-07-07T05:08:06Z Jojit fb 38 2214947 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Pinagmulan ng Salita == Nagmula ang salitang ''anarkismo'' mula sa [[wikang Griyego|Griyegong]] ''[[anarchia]]'' o [[anarkiya]], na nangagahulugang "walang pinuno". == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] dzdr7j3xgq4mf67nenqsrdymwmcdpfl 2214948 2214947 2026-07-07T05:11:12Z Jojit fb 38 /* Mga sanggunian */ 2214948 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Pinagmulan ng Salita == Nagmula ang salitang ''anarkismo'' mula sa [[wikang Griyego|Griyegong]] ''[[anarchia]]'' o [[anarkiya]], na nangagahulugang "walang pinuno". == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=[[HarperCollins]] |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 3lx8ss79ocrplpe9odipxnw8syoxjz5 2214949 2214948 2026-07-07T05:11:33Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2214949 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Pinagmulan ng Salita == Nagmula ang salitang ''anarkismo'' mula sa [[wikang Griyego|Griyegong]] ''[[anarchia]]'' o [[anarkiya]], na nangagahulugang "walang pinuno". == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] q00bni0b8rqaebaat02c1h9fpvhg29a 2214950 2214949 2026-07-07T05:12:31Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2214950 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Pinagmulan ng Salita == Nagmula ang salitang ''anarkismo'' mula sa [[wikang Griyego|Griyegong]] ''[[anarchia]]'' o [[anarkiya]], na nangagahulugang "walang pinuno". == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=[[John Wiley & Sons]] |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |editor-link=Immanuel Ness |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 7n2o8c4tsu84o91g65o9qy9u6p20r60 2214951 2214950 2026-07-07T05:13:25Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2214951 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Pinagmulan ng Salita == Nagmula ang salitang ''anarkismo'' mula sa [[wikang Griyego|Griyegong]] ''[[anarchia]]'' o [[anarkiya]], na nangagahulugang "walang pinuno". == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] czx3o8ojdomxx4ajy8d4z8r26u4x8g9 2214952 2214951 2026-07-07T05:15:39Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2214952 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Pinagmulan ng Salita == Nagmula ang salitang ''anarkismo'' mula sa [[wikang Griyego|Griyegong]] ''[[anarchia]]'' o [[anarkiya]], na nangagahulugang "walang pinuno". == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] jzmvd4fp9ga778di3gxbgwjbrqgg6kx 2214953 2214952 2026-07-07T05:26:33Z Jojit fb 38 2214953 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Pinagmulan ng Salita == Nagmula ang salitang ''anarkismo'' mula sa [[wikang Griyego|Griyegong]] ''[[anarchia]]'' o [[anarkiya]], na nangagahulugang "walang pinuno". == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] f5cs3rtk0cn53uv48aa1qwnasituoc3 2214954 2214953 2026-07-07T05:26:57Z Jojit fb 38 /* Mga sanggunian */ 2214954 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Pinagmulan ng Salita == Nagmula ang salitang ''anarkismo'' mula sa [[wikang Griyego|Griyegong]] ''[[anarchia]]'' o [[anarkiya]], na nangagahulugang "walang pinuno". == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == {{noteslist}} == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 3fivm8i22cqnc75n4se3o1oc62hiwep 2214955 2214954 2026-07-07T05:27:18Z Jojit fb 38 /* Mga pananda */ 2214955 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Pinagmulan ng Salita == Nagmula ang salitang ''anarkismo'' mula sa [[wikang Griyego|Griyegong]] ''[[anarchia]]'' o [[anarkiya]], na nangagahulugang "walang pinuno". == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] fyw66dvw6algaozakgit8gxgde54f41 2214956 2214955 2026-07-07T05:29:01Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2214956 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Pinagmulan ng Salita == Nagmula ang salitang ''anarkismo'' mula sa [[wikang Griyego|Griyegong]] ''[[anarchia]]'' o [[anarkiya]], na nangagahulugang "walang pinuno". == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] tr4arpbvanf2wpbu7ommhrtnc714bxm 2214960 2214956 2026-07-07T05:30:24Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2214960 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Pinagmulan ng Salita == Nagmula ang salitang ''anarkismo'' mula sa [[wikang Griyego|Griyegong]] ''[[anarchia]]'' o [[anarkiya]], na nangagahulugang "walang pinuno". == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] ox4pe2n8old794lmgr5ed7ow1a40eui 2214961 2214960 2026-07-07T05:31:15Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2214961 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Pinagmulan ng Salita == Nagmula ang salitang ''anarkismo'' mula sa [[wikang Griyego|Griyegong]] ''[[anarchia]]'' o [[anarkiya]], na nangagahulugang "walang pinuno". == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |author-link=Daniel Guérin |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] jk10f2kh1eco4gd5ay7ryoitz6urs3f 2214962 2214961 2026-07-07T05:31:29Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2214962 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Pinagmulan ng Salita == Nagmula ang salitang ''anarkismo'' mula sa [[wikang Griyego|Griyegong]] ''[[anarchia]]'' o [[anarkiya]], na nangagahulugang "walang pinuno". == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 3a6kw35aaye62me17j35exu6scebj9e 2214997 2214962 2026-07-07T09:16:10Z Jojit fb 38 /* Pinagmulan ng Salita */ 2214997 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya. Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan. Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala. Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865). Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito. Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]], ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo; hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]]. Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo. Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo, ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] i09khuqzpdqlbgo7me9hd0m8q2i9b47 2214998 2214997 2026-07-07T09:17:38Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2214998 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan. Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala. Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865). Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito. Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]], ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo; hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]]. Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo. Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo, ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] dgdjycs45xvd743mp5607c7zg0rxhbv 2214999 2214998 2026-07-07T09:20:25Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2214999 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan. Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala. Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865). Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito. Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]], ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo; hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]]. Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo. Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo, ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] p3dkc7k7syrkmynipnrz9ra28nxfqff 2215000 2214999 2026-07-07T09:24:23Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215000 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan. Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala. Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865). Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito. Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]], ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo; hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]]. Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo. Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo, ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=[[Routledge]] |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] c2bwnbm5ewdavyq0m8xnwp72d1k3lrc 2215001 2215000 2026-07-07T09:25:00Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215001 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan. Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala. Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865). Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito. Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]], ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo; hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]]. Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo. Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo, ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] gwet3eqfio9qm4ax23s91kloi8autxw 2215002 2215001 2026-07-07T09:27:08Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215002 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala. Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865). Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito. Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]], ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo; hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]]. Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo. Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo, ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] gt2zaonz60sfuen5ihzohfvra26e1iz 2215004 2215002 2026-07-07T09:29:09Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215004 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala. Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865). Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito. Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]], ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo; hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]]. Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo. Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo, ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] hick0ckm9c73stth4p8h6us5xm306k3 2215005 2215004 2026-07-07T09:30:20Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215005 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala. Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865). Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito. Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]], ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo; hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]]. Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo. Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo, ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |author-link=Richard Sylvan |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |editor-link=Robert E. Goodin |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-link2=Philip Pettit |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |editor-link3=Thomas Pogge|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] ixxk5hbd84a5id7almkp10h3p2ueym3 2215006 2215005 2026-07-07T09:30:56Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215006 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala. Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865). Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito. Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]], ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo; hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]]. Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo. Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo, ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-link2=Philip Pettit |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |editor-link3=Thomas Pogge|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] f48dbtdbx1xx6xrwr065mtwomrzn6zp 2215007 2215006 2026-07-07T09:32:16Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215007 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala. Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865). Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito. Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]], ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo; hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]]. Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo. Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo, ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-link2=Philip Pettit |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 6ugeug06czg7icud6qy0qy77bay5v35 2215008 2215007 2026-07-07T09:32:50Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215008 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala. Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865). Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito. Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]], ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo; hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]]. Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo. Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo, ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] gzj4whaaedhqu83tjk0w1letz8ow61k 2215009 2215008 2026-07-07T09:34:27Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215009 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865). Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito. Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]], ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo; hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]]. Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo. Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo, ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] erwc145fmwnv30uw91c9war64dk4b2u 2215010 2215009 2026-07-07T09:34:45Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215010 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865). Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito. Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]], ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo; hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]]. Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo. Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo, ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 831l3rckdqgp2e8xn2c3uvucef4oh2i 2215011 2215010 2026-07-07T09:37:26Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215011 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865). Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito. Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]], ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo; hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]]. Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo. Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo, ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=[[Harvard University Press]] |date=1964 |oclc=65683373}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] bsyqo8o16xgi7wess0quczvrvepc1d4 2215012 2215011 2026-07-07T09:37:51Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215012 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865). Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito. Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]], ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo; hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]]. Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo. Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo, ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] t3u1gdkv6yz457yfgm3s42wdu5tlxh3 2215013 2215012 2026-07-07T09:39:21Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215013 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865). Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito. Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]], ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo; hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]]. Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo. Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo, ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] ony6wtcc73825gyjojpgbghlq1cair0 2215015 2215013 2026-07-07T09:48:34Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215015 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}} Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito. Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]], ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo; hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]]. Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo. Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo, ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 0dmimguhhtytlm4eic2av4x3rkdnh3d 2215016 2215015 2026-07-07T09:53:52Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215016 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}} Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito. Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]], ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo; hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]]. Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo. Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo, ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] ih4lg76fv1dan5prkdn7ftuzkhvgju7 2215017 2215016 2026-07-07T09:54:14Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215017 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}} Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito. Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]], ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo; hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]]. Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo. Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo, ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] aguqbe4qee1vhetmb4w778gqkxo56u6 2215018 2215017 2026-07-07T09:57:46Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215018 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito. Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]], ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo; hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]]. Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo. Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo, ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] rlj17sry7jiffwmov7z63e3gc3xs6cy 2215019 2215018 2026-07-07T09:58:31Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215019 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito. Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]], ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo; hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]]. Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo. Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo, ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] bsv8o7y4h4fzriq9nqkqz68kudjh5nb 2215020 2215019 2026-07-07T09:59:30Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215020 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]], ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo; hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]]. Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo. Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo, ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] s7gxugwwwgsdbrqfp8i1g5fjrer2pql 2215021 2215020 2026-07-07T10:00:47Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215021 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]], ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo; hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]]. Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo. Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo, ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 6n0n76wqt359a48r8w7nniovx9ajun2 2215022 2215021 2026-07-07T10:03:25Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215022 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo; hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]]. Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo. Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo, ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 3fm2zk5zy04tssbeju2kfudm4ljbsle 2215024 2215022 2026-07-07T10:05:01Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215024 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo; hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]]. Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo. Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo, ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] fclwscyqch83bblhbmpbktvecoptw3a 2215027 2215024 2026-07-07T10:11:50Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215027 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]]. Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo. Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo, ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] qmdhobfvkko2qjclha5d0ft8aflfyoj 2215028 2215027 2026-07-07T10:12:41Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215028 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo. Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo, ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] m4mrkcmxtooh52qsccmfxazam2rct7p 2215029 2215028 2026-07-07T10:14:54Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215029 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo. Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo, ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 March 2021 |url-status=live|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] kz848ipyh577e16932lc1meyuua0pce 2215030 2215029 2026-07-07T10:15:29Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215030 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo. Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo, ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] acw7u55bk8zp0oteppfrney717msoxl 2215031 2215030 2026-07-07T10:17:03Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215031 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo. Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo, ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 4qe9tzhop3uba4w93zm5sq2aaiwmhmu 2215032 2215031 2026-07-07T10:18:43Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215032 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo. Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo, ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 8k0ihd5yh8yqq2eoy4tckcsn7hgu5fc 2215033 2215032 2026-07-07T10:19:55Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215033 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo. Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo, ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] lbp4v1a1lj9uyli0qgzltcuwlz3i67g 2215034 2215033 2026-07-07T10:23:13Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215034 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo. Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] diqb7j15d4m2dwkqtr0iv94mi6ojnwv 2215035 2215034 2026-07-07T10:23:49Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215035 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] gi07lmifo72xf0e5gyb5nyie8er3ww0 2215036 2215035 2026-07-07T10:26:33Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215036 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=[[Cambridge University Press]] |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] bqf4wf0htx6ux3tecy6yjtlw7p76epd 2215037 2215036 2026-07-07T10:26:58Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215037 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]], kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] mrlvmis1jdkee4wlxsbg3ck3zxnbq9w 2215038 2215037 2026-07-07T10:29:49Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215038 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]]. Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] pirwu8u4d5d9qra4fyl4s8dehron1gl 2215039 2215038 2026-07-07T10:33:01Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215039 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] r1dmnro119onbssyb0fgy2ypgseh5pi 2215040 2215039 2026-07-07T10:34:21Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215040 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo. Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] mmdkqe0zp8jvtlc1rs7qdrqbma3ps2o 2215041 2215040 2026-07-07T10:35:28Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215041 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista. Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 45v9i3gg8nrfpidz2t188p0l88oq1lq 2215042 2215041 2026-07-07T11:05:21Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215042 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 8spoc907lf8n0og2j24uqwdjp52ulzo 2215044 2215042 2026-07-07T11:20:30Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215044 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] qxrkehe8pwhk82cgkz8w3bdxvnudg31 2215045 2215044 2026-07-07T11:20:49Z Jojit fb 38 2215045 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas. Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] t3fuyvwnxujun8d7za8dsxrrrz50k46 2215046 2215045 2026-07-07T11:23:29Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215046 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] qtv37mx4nkdimw0wkyyih5g7wd44ume 2215047 2215046 2026-07-07T11:26:06Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215047 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] tfwa9ex48pjpxuddfzfil1km9vqkjgr 2215048 2215047 2026-07-07T11:28:16Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215048 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 6q2eifnkxj77lshddpt6xip0inqyadn 2215049 2215048 2026-07-07T11:31:45Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215049 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya. May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] dhwh1fi65krbnh0j0nj039q1oxv53t8 2215051 2215049 2026-07-07T11:35:20Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215051 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo, at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] q3cdd14u53vg7nwcwhr94yxc97ofw8l 2215052 2215051 2026-07-07T11:35:52Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215052 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista. Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] hvmoxf5l6vdot0e3c36plvw6dmok54w 2215053 2215052 2026-07-07T11:36:33Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215053 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo. Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] bme263w497ca0gs9g39cve8z8bvn9fl 2215054 2215053 2026-07-07T11:37:46Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215054 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] gpdap1bbbuaniyh2hxls7uyuju9sabc 2215055 2215054 2026-07-07T11:39:48Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215055 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] rk5z65zcapqih2f7f7o18zqor7w90kv 2215056 2215055 2026-07-07T11:40:52Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215056 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 8y4cjckpboq7fvnsjh5snb4bv4kr12u 2215057 2215056 2026-07-07T11:42:12Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215057 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |author-link=Jeremy Jennings |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |editor-link=Roger Eatwell |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] acoar3sb8p5qmi9l5jeowu04fg21xvb 2215058 2215057 2026-07-07T11:42:55Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215058 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] fm3ldrre0b6xl9uxg167hc7haiviafz 2215059 2215058 2026-07-07T11:47:28Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215059 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] dvfeay2udwihg9epulc5hte0q3znrku 2215060 2215059 2026-07-07T11:49:28Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215060 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |editor-link=Ronald Hamowy |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 6a6s2gsko74rgq3aoo4ty8dhtxdngq1 2215061 2215060 2026-07-07T11:50:02Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215061 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] gtk88c781f1m4cyg3nt59z2ww6bxydp 2215062 2215061 2026-07-07T11:51:16Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215062 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R. |editor-link2=Tibor Machan}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] nu2vvubkb2peknxe8mmbocoyfgqbpr9 2215063 2215062 2026-07-07T11:52:11Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215063 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] phsa3o3wf1mghwt7y29iugce6urrk57 2215064 2215063 2026-07-07T11:57:21Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215064 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |author-link=Benjamin Franks (philosopher) |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 0gf4px9z64jms2xzt9lmqlo5ycnvcbj 2215065 2215064 2026-07-07T11:57:56Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215065 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] f7g9y1efqlk6incn7mw5lhorcjjx84v 0 106907 2214995 2184602 2026-07-07T08:37:12Z ~2026-38650-61 163780 /* Mga nangyari */ 2214995 wikitext text/x-wiki Ang '''Labanan sa Pasong Tirad''' ay isa sa mga labanan ng [[Pilipino]] at [[Amerikano]] kung saan ang namuno sa mga Pilipino ay si Hen. [[Gregorio del Pilar]]. ==Mga nangyari== Noong Disyembre 2, 1899, pinatakas ni Gregorio del Pilar si Pangulong [[Emilio Aguinaldo]] sa kamay ng mga Amerikano. Mahigit 100 sundalo ang nakipaglaban sa mga amerikanong sundalo na tinatawag na "sharpshooters" dahil sa galing nilang humawak at gumamit ng armas tulad ng [[baril]]. Mahigit 50 sundalo naman ang namatay kasama na si Hen. Gregorio del Pilar. Ngunit nadakip pa rin ng mga Amerikano si Pangulong Emilio Aguinaldo dahil hindi nya alam kung saan sya tutungo. 67 ==Dagdag kaalaman== Unang araw ito ng Disyembre nang mapasailalim ang Concepcion sa mga Gringo. Ang Kabundukan ng Concepcion ay Tirad, na kasalukuyan sina Aquinaldo, Del Pilar at ang kanilang rebolusyonaryo'y patuloy ang pagtakas sa dahilang paghabol sa kanila ng tropa ni Major Peyton March na may "nom de guerre", January Galoot. Karamihan sa mga sundalong Gringo ay batikan ng "Indian Wars" at nakakarami dito'y mga "sharpshooters". Napabalita na mayroong napatay na 53 rebeldeng Pilipino at kabilang dito ay si Heneral Gregorio S. Del Pilar. {{Stub|Kasaysayan|Pilipinas}} [[Kaurian:Kasaysayan ng Pilipinas]] 89rmxq7hb652ptvp1gl5vdhgd9ncp1f 0 108500 2214909 2118047 2026-07-06T22:06:22Z ListeriaBot 79921 Wikidata list updated [V2] 2214909 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox | fossil_range = {{fossil range/Sandbox|26|0}} [[Maagang Mioseno]]-kamakailan | image = HyenaTanzania.JPG | image_caption = [[Spotted Hyena|Natutuldukang hiyena]] | image_width = 250px | taxon = Hyaenidae | authority = [[John Edward Gray|Gray]], 1821 | subdivision_ranks = Nabubuhay na [[Sari (biyolohiya)|sari]] | subdivision = * ''[[Crocuta]]'' * ''[[Hyaena]]'' * ''[[Proteles]]'' | synonyms = * Protelidae <small>Flower, 1869</small> }} Ang '''hayina'''<ref>{{cite-UPDF|Hyena}}</ref> o '''ayena'''<ref name=Gaboy/> (Ingles: ''hyena'', Kastila: mga ''hiénido'', mga ''hiena'') ay mga [[mamalya]]ng kabilang sa pamilyang '''Hyaenidae''', sa ordeng [[Carnivora]]. Namumuhay ang mga hayop na ito sa [[Aprika]], at sa kanluran at timog [[Asya]]. Mayroong dalawang kabahaging pamilya o subpamilya ito na may apat na mga [[uri]]: ang [[:en:Striped Hyena|guhitang hiyena]] at [[:en:Brown Hyena|kayumangging hayina]] ([[sari (biyolohiya)|saring]] ''[[Hyaena]]''), ang [[:en:Spotted Hyena|tinuldukang hayina]] (saring ''[[Crocuta]]''), at ang [[:en:Aardwolf|lobong-aard]] (saring ''[[Proteles]]''). May pagkakahawig ang kulay ng hiyena sa isang [[leopardo]].<ref name=Gaboy>{{cite-Gaboy|''Hyena''}}</ref> == Mga genus == {{Wikidata list|sparql= SELECT ?item (concat("''[[", ?taxonname, "]]''") as ?taxonLink) (concat("[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=", ?msw, " Mammal Species of the World]") as ?mswLink) WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q16521 ; wdt:P105 wd:Q34740 ; wdt:P171* wd:Q42046 ; wdt:P225 ?taxonname . optional { ?item wdt:P959 ?msw . } } |columns=P18:Larawan,?taxonLink:Genus,P1843:Ibang tawag,?mswLink:MSW |section= |min_section=3 |sort=P225 |links=text |thumb=128 |autolist=fallback }} {| class='wikitable sortable' ! Larawan ! Genus ! Ibang tawag ! MSW |- | [[Talaksan:2011-Spotted Hyena.jpg|center|128px]] | ''[[Crocuta]]'' | da:Plettet Hyæne<br/>de:Tüpfelhyäne<br/>en:Spotted Hyena<br/>es:Hiena manchada<br/>fi:Täplähyeena<br/>it:Iena maculata<br/>nl:Gevlekte hyena<br/>nb:Flekkhyene<br/>pt:Hiena malhada<br/>th:ไฮยีน่าลายจุด<br/>fr:Crocotte | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000683 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Striped Hyena 5.jpg|center|128px]] | ''[[Hyaena]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000685 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Proteles cristatus1.jpg|center|128px]] | ''[[Proteles]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000688 Mammal Species of the World] |} {{Wikidata list end}} == Mga sanggunian == {{reflist}} {{usbong|Mamalya}} [[Kategorya:Carnivora]] [[Kategorya:Hiyena]] 0oqfp2cf5zh841lxe40gzu06unlpmew 0 113189 2214938 1740330 2026-07-07T03:12:05Z Milenioscuro 38313 ([[c:GR|GR]]) [[File:Côte d'Ivoire - District autonome Yamoussoukro.svg]] → [[File:Yamoussoukro Autonomous District in Côte d'Ivoire.svg]] standard name 2214938 wikitext text/x-wiki [[File:Yamoussoukro Autonomous District in Côte d'Ivoire.svg|thumb]] {{Commonscat|Yamoussoukro}} Ang '''Distrito ng Yamoussoukro''' ay ang opisyal na kabiserang lungsod ng [[Côte d'Ivoire]]. Bilang isang lungsod na may 200,659 katao magmula noong 2005, at nakalagak sa 240 mga kilometro (149 mga milya) sa hilaga ng [[Abidjan]] sa ibabaw ng pasulong na mga burol at mga kapatagan, sumasakop ang munisipalidad ng 3,500&nbsp;km² (1,351.3 sq&nbsp;mi) at kapareho ito ng hangganan o lawak ng nasasakupan ng '''Departamento ng Yamoussoukro''' o '''Kagawaran ng Yamoussoukro'''. Hinati-hati pa ang departamento at ang munisipalidad sa apat pang mga sub-prepektura o kabahaging mga prepektura: ang Attiégouakro, ang Didiévi, ang Tié-diékro (Tié N’diékro) at ang Komyun ng Yamoussoukro. Sa kabuoan, naglalaman ang distrito ng 169 na maliliit na mga pamayanan. Si [[N'Dri Koffi Apollinaire]] ang pangkasalukuyang gobernador ng distrito. {{usbong|Heograpiya|Côte d'Ivoire}} {{Authority control}} {{coord|6|49|N|5|17|W|region:CI|display=title}} [[Kategorya:Heograpiya ng Côte d'Ivoire]] s355gm5pvk8z18z7dyx35c1oprmtr1i 0 115062 2214957 1958109 2026-07-07T05:29:23Z GinawaSaHapon 102500 Inilipat ni GinawaSaHapon ang pahinang [[Mga Relihiyong Abraamiko]] sa [[Mga relihiyong Abrahamiko]] 1958109 wikitext text/x-wiki {{cleanup-translation|date=Enero 2010}} Mga Relihiyong Abra𝗁amiko (Tin𝖺𝗍awag 𝖽in bilang mga '''Pananampalatayang Abra𝗁amiko''', '''Tradisyong Abra𝗁amiko''', at ang '''Mga Relihiyon ni Abraham''') ay naging popular at isang pangalan ng mga monoteistang pananampalatayang [[Islam]], [[Kristyanismo]], [[𝖩udaismo]], [[Bahai Faith]], at iba't ibang maliliit na mga relihiyon, na bigyaan diin ang mga kanilang pare-parehong pinagmulan at mga kahalagahan. Sila ay mga pananampalataya na kinikilala ang ispiritwal na tradisyon na kinikilala ni Abraham.<ref name="Massignon 1949">Massignon (1949), pp.&nbsp;20-23.</ref><ref name="J.Smith98">{{harvnb|Smith|1998|p=276}}</ref><ref name="Anidjar2001">{{harvnb|Anidjar|2001|p=3}}</ref> Ngunit minsan ang mga relasyon nila ay nagdudulot ng away dahil sa tagal ng panahon at lugar ang relasyon nila'y nagiiba. Isang halimbawa ay ang away ng mga Israelli at mga Arabo at ang mga Crusades. == Mga Sanggunian == {{reflist|2}} == Kaugnay ng Pahina == * [[Hudaismo]] * [[Kristyanismo]] * [[Hudaismo]] [[Kategorya:Mga relihiyong Abraamiko|*]] {{stub}} lw1om7lutygpn5xfv4froq3s2rn7iwa 10 131056 2214940 705089 2026-07-07T03:39:47Z GinawaSaHapon 102500 2214940 wikitext text/x-wiki {{Navbox |navbar = plain |title = {{{title|Mga kaugnay na artikulo}}} |list1 = {{{list1|{{{list|}}}}}} |state={{{state|collapsed}}} |titlestyle = {{{titlestyle|}}} |liststyle = padding:0px;font-size:111%; |listpadding = 0px; }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> sulxqogaebdyncel5no6jxd8qh26lpj 0 144839 2214903 2214821 2026-07-06T16:55:21Z Julius Santos III 139725 /* */ 2214903 wikitext text/x-wiki {{Infobox sport | name = Water polo | image = WaterPolo.JPG | imagesize = 300px | caption = Greece (white) and Hungary (blue) play a water polo match at the World Junior Championships 2004 in [[Naples]], Italy. | union = [[World Aquatics]] | nickname = Polo, wopo, waterfootball, poolball | first = ika-19 siglo, [[Scotland]] | firstlabel = Nilikha | region = Worldwide | contact = Full-contact | team = 7 per side (6 field players and 1 goalkeeper) | mgender = Separate competitions | type = Aquatic sport, team sport, ball sport | equipment = Water polo ball, water polo goal, water polo cap | venue = Water polo pool | glossary = Glossary of water polo | region = Worldwide | olympic = Part of the Summer Olympic programme since 1900; women's since 2000 | IWGA = Women's: 1981 }} Ang '''water polo''' ay isports na nilalaro sa tubig at may bola. Binatay ito sa isang katulad na laro, ang [[polo (laro)|polo]]. Ang layunin ng laro ay mailagay ang bola papasok sa ''goal'', ang tunguhin o puntahin upang makapuntos o makakuha ng iskor. Higit na mahalagang makaiskor kaysa sa kalabang pangkat. Isang larong may pangkat ang polong pantubig. Dalawang pangkat ang naglalaro sa tagisan, na binubuo ng apat na mga yugtong tinatawag na mga ''quarter'' o mga ikaapat na bahagi ng laro. Ang haba ng bawat yugto o ''period'' ay karaniwang nasa pagitan ng 5 hanggang 8 mga minuto, subalit dahil sa hindi binibilang ang dami ng oras na nagagamit sa mga ''foul'' o pandaraya o pagtaliwas sa panuntunan ng laro at mga palabas na mga paghagis, ang pangkaraniwang isang ikaapat na bahagi ay nagtatagal nang nasa 12 mga minuto sa 'tunay na panahon'. Bawat pangkat ay binubuo ng anim na mga manlalaro at isang [[tagapagtanggol ng tunguhin]] o ''[[goalkeeper]]''. Kailangang may kasanayan ang mga manlalaro ng polong pantubig sa [[paglangoy]], pagpapasa ng bola, mabilis na tugon ng katawan o mga ''reflex'', at [[katalusan]] o [[kamalayan]]. {{usbong|Laro|Palakasan}} [[Kaurian:Laro]] c6cb0eiuj3j44bldbwr1kv83w4hi54d 5 165385 2214935 2214515 2026-07-07T02:11:19Z ListeriaBot 79921 Wikidata list updated [V2] 2214935 wikitext text/x-wiki == New real time list of missing articles == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> I suggest that you give a look to the [[m:Mix'n'match|Mix'n'match]] tool by Magnus Manske, and that you recommend it from this page. Thanks to Wikidata, it's able to tell you in real time what articles you're missing out of several reliable lists of relevant persons. --[[m:user:Nemo_bis|Nemo]] 17:06, 10 Oktubre 2014 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Nemo bis@metawiki using the list at http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Talk:Mix%27n%27match&oldid=10158766 --> :Ha? [[Tagagamit:OmegaAndromedae|OmegaAndromedae]] ([[Usapang tagagamit:OmegaAndromedae|kausapin]]) 12:39, 18 Agosto 2025 (UTC) ::''Automatic message delivery'' ito kaya parang walang ''sense''. Tingnan mo ang orihinal na ''message delivery'' [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_Wikipedia:Talaan_ng_mga_artikulong_kailangang_mayroon_ang_bawat_Wikipedia&oldid=1445796 dito]. Ipinadala ang mensahe na 'yan para i-''suggest'' na puwede gumawa ng tala tulad nung nasa baba. [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_Wikipedia%3ATalaan_ng_mga_artikulong_kailangang_mayroon_ang_bawat_Wikipedia&diff=1670548&oldid=1445796 Si Bluemask ang gumawa ng talang 'yan], siya 'yun isa pang aktibong admin dito sa Wikipediang Tagalog. ''Hope'' na naliwanagan ka. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:04, 23 Oktubre 2025 (UTC) :::Ah, pero bakit may kulang? Ano ba nangyari sa Q6 hanggang Q14 at bakit nawala ang Q47, at kung na delete lang sila bakit wala ang Q613? Pero di ko man iyata magagamit ito, pero salamat nalang! [[Tagagamit:OmegaAndromedae|OmegaAndromedae]] ([[Usapang tagagamit:OmegaAndromedae|kausapin]]) 04:37, 23 Oktubre 2025 (UTC) == Wikidata list == {{Wikidata list|sparql= SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P5008 wd:Q5460604. } |columns=number:bilang,item:aytem,label/en:artikulo,label,P18 |section= |min_section=3 |sort=label |links=red |thumb=128 |autolist=fallback }} {| class='wikitable sortable' ! bilang ! aytem ! artikulo ! label ! larawan |- | style='text-align:right'| 1 | [[:d:Q9181|Q9181]] | Abraham | [[Abraham]] | [[Talaksan:PikiWiki Israel 47514 Samaritan museum on mount Grizim - Left.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 2 | [[:d:Q91|Q91]] | Abraham Lincoln | [[Abraham Lincoln]] | [[Talaksan:Abraham Lincoln 1846 47 interpreted Gemini.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 3 | [[:d:Q5670|Q5670]] | Abu Nuwas | [[Abu Nuwas]] | [[Talaksan:Abu Nuwas.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 4 | [[:d:Q9381|Q9381]] | Adam Smith | [[Adam Smith]] | [[Talaksan:AdamSmith.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 5 | [[:d:Q12029|Q12029]] | addiction | [[adiksiyon]] | [[Talaksan:Alcoholism is a Prision.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 6 | [[:d:Q352|Q352]] | Adolf Hitler | [[Adolf Hitler]] | [[Talaksan:Adolf Hitler cropped restored 3x4.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 7 | [[:d:Q889|Q889]] | Afghanistan | [[Apganistan|Afghanistan]] | [[Talaksan:Afghanistan - Location Map (2013) - AFG - UNOCHA.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 8 | [[:d:Q336|Q336]] | science | [[agham]] | [[Talaksan:Stylised atom with three Bohr model orbits and stylised nucleus (encircled).svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 9 | [[:d:Q11451|Q11451]] | agriculture | [[agrikultura]] | [[Talaksan:Unload wheat by the combine Claas Lexion 584.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 10 | [[:d:Q8018|Q8018]] | Augustine of Hippo | [[Agustin ng Hipona]] | [[Talaksan:Saint Augustine by Philippe de Champaigne.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 11 | [[:d:Q2102|Q2102]] | snake | [[ahas]] | [[Talaksan:A snake coiled in the cavity of a tree.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 12 | [[:d:Q718|Q718]] | chess | [[ahedres]] | [[Talaksan:Chess game Staunton No. 6.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 13 | [[:d:Q12199|Q12199]] | HIV/AIDS | [[AIDS]] | [[Talaksan:Human Immunodeficency Virus - stylized rendering.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 14 | [[:d:Q8597|Q8597]] | Akbar | [[Akbar ang Dakila]] | [[Talaksan:Contemporary seated portrait of Akbar, 1605.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 15 | [[:d:Q8006|Q8006]] | Akira Kurosawa | [[Akira Kurosawa]] | [[Talaksan:Akirakurosawa-onthesetof7samurai-1953-page88.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 16 | [[:d:Q571|Q571]] | book | [[aklat]] | [[Talaksan:Americanstudbookvolume2open.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 17 | [[:d:Q7075|Q7075]] | library | [[aklatan]] | [[Talaksan:Austria - Göttweig Abbey - 2015.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 18 | [[:d:Q9546|Q9546]] | Al-Ghazali | [[Al-Ghazali]] | [[Talaksan:Al Ghazali.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 19 | [[:d:Q282|Q282]] | wine | [[alak]] | [[Talaksan:Red and white wine 12-2015.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 20 | [[:d:Q7251|Q7251]] | Alan Turing | [[Alan Turing]] | [[Talaksan:Alan Turing (1951) (crop).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 21 | [[:d:Q937|Q937]] | Albert Einstein | [[Albert Einstein]] | [[Talaksan:Albert Einstein Head cleaned.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 22 | [[:d:Q5580|Q5580]] | Albrecht Dürer | [[Albrecht Dürer]] | [[Talaksan:Dürer Alte Pinakothek.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 23 | [[:d:Q188|Q188]] | German | [[Wikang Aleman|Aleman]] | [[Talaksan:Legal status of German in the world.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 24 | [[:d:Q183|Q183]] | Germany | [[Alemanya]] | [[Talaksan:Aerial view of Berlin (32881394137).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 25 | [[:d:Q7318|Q7318]] | Nazi Germany | [[Alemanyang Nazi]] | |- | style='text-align:right'| 26 | [[:d:Q7374|Q7374]] | Alfred Hitchcock | [[Alfred Hitchcock]] | [[Talaksan:Hitchcock, Alfred 02.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 27 | [[:d:Q37868|Q37868]] | algae | [[algae]] | [[Talaksan:Wlas.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 28 | [[:d:Q262|Q262]] | Algeria | [[Algeria]] | [[Talaksan:Algeria - Location Map (2013) - DZA - UNOCHA.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 29 | [[:d:Q8366|Q8366]] | algorithm | [[algoritmo]] | [[Talaksan:Flowchart procedural programming.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 30 | [[:d:Q3968|Q3968]] | algebra | [[alhebra]] | [[Talaksan:Quadratic formula.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 31 | [[:d:Q156|Q156]] | alcohols | [[alkohol]] | [[Talaksan:Lukastest etoh tbutoh.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 32 | [[:d:Q8216|Q8216]] | Greek alphabet | [[alpabetong Griyego]] | [[Talaksan:Richtungsschild auf der Insel Ikaria, 2005.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 33 | [[:d:Q8229|Q8229]] | Latin script | [[Sulat Latin|alpabetong Latin]] | [[Talaksan:Abecedarium.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 34 | [[:d:Q8209|Q8209]] | Cyrillic script | [[alpabetong Siriliko]] | [[Talaksan:Cyrillic alternates.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 35 | [[:d:Q1286|Q1286]] | Alps | [[Alpes]] | [[Talaksan:Alps 2007-03-13 10.10UTC 1px-250m.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 36 | [[:d:Q663|Q663]] | aluminium | [[aluminyo]] | [[Talaksan:Aluminium-4.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 37 | [[:d:Q10908|Q10908]] | Amphibia | [[Amphibia]] | [[Talaksan:Fire salamander (Salamandra Salamandra).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 38 | [[:d:Q727|Q727]] | Amsterdam | [[Amsterdam]] | [[Talaksan:Amsterdam airphoto.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 39 | [[:d:Q6199|Q6199]] | anarchism | [[anarkismo]] | [[Talaksan:Graffiti "No Gods, No Masters" and anarchy symbol at central bus station ZOB in Munich, Germany.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 40 | [[:d:Q514|Q514]] | anatomy | [[anatomiya]] | [[Talaksan:Leonardo da vinci, Drawing of a Woman's Torso.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 41 | [[:d:Q5456|Q5456]] | Andes | [[Andes]] | [[Talaksan:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 42 | [[:d:Q5603|Q5603]] | Andy Warhol | [[Andy Warhol]] | [[Talaksan:Andy Warhol at the Jewish Museum (by Bernard Gotfryd) – LOC.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 43 | [[:d:Q8258|Q8258]] | One Thousand and One Nights | [[Ang Isang Libo't Isang Gabi|Ang Isanglibo't Isang mga Gabi]] | [[Talaksan:Sughrat.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 44 | [[:d:Q8269|Q8269]] | The Tale of Genji | [[Ang Kuwento ni Genji]] | [[Talaksan:Genji emaki 01003 002.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 45 | [[:d:Q8251|Q8251]] | The Art of War | [[Sining ng Pakikidigma|Ang Sining ng Pakikidigma]] | [[Talaksan:Bamboo book - closed - UCR.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 46 | [[:d:Q11352|Q11352]] | angle | [[anggulo]] | [[Talaksan:Coord Angle.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 47 | [[:d:Q12117|Q12117]] | cereal | [[angkak]] | [[Talaksan:Various grains edit2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 48 | [[:d:Q43473|Q43473]] | Angkor Wat | [[Angkor Wat]] | [[Talaksan:Angkor wat temple.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 49 | [[:d:Q11425|Q11425]] | animation | [[animasyon]] | [[Talaksan:Animated GIF from the 1919 Feline folies by Pat Sullivan.gif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 50 | [[:d:Q51|Q51]] | Antarctica | [[Antartika|Antarctica]] | [[Talaksan:Antarctica 6400px from Blue Marble.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 51 | [[:d:Q12187|Q12187]] | antibiotic | [[antibiyotiko]] | [[Talaksan:How do different antibiotics work?.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 52 | [[:d:Q5685|Q5685]] | Anton Chekhov | [[Anton Chekhov]] | [[Talaksan:Anton Chekhov with bow-tie sepia image.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 53 | [[:d:Q1340|Q1340]] | Antonio Vivaldi | [[Antonio Vivaldi]] | [[Talaksan:Onbekend - Antonio Vivaldi - Bologna Museo Internationale e biblioteca della musica di bologna 28-04-2012 9-21-050.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 54 | [[:d:Q7298|Q7298]] | Antonín Dvořák | [[Antonín Dvořák]] | [[Talaksan:Dvorak.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 55 | [[:d:Q3196|Q3196]] | fire | [[apoy]] | [[Talaksan:FIRE 01.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 56 | [[:d:Q15|Q15]] | Africa | [[Aprika]] | [[Talaksan:Africa satellite orthographic.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 57 | [[:d:Q1828555|Q1828555]] | Arabic script | [[Arabic script]] | [[Talaksan:Tawqi' script - Qur'anic verses - 2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 58 | [[:d:Q8669|Q8669]] | Arab–Israeli conflict | [[Arab–Israeli conflict]] | [[Talaksan:Arab-Israeli Map.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 59 | [[:d:Q1357|Q1357]] | Araneae | [[Gagamba|Araneae]] | [[Talaksan:Spiders Diversity.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 60 | [[:d:Q11376|Q11376]] | acceleration | [[arangkada]] | |- | style='text-align:right'| 61 | [[:d:Q11464|Q11464]] | plough | [[araro]] | [[Talaksan:04-09-12-Schaupflügen-Fahrenwalde-RalfR-IMG 1232.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 62 | [[:d:Q525|Q525]] | Sun | [[Araw (astronomiya)|Araw]] | [[Talaksan:The Sun in white light.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 63 | [[:d:Q573|Q573]] | day | [[Araw (panahon)|araw]] | [[Talaksan:GreenwUhrWelt.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 64 | [[:d:Q10872|Q10872]] | | [[Arkeya|Archaea]] | [[Talaksan:Archaea.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 65 | [[:d:Q8739|Q8739]] | Archimedes | [[Arkimedes|Archimedes]] | [[Talaksan:Retrato de un erudito (¿Arquímedes?), por Domenico Fetti.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 66 | [[:d:Q11500|Q11500]] | area | [[Sukat|area]] | |- | style='text-align:right'| 67 | [[:d:Q414|Q414]] | Argentina | [[Arhentina]] | [[Talaksan:Fitz Roy 1b.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 68 | [[:d:Q868|Q868]] | Aristotle | [[Aristoteles]] | [[Talaksan:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 69 | [[:d:Q11205|Q11205]] | arithmetic | [[aritmetika]] | [[Talaksan:Basic arithmetic operators.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 70 | [[:d:Q12271|Q12271]] | architecture | [[arkitektura]] | [[Talaksan:Ray and Maria Stata Center (MIT).JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 71 | [[:d:Q12277|Q12277]] | arch | [[arko]] | [[Talaksan:Arch (PSF).png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 72 | [[:d:Q1360|Q1360]] | arthropod | [[Arthropoda]] | [[Talaksan:Asian forest scorpion in Khao Yai National Park.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 73 | [[:d:Q11660|Q11660]] | artificial intelligence | [[artipisyal na katalinuhan]] | [[Talaksan:Dall-e 3 (jan '24) artificial intelligence icon.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 74 | [[:d:Q11427|Q11427]] | steel | [[asero]] | [[Talaksan:Kaltbandcoils.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 75 | [[:d:Q11158|Q11158]] | acid | [[asido]] | |- | style='text-align:right'| 76 | [[:d:Q11254|Q11254]] | table salt | [[asin]] | [[Talaksan:Salt shaker on white background.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 77 | [[:d:Q12370|Q12370]] | salt | [[Asin (kimika)|asin]] | [[Talaksan:Ammonium-cerium(IV)-sulfate-sample.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 78 | [[:d:Q144|Q144]] | dog | [[aso]] | [[Talaksan:Greenland 467 (35130903436) (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 79 | [[:d:Q3863|Q3863]] | asteroid | [[asteroyd]] | [[Talaksan:Asteroidsscale.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 80 | [[:d:Q333|Q333]] | astronomy | [[astronomiya]] | [[Talaksan:Laser Towards Milky Ways Centre.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 81 | [[:d:Q11002|Q11002]] | sugar | [[asukal]] | [[Talaksan:Sugar 2xmacro.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 82 | [[:d:Q48|Q48]] | Asia | [[Asya]] | [[Talaksan:Asia satellite orthographic.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 83 | [[:d:Q12152|Q12152]] | myocardial infarction | [[atake sa puso]] | [[Talaksan:Heart attack diagram.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 84 | [[:d:Q9368|Q9368]] | liver | [[atay]] | [[Talaksan:Leber Schaf.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 85 | [[:d:Q7066|Q7066]] | atheism | [[ateismo]] | [[Talaksan:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 86 | [[:d:Q1524|Q1524]] | Athens | [[Atenas]] | [[Talaksan:Akropolis 2015.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 87 | [[:d:Q542|Q542]] | athletics | [[Atletiks|atletika]] | [[Talaksan:Naisten 400 m aidat.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 88 | [[:d:Q9121|Q9121]] | atom | [[atomo]] | [[Talaksan:Helium atom QM.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 89 | [[:d:Q408|Q408]] | Australia | [[Australya]] | [[Talaksan:Australia satellite plane.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 90 | [[:d:Q40|Q40]] | Austria | [[Austria]] | [[Talaksan:Austria - Location Map (2019) - AUT - UNOCHA.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 91 | [[:d:Q8011|Q8011]] | Avicenna | [[Avicenna]] | [[Talaksan:Pursina.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 92 | [[:d:Q12542|Q12542]] | Aztec | [[Aztec]] | [[Talaksan:Reconstruction of Tenochtitlan2006.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 93 | [[:d:Q467|Q467]] | woman | [[babae]] | [[Talaksan:Woman.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 94 | [[:d:Q787|Q787]] | pig | [[baboy]] | [[Talaksan:Sow with piglet.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 95 | [[:d:Q11411|Q11411]] | backgammon | [[Bakgamon|backgammon]] | [[Talaksan:Backgammon lg.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 96 | [[:d:Q10876|Q10876]] | bacteria | [[Bakterya|bacteria]] | [[Talaksan:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 97 | [[:d:Q1530|Q1530]] | Baghdad | [[Baghdad]] | [[Talaksan:Bagdad collage.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 98 | [[:d:Q8092|Q8092]] | tropical cyclone | [[bagyo]] | [[Talaksan:Dramatic Views of Hurricane Florence from the International Space Station From 9 12 (42828603210) (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 99 | [[:d:Q8068|Q8068]] | flood | [[baha]] | [[Talaksan:KatrinaNewOrleansFlooded edit2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 100 | [[:d:Q7343|Q7343]] | Great Barrier Reef | [[Bahura ng Gran Barrera]] | [[Talaksan:GreatBarrierReef-EO.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 101 | [[:d:Q830|Q830]] | cattle | [[baka]] | [[Talaksan:Cow female black white.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 102 | [[:d:Q677|Q677]] | iron | [[bakal]] | [[Talaksan:Iron electrolytic and 1cm3 cube.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 103 | [[:d:Q8091|Q8091]] | grammar | [[balarila]] | |- | style='text-align:right'| 104 | [[:d:Q1074|Q1074]] | skin | [[Balat (anatomiya)|balat]] | [[Talaksan:Komodo dragon skin.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 105 | [[:d:Q321|Q321]] | Milky Way | [[Ariwanas|Balatas]] | [[Talaksan:Artist’s impression of the Milky Way.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 106 | [[:d:Q12548|Q12548]] | Holy Roman Empire | [[Banal na Imperyong Romano]] | |- | style='text-align:right'| 107 | [[:d:Q1861|Q1861]] | Bangkok | [[Bangkok]] | [[Talaksan:Temple of the Emerald of buddha or Wat Phra Kaew (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 108 | [[:d:Q7164|Q7164]] | World Bank | [[Bangkong Pandaigdig]] | [[Talaksan:World Bank building at Washington.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 109 | [[:d:Q9610|Q9610]] | Bangla | [[Wikang Bengali|Bangla]] | [[Talaksan:Bengali letters.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 110 | [[:d:Q902|Q902]] | Bangladesh | [[Bangladesh]] | |- | style='text-align:right'| 111 | [[:d:Q11446|Q11446]] | ship | [[barko]] | [[Talaksan:DANA 2004 ubt.jpeg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 112 | [[:d:Q11193|Q11193]] | base | [[base]] | [[Talaksan:Sodium hydroxide solution.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 113 | [[:d:Q12512|Q12512]] | St. Peter's Basilica | [[Basilika ni San Pedro]] | [[Talaksan:Basilica di San Pietro in Vaticano September 2015-1a.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 114 | [[:d:Q5372|Q5372]] | basketball | [[basketbol]] | [[Talaksan:Dream Team at the 1992 Summer Olympics.JPEG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 115 | [[:d:Q11475|Q11475]] | vacuum | [[basyo]] | [[Talaksan:Kolbenluftpumpe hg.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 116 | [[:d:Q7569|Q7569]] | child | [[bata]] | [[Talaksan:Little girl of Don Som.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 117 | [[:d:Q12111|Q12111]] | Sorghum | [[batad]] | [[Talaksan:Sorghum bicolor - geograph.org.uk - 1070429.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 118 | [[:d:Q7748|Q7748]] | law | [[batas]] | [[Talaksan:JMR-Memphis1.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 119 | [[:d:Q8063|Q8063]] | rock | [[Bato (heolohiya)|bato]] | [[Talaksan:Balanced Rock.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 120 | [[:d:Q11421|Q11421]] | magnet | [[batubalani]] | [[Talaksan:Bar magnet crop.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 121 | [[:d:Q956|Q956]] | Beijing | [[Beijing]] | [[Talaksan:Skyline of Beijing CBD with B-5906 approaching (20211016171955).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 122 | [[:d:Q11465|Q11465]] | velocity | [[Tulin|belosidad]] | [[Talaksan:Vector snelheid-Plain.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 123 | [[:d:Q313|Q313]] | Venus | [[Benus (planeta)|Benus]] | [[Talaksan:PIA23791-Venus-RealAndEnhancedContrastViews-20200608 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 124 | [[:d:Q64|Q64]] | Berlin | [[Berlin]] | [[Talaksan:Cityscape Berlin.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 125 | [[:d:Q5369|Q5369]] | baseball | [[beysbol]] | [[Talaksan:Zack Greinke on July 29, 2009.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 126 | [[:d:Q11563|Q11563]] | number | [[bilang]] | [[Talaksan:Numbers grid in NY.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 127 | [[:d:Q2111|Q2111]] | speed of light in vacuum | [[bilis ng liwanag]] | |- | style='text-align:right'| 128 | [[:d:Q11442|Q11442]] | bicycle | [[bisikleta]] | [[Talaksan:00 8327 Historisches Fahrrad.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 129 | [[:d:Q523|Q523]] | star | [[bituin]] | [[Talaksan:The Sun by the Atmospheric Imaging Assembly of NASA's Solar Dynamics Observatory - 20100819.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 130 | [[:d:Q7094|Q7094]] | biochemistry | [[biyokimika]] | [[Talaksan:Fat triglyceride shorthand formula.PNG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 131 | [[:d:Q290|Q290]] | sex | [[biyolohikal na kasarian]] | [[Talaksan:Cromosomas X-Y y gametos.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 132 | [[:d:Q420|Q420]] | biology | [[biyolohiya]] | [[Talaksan:Biology-0001.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 133 | [[:d:Q7108|Q7108]] | biotechnology | [[biyoteknolohiya]] | [[Talaksan:Biotecnologia Fase3.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 134 | [[:d:Q8355|Q8355]] | violin | [[biyulin]] | [[Talaksan:Violin VL100.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 135 | [[:d:Q9759|Q9759]] | blues | [[blues]] | [[Talaksan:B.B. King, 2006-06-26.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 136 | [[:d:Q2841|Q2841]] | Bogotá | [[Bogotá|Bogota]] | [[Talaksan:Centro internacional.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 137 | [[:d:Q441|Q441]] | botany | [[botanika]] | [[Talaksan:Diversity of plants image version q.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 138 | [[:d:Q202943|Q202943]] | Brahmagupta | [[Brahmagupta]] | |- | style='text-align:right'| 139 | [[:d:Q155|Q155]] | Brazil | [[Brasil|Brazil]] | [[Talaksan:Cidade Maravilhosa.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 140 | [[:d:Q9530|Q9530]] | breathing | [[breathing]] | [[Talaksan:Diaphragmatic breathing.gif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 141 | [[:d:Q8680|Q8680]] | British Empire | [[Imperyong Britaniko|Britanikong Imperyo]] | |- | style='text-align:right'| 142 | [[:d:Q7391|Q7391]] | bee | [[bubuyog]] | [[Talaksan:(MHNT) Apis mellifera (female) - on viburnum tinus flowers.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 143 | [[:d:Q748|Q748]] | Buddhism | [[Budismo|Buddadamma]] | [[Talaksan:Large Gautama Buddha statue in Buddha Park of Ravangla, Sikkim.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 144 | [[:d:Q8081|Q8081]] | tornado | [[buhawi]] | [[Talaksan:F5 tornado Elie Manitoba 2007.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 145 | [[:d:Q3|Q3]] | life | [[buhay]] | [[Talaksan:HumanNewborn.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 146 | [[:d:Q11457|Q11457]] | cotton | [[bulak]] | [[Talaksan:Cotton - പരുത്തി 03.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 147 | [[:d:Q506|Q506]] | flower | [[bulaklak]] | [[Talaksan:Flores.gif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 148 | [[:d:Q8072|Q8072]] | volcano | [[bulkan]] | [[Talaksan:Mount St. Helens erupting blue.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 149 | [[:d:Q12214|Q12214]] | smallpox | [[bulutong]] | [[Talaksan:Child with Smallpox Bangladesh.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 150 | [[:d:Q8502|Q8502]] | mountain | [[bundok]] | [[Talaksan:Himalayas, Ama Dablam, Nepal.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 151 | [[:d:Q513|Q513]] | Mount Everest | [[Bundok Everest]] | [[Talaksan:Mount Everest as seen from Drukair2 PLW edit.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 152 | [[:d:Q1364|Q1364]] | fruit | [[bunga]] | [[Talaksan:(MHNT) Geum urbanum - Fruit.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 153 | [[:d:Q405|Q405]] | Moon | [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] | [[Talaksan:FullMoon2010.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 154 | [[:d:Q8161|Q8161]] | tax | [[buwis]] | [[Talaksan:Pieter Brueghel the Younger, 'Paying the Tax (The Tax Collector)' oil on panel, 1620-1640. USC Fisher Museum of Art.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 155 | [[:d:Q85|Q85]] | Cairo | [[Cairo]] | [[Talaksan:Cairo Skyline (2020).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 156 | [[:d:Q16|Q16]] | Canada | [[Canada]] | [[Talaksan:Canada - Location Map (2013) - CAN - UNOCHA.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 157 | [[:d:Q12284|Q12284]] | canal | [[canal]] | [[Talaksan:0283 Ribeauvillé (Haut-Rhin - Elsass).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 158 | [[:d:Q5465|Q5465]] | Cape Town | [[Lungsod ng Cabo|Cape Town]] | [[Talaksan:Ciudad del Cabo desde Cabeza de León, Sudáfrica, 2018-07-22, DD 34.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 159 | [[:d:Q11358|Q11358]] | carbohydrate | [[Karbohidrata|carbohydrate]] | [[Talaksan:Carbohydrates.jpeg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 160 | [[:d:Q6722|Q6722]] | Carl Friedrich Gauss | [[Carl Friedrich Gauss]] | [[Talaksan:Carl Friedrich Gauss.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 161 | [[:d:Q1043|Q1043]] | Carl Linnaeus | [[Carl Linnaeus]] | [[Talaksan:Carl von Linné.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 162 | [[:d:Q3044|Q3044]] | Charlemagne | [[Carlomagno]] | [[Talaksan:Charlemagne denier Mayence 812 814.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 163 | [[:d:Q1405|Q1405]] | Augustus | [[Cesar Augusto]] | [[Talaksan:Augustus of Prima Porta (inv. 2290).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 164 | [[:d:Q160|Q160]] | Cetacea | [[Cetacea]] | [[Talaksan:Graywhale MMC.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 165 | [[:d:Q9045|Q9045]] | Chanakya Kautilya | [[Chanakya]] | [[Talaksan:Chanakya artistic depiction.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 166 | [[:d:Q1035|Q1035]] | | [[Charles Darwin]] | [[Talaksan:Charles Darwin portrait.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 167 | [[:d:Q2042|Q2042]] | Charles de Gaulle | [[Charles de Gaulle]] | [[Talaksan:General Charles de Gaulle in 1945.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 168 | [[:d:Q5686|Q5686]] | Charles Dickens | [[Charles Dickens]] | [[Talaksan:Dickens Gurney head.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 169 | [[:d:Q882|Q882]] | Charlie Chaplin | [[Charlie Chaplin]] | [[Talaksan:Charlie Chaplin portrait Getty 1739411952.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 170 | [[:d:Q5809|Q5809]] | Che Guevara | [[Che Guevara]] | [[Talaksan:Che Guevara - Guerrillero Heroico by Alberto Korda.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 171 | [[:d:Q8201|Q8201]] | Chinese characters | [[Chinese characters]] | [[Talaksan:Hanzi.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 172 | [[:d:Q7322|Q7322]] | Christopher Columbus | [[Christopher Columbus]] | [[Talaksan:Ridolfo del Ghirlandaio - Ritratto di Cristoforo Colombo (1520).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 173 | [[:d:Q8423|Q8423]] | Cyrus the Great | [[Dakilang Ciro|Ciro ang Dakila]] | [[Talaksan:Great Men and Famous Women Volume 1 - Cyrus the Great.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 174 | [[:d:Q81513|Q81513]] | Citrus | [[Citrus]] | [[Talaksan:Mandarin tree closeup.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 175 | [[:d:Q8683|Q8683]] | Cold War | [[Digmaang Malamig|Cold War]] | [[Talaksan:US Army tanks face off against Soviet tanks, Berlin 1961.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 176 | [[:d:Q739|Q739]] | Colombia | [[Colombia]] | |- | style='text-align:right'| 177 | [[:d:Q4604|Q4604]] | Confucius | [[Confucio|Confucius]] | [[Talaksan:Confucius, fresco from a Western Han tomb of Dongping County, Shandong province, China.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 178 | [[:d:Q11382|Q11382]] | conservation of energy | [[conservation of energy]] | [[Talaksan:Blocked-pendulum-strobe.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 179 | [[:d:Q8413|Q8413]] | Constantine the Great | [[Dakilang Constantino|Constantino I]] | [[Talaksan:0 Gaius Flavius Valerius Constantinus, Palatino.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 180 | [[:d:Q753|Q753]] | copper | [[Tanso (elemento)|copper]] | [[Talaksan:Cuivre Michigan.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 181 | [[:d:Q241|Q241]] | Cuba | [[Cuba]] | [[Talaksan:Santa Clara (Cuba).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 182 | [[:d:Q165|Q165]] | sea | [[dagat]] | [[Talaksan:Paracas National Reserve, Ica, Peru-3April2011.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 183 | [[:d:Q545|Q545]] | Baltic Sea | [[Dagat Baltiko]] | [[Talaksan:SvetlogorskRauschen 05-2017 img11 beach.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 184 | [[:d:Q5484|Q5484]] | Caspian Sea | [[Dagat Kaspiyo|Dagat Caspian]] | [[Talaksan:Caspian Sea from orbit.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 185 | [[:d:Q1693|Q1693]] | North Sea | [[Dagat Hilaga]] | [[Talaksan:North Sea 02 ubt.jpeg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 186 | [[:d:Q166|Q166]] | Black Sea | [[Dagat Itim]] | [[Talaksan:Black Sea Nasa May 25 2004.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 187 | [[:d:Q1247|Q1247]] | Caribbean Sea | [[Dagat Karibe]] | [[Talaksan:50 Shades Of Blue (187611681).jpeg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 188 | [[:d:Q37660|Q37660]] | South China Sea | [[Dagat Timog Tsina|Dagat Luzon]] | [[Talaksan:Mar de China Meridional - BM WMS 2004.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 189 | [[:d:Q4918|Q4918]] | Mediterranean Sea | [[Dagat Mediteraneo]] | [[Talaksan:Mediterranean Sea political map-en.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 190 | [[:d:Q2|Q2]] | Earth | [[Daigdig]] | [[Talaksan:Meteosat-12-fci-march-equinox-2025-noon.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 191 | [[:d:Q8409|Q8409]] | Alexander the Great | [[Alejandrong Dakila|Dakilang Aleksander]] | [[Talaksan:Alexander the Great mosaic (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 192 | [[:d:Q8698|Q8698]] | Great Depression | [[Malawakang Depresyon|Dakilang Depresyon]] | [[Talaksan:Lange-MigrantMother02.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 193 | [[:d:Q11652|Q11652]] | frequency | [[dalasan]] | [[Talaksan:FrequencyAnimation.gif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 194 | [[:d:Q11651|Q11651]] | electric current | [[daloy ng kuryente]] | [[Talaksan:Magnetic field of a steady current.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 195 | [[:d:Q12323|Q12323]] | dam | [[dam]] | [[Talaksan:RappbodeLufts.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 196 | [[:d:Q3766|Q3766]] | Damascus | [[Damasco|Damascus]] | [[Talaksan:Damascus coll.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 197 | [[:d:Q9415|Q9415]] | emotion | [[damdamin]] | [[Talaksan:Plutchik-wheel in arabic.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 198 | [[:d:Q1067|Q1067]] | Dante Alighieri | [[Dante Alighieri]] | [[Talaksan:Portrait de Dante.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 199 | [[:d:Q1653|Q1653]] | Danube | [[Danubio]] | [[Talaksan:Budapest from Gellert Hill.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 200 | [[:d:Q41585|Q41585]] | David Hilbert | [[David Hilbert]] | [[Talaksan:Hilbert.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 201 | [[:d:Q1353|Q1353]] | Delhi | [[Delhi]] | [[Talaksan:Red Fort in Delhi 03-2016 img3.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 202 | [[:d:Q7174|Q7174]] | democracy | [[demokrasya]] | [[Talaksan:Election MG 3455.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 203 | [[:d:Q974|Q974]] | Democratic Republic of the Congo | [[Demokratikong Republika ng Congo]] | |- | style='text-align:right'| 204 | [[:d:Q8514|Q8514]] | desert | [[desyerto]] | [[Talaksan:Libya 4608 Idehan Ubari Dunes Luca Galuzzi 2007.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 205 | [[:d:Q1354|Q1354]] | Dhaka | [[Dhaka]] | [[Talaksan:Dhaka skyline1.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 206 | [[:d:Q9453|Q9453]] | dialectic | [[Diyalektika|dialectic]] | [[Talaksan:Georg Pencz, Dialectic, NGA 33130.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 207 | [[:d:Q297|Q297]] | Diego Velázquez | [[Diego Velázquez]] | [[Talaksan:Diego Velázquez Autorretrato 45 x 38 cm - Colección Real Academia de Bellas Artes de San Carlos - Museo de Bellas Artes de Valencia.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 208 | [[:d:Q198|Q198]] | war | [[digmaan]] | [[Talaksan:Thure de Thulstrup - L. Prang and Co. - Battle of Gettysburg - Restoration by Adam Cuerden.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 209 | [[:d:Q2487|Q2487]] | Thirty Years' War | [[Tatlumpung Taong Digmaan|Digmaan ng Tatlumpung Taon]] | [[Talaksan:Magdeburg 1631.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 210 | [[:d:Q8740|Q8740]] | Vietnam War | [[Digmaang Biyetnam]] | [[Talaksan:VietnamMural.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 211 | [[:d:Q8465|Q8465]] | civil war | [[digmaang sibil]] | [[Talaksan:Battle of Gettysburg.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 212 | [[:d:Q8676|Q8676]] | American Civil War | [[Digmaang Sibil ng Amerika|Digmaang Sibil ng Estados Unidos]] | [[Talaksan:CivilWarUSAColl.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 213 | [[:d:Q317|Q317]] | dictatorship | [[diktadura]] | [[Talaksan:Hitler Nürnberg 1935.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 214 | [[:d:Q9106|Q9106]] | Dmitri Mendeleev | [[Dimitri Mendeleyev]] | [[Talaksan:Dmitri Mendeleev.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 215 | [[:d:Q12536|Q12536]] | Abbasid Caliphate | [[Kalipatong Abasida|Dinastiyang Abasida]] | [[Talaksan:Abbasid Caliphate-ar.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 216 | [[:d:Q7209|Q7209]] | Han dynasty | [[Dinastiyang Han]] | [[Talaksan:Summer Vacation 2007, 263, Watchtower In The Morning Light, Dunhuang, Gansu Province.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 217 | [[:d:Q9903|Q9903]] | Ming dynasty | [[Dinastiyang Ming]] | [[Talaksan:Ming Empire cca 1580 (en).svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 218 | [[:d:Q8733|Q8733]] | Qing dynasty | [[Dinastiyang Qing]] | |- | style='text-align:right'| 219 | [[:d:Q9683|Q9683]] | Tang dynasty | [[Dinastiyang Tang]] | [[Talaksan:Tang Dynasty circa 700 CE.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 220 | [[:d:Q430|Q430]] | dinosaur | [[dinosauro]] | [[Talaksan:Various dinosaurs2.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 221 | [[:d:Q11656|Q11656]] | diode | [[Diodo|diode]] | [[Talaksan:Diode-closeup.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 222 | [[:d:Q1889|Q1889]] | diplomacy | [[diplomasya]] | [[Talaksan:2024-11-18-Headquarters of the United Nations-0605.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 223 | [[:d:Q4439|Q4439]] | hard disk | [[Hard disk drive|diskong matigas]] | [[Talaksan:Western Digital WD2500BB Hard Disk A.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 224 | [[:d:Q12206|Q12206]] | diabetes | [[diyabetes]] | [[Talaksan:Blue circle for diabetes.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 225 | [[:d:Q5283|Q5283]] | diamond | [[diyamante]] | [[Talaksan:Rough Diamond.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 226 | [[:d:Q190|Q190]] | God | [[Diyos]] | [[Talaksan:Schnorr von Carolsfeld Bibel in Bildern 1860 001.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 227 | [[:d:Q7430|Q7430]] | deoxyribonucleic acid | [[DNA]] | [[Talaksan:DNA animation.gif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 228 | [[:d:Q4917|Q4917]] | United States dollar | [[dolyar ng Estados Unidos]] | [[Talaksan:USDnotes.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 229 | [[:d:Q11395|Q11395]] | domestication | [[domestikasyon]] | [[Talaksan:Domestication Timeline.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 230 | [[:d:Q612|Q612]] | Dubai | [[Dubai]] | [[Talaksan:Dubai Skyline mit Burj Khalifa (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 231 | [[:d:Q7873|Q7873]] | blood | [[dugo]] | [[Talaksan:Blood Test (15575812743).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 232 | [[:d:Q7953|Q7953]] | Zen | [[Zen|Dzen]] | [[Talaksan:Eiheiji gate.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 233 | [[:d:Q1063|Q1063]] | evolution | [[ebolusyon]] | [[Talaksan:L'origine de l'évolution.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 234 | [[:d:Q8434|Q8434]] | education | [[edukasyon]] | [[Talaksan:1887 Bettannier Der Schwarze Fleck anagoria.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 235 | [[:d:Q79|Q79]] | Egypt | [[Ehipto]] | [[Talaksan:All Gizah Pyramids.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 236 | [[:d:Q7150|Q7150]] | ecology | [[ekolohiya]] | [[Talaksan:Grib skov.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 237 | [[:d:Q8134|Q8134]] | economics | [[ekonomika]] | [[Talaksan:Economics circular flow cartoon.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 238 | [[:d:Q11214|Q11214]] | differential equation | [[ekwasyong diperensiyal]] | [[Talaksan:Exemple d'eqüacion diferenciala.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 239 | [[:d:Q7939|Q7939]] | El Niño | [[El Niño]] | [[Talaksan:ENSO - El Niño.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 240 | [[:d:Q849919|Q849919]] | electromagnetic interaction | [[electromagnetic interaction]] | [[Talaksan:Feynmann Diagram Coulomb.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 241 | [[:d:Q9778|Q9778]] | electronic music | [[electronic music]] | [[Talaksan:1st commercial Moog synthesizer (1964, commissioned by the Alwin Nikolai Dance Theater of NY) @ Stearns Collection (Stearns 2035), University of Michigan.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 242 | [[:d:Q12725|Q12725]] | electricity | [[elektrisidad]] | [[Talaksan:Lightning simulator questacon04.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 243 | [[:d:Q11650|Q11650]] | electronics | [[elektronika]] | [[Talaksan:Arduino ftdi chip-1.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 244 | [[:d:Q11344|Q11344]] | chemical element | [[Elemento (kimika)|elemento]] | [[Talaksan:Periodic table (32-col, enwiki), black and white.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 245 | [[:d:Q7207|Q7207]] | Elizabeth I of England | [[Elizabeth I ng Inglatera]] | [[Talaksan:Elizabeth1England.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 246 | [[:d:Q303|Q303]] | Elvis Presley | [[Elvis Presley]] | [[Talaksan:Elvis Presley Publicity Photo for The Trouble with Girls 1968.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 247 | [[:d:Q613|Q613]] | Emirate of Dubai | [[Emirate of Dubai]] | [[Talaksan:UAE Dubai Marina img1 asv2018-01.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 248 | [[:d:Q11379|Q11379]] | energy | [[enerhiya]] | [[Talaksan:Electric power transmission.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 249 | [[:d:Q12739|Q12739]] | nuclear power | [[Enerhiyang nukleyar|enerhiyang nuklear]] | [[Talaksan:Nuclear Power Plant Cattenom.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 250 | [[:d:Q8753|Q8753]] | Enrico Fermi | [[Enrico Fermi]] | [[Talaksan:Enrico Fermi 1943-49.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 251 | [[:d:Q5292|Q5292]] | encyclopedia | [[ensiklopedya]] | [[Talaksan:Bertelsmann Lexikothek.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 252 | [[:d:Q8047|Q8047]] | enzyme | [[ensima]] | [[Talaksan:Enzyme inhibition.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 253 | [[:d:Q8272|Q8272]] | Epic of Gilgamesh | [[Epiko ni Gilgamesh]] | [[Talaksan:GilgameshTablet.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 254 | [[:d:Q41571|Q41571]] | epilepsy | [[epilepsiya]] | [[Talaksan:Spike-waves.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 255 | [[:d:Q9471|Q9471]] | epistemology | [[epistemolohiya]] | [[Talaksan:4 Pramanas, epistemology according to ancient Nyayasutras.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 256 | [[:d:Q9123|Q9123]] | Ernest Rutherford | [[Ernest Rutherford]] | [[Talaksan:Ernest Rutherford LOC.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 257 | [[:d:Q9130|Q9130]] | Erwin Schrödinger | [[Erwin Schrödinger]] | [[Talaksan:Erwin Schrödinger - Narodowe Archiwum Cyfrowe (1-E-939).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 258 | [[:d:Q29|Q29]] | Spain | [[Espanya]] | [[Talaksan:Spain - Location Map (2013) - ESP - UNOCHA.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 259 | [[:d:Q143|Q143]] | Esperanto | [[Esperanto]] | [[Talaksan:Flag of Esperanto.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 260 | [[:d:Q42527|Q42527]] | spice | [[Pampalasa|espesya]] | [[Talaksan:Spices1.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 261 | [[:d:Q11455|Q11455]] | special relativity | [[Teorya ng natatanging relatibidad|espesyal na teoriya ng relatibidad]] | [[Talaksan:Gedankenexperiment Zeitdilitation.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 262 | [[:d:Q7432|Q7432]] | species | [[espesye]] | [[Talaksan:Heliconius mimicry.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 263 | [[:d:Q12483|Q12483]] | statistics | [[estadistika]] | [[Talaksan:Standard Normal Distribution-en.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 264 | [[:d:Q7275|Q7275]] | state | [[estado]] | [[Talaksan:Leviathan frontispiece cropped British Library.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 265 | [[:d:Q30|Q30]] | United States | [[Estados Unidos|Estados Unidos ng Amerika]] | [[Talaksan:United States - Location Map (2013) - USA - UNOCHA.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 266 | [[:d:Q9202|Q9202]] | Statue of Liberty | [[Estatwa ng Kalayaan]] | [[Talaksan:Statue of Liberty and a sightseeing boat, Liberty Island, New York.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 267 | [[:d:Q153|Q153]] | ethanol | [[etanol]] | [[Talaksan:Sample of Absolute Ethanol.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 268 | [[:d:Q115|Q115]] | Ethiopia | [[Ethiopia]] | [[Talaksan:Ethiopia in its region.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 269 | [[:d:Q9465|Q9465]] | ethics | [[etika]] | [[Talaksan:Rage-and-anger-fresco.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 270 | [[:d:Q8747|Q8747]] | Euclid | [[Euclides|Euclid]] | [[Talaksan:Euklid2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 271 | [[:d:Q4916|Q4916]] | euro | [[Euro]] | [[Talaksan:Euro Series Banknotes (2019) - centered.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 272 | [[:d:Q46|Q46]] | Europe | [[Europa]] | [[Talaksan:Europe satellite orthographic.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 273 | [[:d:Q7371|Q7371]] | Federico Fellini | [[Federico Fellini]] | [[Talaksan:Federico Fellini NYWTS 2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 274 | [[:d:Q1496|Q1496]] | Ferdinand Magellan | [[Fernando de Magallanes]] | [[Talaksan:Retrato de Hernando de Magallanes.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 275 | [[:d:Q9764|Q9764]] | flamenco | [[flamenco]] | [[Talaksan:Sargent John Singer Spanish Dancer.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 276 | [[:d:Q12748|Q12748]] | fossil fuel | [[fossil fuel]] | [[Talaksan:Combustibles fossiles.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 277 | [[:d:Q5432|Q5432]] | Francisco Goya | [[Francisco de Goya]] | [[Talaksan:Vicente López Portaña - el pintor Francisco de Goya.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 278 | [[:d:Q5604|Q5604]] | Frank Lloyd Wright | [[Frank Lloyd Wright]] | [[Talaksan:Frank Lloyd Wright LC-USZ62-36384.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 279 | [[:d:Q8007|Q8007]] | Franklin Delano Roosevelt | [[Franklin D. Roosevelt]] | [[Talaksan:FDR 1944 Color Portrait.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 280 | [[:d:Q905|Q905]] | Franz Kafka | [[Franz Kafka]] | [[Talaksan:Franz Kafka, 1923.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 281 | [[:d:Q7312|Q7312]] | Franz Schubert | [[Franz Schubert]] | [[Talaksan:Franz Schubert by Wilhelm August Rieder 1875 larger version.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 282 | [[:d:Q1268|Q1268]] | Frédéric Chopin | [[Frederic Francois Chopin]] | [[Talaksan:Frederic Chopin photo.jpeg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 283 | [[:d:Q5588|Q5588]] | Frida Kahlo | [[Frida Kahlo]] | [[Talaksan:Frida Kahlo, by Guillermo Kahlo (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 284 | [[:d:Q9358|Q9358]] | Friedrich Nietzsche | [[Friedrich Nietzsche]] | [[Talaksan:Nietzsche187a.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 285 | [[:d:Q764|Q764]] | fungi | [[Halamang-singaw|Fungus]] | [[Talaksan:2006-08-09 Amanita citrina 46465 cropped.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 286 | [[:d:Q2736|Q2736]] | association football | [[futbol]] | [[Talaksan:Football in Bloomington, Indiana, 1995.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 287 | [[:d:Q125851781|Q125851781]] | Fâtih Sultan Mehemmed Han | [[Fâtih Sultan Mehemmed Han]] | |- | style='text-align:right'| 288 | [[:d:Q991|Q991]] | Fyodor Dostoyevsky | [[Feodor Dostoyevsky|Fëdor Dostoevskij]] | [[Talaksan:Vasily Perov - Портрет Ф.М.Достоевского - Google Art Project.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 289 | [[:d:Q5878|Q5878]] | | [[Gabriel García Márquez]] | [[Talaksan:Gabriel Garcia Marquez.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 290 | [[:d:Q318|Q318]] | galaxy | [[Galaksiya|galaxy]] | [[Talaksan:NGC 4414 (NASA-med).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 291 | [[:d:Q8778|Q8778]] | Galen | [[Galen]] | [[Talaksan:Galenus.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 292 | [[:d:Q307|Q307]] | Galileo Galilei | [[Galileo Galilei]] | [[Talaksan:Galileo.arp.300pix.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 293 | [[:d:Q7191|Q7191]] | Nobel Prize | [[Gantimpalang Nobel]] | [[Talaksan:Marie Skłodowska-Curie's Nobel Prize in Chemistry 1911.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 294 | [[:d:Q11432|Q11432]] | gas | [[gas]] | [[Talaksan:Kinetic theory of gases.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 295 | [[:d:Q156103|Q156103]] | gastroenteritis | [[gastroenteritis]] | [[Talaksan:Gastroenteritis viruses.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 296 | [[:d:Q8495|Q8495]] | milk | [[gatas]] | [[Talaksan:Glass of Milk (33657535532).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 297 | [[:d:Q720|Q720]] | Genghis Khan | [[Genghis Khan]] | [[Talaksan:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 298 | [[:d:Q5683|Q5683]] | Geoffrey Chaucer | [[Geoffrey Chaucer]] | [[Talaksan:Portrait of Geoffrey Chaucer (4671380) (cropped) 02.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 299 | [[:d:Q7302|Q7302]] | George Frideric Handel | [[George Frideric Handel]] | [[Talaksan:George Frideric Handel by Balthasar Denner.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 300 | [[:d:Q9235|Q9235]] | Georg Wilhelm Friedrich Hegel | [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] | [[Talaksan:Jakob Schlesinger - Hegel 1831.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 301 | [[:d:Q5679|Q5679]] | Lord Byron | [[George Byron, Ika-6 na Barong Byron]] | [[Talaksan:Byron 1813 by Phillips.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 302 | [[:d:Q23|Q23]] | | [[George Washington]] | [[Talaksan:Gilbert Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 303 | [[:d:Q7311|Q7311]] | Giacomo Puccini | [[Giacomo Puccini]] | [[Talaksan:GiacomoPuccini.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 304 | [[:d:Q897|Q897]] | gold | [[ginto]] | [[Talaksan:Gold-crystals.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 305 | [[:d:Q179277|Q179277]] | Giovanni Pierluigi da Palestrina | [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] | [[Talaksan:Giovanni Pierluigi da Palestrina.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 306 | [[:d:Q6607|Q6607]] | guitar | [[gitara]] | [[Talaksan:Classical Guitar two views.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 307 | [[:d:Q12554|Q12554]] | Middle Ages | [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] | [[Talaksan:Friedrich-barbarossa-und-soehne-welfenchronik 1-1000x1540.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 308 | [[:d:Q7204|Q7204]] | Middle East | [[Gitnang Silangan]] | [[Talaksan:Colorful shaded map of Middle East.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 309 | [[:d:Q7317|Q7317]] | Giuseppe Verdi | [[Giuseppe Verdi]] | [[Talaksan:Giuseppi Verdi by Ferdinand Mulnier c1870.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 310 | [[:d:Q7181|Q7181]] | globalization | [[globalisasyon]] | |- | style='text-align:right'| 311 | [[:d:Q11413|Q11413]] | go | [[Go (laro)|go]] | [[Talaksan:Go board.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 312 | [[:d:Q5377|Q5377]] | golf | [[golf]] | [[Talaksan:Golfer swing.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 313 | [[:d:Q9047|Q9047]] | Gottfried Wilhelm Leibniz | [[Gottfried Leibniz]] | [[Talaksan:Christoph Bernhard Francke - Bildnis des Philosophen Leibniz (ca. 1695).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 314 | [[:d:Q11412|Q11412]] | gravity | [[grabedad]] | [[Talaksan:Solar sys.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 315 | [[:d:Q7347|Q7347]] | Great Lakes | [[Mga Malalaking Lawa|Gran Lagos]] | [[Talaksan:ISS-43 the Great Lakes of North America.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 316 | [[:d:Q4421|Q4421]] | forest | [[gubat]] | [[Talaksan:Brussels Zonienwoud.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 317 | [[:d:Q11004|Q11004]] | vegetable | [[gulay]] | [[Talaksan:Kleinmarkthalle Frankfurt Gemüsestand.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 318 | [[:d:Q446|Q446]] | wheel | [[gulong]] | [[Talaksan:Hub (PSF).png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 319 | [[:d:Q9188|Q9188]] | Empire State Building | [[Gusaling Empire State]] | [[Talaksan:Empire State Building (aerial view).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 320 | [[:d:Q7304|Q7304]] | Gustav Mahler | [[Gustav Mahler]] | [[Talaksan:Photo of Gustav Mahler by Moritz Nähr 01.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 321 | [[:d:Q6240|Q6240]] | Hafez | [[Hafez]] | [[Talaksan:Anselm Feuerbach Hafis vor der Schenke (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 322 | [[:d:Q12506|Q12506]] | Hagia Sophia | [[Hagia Sophia]] | [[Talaksan:Hagia Sophia Mars 2013.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 323 | [[:d:Q9232|Q9232]] | Jainism | [[Hainismo]] | [[Talaksan:Shravanbelgola Gomateshvara feet prayer1.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 324 | [[:d:Q756|Q756]] | plant | [[halaman]] | [[Talaksan:Thanh Long ở Ninh Thuận.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 325 | [[:d:Q8094|Q8094]] | wind | [[hangin]] | [[Talaksan:Bundesarchiv Bild 183-1990-0206-324, Berlin, Passanten im Wind.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 326 | [[:d:Q8222|Q8222]] | Hangul | [[Hangul]] | [[Talaksan:Hangeul-basic.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 327 | [[:d:Q5673|Q5673]] | Hans Christian Andersen | [[Hans Christian Andersen]] | [[Talaksan:Hans Christian Andersen by Thora Hallager 1869.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 328 | [[:d:Q17|Q17]] | Japan | [[Hapon]] | [[Talaksan:Satellite image of Japan in May 2003.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 329 | [[:d:Q5287|Q5287]] | Japanese | [[Wikang Hapones|Hapones]] | [[Talaksan:Nihongo.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 330 | [[:d:Q729|Q729]] | animal | [[hayop]] | [[Talaksan:Animal diversity.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 331 | [[:d:Q5589|Q5589]] | Henri Matisse | [[Henri Matisse]] | [[Talaksan:Portrait of Henri Matisse 1933 May 20.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 332 | [[:d:Q8768|Q8768]] | Henry Ford | [[Henry Ford]] | [[Talaksan:Henry ford 1919.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 333 | [[:d:Q1071|Q1071]] | geography | [[heograpiya]] | [[Talaksan:OrteliusWorldMap.jpeg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 334 | [[:d:Q1069|Q1069]] | geology | [[heolohiya]] | [[Talaksan:Mapa litológico de Genicera.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 335 | [[:d:Q8087|Q8087]] | geometry | [[heometriya]] | [[Talaksan:Westerner and Arab practicing geometry 15th century manuscript.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 336 | [[:d:Q7326|Q7326]] | Hernán Cortés | [[Hernán Cortés]] | [[Talaksan:Retrato de Hernán Cortés.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 337 | [[:d:Q1218|Q1218]] | Jerusalem | [[Herusalem]] | [[Talaksan:Dome of the Rock seen from the Mount of Olives (12395649153) (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 338 | [[:d:Q302|Q302]] | Jesus Christ | [[Hesus]] | [[Talaksan:Spas vsederzhitel sinay (cropped1).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 339 | [[:d:Q556|Q556]] | hydrogen | [[Idrohino|hidroheno]] | [[Talaksan:Hydrogen discharge tube.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 340 | [[:d:Q49|Q49]] | North America | [[Hilagang Amerika]] | [[Talaksan:North America satellite orthographic.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 341 | [[:d:Q934|Q934]] | North Pole | [[Hilagang Polo]] | [[Talaksan:Noaa3-2006-0602-1206 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 342 | [[:d:Q8690|Q8690]] | Cultural Revolution | [[Himagsikang Pangkalinangan|Himagsikan sa Kultura]] | [[Talaksan:1967-02 1967年的红卫兵.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 343 | [[:d:Q6534|Q6534]] | French Revolution | [[Himagsikang Pranses]] | [[Talaksan:LouisXVIExecutionBig.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 344 | [[:d:Q8729|Q8729]] | Russian Revolution | [[Himagsikang Ruso (1917)|Himagsikang Ruso noong 1917]] | [[Talaksan:Revolución-marzo-rusia--russianbolshevik00rossuoft.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 345 | [[:d:Q5451|Q5451]] | Himalayas | [[Himalaya]] | [[Talaksan:Himalayas.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 346 | [[:d:Q9089|Q9089]] | Hinduism | [[Hinduismo]] | [[Talaksan:A Hindu wedding ritual in progress b.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 347 | [[:d:Q2763|Q2763]] | The Holocaust | [[Holokausto|Holocaust]] | [[Talaksan:Selection on the ramp at Auschwitz-Birkenau, 1944 (Auschwitz Album) 1b.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 348 | [[:d:Q6691|Q6691]] | Homer | [[Homer]] | [[Talaksan:Homer bust, Farnese collection (Naples).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 349 | [[:d:Q8646|Q8646]] | Hong Kong | [[Hong Kong]] | [[Talaksan:Hong Kong from Victoria Peak1.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 350 | [[:d:Q11364|Q11364]] | hormone | [[hormona]] | |- | style='text-align:right'| 351 | [[:d:Q9268|Q9268]] | Judaism | [[Hudaismo]] | [[Talaksan:Menorah 0307.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 352 | [[:d:Q11420|Q11420]] | judo | [[Judo|hudo]] | [[Talaksan:KOCIS Korea Judo Kim Jaebum London 36 (7696361164).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 353 | [[:d:Q8473|Q8473]] | military | [[hukbo]] | [[Talaksan:Composite images — Military - animated.gif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 354 | [[:d:Q12551|Q12551]] | Hundred Years' War | [[Digmaang Daang Taon|Hundred Years' War]] | [[Talaksan:Battle of crecy froissart.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 355 | [[:d:Q319|Q319]] | Jupiter | [[Hupiter (planeta)|Hupiter]] | [[Talaksan:Jupiter OPAL 2024.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 356 | [[:d:Q7331|Q7331]] | Ibn Battuta | [[Ibn Battuta]] | [[Talaksan:Bust of Ibn Battuta at Ibn Battuta museum.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 357 | [[:d:Q9294|Q9294]] | Ibn Khaldun | [[Ibn Khaldun]] | [[Talaksan:Bust of Ibn Khaldun (Casbah of Bejaia, Algeria).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 358 | [[:d:Q5113|Q5113]] | bird | [[ibon]] | [[Talaksan:Bird Diversity 2011.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 359 | [[:d:Q7257|Q7257]] | ideology | [[ideolohiya]] | [[Talaksan:War2.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 360 | [[:d:Q7314|Q7314]] | Igor Stravinsky | [[Igor Stravinsky]] | [[Talaksan:Igor Stravinsky LOC 32392u.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 361 | [[:d:Q362|Q362]] | World War II | [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] | [[Talaksan:Infobox collage for WWII.PNG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 362 | [[:d:Q8275|Q8275]] | Iliad | [[Iliada]] | [[Talaksan:P. Oxy. 221.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 363 | [[:d:Q4022|Q4022]] | river | [[ilog]] | [[Talaksan:White Nile Fishermen (18156464842).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 364 | [[:d:Q3783|Q3783]] | Amazon | [[Ilog Amasona]] | [[Talaksan:Amazon CIAT (2).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 365 | [[:d:Q7355|Q7355]] | Yellow River | [[Ilog Dilaw]] | [[Talaksan:Yellow River - panoramio.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 366 | [[:d:Q5089|Q5089]] | Ganges | [[Ilog Ganges]] | [[Talaksan:View of Ghats across the Ganges, Varanasi.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 367 | [[:d:Q7348|Q7348]] | Indus River | [[Ilog Indo]] | [[Talaksan:Indus near Skardu.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 368 | [[:d:Q3503|Q3503]] | Congo | [[Ilog Congo|Ilog Konggo]] | [[Talaksan:Sunrise near Mossaka (Congo).JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 369 | [[:d:Q1497|Q1497]] | Mississippi River | [[Ilog Mississippi]] | [[Talaksan:Efmo View from Fire Point.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 370 | [[:d:Q3542|Q3542]] | Niger River | [[Ilog Niger]] | [[Talaksan:Niger River View, Djenne (6861797).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 371 | [[:d:Q3392|Q3392]] | Nile | [[Ilog Nilo]] | [[Talaksan:Cairo skyline, Panoramic view, Egypt.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 372 | [[:d:Q584|Q584]] | Rhine | [[Ilog Rin]] | [[Talaksan:Loreleyblick Maria Ruh 2025.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 373 | [[:d:Q626|Q626]] | Volga | [[Ilog Volga]] | [[Talaksan:Вид на Кинешемский мост из села Воздвиженье.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 374 | [[:d:Q5413|Q5413]] | Yangtze | [[Ilog Yangtze]] | [[Talaksan:Qutang Gorge on Changjiang.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 375 | [[:d:Q7363|Q7363]] | nose | [[ilong]] | [[Talaksan:Dog nose.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 376 | [[:d:Q9312|Q9312]] | Immanuel Kant | [[Immanuel Kant]] | [[Talaksan:Immanuel Kant - Gemaelde 2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 377 | [[:d:Q7260|Q7260]] | imperialism | [[imperyalismo]] | [[Talaksan:China imperialism cartoon.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 378 | [[:d:Q11774|Q11774]] | Gupta Empire | [[Imperyong Gupta]] | |- | style='text-align:right'| 379 | [[:d:Q28573|Q28573]] | Inca Empire | [[Imperyong Inka|Imperyong Incaico]] | [[Talaksan:80 - Machu Picchu - Juin 2009 - edit.2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 380 | [[:d:Q184536|Q184536]] | Mali Empire | [[Imperyong Mali]] | [[Talaksan:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Western Sahara.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 381 | [[:d:Q12557|Q12557]] | Mongol Empire | [[Imperyong Monggol]] | |- | style='text-align:right'| 382 | [[:d:Q12560|Q12560]] | Ottoman Empire | [[Imperyong Otomano]] | [[Talaksan:Rise of Ottoman empire.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 383 | [[:d:Q2277|Q2277]] | Roman Empire | [[Imperyong Romano]] | [[Talaksan:Inscription Theatre Leptis Magna Libya.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 384 | [[:d:Q11028|Q11028]] | information | [[impormasyon]] | [[Talaksan:Structure of the Universe.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 385 | [[:d:Q5325|Q5325]] | inductor | [[Panawit|indaktor]] | [[Talaksan:Electronic component inductors.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 386 | [[:d:Q668|Q668]] | India | [[Indiya|India]] | [[Talaksan:India-locator-map-blank.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 387 | [[:d:Q252|Q252]] | Indonesia | [[Indonesya|Indonesia]] | [[Talaksan:Indonesian Culture.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 388 | [[:d:Q11051|Q11051]] | Hindustani | [[Indostaniko]] | [[Talaksan:Hindustani.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 389 | [[:d:Q8148|Q8148]] | industrial sector | [[industriya]] | [[Talaksan:Valero Three Rivers Refinery Texas 2020.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 390 | [[:d:Q11388|Q11388]] | infrared radiation | [[infrared]] | [[Talaksan:Ir girl.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 391 | [[:d:Q1860|Q1860]] | English | [[Wikang Ingles|Ingles]] | [[Talaksan:William Shakespeare - Sonnet XXX - Rapenburg 30, Leiden (cropped).JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 392 | [[:d:Q7546|Q7546]] | Ingmar Bergman | [[Ingmar Bergman]] | [[Talaksan:Ingmar Bergman (1966).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 393 | [[:d:Q11023|Q11023]] | engineering | [[inhenyeriya]] | [[Talaksan:PIA19664-MarsInSightLander-Assembly-20150430.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 394 | [[:d:Q11418|Q11418]] | weak interaction | [[interaksiyong mahina]] | [[Talaksan:PiPlus muon decay.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 395 | [[:d:Q11415|Q11415]] | strong interaction | [[interaksiyong malakas]] | [[Talaksan:Nuclear Force anim smaller.gif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 396 | [[:d:Q12757|Q12757]] | internal combustion engine | [[internal combustion engine]] | [[Talaksan:Diesel Engine (4 cycle running).gif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 397 | [[:d:Q7801|Q7801]] | International Court of Justice | [[Pandaigdigang Hukumang Pangkatarungan|Internasyonal na Hukuman ng Katarungan]] | [[Talaksan:Friedenspalast Den Haag (100MP).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 398 | [[:d:Q75|Q75]] | Internet | [[Internet]] | [[Talaksan:Internet users per 100 and GDP per capita.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 399 | [[:d:Q794|Q794]] | Iran | [[Iran]] | [[Talaksan:Iran - Location Map (2013) - IRN - UNOCHA.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 400 | [[:d:Q796|Q796]] | Iraq | [[Iraq]] | [[Talaksan:View of Sulaymaniyah (Slemani) City in Winter - Snow 2015.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 401 | [[:d:Q935|Q935]] | Isaac Newton | [[Isaac Newton]] | [[Talaksan:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 402 | [[:d:Q152|Q152]] | fish | [[isda]] | [[Talaksan:Fish-coll002.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 403 | [[:d:Q450|Q450]] | mind | [[Isip]] | [[Talaksan:RobertFuddBewusstsein17Jh.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 404 | [[:d:Q432|Q432]] | Islam | [[Islam]] | [[Talaksan:Mosque.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 405 | [[:d:Q801|Q801]] | Israel | [[Israel]] | [[Talaksan:Часовая башня султана Абдул Хамида II - panoramio.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 406 | [[:d:Q406|Q406]] | Istanbul | [[Istanbul]] | [[Talaksan:Istanbul Montage 2016.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 407 | [[:d:Q38|Q38]] | Italy | [[Italya]] | [[Talaksan:Colosseo 2020.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 408 | [[:d:Q589|Q589]] | black hole | [[itim na butas]] | [[Talaksan:Black hole - Messier 87 crop max res.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 409 | [[:d:Q7321|Q7321]] | Jacques Cartier | [[Jacques Cartier]] | [[Talaksan:Jacques Cartier 1851-1852.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 410 | [[:d:Q3630|Q3630]] | Jakarta | [[Jakarta]] | [[Talaksan:Jakarta.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 411 | [[:d:Q9095|Q9095]] | James Clerk Maxwell | [[James Clerk Maxwell]] | [[Talaksan:James-Clerk-Maxwell-1831-1879.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 412 | [[:d:Q7324|Q7324]] | James Cook | [[James Cook]] | [[Talaksan:Captainjamescookportrait.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 413 | [[:d:Q6882|Q6882]] | James Joyce | [[James Joyce]] | [[Talaksan:James Joyce by Alex Ehrenzweig, 1915 cropped.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 414 | [[:d:Q8962|Q8962]] | James Prescott Joule | [[James Prescott Joule]] | [[Talaksan:SS-joule.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 415 | [[:d:Q9041|Q9041]] | James Watt | [[James Watt]] | [[Talaksan:James Watt by Henry Howard.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 416 | [[:d:Q36322|Q36322]] | Jane Austen | [[Jane Austen]] | [[Talaksan:CassandraAusten-JaneAusten(c.1810) hires.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 417 | [[:d:Q1047|Q1047]] | Jawaharlal Nehru | [[Jawaharlal Nehru]] | [[Talaksan:Jawaharlal Nehru, circa 1925.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 418 | [[:d:Q8341|Q8341]] | jazz | [[jazz]] | [[Talaksan:Louis Armstrong restored.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 419 | [[:d:Q6527|Q6527]] | Jean-Jacques Rousseau | [[Jean-Jacques Rousseau]] | [[Talaksan:Jean-Jacques Rousseau (painted portrait).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 420 | [[:d:Q9364|Q9364]] | Jean-Paul Sartre | [[Jean-Paul Sartre]] | [[Talaksan:Flickr - Government Press Office (GPO) - Jean Paul Sartre and Simone De Beauvoir welcomed by Avraham Shlonsky and Leah Goldberg (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 421 | [[:d:Q1339|Q1339]] | Johann Sebastian Bach | [[Johann Sebastian Bach]] | [[Talaksan:Johann Sebastian Bach.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 422 | [[:d:Q5879|Q5879]] | Johann Wolfgang von Goethe | [[Johann Wolfgang von Goethe]] | [[Talaksan:Goethe (Stieler 1828).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 423 | [[:d:Q7294|Q7294]] | Johannes Brahms | [[Johannes Brahms]] | [[Talaksan:JohannesBrahms.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 424 | [[:d:Q8958|Q8958]] | Johannes Gutenberg | [[Johannes Gutenberg]] | [[Talaksan:Gutenberg.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 425 | [[:d:Q8963|Q8963]] | Johannes Kepler | [[Johannes Kepler]] | [[Talaksan:Johannes Kepler by Hans von Aachen.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 426 | [[:d:Q9353|Q9353]] | John Locke | [[John Locke]] | [[Talaksan:JohnLocke.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 427 | [[:d:Q9317|Q9317]] | John Maynard Keynes | [[John Maynard Keynes]] | [[Talaksan:Keynes 1933.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 428 | [[:d:Q909|Q909]] | Jorge Luis Borges | [[Jorge Luis Borges]] | [[Talaksan:Jorge Luis Borges 1951, by Grete Stern (full).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 429 | [[:d:Q7349|Q7349]] | Joseph Haydn | [[Joseph Haydn]] | [[Talaksan:Joseph Haydn, målning av Thomas Hardy från 1792.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 430 | [[:d:Q855|Q855]] | Joseph Stalin | [[Joseph Stalin]] | [[Talaksan:StalinCropped1943.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 431 | [[:d:Q7226|Q7226]] | Joan of Arc | [[Juana ng Arko]] | [[Talaksan:Contemporaine afb jeanne d arc.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 432 | [[:d:Q1048|Q1048]] | Julius Caesar | [[Julio Cesar]] | [[Talaksan:Retrato de Julio César (26724093101) (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 433 | [[:d:Q9081|Q9081]] | knowledge | [[kaalaman]] | [[Talaksan:Tetradrachm Athens 480-420BC MBA Lyon.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 434 | [[:d:Q726|Q726]] | horse | [[kabayo]] | [[Talaksan:Biandintz eta zaldiak - modified2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 435 | [[:d:Q8432|Q8432]] | civilization | [[Kabihasnan]] | [[Talaksan:Egypt.Giza.Sphinx.02.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 436 | [[:d:Q28567|Q28567]] | Maya civilization | [[Kabihasnang Maya]] | [[Talaksan:El Castillo, Chichén Itzá.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 437 | [[:d:Q7242|Q7242]] | beauty | [[Kagandahan]] | [[Talaksan:A Japanese Beauty (OAW).png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 438 | [[:d:Q10294|Q10294]] | poverty | [[Kahirapan]] | [[Talaksan:Thomas Benjamin Kennington - Orphans.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 439 | [[:d:Q287|Q287]] | wood | [[kahoy]] | [[Talaksan:Arquitectura en madera.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 440 | [[:d:Q601401|Q601401]] | trade | [[Kalakalan]] | [[Talaksan:Fredmeyer edit 1.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 441 | [[:d:Q500|Q500]] | Citrus × limon | [[Lemon|kalamansî (punò)]] | [[Talaksan:Citrus x limon - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-041.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 442 | [[:d:Q7881|Q7881]] | skeleton | [[Kalansay]] | [[Talaksan:Skeletons.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 443 | [[:d:Q10856|Q10856]] | Columbidae | [[Kalapati]] | [[Talaksan:2019-03-17 Columba oenas, Jesmond Dene 8.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 444 | [[:d:Q12132|Q12132]] | calendar system | [[kalendaryo]] | [[Talaksan:Revolution kalendar.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 445 | [[:d:Q12138|Q12138]] | Gregorian calendar | [[Kalendaryong Gregoryano]] | [[Talaksan:Ewiger Kalender gregorianisch.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 446 | [[:d:Q7011|Q7011]] | Kalidasa | [[Kalidasa]] | [[Talaksan:Kalidas.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 447 | [[:d:Q12681|Q12681]] | calligraphy | [[kaligrapiya]] | [[Talaksan:Calligraphy word.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 448 | [[:d:Q7860|Q7860]] | nature | [[kalikasan]] | [[Talaksan:Desert Electric.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 449 | [[:d:Q11042|Q11042]] | culture | [[Kultura|Kalinangan]] | [[Talaksan:Fastnachtsumzug, Rottweil, Süddeutschland.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 450 | [[:d:Q9165|Q9165]] | soul | [[kaluluwa]] | [[Talaksan:Meister von Heiligenkreuz 001.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 451 | [[:d:Q12147|Q12147]] | health | [[Kalusugan]] | [[Talaksan:Star of life2.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 452 | [[:d:Q4|Q4]] | death | [[kamatayan]] | [[Talaksan:Dead dog in Ulaanbaatar.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 453 | [[:d:Q7375|Q7375]] | Camelus | [[Kamelyo]] | [[Talaksan:Chameau de bactriane.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 454 | [[:d:Q7350|Q7350]] | Panama Canal | [[Kanal ng Panama|Kanal Panama]] | [[Talaksan:Panama Canal Gatun Locks.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 455 | [[:d:Q899|Q899]] | Suez Canal | [[Kanal ng Suez|Kanal Suez]] | [[Talaksan:Suez Canal, Egypt (31596166706).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 456 | [[:d:Q12078|Q12078]] | cancer | [[kanser]] | [[Talaksan:Breast cancer cell (2).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 457 | [[:d:Q7366|Q7366]] | song | [[Awitin|kanta]] | [[Talaksan:Ademareuil1.gif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 458 | [[:d:Q12131|Q12131]] | disability | [[Kapansanan]] | [[Talaksan:MUTCD D9-6.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 459 | [[:d:Q5322|Q5322]] | capacitor | [[Kapasitor]] | [[Talaksan:JVC MX-J950R - power module-1112 (cropped) - Elna Silmic electrolytic capacitors.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 460 | [[:d:Q454|Q454]] | peace | [[Kapayapaan]] | [[Talaksan:Peace dove.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 461 | [[:d:Q8486|Q8486]] | coffee | [[kape]] | [[Talaksan:A small cup of coffee.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 462 | [[:d:Q6206|Q6206]] | capitalism | [[Kapitalismo]] | [[Talaksan:Anti-capitalism color.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 463 | [[:d:Q8660|Q8660]] | Karachi | [[Karachi]] | [[Talaksan:Karachi from above.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 464 | [[:d:Q9430|Q9430]] | ocean | [[karagatan]] | [[Talaksan:Ocean beach at low tide against the sun.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 465 | [[:d:Q788|Q788]] | Arctic Ocean | [[Karagatang Artiko]] | [[Talaksan:Arctic Ocean.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 466 | [[:d:Q97|Q97]] | Atlantic Ocean | [[Karagatang Atlantiko]] | [[Talaksan:Atlantic Ocean.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 467 | [[:d:Q1239|Q1239]] | Indian Ocean | [[Karagatang Indiyo|Karagatang Indiyano]] | [[Talaksan:Indian Ocean-CIA WFB Map.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 468 | [[:d:Q98|Q98]] | Pacific Ocean | [[Karagatang Pasipiko]] | [[Talaksan:Pacific Ocean.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 469 | [[:d:Q12136|Q12136]] | disease | [[Sakit|karamdaman]] | [[Talaksan:Mycobacterium tuberculosis.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 470 | [[:d:Q12125|Q12125]] | common cold | [[Karaniwang sipon]] | [[Talaksan:Rhinovirus isosurface.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 471 | [[:d:Q8458|Q8458]] | human rights | [[Karapatang pantao]] | [[Talaksan:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 472 | [[:d:Q11419|Q11419]] | karate | [[Karatedo|Karate]] | [[Talaksan:WKF-Karate-World-Championships 2012 Paris 263.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 473 | [[:d:Q623|Q623]] | carbon | [[Karbon]] | [[Talaksan:Coal anthracite.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 474 | [[:d:Q9061|Q9061]] | Karl Marx | [[Karl Marx]] | [[Talaksan:Karl Marx 001 restored.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 475 | [[:d:Q10990|Q10990]] | meat | [[karne]] | [[Talaksan:FoodMeat.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 476 | [[:d:Q309|Q309]] | history | [[kasaysayan]] | [[Talaksan:Nikolaos Gyzis - Historia.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 477 | [[:d:Q1321|Q1321]] | Spanish | [[Wikang Kastila|Kastila]] | [[Talaksan:Eñe on keyboard - grey.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 478 | [[:d:Q12453|Q12453]] | measurement | [[Kasukatan]] | [[Talaksan:Taking measurements.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 479 | [[:d:Q11460|Q11460]] | clothing | [[kasuotan]] | [[Talaksan:Clothes.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 480 | [[:d:Q12174|Q12174]] | obesity | [[Labis na katabaan|Katabaan]] | [[Talaksan:Obesity-waist circumference.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 481 | [[:d:Q8492|Q8492]] | juice | [[Katas (inumin)|katas]] | [[Talaksan:Juicing the lemons (6027988479).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 482 | [[:d:Q8253|Q8253]] | fiction | [[kathang-isip]] | [[Talaksan:Alice par John Tenniel 30.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 483 | [[:d:Q7354|Q7354]] | Southern Ocean | [[Katimugang Karagatan]] | [[Talaksan:Location Southern Ocean.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 484 | [[:d:Q7949|Q7949]] | truth | [[Katotohanan]] | |- | style='text-align:right'| 485 | [[:d:Q5586|Q5586]] | Katsushika Hokusai | [[Hokusai|Katsushika Hokusai]] | [[Talaksan:Hokusai as an old man.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 486 | [[:d:Q205|Q205]] | infinity | [[Kawalang-hanggan|Kawalang hangganan]] | [[Talaksan:Infinite.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 487 | [[:d:Q10943|Q10943]] | cheese | [[keso]] | [[Talaksan:Hartkaese HardCheeses.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 488 | [[:d:Q7296|Q7296]] | Mount Kilimanjaro | [[Kilimanjaro]] | [[Talaksan:Mt. Kilimanjaro 12.2006.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 489 | [[:d:Q11570|Q11570]] | kilogram | [[kilogramo]] | [[Talaksan:CGKilogram.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 490 | [[:d:Q7178|Q7178]] | International Red Cross and Red Crescent Movement | [[Kilusang Pandaigdig ng Krus na Pula at Gasuklay na Pula]] | [[Talaksan:Medilunaroja.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 491 | [[:d:Q2329|Q2329]] | chemistry | [[kimika]] | [[Talaksan:Chemicals in flasks.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 492 | [[:d:Q11165|Q11165]] | inorganic chemistry | [[kimikang inorganiko]] | |- | style='text-align:right'| 493 | [[:d:Q11372|Q11372]] | physical chemistry | [[kimikang makapisika]] | [[Talaksan:Lomonosov Chymiae Physicae 1752.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 494 | [[:d:Q11351|Q11351]] | organic chemistry | [[kimikang organiko]] | [[Talaksan:Organic synthesis.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 495 | [[:d:Q3838|Q3838]] | Kinshasa | [[Kinshasa]] | [[Talaksan:Vue Kinshasa.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 496 | [[:d:Q11397|Q11397]] | classical mechanics | [[Klasikong mekanika|klasikong mekaniks]] | [[Talaksan:Newtons cradle animation book.gif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 497 | [[:d:Q7937|Q7937]] | climate | [[klima]] | [[Talaksan:Köppen-Geiger Climate Classification Map (1980–2016) no borders.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 498 | [[:d:Q10285|Q10285]] | Colosseum | [[Koliseo]] | [[Talaksan:Colosseo 2020.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 499 | [[:d:Q1348|Q1348]] | Kolkata | [[Kolkata]] | [[Talaksan:Ketan donate4.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 500 | [[:d:Q7167|Q7167]] | colonialism | [[kolonyalismo]] | [[Talaksan:RomanEmpire 117.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 501 | [[:d:Q3559|Q3559]] | comet | [[kometa]] | [[Talaksan:C2022 E3 (ZTF)- Alessandro Bianconi.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 502 | [[:d:Q1004|Q1004]] | comics | [[komiks]] | [[Talaksan:Krazy Kat 1918-09-07.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 503 | [[:d:Q11173|Q11173]] | chemical compound | [[Kompuwestong pangkimika|kompuwesto]] | |- | style='text-align:right'| 504 | [[:d:Q68|Q68]] | computer | [[kompyuter]] | [[Talaksan:Apple II Plus, Museum of the Moving Image.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 505 | [[:d:Q11024|Q11024]] | communication | [[Pakikipagtalastasan|Komunikasyon]] | |- | style='text-align:right'| 506 | [[:d:Q6186|Q6186]] | communism | [[Komunismo]] | [[Talaksan:Comunismo.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 507 | [[:d:Q9581|Q9581]] | Confucianism | [[Confucianismo|Konpusyanismo]] | [[Talaksan:Jiangyin wenmiao dachengdian.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 508 | [[:d:Q7169|Q7169]] | conservatism | [[Konserbatismo]] | [[Talaksan:Conservatism - K. LCCN2011647256 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 509 | [[:d:Q5107|Q5107]] | continent | [[kontinente]] | [[Talaksan:Continentes Wikipedia.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 510 | [[:d:Q9176|Q9176]] | Korean | [[Wikang Koreano|Koreano]] | [[Talaksan:Hangugeo-Chosonmal.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 511 | [[:d:Q1420|Q1420]] | car | [[kotse]] | [[Talaksan:Bundesarchiv Bild 183-J0711-0001-003, Warnemünde, Stau.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 512 | [[:d:Q5375|Q5375]] | cricket | [[Kriket]] | [[Talaksan:Muralitharan bowling to Adam Gilchrist.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 513 | [[:d:Q5043|Q5043]] | Christianity | [[Kristiyanismo]] | [[Talaksan:Jerusalem Holy-Sepulchre Jesus-Detail-01.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 514 | [[:d:Q12546|Q12546]] | Crusades | [[Mga Krusada|Krusada]] | [[Talaksan:Combat deuxième croisade.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 515 | [[:d:Q1075|Q1075]] | color | [[kulay]] | [[Talaksan:Colouring pencils.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 516 | [[:d:Q1390|Q1390]] | insect | [[Insekto|Kulisap]] | [[Talaksan:Insekter.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 517 | [[:d:Q8620|Q8620]] | Kwame Nkrumah | [[Kwame Nkrumah]] | [[Talaksan:Kwame Nkrumah - The National Archives UK - CO 1069-50-1.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 518 | [[:d:Q11402|Q11402]] | force | [[Puwersa|lakas]] | [[Talaksan:Force examples.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 519 | [[:d:Q8441|Q8441]] | man | [[lalaki]] | [[Talaksan:Pioneer plaque line-drawing of a human male.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 520 | [[:d:Q7367|Q7367]] | mosquito | [[Lamok]] | [[Talaksan:Mosquito on human skin.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 521 | [[:d:Q7386|Q7386]] | Formicidae | [[langgam]] | [[Talaksan:Meat eater ant feeding on honey02.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 522 | [[:d:Q9333|Q9333]] | Laozi | [[Lao-Tse|Laozi]] | [[Talaksan:Zhang Lu-Laozi Riding an Ox (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 523 | [[:d:Q11410|Q11410]] | game | [[Laro]] | [[Talaksan:Les joueurs de cartes de P. Cézanne (Fondation Vuitton, Paris) (33568651718).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 524 | [[:d:Q11422|Q11422]] | toy | [[Laruan]] | [[Talaksan:Child playing with a toy cart and horse. -front- (9726037522).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 525 | [[:d:Q41670|Q41670]] | Latin alphabet | [[Latin alphabet]] | |- | style='text-align:right'| 526 | [[:d:Q5513|Q5513]] | Lake Baikal | [[Lawa ng Baikal]] | [[Talaksan:Olkhon Island and Lake Baikal.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 527 | [[:d:Q5511|Q5511]] | Lake Tanganyika | [[Lawa ng Tanganyika]] | [[Talaksan:Lake Tanganyika.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 528 | [[:d:Q5505|Q5505]] | Lake Victoria | [[Lawa ng Victoria]] | [[Talaksan:Getting out to fish at dusk.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 529 | [[:d:Q4724|Q4724]] | Le Corbusier | [[Le Corbusier]] | [[Talaksan:Le Corbusier (1964).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 530 | [[:d:Q7243|Q7243]] | Leo Tolstoy | [[Leo Tolstoy]] | [[Talaksan:L.N.Tolstoy Prokudin-Gorsky.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 531 | [[:d:Q762|Q762]] | Leonardo da Vinci | [[Leonardo da Vinci]] | [[Talaksan:Francesco Melzi - Portrait of Leonardo.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 532 | [[:d:Q7604|Q7604]] | Leonhard Euler | [[Leonhard Euler]] | [[Talaksan:Leonhard Euler.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 533 | [[:d:Q7071|Q7071]] | Li Bai | [[Li Bai]] | [[Talaksan:李白.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 534 | [[:d:Q6216|Q6216]] | liberalism | [[liberalismo]] | [[Talaksan:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 535 | [[:d:Q7172|Q7172]] | League of Arab States | [[Ligang Arabe|Ligang Arabo]] | [[Talaksan:Arab Leage HQ 977.PNG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 536 | [[:d:Q8065|Q8065]] | natural disaster | [[Likas na sakuna]] | [[Talaksan:Pinatubo91eruption plume.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 537 | [[:d:Q11435|Q11435]] | liquid | [[likido]] | [[Talaksan:Water drop 001.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 538 | [[:d:Q7944|Q7944]] | earthquake | [[Lindol]] | [[Talaksan:Valdivia after earthquake, 1960.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 539 | [[:d:Q82571|Q82571]] | linear algebra | [[Alhebrang linyar|linear algebra]] | |- | style='text-align:right'| 540 | [[:d:Q8162|Q8162]] | linguistics | [[lingguwistika]] | |- | style='text-align:right'| 541 | [[:d:Q11367|Q11367]] | lipid | [[Lipido|Lipid]] | |- | style='text-align:right'| 542 | [[:d:Q8425|Q8425]] | society | [[Lipunan]] | [[Talaksan:Каменный век (1).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 543 | [[:d:Q8236|Q8236]] | literacy | [[Literasi]] | |- | style='text-align:right'| 544 | [[:d:Q11582|Q11582]] | litre | [[litro]] | [[Talaksan:CubeLitre.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 545 | [[:d:Q9128|Q9128]] | light | [[liwanag]] | [[Talaksan:Emanation.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 546 | [[:d:Q11197|Q11197]] | logarithm | [[logaritmo]] | [[Talaksan:Mplwp log2e10.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 547 | [[:d:Q8078|Q8078]] | logic | [[lohika]] | [[Talaksan:Discourse-into-the-night.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 548 | [[:d:Q84|Q84]] | London | [[Londres]] | [[Talaksan:London Skyline (125508655).jpeg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 549 | [[:d:Q65|Q65]] | Los Angeles | [[Los Angeles]] | [[Talaksan:Los Angeles with Mount Baldy.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 550 | [[:d:Q1779|Q1779]] | Louis Armstrong | [[Louis Armstrong]] | [[Talaksan:Louis Armstrong restored.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 551 | [[:d:Q529|Q529]] | Louis Pasteur | [[Louis Pasteur]] | [[Talaksan:Louis Pasteur (1822 - 1895), microbiologist and chemist Wellcome V0026980.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 552 | [[:d:Q7742|Q7742]] | Louis XIV of France | [[Luis XIV ng Pransiya|Louis XIV ng Pransya]] | [[Talaksan:Louis XIV of France.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 553 | [[:d:Q255|Q255]] | Ludwig van Beethoven | [[Ludwig van Beethoven]] | [[Talaksan:Beethoven.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 554 | [[:d:Q9391|Q9391]] | Ludwig Wittgenstein | [[Ludwig Wittgenstein]] | [[Talaksan:Ludwig Wittgenstein.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 555 | [[:d:Q12493|Q12493]] | dome | [[Lungaw]] | [[Talaksan:Spb 06-2017 img07 Trinity Cathedral.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 556 | [[:d:Q515|Q515]] | city | [[lungsod]] | [[Talaksan:NYC wideangle south from Top of the Rock.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 557 | [[:d:Q237|Q237]] | Vatican City | [[Lungsod ng Vaticano|Lungsod ng Batikano]] | [[Talaksan:0 Basilique Saint-Pierre - Rome (1).JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 558 | [[:d:Q239|Q239]] | Brussels | [[Bruselas|Lungsod ng Bruselas]] | [[Talaksan:Brussels view from Mont des Arts, Brussels, Belgium (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 559 | [[:d:Q1486|Q1486]] | Buenos Aires | [[Lungsod ng Buenos Aires]] | [[Talaksan:Vista aérea de la Plaza del Congreso 10.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 560 | [[:d:Q8673|Q8673]] | Lagos | [[Lagos|Lungsod ng Lagos]] | [[Talaksan:Skywater.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 561 | [[:d:Q1489|Q1489]] | Mexico City | [[Lungsod ng Mehiko]] | [[Talaksan:Sobrevuelos CDMX HJ2A5091 (40386338731).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 562 | [[:d:Q60|Q60]] | New York City | [[Lungsod ng New York]] | [[Talaksan:NYC Downtown Manhattan Skyline seen from Paulus Hook 2019-12-20 IMG 7347 FRD (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 563 | [[:d:Q2807|Q2807]] | Madrid | [[Madrid]] | [[Talaksan:Madrid (38624991251).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 564 | [[:d:Q8436|Q8436]] | family | [[Pamilya|mag-anak]] | [[Talaksan:Inupiat Family from Noatak, Alaska, 1929, Edward S. Curtis (restored).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 565 | [[:d:Q11408|Q11408]] | magnetic field | [[magnetic field]] | [[Talaksan:DipolMagnet.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 566 | [[:d:Q12501|Q12501]] | Great Wall of China | [[Mahabang Muog ng Tsina]] | [[Talaksan:The Great Wall of China at Jinshanling-edit.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 567 | [[:d:Q8276|Q8276]] | Mahabharata | [[Mahabharata]] | [[Talaksan:Kurukshetra.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 568 | [[:d:Q1001|Q1001]] | Mahatma Gandhi | [[Mahatma Gandhi]] | [[Talaksan:Mahatma-Gandhi, studio, 1931.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 569 | [[:d:Q11575|Q11575]] | maize | [[Mais]] | [[Talaksan:Corn ready to produce.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 570 | [[:d:Q11019|Q11019]] | machine | [[Makina]] | [[Talaksan:Bonsack machine.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 571 | [[:d:Q12760|Q12760]] | steam engine | [[Makinang pinasisingawan]] | [[Talaksan:Горизонтальная стационарная паровая машина.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 572 | [[:d:Q11083|Q11083]] | large intestine | [[Malaking bituka]] | [[Talaksan:Blausen 0603 LargeIntestine Anatomy.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 573 | [[:d:Q323|Q323]] | Big Bang | [[Big Bang|Malaking Pagsabog]] | [[Talaksan:CMB Timeline300 no WMAP.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 574 | [[:d:Q12156|Q12156]] | malaria | [[malarya]] | [[Talaksan:Histopathology of malaria exoerythrocytic forms in liver 07G0024 lores.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 575 | [[:d:Q9476|Q9476]] | free will | [[Malayang kalooban]] | [[Talaksan:FreeWillTaxonomy4.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 576 | [[:d:Q11090|Q11090]] | small intestine | [[Maliit na bituka]] | [[Talaksan:Tractus intestinalis intestinum tenue.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 577 | [[:d:Q12167|Q12167]] | malnutrition | [[Malnutrisyon]] | [[Talaksan:Kwashiorkor 6180.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 578 | [[:d:Q7377|Q7377]] | mammal | [[Mamalya]] | |- | style='text-align:right'| 579 | [[:d:Q382441|Q382441]] | marine mammal | [[Mamalyang pandagat]] | [[Talaksan:Ursus maritimus 4 1996-08-04.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 580 | [[:d:Q11009|Q11009]] | nut | [[Nuwes|mani]] | [[Talaksan:Fancy raw mixed nuts macro.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 581 | [[:d:Q780|Q780]] | chicken | [[Manok]] | [[Talaksan:Kruppert Cubalaya cropped.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 582 | [[:d:Q89|Q89]] | apple | [[mansanas]] | [[Talaksan:Honeycrisp.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 583 | [[:d:Q5816|Q5816]] | Mao Zedong | [[Mao Zedong]] | [[Talaksan:Mao Tse Tung.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 584 | [[:d:Q2346|Q2346]] | analytical chemistry | [[Mapanuring kimika]] | [[Talaksan:Gas Chromatography Laboratory.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 585 | [[:d:Q7199|Q7199]] | Marcel Proust | [[Marcel Proust]] | [[Talaksan:Marcel Proust 1895.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 586 | [[:d:Q6101|Q6101]] | Marco Polo | [[Marco Polo]] | [[Talaksan:Marco Polo Mosaic from Palazzo Tursi.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 587 | [[:d:Q7186|Q7186]] | Marie Curie | [[Marie Curie]] | [[Talaksan:Marie Curie (1900) (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 588 | [[:d:Q4616|Q4616]] | Marilyn Monroe | [[Marilyn Monroe]] | [[Talaksan:Marilyn Monroe in How to Marry a Millionaire.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 589 | [[:d:Q7245|Q7245]] | Mark Twain | [[Mark Twain]] | [[Talaksan:MarkTwain.LOC.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 590 | [[:d:Q4612|Q4612]] | Marlene Dietrich | [[Marlene Dietrich]] | [[Talaksan:Marlene Dietrich Ross-Verlag 0875(crop).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 591 | [[:d:Q111|Q111]] | Mars | [[Marte]] | [[Talaksan:Mars - August 30 2021 - Flickr - Kevin M. Gill.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 592 | [[:d:Q48301|Q48301]] | Martin Heidegger | [[Martin Heidegger]] | [[Talaksan:Heidegger 2 (1960).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 593 | [[:d:Q9554|Q9554]] | Martin Luther | [[Martin Luther]] | [[Talaksan:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 594 | [[:d:Q8027|Q8027]] | Martin Luther King Jr. | [[Martin Luther King, Jr.]] | [[Talaksan:Martin Luther King, Jr. and Lyndon Johnson (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 595 | [[:d:Q7264|Q7264]] | Marxism | [[Marxismo]] | [[Talaksan:Marx and Engels.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 596 | [[:d:Q11423|Q11423]] | mass | [[Masa]] | [[Talaksan:2kg Gewicht freigeschnitten.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 597 | [[:d:Q11567|Q11567]] | complex number | [[Komplikadong bilang|masalimuot na bilang]] | |- | style='text-align:right'| 598 | [[:d:Q7365|Q7365]] | muscle | [[Kalamnan|Masel]] | [[Talaksan:Skeletal muscle.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 599 | [[:d:Q12800|Q12800]] | machine gun | [[Masinggan]] | [[Talaksan:De Mitrailleur 7.62mm MAG geplaatst op een grondaffuit (2009 D050713-X1083).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 600 | [[:d:Q7364|Q7364]] | eye | [[Mata]] | [[Talaksan:201405 eye.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 601 | [[:d:Q395|Q395]] | mathematics | [[matematika]] | [[Talaksan:Mathematics.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 602 | [[:d:Q7081|Q7081]] | materialism | [[Materyalismo]] | |- | style='text-align:right'| 603 | [[:d:Q5676|Q5676]] | Matsuo Bashō | [[Matsuo Bashō]] | [[Talaksan:Basho by Buson.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 604 | [[:d:Q9021|Q9021]] | Max Planck | [[Max Planck]] | [[Talaksan:Max Planck.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 605 | [[:d:Q9387|Q9387]] | Max Weber | [[Max Weber]] | [[Talaksan:Max Weber in 1918.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 606 | [[:d:Q12140|Q12140]] | medication | [[medication]] | [[Talaksan:VariousPills.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 607 | [[:d:Q11190|Q11190]] | medicine | [[medisina]] | [[Talaksan:Physical examination.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 608 | [[:d:Q96|Q96]] | Mexico | [[Mehiko]] | [[Talaksan:Ciudad.de.Mexico.City.Distrito.Federal.DF.Paseo.Reforma.Skyline.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 609 | [[:d:Q5806|Q5806]] | Mecca | [[Meka]] | [[Talaksan:Makkah Montage.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 610 | [[:d:Q944|Q944]] | quantum mechanics | [[Mekanikang quantum|mekaniks na kwantum]] | [[Talaksan:Ondaparticula.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 611 | [[:d:Q308|Q308]] | Mercury | [[Merkuryo (planeta)|Merkuryo]] | [[Talaksan:Mercury in color - Prockter07 centered.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 612 | [[:d:Q11767|Q11767]] | Mesopotamia | [[Mesopotamya|Mesopotamia]] | [[Talaksan:Statue Gudea Met 59.2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 613 | [[:d:Q1057|Q1057]] | metabolism | [[Metabolismo]] | [[Talaksan:Metabolism-en.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 614 | [[:d:Q11426|Q11426]] | metal | [[metal]] | [[Talaksan:Métal Hurlant (84368201).jpeg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 615 | [[:d:Q11467|Q11467]] | metallurgy | [[Metalurhiya]] | [[Talaksan:VysokePece1.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 616 | [[:d:Q11573|Q11573]] | metre | [[metro]] | [[Talaksan:Platinum-Iridium meter bar.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 617 | [[:d:Q1065|Q1065]] | United Nations | [[Nagkakaisang Bansa|Mga Nagkakaisang Bansa]] | [[Talaksan:Secretary Kerry Addresses Delegates Before Signing the COP21 Climate Change Agreement on Earth Day in New York (26514585581).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 618 | [[:d:Q8750|Q8750]] | Michael Faraday | [[Michael Faraday]] | [[Talaksan:M Faraday Th Phillips oil 1842.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 619 | [[:d:Q2831|Q2831]] | Michael Jackson | [[Michael Jackson]] | [[Talaksan:Michael Jackson 1983 (3x4 cropped) (contrast).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 620 | [[:d:Q5592|Q5592]] | Michelangelo | [[Michelangelo Buonarroti]] | [[Talaksan:Michelangelo Daniele da Volterra (dettaglio).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 621 | [[:d:Q5682|Q5682]] | Miguel de Cervantes | [[Miguel de Cervantes]] | [[Talaksan:Cervantes Jáuregui.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 622 | [[:d:Q5600|Q5600]] | Mimar Sinan | [[Mimar Sinan]] | [[Talaksan:Mimar Sinan, architecte de Soliman le Magnifique.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 623 | [[:d:Q7946|Q7946]] | mineral | [[mineral]] | [[Talaksan:Amethyst sceptre2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 624 | [[:d:Q9134|Q9134]] | mythology | [[mitolohiya]] | [[Talaksan:Michel Corneille the Younger - Iris and Jupiter.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 625 | [[:d:Q12684|Q12684]] | fashion | [[moda]] | [[Talaksan:E1266601 (5398889640).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 626 | [[:d:Q9077|Q9077]] | Moses | [[Moises]] | [[Talaksan:Michelangelo's Moses in San Pietro in Vincoli.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 627 | [[:d:Q11369|Q11369]] | molecule | [[Molekula]] | |- | style='text-align:right'| 628 | [[:d:Q687|Q687]] | Molière | [[Molière]] | [[Talaksan:Pierre Mignard - Portrait de Jean-Baptiste Poquelin dit Molière (1622-1673) - Google Art Project (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 629 | [[:d:Q25326|Q25326]] | | [[Mollusca]] | [[Talaksan:Mollusca.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 630 | [[:d:Q7269|Q7269]] | monarchy | [[monarkiya]] | [[Talaksan:Heraldic Royal Crown (Common).svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 631 | [[:d:Q9159|Q9159]] | monotheism | [[monoteismo]] | |- | style='text-align:right'| 632 | [[:d:Q649|Q649]] | Moscow | [[Mosku]] | [[Talaksan:Saint Basil's Cathedral and the Red Square.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 633 | [[:d:Q9458|Q9458]] | Muhammad | [[Muhammad]] | [[Talaksan:Mohammed.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 634 | [[:d:Q9038|Q9038]] | Muḥammad ibn Musa al-Khwarizmi | [[Muhammad ibn Mūsā al-Khwārizmī]] | [[Talaksan:Al-Khwarizmi.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 635 | [[:d:Q1156|Q1156]] | Mumbai | [[Mumbai]] | [[Talaksan:Panoramic view of Taj Palace Hotel and Taj Tower with the iconic Gateway of India in the background (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 636 | [[:d:Q11401|Q11401]] | hip-hop | [[Musikang hip hop]] | [[Talaksan:Afrika Bambaataa and DJ Yutaka (2004).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 637 | [[:d:Q9730|Q9730]] | classical music | [[musikang klasiko]] | |- | style='text-align:right'| 638 | [[:d:Q11399|Q11399]] | rock music | [[Musikang rock]] | [[Talaksan:Beatles ad 1965 just the beatles crop.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 639 | [[:d:Q5152|Q5152]] | Mustafa Kemal Atatürk | [[Mustafa Kemal Atatürk]] | [[Talaksan:Atatürk Kemal.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 640 | [[:d:Q12705|Q12705]] | renewable energy | [[Nababagong enerhiya]] | |- | style='text-align:right'| 641 | [[:d:Q7176|Q7176]] | Naguib Mahfouz | [[Naguib Mahfouz]] | [[Talaksan:Nagib Mahfouz.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 642 | [[:d:Q171195|Q171195]] | Nagarjuna | [[Nagarjuna|Nagëddzunë]] | [[Talaksan:Nagarjuna at Samye Ling Monastery.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 643 | [[:d:Q3870|Q3870]] | Nairobi | [[Nairobi]] | [[Talaksan:Nairobi, view from KICC.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 644 | [[:d:Q11394|Q11394]] | endangered species | [[Espesyeng nanganganib|nanganganib na mga uri]] | [[Talaksan:Ostafrikanisches Spitzmaulnashorn.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 645 | [[:d:Q11468|Q11468]] | nanotechnology | [[Nanoteknolohiya]] | [[Talaksan:Fullerene Nanogears - GPN-2000-001535.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 646 | [[:d:Q517|Q517]] | Napoleon | [[Napoleon I ng Pransiya|Napoleon I ng Pransya]] | [[Talaksan:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 647 | [[:d:Q7184|Q7184]] | NATO | [[Organisasyon ng Tratado ng Hilagang Atlantiko|NATO]] | [[Talaksan:НАТО Самит 2021 NATO Summit 2021 -14.06.2021- (51245988182).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 648 | [[:d:Q1615|Q1615]] | Neil Armstrong | [[Neil Armstrong]] | [[Talaksan:Neil Armstrong pose.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 649 | [[:d:Q13217298|Q13217298]] | Giza Necropolis | [[Nekropolis ng Giza]] | [[Talaksan:All Gizah Pyramids.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 650 | [[:d:Q8023|Q8023]] | Nelson Mandela | [[Nelson Mandela]] | [[Talaksan:Nelson Mandela 1994.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 651 | [[:d:Q5185|Q5185]] | Nematoda | [[Nematode]] | [[Talaksan:Soybean cyst nematode and egg SEM.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 652 | [[:d:Q332|Q332]] | Neptune | [[Neptuno]] | [[Talaksan:Neptune Voyager2 color calibrated.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 653 | [[:d:Q9620|Q9620]] | nerve | [[nerve]] | [[Talaksan:Nerves of the left upper extremity.gif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 654 | [[:d:Q55|Q55]] | Netherlands | [[Netherlands]] | |- | style='text-align:right'| 655 | [[:d:Q1399|Q1399]] | Niccolò Machiavelli | [[Niccolò Machiavelli]] | [[Talaksan:Portrait of Niccolò Machiavelli by Santi di Tito.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 656 | [[:d:Q619|Q619]] | Nicolaus Copernicus | [[Nicolaus Copernicus]] | [[Talaksan:Nikolaus Kopernikus MOT.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 657 | [[:d:Q1033|Q1033]] | Nigeria | [[Nigeria]] | [[Talaksan:The City Gate of Abuja.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 658 | [[:d:Q9036|Q9036]] | Nikola Tesla | [[Nikola Tesla]] | [[Talaksan:Tesla circa 1890.jpeg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 659 | [[:d:Q627|Q627]] | nitrogen | [[Nitroheno]] | [[Talaksan:Fluessiger Stickstoff.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 660 | [[:d:Q7561|Q7561]] | snow | [[Niyebe]] | [[Talaksan:Düsseldorf Hofgarten 2009.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 661 | [[:d:Q9049|Q9049]] | Noam Chomsky | [[Noam Chomsky]] | [[Talaksan:Noam Chomsky portrait 2015.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 662 | [[:d:Q8261|Q8261]] | novel | [[nobela]] | |- | style='text-align:right'| 663 | [[:d:Q83201|Q83201]] | Non-Aligned Movement | [[Non-Aligned Movement]] | [[Talaksan:2019-10-25 Non-Aligned Movement in Baku 1.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 664 | [[:d:Q11216|Q11216]] | numerical analysis | [[Pagsusuring pambilang|numerikal na analisis]] | |- | style='text-align:right'| 665 | [[:d:Q12104|Q12104]] | Avena sativa | [[Obena]] | [[Talaksan:Avena sativa L.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 666 | [[:d:Q629|Q629]] | oxygen | [[Oksiheno]] | [[Talaksan:Liquid oxygen in a beaker 4.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 667 | [[:d:Q8467|Q8467]] | Umar ibn Al-Khattāb | [[Umar|Omar]] | [[Talaksan:Rashidun Caliphs Umar ibn Al-Khattāb - عُمر بن الخطّاب ثاني الخلفاء الراشدين.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 668 | [[:d:Q1344|Q1344]] | opera | [[Opera]] | [[Talaksan:Giovanni Paolo Pannini - Fête musicale - 1747.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 669 | [[:d:Q9135|Q9135]] | operating system | [[operating system]] | |- | style='text-align:right'| 670 | [[:d:Q376|Q376]] | clock | [[orasan]] | [[Talaksan:Pendulum clock by Jacob Kock, antique furniture photography, IMG 0931 edit.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 671 | [[:d:Q7795|Q7795]] | Organization of the Petroleum Exporting Countries | [[Organisasyon ng mga Bansang Nagluluwas ng Langis]] | [[Talaksan:Wien - OPEC-Zentrale (a).JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 672 | [[:d:Q7825|Q7825]] | World Trade Organization | [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|Organisasyon ng Pandaigdigang Pangangalakal]] | [[Talaksan:Fourth Global Review of Aid for Trade 1691 (9237986689).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 673 | [[:d:Q7239|Q7239]] | organism | [[organismo]] | [[Talaksan:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 674 | [[:d:Q55643|Q55643]] | Oceania | [[Oseaniya]] | [[Talaksan:Oceania satellite.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 675 | [[:d:Q8442|Q8442]] | Otto von Bismarck | [[Otto von Bismarck]] | [[Talaksan:Bundesarchiv Bild 146-2005-0057, Otto von Bismarck.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 676 | [[:d:Q7198|Q7198]] | Ovid | [[Ovidio|Ovid]] | [[Talaksan:Ovid by an anonymous sculptor.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 677 | [[:d:Q5593|Q5593]] | Pablo Picasso | [[Pablo Picasso]] | [[Talaksan:1973 Dokfilm Picasso de Lucien Clergue Condor Films.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 678 | [[:d:Q8445|Q8445]] | marriage | [[pag-aasawa]] | [[Talaksan:Marriage symbol.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 679 | [[:d:Q316|Q316]] | love | [[pag-ibig]] | [[Talaksan:Frank Bernard Dicksee - Romeo and Juliet, 1884.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 680 | [[:d:Q9420|Q9420]] | thought | [[pag-iisip]] | [[Talaksan:Herkulaneischer Meister 002.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 681 | [[:d:Q11034|Q11034]] | printing | [[Paglilimbag|Pag-imprenta]] | [[Talaksan:Close up of Block Printing at Halasur village, Karnataka.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 682 | [[:d:Q7942|Q7942]] | global warming | [[Pag-init ng daigdig]] | [[Talaksan:Change in Average Temperature With Fahrenheit.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 683 | [[:d:Q11398|Q11398]] | biological classification | [[Pag-uuring pambiyolohiya]] | |- | style='text-align:right'| 684 | [[:d:Q11995|Q11995]] | human pregnancy | [[Pagdadalantao|Pagdadalangtao]] | [[Talaksan:Pregnant asian woman.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 685 | [[:d:Q12128|Q12128]] | dentistry | [[Pagdedentista]] | [[Talaksan:Dental surgery aboard USS Eisenhower, January 1990.JPEG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 686 | [[:d:Q7935|Q7935]] | avalanche | [[Pagguho ng yelo|Pagguho]] | [[Talaksan:Laviin MAL-Pamir 85 02.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 687 | [[:d:Q12133|Q12133]] | deafness | [[pagkabingi]] | [[Talaksan:Criança com problema auditivo.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 688 | [[:d:Q10874|Q10874]] | blindness | [[pagkabulag]] | [[Talaksan:Blinde man zoekt zijn weg in de straten van de Joodse volkswijk, Bestanddeelnr 190-0054.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 689 | [[:d:Q2095|Q2095]] | food | [[pagkain]] | [[Talaksan:Good Food Display - NCI Visuals Online.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 690 | [[:d:Q6235|Q6235]] | nationalism | [[Pagkamakabansa]] | |- | style='text-align:right'| 691 | [[:d:Q5916|Q5916]] | spaceflight | [[Paglipad sa kalawakan]] | [[Talaksan:Sputnik asm.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 692 | [[:d:Q8452|Q8452]] | abortion | [[pagpapalaglag]] | [[Talaksan:23 674673M 001-detail.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 693 | [[:d:Q11642|Q11642]] | pottery | [[pagpapalayok]] | [[Talaksan:Pottenbakkersschijf.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 694 | [[:d:Q8707|Q8707]] | Meiji restoration | [[Pagpapanumbalik ng Meiji]] | [[Talaksan:MeijiJoukyou.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 695 | [[:d:Q11990|Q11990]] | reproduction | [[Pagpaparami]] | |- | style='text-align:right'| 696 | [[:d:Q10737|Q10737]] | suicide | [[pagpapatiwakal]] | [[Talaksan:Edouard Manet - Le Suicidé.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 697 | [[:d:Q81041|Q81041]] | water cycle | [[pagpapaulit-ulit ng tubig]] | |- | style='text-align:right'| 698 | [[:d:Q11629|Q11629]] | painting | [[Pinta|pagpinta]] | [[Talaksan:Adriaen van Ostade 006.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 699 | [[:d:Q7553|Q7553]] | translation | [[Pagsasalin|Pagsasalinwika]] | [[Talaksan:Rosetta Stone.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 700 | [[:d:Q7754|Q7754]] | mathematical analysis | [[pagsusuring matematikal]] | |- | style='text-align:right'| 701 | [[:d:Q169207|Q169207]] | discrimination | [[Pagtatangi]] | |- | style='text-align:right'| 702 | [[:d:Q11978|Q11978]] | digestion | [[Pagtunaw ng pagkain]] | [[Talaksan:Blausen 0316 DigestiveSystem.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 703 | [[:d:Q11032|Q11032]] | newspaper | [[pahayagan]] | [[Talaksan:2011 newspapers Tehran 6030393078.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 704 | [[:d:Q843|Q843]] | Pakistan | [[Pakistan]] | [[Talaksan:Blue Hour at Pakistan Monument.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 705 | [[:d:Q349|Q349]] | sport | [[palakasan]] | [[Talaksan:Youth-soccer-indiana.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 706 | [[:d:Q5389|Q5389]] | Olympic Games | [[Palarong Olimpiko]] | [[Talaksan:Olympic flag.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 707 | [[:d:Q5090|Q5090]] | rice | [[palay]] | [[Talaksan:White, Brown, Red & Wild rice.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 708 | [[:d:Q219060|Q219060]] | Palestine | [[Estado ng Palestina|Palestina]] | [[Talaksan:Palestine - 20190204-DSC 0007.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 709 | [[:d:Q9158|Q9158]] | email | [[palihamang elektroniko]] | |- | style='text-align:right'| 710 | [[:d:Q7188|Q7188]] | government | [[pamahalaan]] | [[Talaksan:De ministers die deel uitmaken van het derde kabinet Van Agt op de trappen van Paleis Huis ten Bosch in 's-Gravenhage. D - SFA001009248.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 711 | [[:d:Q11030|Q11030]] | journalism | [[pamamahayag]] | [[Talaksan:CBC journalists in Montreal.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 712 | [[:d:Q12870|Q12870]] | explosive chemicals | [[Pampasabog]] | [[Talaksan:C4 plastic explosive.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 713 | [[:d:Q11471|Q11471]] | time | [[panahon]] | [[Talaksan:MontreGousset001.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 714 | [[:d:Q11663|Q11663]] | weather | [[Panahon (meteorolohiya)|panahon]] | [[Talaksan:Wikinews weather.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 715 | [[:d:Q11764|Q11764]] | Iron Age | [[Panahong Bakal|Panahon ng Bakal]] | [[Talaksan:HMB Keltengrab Münsingen-Rain Grab 91.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 716 | [[:d:Q11759|Q11759]] | Stone Age | [[Panahong Bato|Panahon ng Bato]] | [[Talaksan:Ggantija Temples (1).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 717 | [[:d:Q12539|Q12539]] | Age of Enlightenment | [[Panahon ng Kaliwanagan]] | |- | style='text-align:right'| 718 | [[:d:Q11761|Q11761]] | Bronze Age | [[Panahong Bronse|Panahon ng Tansong Pula]] | [[Talaksan:Minoan copper ingot from Zakros, Crete.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 719 | [[:d:Q8142|Q8142]] | currency | [[Pananalapi (yunit ng palitan)|pananalapi]] | [[Talaksan:Billets de 5000.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 720 | [[:d:Q7813|Q7813]] | Universal Declaration of Human Rights | [[Pandaigdig na Pagpapahayag ng Karapatang Pantao|Pandaigdig na Pagpapahayag ng mga Karapatan ng Tao]] | [[Talaksan:Eleanor Roosevelt UDHR.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 721 | [[:d:Q7804|Q7804]] | International Monetary Fund | [[Pondo ng Monetaryong Pandaigdig|Pandaigdigang Pondong Pananalapi]] | [[Talaksan:IMF building HR.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 722 | [[:d:Q12457|Q12457]] | International System of Units | [[Pandaigdigang Sistema ng mga Yunit]] | [[Talaksan:International prototype of the kilogram aka Le Grand K.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 723 | [[:d:Q12184|Q12184]] | pandemic | [[pandemya]] | [[Talaksan:The plague of Florence in 1348, as described in Boccaccio's Wellcome L0004057.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 724 | [[:d:Q8463|Q8463]] | slavery | [[Pang-aalipin]] | [[Talaksan:Official medallion of the British Anti-Slavery Society (1795).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 725 | [[:d:Q11538|Q11538]] | mathematical proof | [[Patibay pangmatematika|Pang-matematikang patibay]] | |- | style='text-align:right'| 726 | [[:d:Q8265|Q8265]] | Dream of the Red Chamber | [[Pangarap ng Pulang Silid]] | [[Talaksan:Hongloumeng2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 727 | [[:d:Q11033|Q11033]] | mass media | [[Midyang panlahat|pangmadlang media]] | [[Talaksan:Diarioeluniverso.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 728 | [[:d:Q8242|Q8242]] | literature | [[panitikan]] | [[Talaksan:Old book bindings.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 729 | [[:d:Q11634|Q11634]] | art of sculpture | [[Lilok|Panlililok]] | [[Talaksan:Discobolus in National Roman Museum Palazzo Massimo alle Terme.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 730 | [[:d:Q8188|Q8188]] | syllable | [[pantig]] | |- | style='text-align:right'| 731 | [[:d:Q482|Q482]] | poetry | [[Panulaan]] | [[Talaksan:LeidenWallPoemYeats (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 732 | [[:d:Q11472|Q11472]] | paper | [[papel]] | [[Talaksan:Paperball 2.jpeg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 733 | [[:d:Q90|Q90]] | Paris | [[Paris]] | [[Talaksan:La Tour Eiffel vue de la Tour Saint-Jacques, Paris août 2014 (2).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 734 | [[:d:Q10288|Q10288]] | Parthenon | [[Partenon|Parthenon]] | [[Talaksan:The Parthenon in Athens.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 735 | [[:d:Q7278|Q7278]] | political party | [[Partidong pampolitika|partidong politikal]] | |- | style='text-align:right'| 736 | [[:d:Q8454|Q8454]] | capital punishment | [[parusang kamatayan]] | [[Talaksan:ASC Leiden - F. van der Kraaij Collection - The Hanging of the Harper Seven, Liberia - 16 February 1979 - 01.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 737 | [[:d:Q6223|Q6223]] | fascism | [[Pasismo]] | [[Talaksan:Mussolini and Hitler 1940 (retouched).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 738 | [[:d:Q10998|Q10998]] | potato | [[patatas]] | [[Talaksan:234 Solanum tuberosum L.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 739 | [[:d:Q7372|Q7372]] | shark | [[Pating]] | [[Talaksan:Great white shark south africa.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 740 | [[:d:Q11453|Q11453]] | agricultural irrigation | [[patubig]] | [[Talaksan:PivotIrrigationOnCotton.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 741 | [[:d:Q8479|Q8479]] | Peter the Great | [[Pedro ang Dakila ng Rusya]] | [[Talaksan:Inconnu d'après J.-M. Nattier, Portrait de Pierre Ier (musée de l’Ermitage).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 742 | [[:d:Q11424|Q11424]] | film | [[Pelikula]] | [[Talaksan:Muybridge race horse animated.gif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 743 | [[:d:Q7252|Q7252]] | feminism | [[Peminismo]] | [[Talaksan:Feminist Suffrage Parade in New York City, 1912.jpeg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 744 | [[:d:Q1368|Q1368]] | money | [[pera]] | [[Talaksan:Euro coins and banknotes.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 745 | [[:d:Q5599|Q5599]] | Peter Paul Rubens | [[Peter Paul Rubens]] | [[Talaksan:Sir Peter Paul Rubens - Portrait of the Artist - Google Art Project.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 746 | [[:d:Q167|Q167]] | pi | [[Pi]] | [[Talaksan:Pi-unrolled-720.gif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 747 | [[:d:Q1090|Q1090]] | silver | [[pilak]] | [[Talaksan:Silver crystal.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 748 | [[:d:Q928|Q928]] | Philippines | [[Pilipinas]] | |- | style='text-align:right'| 749 | [[:d:Q5891|Q5891]] | philosophy | [[pilosopiya]] | [[Talaksan:Hortus Deliciarum, Philosophy and the seven liberal arts (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 750 | [[:d:Q12516|Q12516]] | pyramid | [[Piramide]] | [[Talaksan:Great Pyramid of Giza - Pyramid of Khufu.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 751 | [[:d:Q413|Q413]] | physics | [[pisika]] | [[Talaksan:CollageFisica.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 752 | [[:d:Q11429|Q11429]] | nuclear fission | [[Pisyong nukleyar]] | [[Talaksan:Kernspaltung -- induced nuclear fission.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 753 | [[:d:Q5994|Q5994]] | piano | [[Piyano]] | [[Talaksan:Steinway & Sons concert grand piano, model D-274, manufactured at Steinway's factory in Hamburg, Germany.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 754 | [[:d:Q634|Q634]] | planet | [[planeta]] | [[Talaksan:Montage of Our Solar System.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 755 | [[:d:Q10251|Q10251]] | plasma | [[plasma]] | [[Talaksan:Plasma-lamp.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 756 | [[:d:Q11474|Q11474]] | plastic | [[Plastik]] | [[Talaksan:Plastic objects.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 757 | [[:d:Q7950|Q7950]] | plate tectonics | [[Tektonikong plato|plate tectonics]] | [[Talaksan:Plates tect2 en.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 758 | [[:d:Q859|Q859]] | Plato | [[Platon|Plato]] | [[Talaksan:Plato Silanion Musei Capitolini MC1377.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 759 | [[:d:Q11405|Q11405]] | flute | [[Bansi|plawta]] | [[Talaksan:Fluiers.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 760 | [[:d:Q9163|Q9163]] | polytheism | [[politeismo]] | [[Talaksan:Jacopo Zucchi - The Assembly of the Gods - WGA26036.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 761 | [[:d:Q7163|Q7163]] | politics | [[politika]] | [[Talaksan:RIAN archive 828797 Mikhail Gorbachev addressing UN General Assembly session.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 762 | [[:d:Q933|Q933]] | South Pole | [[Timog Polo|Polong Timog]] | [[Talaksan:Geographic Southpole crop.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 763 | [[:d:Q36|Q36]] | Poland | [[Polonya]] | [[Talaksan:Warsaw Old Town Market Square 10.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 764 | [[:d:Q12195|Q12195]] | poliomyelitis | [[Polio|Polyo]] | [[Talaksan:Polio sequelle.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 765 | [[:d:Q8183|Q8183]] | phoneme | [[ponema]] | |- | style='text-align:right'| 766 | [[:d:Q45|Q45]] | Portugal | [[Portugal]] | [[Talaksan:Carte du Portugal.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 767 | [[:d:Q11633|Q11633]] | photography | [[potograpiya]] | [[Talaksan:Winterswijk (NL), Woold, Boven Slinge -- 2014 -- 3170.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 768 | [[:d:Q11982|Q11982]] | photosynthesis | [[potosintesis]] | [[Talaksan:Leaves in iran برگ گلها و گیاهان ایرانی 32.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 769 | [[:d:Q150|Q150]] | French | [[Wikang Pranses|Pranses]] | [[Talaksan:JO199411392.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 770 | [[:d:Q142|Q142]] | France | [[Pransiya]] | [[Talaksan:Paris from the Arc de Triomphe, 17 October 2019.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 771 | [[:d:Q11756|Q11756]] | prehistory | [[Prehistorya|Prehistorikong kasaysayan]] | [[Talaksan:PSM V44 D647 Delineations on pieces of antler.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 772 | [[:d:Q7380|Q7380]] | primate | [[Primates|Primate]] | [[Talaksan:Primates - some families.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 773 | [[:d:Q12514|Q12514]] | Three Gorges Dam | [[Prinsa ng Tatlong Bangin]] | [[Talaksan:ThreeGorgesDam-China2009.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 774 | [[:d:Q9492|Q9492]] | probability | [[Probabilidad]] | [[Talaksan:Nuvola apps atlantik.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 775 | [[:d:Q7281|Q7281]] | propaganda | [[propaganda]] | [[Talaksan:Affiche émigration JP au BR-déb. XXe s..jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 776 | [[:d:Q23540|Q23540]] | Protestantism | [[Protestantismo]] | [[Talaksan:Lutherbibel.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 777 | [[:d:Q8054|Q8054]] | protein | [[protina]] | [[Talaksan:Estruturas de proteínas.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 778 | [[:d:Q10892|Q10892]] | protist | [[Protista]] | [[Talaksan:DysnectesBrevis.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 779 | [[:d:Q8137|Q8137]] | capital | [[Kapital (ekonomika)|Puhunan]] | |- | style='text-align:right'| 780 | [[:d:Q12861|Q12861]] | gunpowder | [[pulbura]] | [[Talaksan:2023 Czarny proch Vesuvit LC (3).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 781 | [[:d:Q12192|Q12192]] | pneumonia | [[Pulmonya]] | [[Talaksan:Pneumonia, mixed patterns, lobar and bronchopneumonia (3679096639).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 782 | [[:d:Q10987|Q10987]] | honey | [[Pulot-pukyutan|pulot]] | [[Talaksan:Runny hunny.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 783 | [[:d:Q9149|Q9149]] | fundamentalism | [[pundamentalismo]] | |- | style='text-align:right'| 784 | [[:d:Q10884|Q10884]] | tree | [[puno]] | [[Talaksan:Alnus glutinosa 011.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 785 | [[:d:Q11348|Q11348]] | function | [[Punsiyon (matematika)|punsiyon]] | [[Talaksan:Exp re.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 786 | [[:d:Q146|Q146]] | cat | [[pusa]] | [[Talaksan:Cat grooming.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 787 | [[:d:Q1072|Q1072]] | heart | [[Puso (anatomiya)|puso]] | [[Talaksan:Heart numlabels.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 788 | [[:d:Q11518|Q11518]] | Pythagorean theorem | [[Teorema ni Pitagoras|Pythagorean theorem]] | [[Talaksan:Pythagorean.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 789 | [[:d:Q7315|Q7315]] | Pyotr Ilyich Tchaikovsky | [[Peter Ilyich Tchaikovsky|Pëtr Čajkovskij]] | [[Talaksan:Porträt des Komponisten Pjotr I. Tschaikowski (1840-1893).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 790 | [[:d:Q7241|Q7241]] | Rabindranath Tagore | [[Rabindranath Tagore]] | [[Talaksan:Rabindranath Tagore in 1909.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 791 | [[:d:Q11448|Q11448]] | radioactivity | [[radioactivity]] | [[Talaksan:Alpha Decay.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 792 | [[:d:Q12969754|Q12969754]] | electromagnetic radiation | [[radyasyong elektromagnetiko]] | [[Talaksan:EM spectrumrevised.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 793 | [[:d:Q872|Q872]] | radio | [[Radyo]] | [[Talaksan:Biblis RFE RL 01.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 794 | [[:d:Q5597|Q5597]] | Raphael | [[Rafael Sanzio]] | [[Talaksan:Raffaello Sanzio.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 795 | [[:d:Q8461|Q8461]] | racism | [[rasismo]] | [[Talaksan:1943 Colored Waiting Room Sign.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 796 | [[:d:Q9510|Q9510]] | reality | [[reality]] | |- | style='text-align:right'| 797 | [[:d:Q2269|Q2269]] | Industrial Revolution | [[Rebolusyong Industriyal]] | [[Talaksan:Mémoires de la Société géologique de France (IA meymoiresdelaso00socig).pdf|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 798 | [[:d:Q128593|Q128593]] | reincarnation | [[reengkarnasyon]] | [[Talaksan:Reincarnation AS.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 799 | [[:d:Q9794|Q9794]] | reggae | [[reggae]] | [[Talaksan:Buju Banton.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 800 | [[:d:Q9174|Q9174]] | religion | [[relihiyon]] | [[Talaksan:16 religionist symbols.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 801 | [[:d:Q5598|Q5598]] | Rembrandt | [[Rembrandt]] | [[Talaksan:Rembrandt van Rijn - Self-Portrait - Google Art Project.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 802 | [[:d:Q4692|Q4692]] | Renaissance | [[Renasimiyento]] | [[Talaksan:'David' by Michelangelo JBU04.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 803 | [[:d:Q9191|Q9191]] | René Descartes | [[René Descartes]] | [[Talaksan:Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 804 | [[:d:Q12562|Q12562]] | Protestant Reformation | [[Repormang Protestante]] | [[Talaksan:95Thesen facsimile colour.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 805 | [[:d:Q10811|Q10811]] | Reptilia | [[Reptilya]] | [[Talaksan:Extant reptilia.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 806 | [[:d:Q7270|Q7270]] | republic | [[Republika]] | [[Talaksan:Forms of government.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 807 | [[:d:Q148|Q148]] | People's Republic of China | [[Tsina|Republikang Bayan ng Tsina]] | [[Talaksan:Badaling China Great-Wall-of-China-01.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 808 | [[:d:Q5321|Q5321]] | resistor | [[resistor]] | [[Talaksan:Electronic-Axial-Lead-Resistors-Array.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 809 | [[:d:Q472287|Q472287]] | respiration | [[Paghinga|Respirasyon]] | [[Talaksan:Bubble Blowing 15.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 810 | [[:d:Q1511|Q1511]] | Richard Wagner | [[Richard Wagner]] | [[Talaksan:RichardWagner.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 811 | [[:d:Q8678|Q8678]] | Rio de Janeiro | [[Rio de Janeiro]] | [[Talaksan:Cidade Maravilhosa.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 812 | [[:d:Q926|Q926]] | Roald Amundsen | [[Roald Amundsen]] | [[Talaksan:Amundsen in fur skins.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 813 | [[:d:Q11012|Q11012]] | robot | [[robot]] | [[Talaksan:Artaic Mosaic Fabrication Robot.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 814 | [[:d:Q5463|Q5463]] | Rocky Mountains | [[Bulubunduking Rocky|Rocky Mountains]] | [[Talaksan:Moraine Lake 17092005.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 815 | [[:d:Q10850|Q10850]] | Rodentia | [[Rodentia]] | [[Talaksan:Tamias striatus CT.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 816 | [[:d:Q220|Q220]] | Rome | [[Roma]] | [[Talaksan:Rome Skyline (8012016319).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 817 | [[:d:Q12544|Q12544]] | Byzantine Empire | [[Silangang Imperyong Romano|Romanong Imperyo sa Silangan]] | |- | style='text-align:right'| 818 | [[:d:Q7231|Q7231]] | | [[Rosa Luxemburg]] | [[Talaksan:Rosa Luxemburg.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 819 | [[:d:Q5378|Q5378]] | rugby | [[Rugbi]] | [[Talaksan:USO - Saracens - 20151213 - Maro Itoje attacking.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 820 | [[:d:Q159|Q159]] | Russia | [[Rusya]] | [[Talaksan:Kremlin Moscow.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 821 | [[:d:Q503|Q503]] | banana | [[saging]] | [[Talaksan:Banana on whitebackground.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 822 | [[:d:Q6583|Q6583]] | Sahara | [[Sahara]] | [[Talaksan:Sahara real color.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 823 | [[:d:Q11081|Q11081]] | Alzheimer's disease | [[Sakit na Alzheimer]] | [[Talaksan:Auguste D aus Marktbreit.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 824 | [[:d:Q12198|Q12198]] | sexually transmitted infection | [[sakit na naipapasa sa pakikipagtalik]] | [[Talaksan:Captain Condom and Lady Latex comic cover.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 825 | [[:d:Q86|Q86]] | headache | [[sakit ng ulo]] | [[Talaksan:The Headache (caricature) RMG PW3879.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 826 | [[:d:Q12135|Q12135]] | mental disorder | [[sakit sa pag-iisip]] | [[Talaksan:Gautier - Salpetriere.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 827 | [[:d:Q8581|Q8581]] | Saladin | [[Saladin]] | [[Talaksan:Al-Nasir I Salah al-Din Yusuf (Saladin). AH 564-589 (1169-1193 CE) Æ Dirham (30.1mm, 13.28 g, 6h). Without mint-name. Dated AH 586 (AD 1190-91). Sultan sitting facing, cross-legged, on high-backed throne (obverse).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 828 | [[:d:Q11469|Q11469]] | glass | [[Salamin (materyales)|salamin]] | [[Talaksan:Drinkware.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 829 | [[:d:Q7755|Q7755]] | constitution | [[saligang batas]] | [[Talaksan:A Carta Constitucional e a família real.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 830 | [[:d:Q8171|Q8171]] | word | [[salita]] | [[Talaksan:Codex claromontanus latin (The S.S. Teacher's Edition-The Holy Bible - Plate XXVIII).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 831 | [[:d:Q5577|Q5577]] | Salvador Dalí | [[Salvador Dalí]] | [[Talaksan:Salvador Dalí 1939.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 832 | [[:d:Q7768|Q7768]] | Association of Southeast Asian Nations | [[Samahan ng mga Bansa sa Timog-Silangang Asya]] | [[Talaksan:ASEAN HQ 1.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 833 | [[:d:Q7817|Q7817]] | World Health Organization | [[Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan|Samahan ng Pandaigdigang Kalusugan]] | [[Talaksan:World Health Organisation headquarters, Geneva, north and west sides 2007.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 834 | [[:d:Q11403|Q11403]] | samba | [[samba]] | [[Talaksan:Funchal, Cortejo Alegórico de Carnaval (2026) 07.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 835 | [[:d:Q7785|Q7785]] | Commonwealth of Nations | [[Komonwelt ng mga Bansa|Sampamahalaan ng mga Bansa]] | [[Talaksan:Marlborough House.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 836 | [[:d:Q656|Q656]] | Saint Petersburg | [[San Petersburgo]] | [[Talaksan:Peter & Paul fortress in SPB 03.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 837 | [[:d:Q728|Q728]] | weapon | [[sandata]] | [[Talaksan:Sabre bayonette carabine.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 838 | [[:d:Q12802|Q12802]] | nuclear weapon | [[Sandatang nukleyar|Sandatang nuklear]] | [[Talaksan:Nagasakibomb.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 839 | [[:d:Q12796|Q12796]] | firearm | [[Sandatang pumuputok]] | [[Talaksan:Gun from upper west region.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 840 | [[:d:Q1|Q1]] | universe | [[Uniberso|sansinukob]] | [[Talaksan:NASA-HS201427a-HubbleUltraDeepField2014-20140603.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 841 | [[:d:Q12171|Q12171]] | menstruation | [[Regla|Sapanahon]] | [[Talaksan:MenstrualCycle2 es.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 842 | [[:d:Q4605|Q4605]] | Sarah Bernhardt | [[Sarah Bernhardt]] | [[Talaksan:Face detail, Sarah Bernhardt as Doña Sol in Hernani (cropped).png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 843 | [[:d:Q11436|Q11436]] | aircraft | [[Sasakyang panghimpapawid]] | [[Talaksan:Collection of military aircraft.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 844 | [[:d:Q193|Q193]] | Saturn | [[Saturno (planeta)|Saturno]] | [[Talaksan:8423 20181 1saturn2016.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 845 | [[:d:Q8873|Q8873]] | Satyajit Ray | [[Satyajit Ray]] | [[Talaksan:Satyajit Ray in New York (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 846 | [[:d:Q851|Q851]] | Saudi Arabia | [[Saudi Arabia]] | [[Talaksan:Saudi Arabia - Location Map (2013) - SAU - UNOCHA.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 847 | [[:d:Q11639|Q11639]] | dance | [[sayaw]] | [[Talaksan:Dance-At-Bougival.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 848 | [[:d:Q11577|Q11577]] | Hordeum vulgare | [[Sebada]] | [[Talaksan:Champ d'Orge carrée (Hordeum vulgare).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 849 | [[:d:Q12099|Q12099]] | Secale cereale | [[Secale cereale]] | [[Talaksan:Ear of rye.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 850 | [[:d:Q11574|Q11574]] | second | [[segundo]] | |- | style='text-align:right'| 851 | [[:d:Q7868|Q7868]] | cell | [[Selula]] | [[Talaksan:Ventricaria ventricosa.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 852 | [[:d:Q11456|Q11456]] | semiconductor | [[Semikonduktor]] | [[Talaksan:Capteurs CCD et CMOS.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 853 | [[:d:Q5300|Q5300]] | central processing unit | [[CPU|sentral na nagpoprosesong unit]] | [[Talaksan:2023 Intel Core i7 12700KF (3).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 854 | [[:d:Q8684|Q8684]] | Seoul | [[Seoul]] | [[Talaksan:경복궁 전경.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 855 | [[:d:Q44|Q44]] | beer | [[serbesa]] | [[Talaksan:NCI Visuals Food Beer.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 856 | [[:d:Q8003|Q8003]] | Sergei Eisenstein | [[Sergei Eisenstein]] | [[Talaksan:Sergei Eisenstein 03.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 857 | [[:d:Q8686|Q8686]] | Shanghai | [[Shanghai]] | [[Talaksan:20191222陆家嘴.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 858 | [[:d:Q7192|Q7192]] | Qin Shi Huang | [[Qin Shi Huang|Shih Huang Ti]] | [[Talaksan:Qinshihuang.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 859 | [[:d:Q9585|Q9585]] | Shia Islam | [[Shiismo]] | |- | style='text-align:right'| 860 | [[:d:Q812767|Q812767]] | Shinto | [[Shinto]] | [[Talaksan:Hakone Shrine Haiden.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 861 | [[:d:Q8279|Q8279]] | Shahnameh | [[Shāhnāmeh]] | [[Talaksan:The Court of Gayumars (Cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 862 | [[:d:Q9441|Q9441]] | The Buddha | [[Gautama Buddha|Siddharta Gautama Buddha]] | [[Talaksan:Buddha in Sarnath Museum (Dhammajak Mutra).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 863 | [[:d:Q9215|Q9215]] | Sigmund Freud | [[Sigmund Freud]] | [[Talaksan:Sigmund Freud, by Max Halberstadt (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 864 | [[:d:Q9316|Q9316]] | Sikhism | [[Sikhismo]] | [[Talaksan:Sikh pilgrim at the Golden Temple (Harmandir Sahib) in Amritsar, India.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 865 | [[:d:Q9418|Q9418]] | psychology | [[sikolohiya]] | [[Talaksan:Greek uc psi icon.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 866 | [[:d:Q9372|Q9372]] | Sima Qian | [[Sima Qian]] | [[Talaksan:Si maqian.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 867 | [[:d:Q9592|Q9592]] | Catholic Church | [[Simbahang Katoliko|Simbahang Katolika Romana]] | [[Talaksan:Saint Peter's Basilica facade, Rome, Italy.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 868 | [[:d:Q12485|Q12485]] | symmetry | [[simetriya]] | [[Talaksan:Brügge-Liebfrauenkirche-Prunkgräber DSC0166.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 869 | [[:d:Q7197|Q7197]] | Simone de Beauvoir | [[Simone de Beauvoir]] | [[Talaksan:Simone de Beauvoir2.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 870 | [[:d:Q8605|Q8605]] | Simón Bolívar | [[Simón Bolívar]] | [[Talaksan:Simón Bolívar by Acevedo Bernal, 1922.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 871 | [[:d:Q11768|Q11768]] | Ancient Egypt | [[Sinaunang Ehipto]] | [[Talaksan:Egypt.Giza.Sphinx.02 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 872 | [[:d:Q11772|Q11772]] | Ancient Greece | [[Sinaunang Gresya]] | [[Talaksan:Sicily Selinunte Temple E (Hera).JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 873 | [[:d:Q334|Q334]] | Singapore | [[Singapura|Singapore]] | [[Talaksan:Raffles Place.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 874 | [[:d:Q735|Q735]] | art | [[sining]] | [[Talaksan:Sebastiano Ricci 002.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 875 | [[:d:Q11417|Q11417]] | martial arts | [[sining pandigma]] | [[Talaksan:Martial arts - Fragrant Hills.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 876 | [[:d:Q11210|Q11210]] | coordinate system | [[sistema ng koordinado]] | [[Talaksan:Coordinate-system-in-mirror.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 877 | [[:d:Q8192|Q8192]] | writing system | [[Sistema ng pagsulat|sistema sa pagsulat]] | [[Talaksan:World alphabets & writing systems.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 878 | [[:d:Q11078|Q11078]] | endocrine system | [[Sistemang endokrina]] | [[Talaksan:Endocrine English.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 879 | [[:d:Q1059|Q1059]] | immunity | [[Sistemang inmune|sistemang immuno]] | |- | style='text-align:right'| 880 | [[:d:Q9404|Q9404]] | nervous system | [[Sistemang nerbiyos]] | [[Talaksan:Nervous System (PSF).png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 881 | [[:d:Q11101|Q11101]] | sensory nervous system | [[Sistemang pandama]] | |- | style='text-align:right'| 882 | [[:d:Q544|Q544]] | Solar System | [[Sistemang Solar|Sistemang Pang-araw]] | [[Talaksan:Solar System true color.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 883 | [[:d:Q124794|Q124794]] | taste | [[Lasa|sistemang panlasa]] | [[Talaksan:Tongue-bitter.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 884 | [[:d:Q9649|Q9649]] | human digestive system | [[Sistemang panunaw]] | [[Talaksan:Digestive system diagram en.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 885 | [[:d:Q7895|Q7895]] | reproductive system | [[Sistemang reproduktibo]] | |- | style='text-align:right'| 886 | [[:d:Q7891|Q7891]] | respiratory system | [[Sistemang respiratoryo]] | [[Talaksan:Respiratory system complete en.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 887 | [[:d:Q11068|Q11068]] | circulatory system | [[sistemang sirkulatoryo]] | [[Talaksan:Blutkreislauf.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 888 | [[:d:Q681949|Q681949]] | SM Sultan | [[SM Sultan]] | |- | style='text-align:right'| 889 | [[:d:Q913|Q913]] | Socrates | [[Sokrates|Socrates]] | [[Talaksan:Socrates Louvre.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 890 | [[:d:Q7397|Q7397]] | software | [[software]] | [[Talaksan:Kmail.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 891 | [[:d:Q11438|Q11438]] | solid | [[solido]] | [[Talaksan:Different minerals.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 892 | [[:d:Q12143|Q12143]] | time zone | [[sona ng oras]] | [[Talaksan:World Time Zones Map.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 893 | [[:d:Q7235|Q7235]] | Sophocles | [[Sopokles]] | [[Talaksan:Ny Carlsberg Glyptothek - Sophokles.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 894 | [[:d:Q332062|Q332062]] | Sorghum bicolor | [[Sorghum bicolor]] | [[Talaksan:Sorghum bicolor03.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 895 | [[:d:Q9601|Q9601]] | Zoroastrianism | [[Zoroastrianismo|Soroastrismo]] | [[Talaksan:Faravahar.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 896 | [[:d:Q7272|Q7272]] | socialism | [[sosyalismo]] | |- | style='text-align:right'| 897 | [[:d:Q2001|Q2001]] | Stanley Kubrick | [[Stanley Kubrick]] | [[Talaksan:Stanley Kubrick (1949 portrait by Phillip Harrington - cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 898 | [[:d:Q11430|Q11430]] | state of matter | [[state of matter]] | [[Talaksan:Phase change - en.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 899 | [[:d:Q8877|Q8877]] | Steven Spielberg | [[Steven Spielberg]] | [[Talaksan:Steven Spielberg 2025.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 900 | [[:d:Q12202|Q12202]] | stroke | [[stroke]] | [[Talaksan:MCA-Stroke-Brain-Humn-2A.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 901 | [[:d:Q2811|Q2811]] | submarine | [[Submarino]] | [[Talaksan:Submarine dive.gif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 902 | [[:d:Q1049|Q1049]] | Sudan | [[Sudan]] | [[Talaksan:Western Deffufa - Kerma.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 903 | [[:d:Q9603|Q9603]] | Sufism | [[Sufismo]] | [[Talaksan:Tomb of Abdul Qadir Jilani, Baghdad.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 904 | [[:d:Q11416|Q11416]] | gambling | [[sugal]] | [[Talaksan:Gambling image.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 905 | [[:d:Q8196|Q8196]] | Arabic alphabet | [[Alpabetong Arabe|sulat Arabo]] | [[Talaksan:Arabic-script.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 906 | [[:d:Q8474|Q8474]] | Suleiman the Magnificent | [[Suleiman I]] | [[Talaksan:Suleyman (enthroned, receiving Barbarossa in 1533). Süleymanname (1558).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 907 | [[:d:Q35355|Q35355]] | Sumer | [[Sumerya|Sumeria]] | [[Talaksan:Orientmitja2300aC.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 908 | [[:d:Q8573|Q8573]] | Sun Yat-sen | [[Sun Yat-sen|Sun Yat Sen]] | [[Talaksan:孙中山肖像.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 909 | [[:d:Q8070|Q8070]] | tsunami | [[Sunami]] | [[Talaksan:Tsunami by hokusai 19th century.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 910 | [[:d:Q483654|Q483654]] | Sunni Islam | [[Sunismo]] | [[Talaksan:رسم تعبيري للفظ الجلالة ومن يجلهم أهل السنة.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 911 | [[:d:Q9103|Q9103]] | female breast | [[Suso]] | [[Talaksan:Breasts close-up (4).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 912 | [[:d:Q39|Q39]] | Switzerland | [[Suwisa]] | |- | style='text-align:right'| 913 | [[:d:Q6388|Q6388]] | swimming | [[swimming]] | [[Talaksan:Two people swimming outdoors.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 914 | [[:d:Q3130|Q3130]] | Sydney | [[Sidney|Sydney]] | [[Talaksan:00 3178 Sydney, Australia.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 915 | [[:d:Q9734|Q9734]] | symphony | [[symphony]] | [[Talaksan:Ninth Symphony original.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 916 | [[:d:Q174|Q174]] | São Paulo | [[São Paulo]] | [[Talaksan:Sao Paulo Skyline in Brazil.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 917 | [[:d:Q12791|Q12791]] | sword | [[tabak]] | [[Talaksan:Albion Hospitaller Medieval Sword 1 (6092737619) (II).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 918 | [[:d:Q1566|Q1566]] | tobacco | [[tabako]] | [[Talaksan:Tabak 9290019.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 919 | [[:d:Q3947|Q3947]] | house | [[Bahay|tahanan]] | [[Talaksan:Ranch style home in Salinas, California.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 920 | [[:d:Q7362|Q7362]] | ear | [[tainga]] | [[Talaksan:Closeup of a human ear.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 921 | [[:d:Q10693|Q10693]] | periodic table | [[Talahanayang peryodiko|talaang peryodiko]] | [[Talaksan:Periodic table (32-col, enwiki), black and white.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 922 | [[:d:Q199804|Q199804]] | chronic obstructive pulmonary disease | [[Talamak na nakakahawang sakit sa baga]] | [[Talaksan:Centrilobular emphysema 865 lores.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 923 | [[:d:Q11404|Q11404]] | drum | [[Tambol]] | [[Talaksan:DrumMozartRegiment.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 924 | [[:d:Q11635|Q11635]] | theatre | [[tanghalan]] | [[Talaksan:Ana Maria Ventura como Altisidora en "La enamorada del rey" (1988).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 925 | [[:d:Q12876|Q12876]] | tank | [[Tangke]] | [[Talaksan:Char T 34 noBG.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 926 | [[:d:Q924|Q924]] | Tanzania | [[Tanzania]] | [[Talaksan:Tanzania - Location Map (2013) - TZA - UNOCHA.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 927 | [[:d:Q5|Q5]] | human | [[tao]] | [[Talaksan:Akha cropped hires.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 928 | [[:d:Q577|Q577]] | year | [[taon]] | [[Talaksan:Analemma fishburn.tif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 929 | [[:d:Q9598|Q9598]] | Taoism | [[Taoismo|Tawismo]] | [[Talaksan:Taoist ceremony at Xiao ancestral temple in Chaoyang, Shantou, Guangdong (daoshi) (1).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 930 | [[:d:Q3616|Q3616]] | Tehran | [[Teheran|Tehrān]] | [[Talaksan:North of tehran.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 931 | [[:d:Q11016|Q11016]] | technology | [[teknolohiya]] | [[Talaksan:Technologie.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 932 | [[:d:Q11661|Q11661]] | information technology | [[Teknolohiyang pang-impormasyon]] | [[Talaksan:Papertape3.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 933 | [[:d:Q289|Q289]] | television | [[telebisyon]] | [[Talaksan:LG smart TV.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 934 | [[:d:Q11035|Q11035]] | telephone | [[Telepono]] | [[Talaksan:Telefon BW 2012-02-18 13-44-32.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 935 | [[:d:Q11466|Q11466]] | temperature | [[temperatura]] | [[Talaksan:Pakkanen.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 936 | [[:d:Q847|Q847]] | tennis | [[Tennis|tenis]] | [[Talaksan:Roger Federer 2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 937 | [[:d:Q12479|Q12479]] | number theory | [[Teorya ng bilang|teoriya ng bilang]] | [[Talaksan:Euclid's Orchard (large).svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 938 | [[:d:Q12482|Q12482]] | set theory | [[Teorya ng pangkat|teoriya ng hanay]] | |- | style='text-align:right'| 939 | [[:d:Q11452|Q11452]] | general relativity | [[Teorya ng pangkalahatang relatibidad|teoriya ng pangkalahatang relatibidad]] | [[Talaksan:EinsteinLeiden4.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 940 | [[:d:Q11473|Q11473]] | thermodynamics | [[termodinamika]] | [[Talaksan:Heat engine summary.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 941 | [[:d:Q7283|Q7283]] | terrorism | [[terorismo]] | [[Talaksan:North face south tower after plane strike 9-11.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 942 | [[:d:Q869|Q869]] | Thailand | [[Taylandiya|Thailand]] | [[Talaksan:Temple of the Emerald of buddha or Wat Phra Kaew (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 943 | [[:d:Q1299|Q1299]] | The Beatles | [[The Beatles]] | [[Talaksan:Beatles Trenter 1963.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 944 | [[:d:Q8743|Q8743]] | Thomas Edison | [[Thomas Edison]] | [[Talaksan:Thomas Edison2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 945 | [[:d:Q80|Q80]] | Tim Berners-Lee | [[Tim Berners-Lee]] | [[Talaksan:LS3 4919 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 946 | [[:d:Q18|Q18]] | South America | [[Timog Amerika]] | [[Talaksan:South America satellite orthographic.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 947 | [[:d:Q258|Q258]] | South Africa | [[Timog Aprika]] | [[Talaksan:South Africa - Location Map (2013) - ZAF - UNOCHA.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 948 | [[:d:Q11409|Q11409]] | apartheid | [[Aparteid|Timog Aprika sa ilalim ng apartheid]] | [[Talaksan:DurbanSign1989.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 949 | [[:d:Q884|Q884]] | South Korea | [[Timog Korea]] | [[Talaksan:South Korea - Location Map (2013) - KOR - UNOCHA.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 950 | [[:d:Q8462|Q8462]] | Timur | [[Tamerlan|Timur]] | [[Talaksan:Timur seated (earliest known portrait), Timurid genealogy, 1405-1409, Samarkand (TSMK, H2152).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 951 | [[:d:Q1096|Q1096]] | tin | [[Lata|tin]] | [[Talaksan:Cín.PNG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 952 | [[:d:Q7802|Q7802]] | bread | [[tinapay]] | [[Talaksan:Assorted bread.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 953 | [[:d:Q1490|Q1490]] | Tokyo | [[Tokyo]] | [[Talaksan:Skyscrapers of Shinjuku 2009 January (revised).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 954 | [[:d:Q9438|Q9438]] | Thomas Aquinas | [[Tomas ng Aquino]] | [[Talaksan:St-thomas-aquinasFXD.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 955 | [[:d:Q12518|Q12518]] | tower | [[Tore]] | [[Talaksan:Tour Eiffel Wikimedia Commons (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 956 | [[:d:Q243|Q243]] | Eiffel Tower | [[Toreng Eiffel]] | [[Talaksan:Tour Eiffel Wikimedia Commons.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 957 | [[:d:Q11022|Q11022]] | screw | [[Tornilyo]] | [[Talaksan:Black wood screw with flat Phillips head.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 958 | [[:d:Q2840|Q2840]] | influenza | [[trangkaso]] | [[Talaksan:H1N1 Influenza Virus Particles (8411599236).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 959 | [[:d:Q5339|Q5339]] | transistor | [[Transistor]] | [[Talaksan:Transistors.agr.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 960 | [[:d:Q11658|Q11658]] | transformer | [[transpormador]] | [[Talaksan:Philips N4422 - power supply transformer-2098.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 961 | [[:d:Q7590|Q7590]] | transport | [[Transportasyon]] | [[Talaksan:PL Mirandola Czem chciał zostać Janek mały 1925 page19.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 962 | [[:d:Q8736|Q8736]] | Treaty of Versailles | [[Tratado sa Versalles (1919)|Tratado ng Versailles]] | [[Talaksan:Treaty of Versailles, English version.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 963 | [[:d:Q870|Q870]] | train | [[tren]] | [[Talaksan:UBTZ 2TE116UM-022 Cagaan Had - Sumangijn Zoo.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 964 | [[:d:Q15645384|Q15645384]] | wheat | [[trigo]] | [[Talaksan:Wheat close-up.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 965 | [[:d:Q8084|Q8084]] | trigonometry | [[trigonometriya]] | [[Talaksan:Fotothek df tg 0000230 Geometrie ^ Trigonometrie.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 966 | [[:d:Q9595|Q9595]] | Trimurti | [[Trimurti]] | [[Talaksan:UgrataraTemple2 (cropped).jpeg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 967 | [[:d:Q8338|Q8338]] | trumpet | [[Trumpeta]] | [[Talaksan:Trumpet 1.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 968 | [[:d:Q6097|Q6097]] | tea | [[Tsaa]] | [[Talaksan:Tea in different grade of fermentation.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 969 | [[:d:Q195|Q195]] | chocolate | [[tsokolate]] | [[Talaksan:Cocoa Powder and Chocolate on Marble Background.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 970 | [[:d:Q9397|Q9397]] | Zhu Xi | [[Zhu Xi|Tsʻang-chou-ping-sou,]] | [[Talaksan:Zhu xi.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 971 | [[:d:Q12204|Q12204]] | tuberculosis | [[tuberkulosis]] | [[Talaksan:Tuberculosis-x-ray-1.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 972 | [[:d:Q283|Q283]] | water | [[tubig]] | [[Talaksan:Ice water vapor.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 973 | [[:d:Q638|Q638]] | music | [[tugtugin]] | [[Talaksan:Op27 1 seg mov.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 974 | [[:d:Q12280|Q12280]] | bridge | [[tulay]] | [[Talaksan:Yavuz Sultan Selim Bridge Istanbul.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 975 | [[:d:Q676|Q676]] | prose | [[Tuluyan]] | [[Talaksan:Prose and Verse on one page.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 976 | [[:d:Q11345|Q11345]] | equation | [[Ekwasyon|tumbasan]] | [[Talaksan:First Equation Ever.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 977 | [[:d:Q11461|Q11461]] | sound | [[tunog]] | [[Talaksan:Utbredning av ljudvågor -- Onda sonora se propagando (mul).svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 978 | [[:d:Q7368|Q7368]] | sheep | [[tupa]] | [[Talaksan:Berå Tirehaline x Timhadite.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 979 | [[:d:Q43|Q43]] | Turkey | [[Turkiya]] | [[Talaksan:Ankara (16290014657).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 980 | [[:d:Q9141|Q9141]] | Taj Mahal | [[Tāj Mahal]] | [[Talaksan:Taj Mahal, Agra, India edit3.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 981 | [[:d:Q10978|Q10978]] | grape | [[Ubas (prutas)|ubas]] | [[Talaksan:Wine grapes03.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 982 | [[:d:Q9332|Q9332]] | behavior | [[Ugali]] | [[Talaksan:Adams and Westlake (3092762993).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 983 | [[:d:Q212|Q212]] | Ukraine | [[Ukranya]] | [[Talaksan:Maidan Nezalezhnosti view.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 984 | [[:d:Q7925|Q7925]] | rain | [[Ulan]] | [[Talaksan:08152 Bukowsko (powiat sanocki).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 985 | [[:d:Q8074|Q8074]] | cloud | [[ulap]] | [[Talaksan:Cumulus cloud.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 986 | [[:d:Q11391|Q11391]] | ultraviolet radiation | [[ultrabiyoleta]] | [[Talaksan:Ozone altitude UV graph.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 987 | [[:d:Q1110560|Q1110560]] | Umm Kulthum | [[Umm Kulthum]] | [[Talaksan:Umm Kulthum as Fatimah.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 988 | [[:d:Q361|Q361]] | World War I | [[Unang Digmaang Pandaigdig]] | [[Talaksan:WWImontage.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 989 | [[:d:Q7809|Q7809]] | UNESCO | [[UNESCO]] | |- | style='text-align:right'| 990 | [[:d:Q145|Q145]] | United Kingdom | [[United Kingdom]] | [[Talaksan:Palace of Westminster from the dome on Methodist Central Hall.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 991 | [[:d:Q7159|Q7159]] | African Union | [[Unyong Aprikano]] | [[Talaksan:Map of the African Union with Suspended States.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 992 | [[:d:Q15180|Q15180]] | Soviet Union | [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] | |- | style='text-align:right'| 993 | [[:d:Q324|Q324]] | Uranus | [[Urano]] | [[Talaksan:Uranus Voyager2 color calibrated.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 994 | [[:d:Q1073|Q1073]] | brain | [[utak]] | [[Talaksan:Chimp Brain in a jar.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 995 | [[:d:Q11006|Q11006]] | soybean | [[Balatong|utaw]] | [[Talaksan:Soybean.USDA.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 996 | [[:d:Q134808|Q134808]] | vaccine | [[vaccine]] | [[Talaksan:Smallpox vaccine.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 997 | [[:d:Q7328|Q7328]] | Vasco da Gama | [[Vasco da Gama]] | [[Talaksan:Ignoto portoghese, ritratto di un cavaliere dell'ordine di cristo, 1525-50 ca. 02.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 998 | [[:d:Q717|Q717]] | Venezuela | [[Venezuela]] | [[Talaksan:Embalse la Vueltosa 2022.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 999 | [[:d:Q1398|Q1398]] | Virgil | [[Virgilio|Vergilius]] | [[Talaksan:Parco della Grotta di Posillipo5 (crop).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1000 | [[:d:Q535|Q535]] | | [[Victor Hugo]] | [[Talaksan:Victor Hugo by Étienne Carjat 1876 - full.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1001 | [[:d:Q7889|Q7889]] | video game | [[Larong bidyo|video game]] | [[Talaksan:ArcadeGames.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1002 | [[:d:Q1741|Q1741]] | Vienna | [[Viena]] | [[Talaksan:Wien katedra sw Szczepana widok z wiezy 6.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1003 | [[:d:Q881|Q881]] | Vietnam | [[Vietnam]] | [[Talaksan:Hanoi Temple of Literature.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1004 | [[:d:Q12567|Q12567]] | Vikings | [[Mga Viking|Viking]] | |- | style='text-align:right'| 1005 | [[:d:Q5582|Q5582]] | Vincent van Gogh | [[Vincent van Gogh]] | [[Talaksan:Self-portrait - Vincent van Gogh.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1006 | [[:d:Q808|Q808]] | virus | [[Birus|virus]] | [[Talaksan:Сoronavirus. SARS-CoV-2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1007 | [[:d:Q1394|Q1394]] | Vladimir Lenin | [[Vladimir Lenin]] | [[Talaksan:Vladimir Lenin in July 1920 by Pavel Zhukov.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1008 | [[:d:Q9068|Q9068]] | Voltaire | [[Voltaire]] | [[Talaksan:Nicolas de Largillière - Portrait de Voltaire (1694-1778) en 1718 - P208 - Musée Carnavalet - 2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1009 | [[:d:Q8704|Q8704]] | Walt Disney | [[Walt Disney]] | [[Talaksan:Walt Disney 1946.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1010 | [[:d:Q61|Q61]] | Washington, D.C. | [[Washington, D.C.]] | [[Talaksan:Aerial view of White House and downtown, Washington, D.C LCCN2010630891.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1011 | [[:d:Q315|Q315]] | language | [[wika]] | [[Talaksan:Girls learning sign language.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1012 | [[:d:Q13955|Q13955]] | Arabic | [[Wikang Arabe]] | [[Talaksan:Learning Arabic calligraphy.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1013 | [[:d:Q9288|Q9288]] | Hebrew | [[Wikang Hebreo|Wikang Ebreo]] | [[Talaksan:1 QIsa example of damage col 12-13.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1014 | [[:d:Q9129|Q9129]] | Greek | [[Wikang Griyego]] | [[Talaksan:Pater noster in greek script.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1015 | [[:d:Q397|Q397]] | Latin | [[Wikang Latin]] | [[Talaksan:Arco Sisto V targa M.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1016 | [[:d:Q9143|Q9143]] | programming language | [[wikang pamprograma]] | [[Talaksan:C Hello World Program.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1017 | [[:d:Q9168|Q9168]] | Persian | [[Wikang Persa]] | [[Talaksan:Farsi.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1018 | [[:d:Q5146|Q5146]] | Portuguese | [[Wikang Portuges]] | [[Talaksan:Breve discurso em que se contem a conquista do Reyno de Pegu na Índia Oriental, pelos portuguezes em tempo do Viso-Rey Ayres de Saldanha; sendo capitam Salvador Ribeiro de Souza, chamado Massinga, natural de Guimaraens. Rei do Pegu.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1019 | [[:d:Q7737|Q7737]] | Russian | [[Wikang Ruso]] | [[Talaksan:Russian.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1020 | [[:d:Q11059|Q11059]] | Sanskrit | [[Wikang Sanskrito]] | [[Talaksan:Sanskrit in Siddham script.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1021 | [[:d:Q7838|Q7838]] | Swahili | [[Wikang Swahili]] | [[Talaksan:Manuscrit colonial kiswahili-Africa Museum.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1022 | [[:d:Q7850|Q7850]] | Chinese | [[Wikang Tsino]] | [[Talaksan:Chineselanguage.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1023 | [[:d:Q256|Q256]] | Turkish | [[Wikang Turko]] | [[Talaksan:Turkish alphabet.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1024 | [[:d:Q692|Q692]] | William Shakespeare | [[William Shakespeare]] | [[Talaksan:Shakespeare.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1025 | [[:d:Q8016|Q8016]] | Winston Churchill | [[Winston Churchill]] | [[Talaksan:Sir Winston Churchill - 19086236948 (restored).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1026 | [[:d:Q254|Q254]] | Wolfgang Amadeus Mozart | [[Wolfgang Amadeus Mozart]] | [[Talaksan:Wolfgang-amadeus-mozart 1.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1027 | [[:d:Q466|Q466]] | World Wide Web | [[World Wide Web]] | [[Talaksan:Alcalá de Henares (RPS 08-04-2017) Calle WWW, indicador.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1028 | [[:d:Q8146|Q8146]] | yen | [[Yen ng Hapon]] | [[Talaksan:JPY coin3.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1029 | [[:d:Q9350|Q9350]] | yoga | [[Yoga]] | [[Talaksan:Bharadwaja.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1030 | [[:d:Q7327|Q7327]] | Yuri Gagarin | [[Yuri Gagarin]] | [[Talaksan:Yuri Gagarin portrait.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1031 | [[:d:Q458|Q458]] | European Union | [[Unyong Europeo|Yuropeong Unyon]] | |- | style='text-align:right'| 1032 | [[:d:Q7333|Q7333]] | Zheng He | [[Zheng He]] | [[Talaksan:2016 Malakka, Stadhuys (09).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1033 | [[:d:Q1631|Q1631]] | Édith Piaf | [[Édith Piaf]] | [[Talaksan:Piaf Harcourt 1946 2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1034 | [[:d:Q8589|Q8589]] | Ashoka | [[Ashoka|Ësokë]] | [[Talaksan:Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1035 | [[:d:Q7200|Q7200]] | Alexander Pushkin | [[Alexander Pushkin]] | [[Talaksan:Kiprensky Pushkin.jpg|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} jzq1vxr8rrrgd37l2lcvaa21idk4okw 0 179866 2215003 2189221 2026-07-07T09:27:52Z Julius Santos III 139725 2215003 wikitext text/x-wiki {{Infobox sport | name = Golf | image = Golfer swing.jpg | imagesize = 200px | caption = Golfer in finishing position after hitting a tee shot | union = The R&A<br>[[USGA]]<br>IGF | first = Ika-15 siglo, [[Scotland]] | contact = No | type = Outdoor | equipment = [[Ball]], clubs, tee | glossary = Glossary of golf | olympic = 1900, 1904, since 2016 }} Ang '''Golf''' ay isang [[isport]] na may club-and-ball kung saan ang mga manlalaro ay gumagamit ng iba't ibang club upang ihampas ang [[bola]] sa isang serye ng mga butas sa isang kurso sa pinakamaikling posibleng mga stroke. ==Paraan ng paglalaro== Ang golp ay walang pamantayang laruan, ang bawat laruan ng golp ay may kanya-kanyang mga disenyo at kaanyuan, subalit ang pangkaraniwang laruan ay mayroong 9 o 18 butas. Ayon sa alituntunin sa paglalaro ng golp, "Nilalaro ang golp sa pamamagitan ng pagpalo ng bola sa lupa o damo papunta sa butas sa ilang sunod-sunod na palo." Ang panalo ay nasusukat sa pinakamababang bilang ng palo ng isang manlalaro, ito ay tinatawag na "pakontian ng palo" (''stroke play'') o ang pakauntian ng palo sa bawat butas ng isang manlalaro o koponan sa kabuuan ng laban (''match play''). ==Tingnan din== *[[Talaan ng Laruan ng Golp sa Pilipinas]] {{Usbong|Palakasan}} [[Kategorya:Golp]] [[Kategorya:Palaro]] [[Kategorya:Palakasan]] j4khhfxr5tlju6t68h12s0vxwhm7baz 0 223868 2214854 2185884 2026-07-06T13:06:07Z ~2026-37755-53 163631 2214854 wikitext text/x-wiki {{update|date=Abril 2022}} {{Infobox rail line | box_width =300 | name = Ikatlong linya ng MRT | logo = MRT3ManilaYellowLine3.svg | logo_width = 95px | image = Manila MRT-3 3000 class 4 cars Kamuning 2022-04-02.jpg | image_width = 300px | caption = <!--Isang tren sa [[Estasyon ng Taft Avenue ng MRT|Estasyon ng Taft Avenue]] na papuntang North Avenue--> | type = [[Metro (sistemang daangbakal)|Light Metro]] | color = ffd300 | system = | depot = North Avenue | status = Operasyonal | locale =[[Kalakhang Maynila]], Pilipinas | start = [[Estasyon ng North Avenue ng MRT|North Avenue]] | end = [[Estasyon ng Taft Avenue ng MRT|Taft Avenue]] | stations = 13 | routes = 1 | ridership = 350,000 (orihinal na kapasidad) 650,000 (2012-2013 tala) 292,231 (Marso 28&ndash;Mayo 16, 2022)<!--divided by 45 days (Limang araw walang operasyon) mula sa kabuuang mananakay--><ref name="mananakay" /> | open = {{Start date and age|1999|12|15}} | close = | owner = [[Korporasyon ng Metro Rail Transit]] (MRTC) | operator = [[Kagawaran ng Transportasyon (Pilipinas)|Kagawaran ng Transportasyon]] | character = | stock = '''1st Generation LRV'''<br />[[ČKD]] [[Tatra RT8D5]]<ref name="trains" /><br /> '''2nd Generation LRV'''<br/>[[MRTC Class 3100|CRRC Dalian 8MLB]]<ref name="trains" /> | linelength = 16.95 km | tracklength = | notrack = | gauge = {{RailGauge|sg|allk=on}} | el = Linyang Overhead | speed = {{convert|60|km/h|abbr=on}} | elevation = | map = {{Manila Metro Rail Transit System Line 3}} | map_state = collapsed | website = {{url|https://www.mrt3.com|MRTC}}, {{url|https://dotrmrt3.gov.ph|DOTr-MRT3}} |minradius='''Mainline:''' {{cvt|370|m|ft}}<br>'''Silungan:''' {{cvt|25|m|ft}}}} Ang '''Ikatlong Linya''' o ang '''Linyang Dilaw ng Sistemang Metro Rail Transit ng Maynila''' ''(Yellow Line)'' at kilala dati bilang '''Linyang Bughaw''' ''(Blue Line)'' ay ang ikatlong linya ng tren sa Maynila. Sa kasalukuyan binubuo ng labing tatlong estasyon na may 16.95 kilometro. Maaring ang mga estasyon ay may riles na nakaangat, maliban sa [[Buendia MRT Station|Buendia]] at [[Ayala MRT Station|Ayala]] na nasa ilalim ng lupa at [[Boni MRT Station|Boni]] at [[Taft MRT Station|Taft]] na nasa lupa. Katulad ng pinahihiwatig ng pangalan nito, kulay dilaw ang linya sa lahat ng mga mapa ng tren. Tumatakbo ang linya sa hilaga-timog na direksiyon, at dumadaan sa mga lungsod ng [[Pasay]], [[Makati]], [[Lungsod Quezon]], at [[Mandaluyong]]. Pwedeng lumipat ang mga pasahero sa [[Unang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linyang Lunti]] sa [[Estasyong Abenida Taft ng MRT|Abenida Taft]], at sa [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linyang Bughaw]] sa [[Estasyong Sentrong Araneta-Cubao ng MRT|Sentrong Araneta-Cubao]]. Bago ipinalabas ang [[Sistemang Panlulan ng Matatag na Republika]], tinawag ang linya na MRT Line 3, o Metrostar Express. Subalit, ang bughaw na kulay nito, na ginamit simula nang buksan ito noong 1999, ay ginagamit padin kahit na pinalitan na ang kulay ng linya ng dilaw. Naisip noong 1970s at 1980s bilang bahagi ng iba't ibang pagaaral ukol sa posibilidad ng negosyo, ang labintatlong istasyon, 16.9-kilometro (10.5-milya) na linya ay ang pangalawang mabilis na linya ng transit na itinayo sa [[Kalakhang Maynila]] nang magsimula itong ganap na operasyon noong 2000 sa ilalim ng 25 taong kasunduan sa konsesyon sa pagitan ng mga pribadong may-ari nito at ng [[Kagawaran ng Transportasyon]] ng gobyerno ng Pilipinas. Ang linya ay pagmamay-ari ng Korporasyon ng Metro Rail Transit (MRTC), isang pribadong kumpanya na tumatakbo sa pakikipagtulungan sa Kagawaran ng Transportasyon sa ilalim ng isang Build-Lease-Transfer agreement. Naglilingkod sa halos 550,000 pasahero araw-araw noong pinangangasiwaan ng maintenance provider ng MRTC, ang Sumitomo Corporation ng Japan, ang pagpapanatili ng system, ang linya ang pinaka-abalang sa tatlong mabilis na linya ng transit ng Kalakhang Maynila, na binuo na may mahahalagang pamantayan tulad ng barrier-free access at ang paggamit ng mga contact-less card ticket para mas mapadali ang pag-access ng pasahero. Ang kabuuang sakay ay higit na lumampas sa itinayong maximum capacity nito na 350,000 pasahero sa isang araw, na may iba't ibang solusyon na iminungkahi o ipinapatupad upang maibsan ang talamak na pagsisikip bilang karagdagan sa pagkuha ng bagong rolling stock. Mula noong 2006, ang mga pribadong may-ari ng system ay nag-aalok ng iba't ibang mga panukala sa pagpapalawak ng kapasidad sa DOTC. Noong 2014, matapos ang pangangasiwa ng DOTC sa pagpapanatili ng linya sa loob ng dalawang taon sa gitna ng mga katanungan tungkol sa integridad ng istruktura ng linya dahil sa hindi magandang pagpapanatili at ang mga pahayag na ang system, sa pangkalahatan, ay ligtas, ang mga eksperto mula sa MTR HK ay inatasan na suriin ang system. Nagbigay ng opinyon ang MTR HK na nakompromiso ang sistema ng riles dahil sa hindi magandang maintenance ng DOTC. Mula 2019 hanggang 2021, ang linya ay sumailalim sa isang komprehensibong programa sa rehabilitasyon na pinondohan ng opisyal na tulong sa pag-unlad ng Japan. Nagresulta ito sa mga pinahusay na pasilidad, riles ng tren, tren, at iba pang sistema. Ito ay isinama sa sistema ng pampublikong sasakyan sa Metro Manila, at ang mga pasahero ay gumagamit din ng iba't ibang uri ng pampublikong sasakyan na nakabatay sa kalsada, tulad ng mga bus, papunta at mula sa isang istasyon upang maabot ang kanilang layunin. Bagama't ang linya ay naglalayon na mabawasan ang pagsisikip ng trapiko at oras ng paglalakbay sa kahabaan ng EDSA, bahagyang naging matagumpay ang sistema ng transportasyon dahil sa kawalan ng aksyon ng DOTC sa mga panukala ng pribadong sektor na palawakin ang kapasidad ng sistema na umabot sa 1.1 milyong pasahero kada araw. Ang pagpapalawak ng kapasidad ng network upang matugunan ang tumataas na bilang ng mga pasahero ay kasalukuyang nakatakda sa pagharap sa problemang ito. ==Ruta== Ang mga linya ay tumatakbo sa alignment ng Epifanio de los Santos Avenue mula North Avenue sa Quezon City hanggang sa intersection ng EDSA at Taft Avenue sa Pasay. Ang mga riles ay kadalasang nakataas at itinatayo alinman sa ibabaw o sa kahabaan ng mga kalsadang natatakpan, na may mga hiwa at underground na seksyon sa pagitan ng mga istasyon ng Buendia at Ayala, ang tanging mga istasyon sa ilalim ng lupa sa linya. Ang linya ng tren ay nagsisilbi sa mga lungsod na dinadaanan ng Circumferential Road 4 (Epifanio de los Santos Avenue): Pasay, Makati, Mandaluyong, San Juan at Quezon City. Ang linya ay tumatawid sa South Luzon Expressway (SLEX) sa Magallanes Interchange sa Makati. Maaga sa panahon ng pagtatayo ng linya, isang plano ang ginawa para sa isang spur line patungo sa Makati Central Business District, na itinayo sa pagitan ng mga istasyon ng Ayala at Buendia. Ang natitirang ebidensya ng inabandunang planong ito ay isang underground tunnel sa pagitan ng Buendia at Ayala station na pakanan, patungo sa Ayala Avenue. Ang nakaplanong spur line ay kinansela dahil sa Asian financial crisis noong 1997, na nagresulta sa spur line area na inabandona mula noong pagbubukas ng linya noong 1999. ===Mga istasyon=== Ang linya ay may 13 mga istasyon sa kahabaan ng 16.9-kilometro (10.5-milya) na ruta nito, na may average na pagitan ng 1.3 kilometro (0.81 milya). Ang katimugang dulo ng linya ay ang Taft Avenue sa Pasay Rotonda, ang intersection sa pagitan ng Epifanio de los Santos Avenue at Taft Avenue, habang ang hilagang dulo ay ang North Avenue sa kahabaan ng Epifanio de los Santos Avenue sa Barangay Bagong Pag-asa, Quezon Lungsod. Tatlong istasyon ang nagsisilbing interchange sa mga linyang pinapatakbo ng Light Rail Manila Corporation (LRMC), Light Rail Transit Authority (LRTA), at Philippine National Railways(PNR). Ang istasyon ng Magallanes ay malapit sa istasyon ng EDSA ng PNR, habang ang Araneta Center-Cubao ay hindi direktang konektado sa istasyon ng LRT Line 2&nbsp;ng parehong, at ang Taft Avenue ay konektado sa pamamagitan ng isang covered walkway patungo sa istasyon ng LRT Line 1 EDSA. Walang mga istasyon na konektado sa iba pang mabilis na linya ng transit sa loob ng mga bayad na lugar, bagama't nakatakda itong magbago kapag ang North Triangle Common Station, na may pagpapalitan sa LRT Line 1 at MRT Line 7, ay magbukas sa 2022. May mga planong pansamantalang isara ang North Avenue station para mapadali ang pagtatayo ng North Triangle Common Station. Ito ay para mabawasan ang mga panganib sa pagpapatakbo at pangkaligtasan sa mga overhead catenary wires sa itaas ng turn back side sa hilaga ng istasyon ng North Avenue. Sakaling maaprubahan ang panukalang pagsasara na ito, ang Quezon Avenue ang magiging pansamantalang terminal ng linya. Ang pagsasara ay magaganap sa loob ng 30 araw. ===Mga operasyon=== Bukas ang linya mula 4:40 am hanggang 10:10 pm araw-araw. Ito ay gumagana halos araw-araw ng taon maliban kung iba ang inihayag. Ang mga espesyal na iskedyul ay inihayag sa pamamagitan ng sistema ng pampublikong address sa bawat istasyon at gayundin sa mga pahayagan at iba pang mass media. Sa panahon ng Semana Santa, isang pampublikong holiday sa Pilipinas, ang linya ay sarado para sa taunang pagpapanatili, dahil sa mas kaunting mga commuter at trapiko sa paligid ng metro, na iniiwan ang EDSA Carousel bilang isang alternatibong paraan ng transportasyon. Nagpapatuloy ang normal na operasyon pagkatapos ng Easter Sunday. Ang unang araw ng 2022 Holy Week na pagsasara, na pumapatak sa huling araw ng trabaho ng linggo, ay binatikos ng maraming commuters, dahil sa hindi sapat na bilang ng mga bus sa kahabaan ng EDSA Carousel. Sa panahon ng Pasko at mga holiday sa katapusan ng taon, ang mga oras ng pagpapatakbo ng linya ay pinaikli dahil sa mababang ridership ng linya sa panahon ng holiday. Nag-eksperimento ito ng pinahabang oras ng pagbubukas, na ang una ay kasama ang 24 na oras na operasyon simula noong Hunyo 1, 2009 (pangunahing naglalayong magsilbi sa mga call center agent at iba pang manggagawa sa business process outsourcing sector). Sa pagbanggit sa mababang bilang ng mga sumasakay at pagkalugi sa pananalapi, ito ay nasuspinde pagkatapos ng dalawang araw, at ang mga operasyon ay sa halip ay pinalawig mula 5:00 am hanggang 1:00 am. Ang mga operasyon ay bumalik sa dating iskedyul (5:30 am hanggang 11:00 pm tuwing weekday, at 5:30 am hanggang 10:00 pm tuwing weekend at holidays) noong Abril 2010, ngunit ang mga serbisyo ay muling pinalawig simula Marso 10, 2014, na may mga tren na tumatakbo sa isang pagsubok na batayan mula 4:30 am hanggang 11:30 pm sa pag-asam ng malaking pagtaas ng trapiko sa liwanag ng ilang malalaking proyekto sa kalsada simula noong 2014. == Kasaysayan == * 15 Disyembre 1999: [[Estasyong North Avenue ng MRT|Abenida North]] hanggang [[Estasyong Buendia ng MRT|Buendia]] * 20 Hulyo 2000: Buendia hanggang [[Estasyong Abenida Taft ng MRT|Abenida Taft]] ===Maagang pagpaplano=== Noong 1973, ang Overseas Technical Cooperation Agency (OTCA; hinalinhan ng Japan International Cooperation Agency) ay nagpakita ng plano na magtayo ng limang linya ng subway sa Kalakhang Maynila. Ang pag-aaral ay kilala bilang Urban Transport Study sa Manila Metropolitan Area. Ang isa sa limang linya, ang Line 3, ay binalak bilang isang 24.3 kilometro (15.1 milya) na linya sa kahabaan ng Epifanio de los Santos Avenue (EDSA), ang pinakaabalang koridor ng kalsada sa rehiyon. Mareresolba sana ng plano ang mga problema sa trapiko ng Metro Manila at aabutin ng 15 taon para matapos. Ang isa pang pag-aaral ng JICA ay ipinakita noong 1976 kung saan kasama ang limang linya na iminungkahi noong 1973. Inirerekomenda ng pag-aaral ang mabigat na riles dahil sa tumataas na populasyon. Sa panahon ng pagtatayo ng unang linya ng Sistema ng Magaang Riles Panlulan ng Maynila noong unang bahagi ng 1980s, ang Electrowatt Engineering Services ng Zürich ay nagdisenyo ng isang komprehensibong plano para sa serbisyo ng metro sa Metro Manila. Ang plano ginamit pa rin bilang batayan para sa pagpaplano ng mga bagong linya ng metro ay binubuo ng isang 150 kilometro (93 milya) na network ng mabilis na mga linya ng transit na sumasaklaw sa lahat ng pangunahing koridor sa loob ng 20 taon. Ang pag-aaral ay isinama ang nakaraang 1973 OTCA na pag-aaral, ang 1976 JICA na pag-aaral, at ang 1977 Freeman Fox and Associates na pag-aaral, na ginamit bilang batayan para sa LRT Line 1. ===Pag-unlad at maagang pagkaantala=== Ang proyekto ay muling sinimulan bilang isang light rail project noong 1989, na orihinal na kilala bilang proyekto ng LRT-3. Ito ay dapat i-bid bilang isang build-operate-transfer project, kung saan ang EDSA LRT Corporation na nakabase sa Hong Kong ay nanalo sa public bidding para sa pagtatayo ng linya noong 1991 sa panahon ni Pangulong Corazon Aquino. Gayunpaman, hindi masimulan ang pagtatayo, na natigil ang proyekto habang nagsagawa ng ilang pagsisiyasat ang gobyerno ng Pilipinas sa mga sinasabing iregularidad sa kontrata ng proyekto. Noong 1995, itinaguyod ng Korte Suprema ang pagiging regular ng proyekto na nagbigay daan para sa tuluyang pagsisimula ng konstruksyon sa panahon ng termino ni Pangulong Fidel V. Ramos. Ang isang consortium ng mga lokal na kumpanya, sa pangunguna ng Fil-Estate Management ay sinamahan ng Ayala Land, at 5 iba pa, na kalaunan ay nabuo ang Metro Rail Transit Corporation (MRTC) noong Hunyo 1995 at kinuha ang ng EDSA LRT Corporation. ===Konstruksyon at pagbubukas=== Ang MRTC ay kasunod na ginawaran ng Build-Lease-Transfer contract ng DOTC, na nangangahulugan na ang huli ay magkakaroon ng pagmamay-ari ng sistema pagkatapos ng 25-taong panahon ng konsesyon. Samantala, gagawin ng DOTC ang lahat ng mga administratibong tungkulin, tulad ng regulasyon ng pamasahe at operasyon, na iniiwan ang responsibilidad ng MRTC sa pagtatayo at pagpapanatili ng sistema pati na rin ang pagbili ng mga ekstrang bahagi para sa mga tren. Sa kalaunan ay ililipat ng MRTC ang responsibilidad ng pagpapanatili ng sistema sa DOTC noong Nobyembre 2010. Bilang kapalit, babayaran ng DOTC ang buwanang bayarin sa MRTC para sa isang tiyak na bilang ng mga taon upang mabayaran ang anumang mga natamo na gastos. Nagsimula ang konstruksyon noong Oktubre 15, 1996, na may nilagdaan na kasunduan sa BLT sa pagitan ng gobyerno ng Pilipinas at ng MRTC. Ang isang binagong kasunduan sa turnkey ay nilagdaan noong Setyembre 16, 1997, kasama ang Sumitomo Corporation at Mitsubishi Heavy Industries. Sina Sumitomo at Mitsubishi ay nag- subcontract ng EEI Corporation para sa mga gawaing sibil. Isang hiwalay na kasunduan ang nilagdaan sa ČKD Dopravní Systémy (ČKD Tatra, ngayon ay bahagi ng Siemens AG), ang nangungunang tagabuo ng mga tram at light rail na sasakyan para sa Eastern Bloc, sa rolling stock. Napanatili din ng MRTC ang mga serbisyo ng ICF Kaiser Engineers at Constructors upang magbigay ng pamamahala ng programa at teknikal na pangangasiwa ng mga serbisyo para sa disenyo, pamamahala ng konstruksiyon, at pagkomisyon. Lalagdaan ng MRTC ang isang kasunduan sa pagpapanatili sa Sumitomo at Mitsubishi para sa pagpapanatili ng linya noong Disyembre 10&nbsp;ng parehong taon. Sa panahon ng konstruksiyon, pinangasiwaan ng MRTC ang disenyo, konstruksyon, equipping, pagsubok, at commissioning, habang pinangasiwaan ng DOTC ang teknikal na pangangasiwa sa mga aktibidad ng proyekto na sakop ng kontrata ng BLT sa pagitan ng DOTC at MRTC. Humingi rin ang DOTC ng mga serbisyo ng SYSTRA, isang kompanya ng consultant sa France, patungkol sa kakayahang teknikal, karanasan at track record sa konstruksyon at mga operasyon. Noong Disyembre 15, 1999, ang inisyal na seksyon mula North Avenue hanggang Buendia ay pinasinayaan ni Pangulong Joseph Estrada, na ang lahat ng natitirang mga istasyon ay nagbubukas noong Hulyo 20, 2000, mahigit isang buwan na lumampas sa orihinal na takdang oras, dahil sa pagsasama ng DOTC ng karagdagang mga order sa trabaho tulad ng Tramo overpass sa Pasay na humahantong sa Ninoy Aquino International Airport. Gayunpaman, ang mga sumasakay sa una ay mas mababa sa inaasahan noong ang linya ay bahagyang bukas pa, kasama ang mga pasahero na nagrereklamo sa mataas na presyo ng mga tiket at ang pangkalahatang kawalan ng koneksyon ng mga istasyon sa iba pang mga paraan ng [[pampublikong transportasyon]]. Ang reklamo ng mga pasahero sa mataas na presyo ng tiket ay nagtuturo sa pinakamataas na pamasahe na ₱34, na noong panahong iyon ay mas mataas kaysa sa maihahambing na paglalakbay sa mga linyang iyon na pinatatakbo ng LRTA at ng PNR o katulad na sakay ng bus sa kahabaan ng EDSA. Bagama't ang MRTC ay nag-proyekto ng 300,000–400,000 pasaherong nakasakay sa system araw-araw, sa unang buwan ng operasyon, ang sistema ay nakakita ng 40,000 pasahero lamang araw-araw (mabilis na umunlad ang sakay, gayunpaman, nang ang mga pasahero ay nakaranas ng mas mabilis at maginhawang paglalakbay sa kahabaan ng EDSA, na nakakaranas ng sa lalong madaling panahon kumalat sa pamamagitan ng salita ng bibig). Ang sistema ay una ring binatikos bilang isang puting elepante, inihambing ito sa Manila Light Rail Transit System at Metro Manila Skyway. Upang maibsan ang mga reklamo ng mga pasahero, binawasan ng MRTC ang mga pamasahe ng pasahero sa ₱15, ayon sa kahilingan ng noo'y Pangulong Joseph Estrada at ng kasunod na subsidy ng gobyerno. ===Overcrowding at kalaunan ay bumaba=== I-edit Ang MRTC ay nag-proyekto ng isang paglabag sa kapasidad sa sistema noong 2002. Noong 2004, ang linya ay may pinakamataas na sumasakay sa tatlong linya, na may 400,000 pasahero araw-araw. Sa unang bahagi ng 2012, ang system ay nagdadala ng humigit-kumulang 550,000 hanggang 600,000 na mga commuter tuwing weekday at kadalasan ay napakasikip sa mga oras ng pag-access sa araw at gabi. Ang linya ay nakakaranas ng sobrang kapasidad mula 2004 hanggang 2019. Noong 2011, ang Sumitomo, sa pamamagitan ng TES Philippines, ay naglabas ng babala tungkol sa siksikang sitwasyon ng linya, kung saan ang hindi pag-upgrade kaagad ng mga tren at sistema ng linya ay magreresulta sa pinsala sa ang mga tren at sistema. Noong Oktubre 2012, inalis ng DOTC si Sumitomo bilang maintenance provider ng linya dahil sa mataas na halaga ng kontrata. Sa pagpasok ng joint venture ng Philippine Trans Rail Management and Services Corporation (PH Trams) at Comm Builders & Technology Philippines Corporation (CB&T) bilang maintenance provider noong 2012, at APT Global noong 2013, minarkahan nito ang simula ng pagkasira ng linya dahil sa hindi magandang maintenance ng mga nabanggit na maintenance providers na itinalaga ng DOTC. Noong 2014, may mga iniulat na pang-araw-araw na insidente at pagkagambala, at pagkadiskaril ng isang train coach noong Agosto 13&nbsp;ng taong iyon. Ang gobyerno ni Benigno Aquino III ay nagpaplanong bilhin ang linya mula sa MRT Corporation (MRTC), ang pribadong konsesyonaryo na nagtayo ng linya, at pagkatapos ay i-bid ito sa mga pribadong bidder. Inakusahan ng gobyernong Aquino ang MRTC ng pagpapabaya at hindi pagpapahusay sa serbisyo ng linya sa ilalim ng kanilang pagbabantay. Noong Pebrero 2016, naglabas ang Senado ng Pilipinas ng ulat na nagsasaad na si DOTC Secretary Jun Abaya at iba pang opisyal ng DOTC ay "maaaring lumabag" sa Anti-Graft and Corrupt Practices Act kaugnay sa mga kuwestiyonableng kontrata sa mga sumunod na maintenance providers. Sa isang ulat ng Senado kung saan ang kondisyon ng linya ay napag-alamang nasa "mahinang pagpapanatili" ayon sa mga pag-aaral na ginawa ng MTR HK, ang mga opisyal ng DOTC ay iniulat na sangkot sa graft kaugnay sa mga kaduda-dudang kontrata, lalo na ang mga para sa pagpapanatili ng linya. Sinubukan ng DOTC na mag-bid ng tatlong taong maintenance contract noong 2014 at 2015, ngunit parehong nabigo ang mga bidding dahil walang nagsumite ng bid sa pamamagitan ng isang negotiated procurement, ang Busan joint venture, isang joint venture ng Busan Transportation Corporation, Edison Development & Construction, Tramat Mercantile Inc., TMICorp Inc., at Castan Corporation, ay ginawaran ng tatlong- year maintenance contract ng DOTC. Nagsimula ang kontrata noong Enero 2016 at nakatakdang magtapos sa Enero 2019. Noong 2017, ang kasunod na ahensya ng DOTC, ang Department of Transportation (DOTr) ay iniugnay ang mga pagkagambala ng operasyon sa sistema ng riles sa Busan joint venture, na kalaunan ay kilala bilangBusan Universal Rail, Inc. (BURI), kasama si DOTr Transport Undersecretary for Rails Cesar Chavez na binanggit ang 98 service interruptions at 833 passenger unloading (o average ng dalawang beses araw-araw) pati na rin ang mga pagkadiskaril sa tren noong Abril–Hunyo 2017. Iginiit ng BURI na ang mga pagkagambala na nararanasan ng linya ng tren ay dahil sa "likas na disenyo at mga alalahanin sa kalidad" at hindi sa hindi magandang pagpapanatili o normal na pagkapunit o pagkasira. Sinabi nito na nagsimulang maganap ang mga aberya mula noong 2000, isang pahayag na ibinasura ng MRTC noong pinapanatili ni Sumitomo ang sistema. Ang kontrata sa pagpapanatili ay winakasan ng DOTr noong Nobyembre 6, 2017. ===Pagpapalawak ng kapasidad=== Dahil sa mataas na sakay ng linya, iminungkahi ng isang panukalang pinag-aaralan ng DOTC at NEDA na doblehin ang kasalukuyang kapasidad sa pamamagitan ng pagkuha ng karagdagang mga light rail na sasakyan para mag-accommodate ng mahigit 520,000 pasahero kada araw. Noong Enero 2014, pumasok ang DOTC sa isang kontrata sa CNR Dalian para sa pagbili ng 48 light rail na sasakyan. Ang mga tren, na karaniwang tinutukoy bilang mga Dalian train, ay inihatid sa mga batch mula 2015 hanggang 2017. Ang pagpapakilala ng mga bagong tren ay magbibigay-daan sa linya na humawak ng mahigit 800,000 pasahero. Ang unang tren ay naka-iskedyul na nasa serbisyo ng kita bago ang Abril 2016 ngunit ang mga pagkaantala sa 5,000-kilometro (3,100-milya) na pagsubok na pagtakbo nito ay naantala ang pag-deploy nito para sa serbisyo ng kita. Ang mga tren ay pumasok sa serbisyo noong Mayo 7, 2016. Gayunpaman, ang mga tren ay naging paksa ng kontrobersya, na binanggit ang hindi pagkakatugma nito sa sistema ng senyas at mga limitasyon sa timbang sa mga riles. Nang maglaon, ibinunyag na ang ilang mga pagsasaayos sa mga tren ng Dalian ay kinakailangan bago ang pag-deploy ng revenue run. Ang tagagawa ng tren na CRRC Dalian ay sumang-ayon na amyendahan ang mga detalye ng tren upang tumugma sa mga tuntunin ng kontrata nang walang bayad, at gagawin ito sa pinakamaagang panahon. Dahil sa mga tren ng Dalian na sumasailalim sa nasabing mga pagsasaayos, unti-unti na silang ipinapasok sa mga takbo ng kita, na humantong sa pagsisimula ng unti-unting pag-deploy ng mga tren noong Oktubre 27, 2018. Sistema ng Magaang Riles Panlulan ng Maynila Bukod sa pagbili ng mga bagong tren, kasama sa capacity expansion project ang pag-upgrade ng mga ancillary system tulad ng power supply, overhead lines, extension ng pocket track malapit sa Taft Avenue station at ang pagbabago ng turn back siding sa hilaga ng istasyon ng North Avenue. Kasama rin sa orihinal na plano ang pag-upgrade ng sistema ng pagbibigay ng senyas. Ang mga upgrade na ito, maliban sa mga upgrade sa Taft Avenue pocket track at ang North Avenue turn back siding, ay maisasakatuparan lamang bilang bahagi ng rehabilitasyon ng linya mula 2019 hanggang 2021. Inilatag din ang mga plano upang madagdagan ang bilang ng mga sasakyan sa bawat set ng tren, mula sa kasalukuyang configuration ng 3-kotse hanggang sa configuration ng 4-kotse, na nagpapataas din ng bilang ng mga pasaherong na-accommodate para sa bawat biyahe, mula 1,182 na pasahero hanggang 1,576 na mga pasahero para sa bawat tren. itakda. Ang unang pagbanggit ng planong ito ay noong 2013, sa panahon ng pagkuha ng mga bagong tren. Gayunpaman, noong Enero 2016, nagbabala ang isang dalubhasa sa riles na ang suplay ng kuryente noong panahong iyon ay hindi kayang pangasiwaan ang mga operasyon ng tren na may apat na kotse. Sa kabila nito, ang mga pagpapatakbo ng apat na kotse ay unang nasubok sa isang Dalian train noong Mayo 2016. Sistema ng Magaang Riles Panlulan ng Maynila Matapos ang rehabilitasyon ng linya kung saan kasama ang pag-upgrade ng power supply, ang plano na gumamit ng mga tren na may apat na kotse sa mga regular na operasyon ay sinimulan muli nang ang isang 3000 class na tren ay sumailalim sa isang dynamic na test run noong Marso 9, 2022. Regular na apat na- nagsimula ang mga pagpapatakbo ng sasakyan noong Marso 28, 2022, na may dalawang tren na may apat na kotse na naka-deploy para sa pang-araw-araw na operasyon. Ito ay pagkatapos ay nadagdagan sa tatlong apat na kotse na tren noong Abril 18. Ang DOTr ay nagplano na i-convert ang lahat ng mga tren mula sa tatlong mga kotse sa apat na mga kotse sa pamamagitan ng 2023. Dahil sa mataas na sakay ng linya, iminungkahi ng isang panukalang pinag-aaralan ng DOTC at NEDA na doblehin ang kasalukuyang kapasidad sa pamamagitan ng pagkuha ng karagdagang mga light rail na sasakyan para mag-accommodate ng mahigit 520,000 pasahero kada araw. Noong Enero 2014, pumasok ang DOTC sa isang kontrata sa CNR Dalian para sa pagbili ng 48 light rail na sasakyan. Ang mga tren, na karaniwang tinutukoy bilang mga Dalian train, ay inihatid sa mga batch mula 2015 hanggang 2017. Ang pagpapakilala ng mga bagong tren ay magbibigay-daan sa linya na humawak ng mahigit 800,000 pasahero. Ang unang tren ay naka-iskedyul na nasa serbisyo ng kita bago ang Abril 2016 ngunit ang mga pagkaantala sa 5,000-kilometro (3,100-milya) na pagsubok na pagtakbo nito ay naantala ang pag-deploy nito para sa serbisyo ng kita. Ang mga tren ay pumasok sa serbisyo noong Mayo 7, 2016. Gayunpaman, ang mga tren ay naging paksa ng kontrobersya, na binanggit ang hindi pagkakatugma nito sa sistema ng senyas at mga limitasyon sa timbang sa mga riles. Nang maglaon, ibinunyag na ang ilang mga pagsasaayos sa mga tren ng Dalian ay kinakailangan bago ang pag-deploy ng revenue run. Ang tagagawa ng tren na CRRC Dalian ay sumang-ayon na amyendahan ang mga detalye ng tren upang tumugma sa mga tuntunin ng kontrata nang walang bayad, at gagawin ito sa pinakamaagang panahon. Dahil sa mga tren ng Dalian na sumasailalim sa nasabing mga pagsasaayos, unti-unti na silang ipinapasok sa mga takbo ng kita, na humantong sa pagsisimula ng unti-unting pag-deploy ng mga tren noong Oktubre 27, 2018. Bukod sa pagbili ng mga bagong tren, kasama sa capacity expansion project ang pag-upgrade ng mga ancillary system tulad ng power supply, overhead lines, extension ng pocket track malapit sa Taft Avenue station at ang pagbabago ng turn back siding sa hilaga ng istasyon ng North Avenue. Kasama rin sa orihinal na plano ang pag-upgrade ng sistema ng pagbibigay ng senyas. Ang mga upgrade na ito, maliban sa mga upgrade sa Taft Avenue pocket track at ang North Avenue turn back siding, ay maisasakatuparan lamang bilang bahagi ng rehabilitasyon ng linya mula 2019 hanggang 2021. Inilatag din ang mga plano upang madagdagan ang bilang ng mga sasakyan sa bawat set ng tren, mula sa kasalukuyang configuration ng 3-kotse hanggang sa configuration ng 4-kotse, na nagpapataas din ng bilang ng mga pasaherong na-accommodate para sa bawat biyahe, mula 1,182 na pasahero hanggang 1,576 na mga pasahero para sa bawat tren. itakda. Ang unang pagbanggit ng planong ito ay noong 2013, sa panahon ng pagkuha ng mga bagong tren. Gayunpaman, noong Enero 2016, nagbabala ang isang dalubhasa sa riles na ang suplay ng kuryente noong panahong iyon ay hindi kayang pangasiwaan ang mga operasyon ng tren na may apat na kotse. Sa kabila nito, ang mga pagpapatakbo ng apat na kotse ay unang nasubok sa isang Dalian train noong Mayo 2016. Matapos ang rehabilitasyon ng linya kung saan kasama ang pag-upgrade ng power supply, ang plano na gumamit ng mga tren na may apat na kotse sa mga regular na operasyon ay sinimulan muli nang ang isang 3000 class na tren ay sumailalim sa isang dynamic na test run noong Marso 9, 2022. Regular na apat na- nagsimula ang mga pagpapatakbo ng sasakyan noong Marso 28, 2022, na may dalawang tren na may apat na kotse na naka-deploy para sa pang-araw-araw na operasyon. Ito ay pagkatapos ay nadagdagan sa tatlong apat na kotse na tren noong Abril 18. Ang DOTr ay nagplano na i-convert ang lahat ng mga tren mula sa tatlong mga kotse sa apat na mga kotse sa pamamagitan ng 2023. ===Rehabilitasyon=== Ang isang mahalagang aspeto ng rehabilitasyon ng linya ay ang pagpapalit ng mga sira-sirang riles. Noon pang 2011, may mga mungkahi na i-rehabilitate ang linya. Isang unsolicited proposal ang ginawa ng Metro Pacific Investments noong 2011 sa halagang ₱25.1 bilyon. Isa pang panukala ang iniharap noong 2014 sa halagang ₱23.3 bilyon. Noong 2017, pagkatapos ng iba't ibang pang-araw-araw na pagkaantala ng serbisyo sa linya, ipinahayag ng San Miguel Corporation ang interes nitong i-rehabilitate ang linya. Sa parehong taon, ang Metro Pacific ay nagsumite ng isa pang ₱20 bilyong panukala para sa rehabilitasyon, pagpapatakbo at pagpapanatili ng linya. Gayunpaman, ang mga panukalang ito ay tatanggihan ng gobyerno. Kasunod ng pagwawakas ng kontrata sa pagpapanatili sa Busan Universal Rail, Inc., inihayag ng DOTr noong Nobyembre 29, 2017 na muli nitong tatanggapin ang Sumitomo Corporation bilang maintenance provider ng linya. Sasaklawin ng tatlong taong kontrata ang rehabilitasyon at pagpapanatili ng linya. Ang ₱22 bilyong proyekto, na bahagyang pinondohan ng ₱18 bilyong pautang mula sa Japan International Cooperation Agency, ay inaprubahan ng Investment Coordination Committee (ICC) board ng National Economic and Development Authority (NEDA) noong Agosto 17, 2018. Nilalayon nitong i-rehabilitate at i-upgrade ang mga kasalukuyang sistema at tren, para bumalik ang linya sa orihinal nitong disenyong may mataas na grado. Ang proyekto ay bahagi ng Build! Build! Build! programa sa imprastraktura. Isang kasunduan sa pautang ang nilagdaan ng mga opisyal ng gobyerno ng Pilipinas at Hapon noong Nobyembre 8, 2018. Noong Disyembre 28, nilagdaan ng DOTr at Sumitomo ang kontrata ng rehabilitasyon at pagpapanatili. Ang proyekto ay unang nakatakdang magsimula sa Enero 2019. Gayunpaman, ang pagpapatupad ng isang muling isinabatas na badyet ng pamahalaan para sa 2019 at pagsasapinal ng mga dokumento ay nagdulot ng paulit-ulit na pagkaantala kung kailan maaaring magsimula ang proyekto, na magsisimula lamang sa Mayo 1, 2019. Sa ilalim ng 43-buwang kontrata, na isinagawa ng Sumitomo Corporation, Mitsubishi Heavy Industries Engineering (bahagi ng grupong Mitsubishi Heavy Industries ), at TES Philippines, ang mga gawaing rehabilitasyon ay gagawin sa loob ng 26 na buwan. Sinasaklaw nito ang overhaul ng lahat ng MRTC Class 3000 na sasakyan, pagkukumpuni sa mga escalator at elevator, pagpapalit ng riles, pag-upgrade sa mga sistema ng pagbibigay ng senyas at komunikasyon, supply ng kuryente, mga overhead system, pagpapanatili at kagamitan sa istasyon. Pagkatapos ng rehabilitasyon, isang 17-buwang kontrata sa pagpapanatili ang gagawin ng mga kumpanyang Hapones. Sa panahon ng rehabilitasyon, ang joint venture ng Oriental Consultants Global at Tonichi Engineering Consultants ay hinirang bilang consultant noong 2019 para sa teknikal na pangangasiwa ng proyekto. Ang rehabilitasyon ay orihinal na naka-iskedyul na makumpleto sa Hulyo 2021. Gayunpaman, ang mga pagkaantala na dala ng pandemya ng COVID-19 ay naantala ang pagkumpleto nito hanggang Disyembre 2021. Ngunit sa pagtatapos ng taon, 38 lamang sa 72 mga sasakyan ng tren ay na-refurbished. Sa kabila nito, inihayag ni Transportation Secretary Arthur Tugade noong Pebrero 28, 2022 na natapos na ang rehabilitasyon noong Disyembre 2021. Noong Marso 22, 2022, pinasinayaan nina Pangulong Rodrigo Duterte at Secretary Tugade ang bagong-rehabilitadong MRT Line 3 sa isang seremonya ng pagtatapos na ginanap sa istasyon ng Shaw Boulevard. Ang kontrata ay orihinal na nakatakdang magtapos sa Disyembre 2022, o 43 buwan pagkatapos ng pagsisimula ng rehabilitasyon. Gayunpaman, inilipat ito sa Mayo 2023, apat na taon pagkatapos magsimula ang proyekto ng rehabilitasyon, dahil sa pagkumpleto ng rehabilitasyon noong Disyembre 2021. ==Mga pasilidad sa istasyon, amenity, at serbisyo== Maliban sa mga istasyon ng Buendia at Ayala, at ang antas ng platform ng mga istasyon ng Taft Avenue at Boni, lahat ng mga istasyon ay matatagpuan sa ibabaw ng lupa, sinasamantala ang topology ng EDSA. ===Layout at accessibility ng istasyon=== Ang mga istasyon ay may karaniwang layout, na may antas ng concourse at antas ng platform. Ang concourse ay karaniwang nasa itaas ng platform, na may mga hagdan, escalator at elevator na humahantong pababa sa antas ng platform. Ang mga concourse ng istasyon ay naglalaman ng mga ticket booth, na pinaghihiwalay mula sa antas ng platform ng mga gate ng pamasahe. Ang ilang mga istasyon, tulad ng Araneta Center-Cubao, ay konektado sa concourse level sa mga kalapit na gusali, tulad ng mga shopping mall, para sa mas madaling accessibility. Karamihan sa mga istasyon ay walang barrier-free sa loob at labas ng istasyon, at ang mga tren ay may mga puwang para sa mga pasaherong gumagamit ng mga wheelchair. Ang mga istasyon ay maaaring may mga island platform, tulad ng Taft Avenue, Buendia, Boni Avenue, at Shaw Boulevard stations, at side platforms, tulad ng mula sa Magallanes station hanggang Ayala stations, Guadalupe, at mula sa Ortigas hanggang North Avenue stations. Dahil sa napakataas na pagtangkilik ng linya, bago ang pandemya, ang bahagi ng platform na naaayon sa unang kotse ng tren ay kinordon para sa paggamit ng mga senior citizen., mga buntis na kababaihan, mga batang wala pang 4 talampakan (1.2 metro) at pitong taong gulang, at mga pasaherong may kapansanan. Mula noong 2021, ang unang dalawang pinto ng unang kotse ng tren ay inilaan bilang priority section para sa mga nabanggit na pasahero. Ang mga platform ng istasyon ay may karaniwang haba na 130 metro (426 talampakan 6 pulgada), na idinisenyo upang tumanggap ng mga tren na may apat na sasakyan. Idinisenyo din ang mga ito upang sakupin ang buong haba ng EDSA, na nagpapahintulot sa mga pasahero na ligtas na tumawid sa pagitan ng isang dulo ng kalsada at ng isa pa. Ang linya ay may kabuuang 46 na escalator at 34 na elevator sa lahat ng 13 istasyon. Bago ang rehabilitasyon, kakaunti lamang ang mga escalator at elevator ang gumagana. Ang mga escalator at elevator ay na-rehabilitate bilang bahagi ng rehabilitasyon ng linya. Nagsimula ang proyekto noong Hunyo 2019 at natapos noong Agosto 20, 2020. Ang mga pintuan ng screen ng platform ay binalak din para sa bawat istasyon, na ang mga plano para sa mga pintuan ng platform ay inilatag noon pang 2013, gayunpaman, ang mga planong ito ay naantala hanggang sa ito ay muling isaalang-alang noong 2017. ===Mga tindahan at serbisyo=== Sa loob ng concourse ng lahat ng istasyon ay may mga stall o tindahan kung saan maaaring bumili ng pagkain o inumin ang mga tao. Ang mga stall ay nag-iiba ayon sa istasyon, at ang ilan ay may mga fast food stall. Ang bilang ng mga stall ay nag-iiba din ayon sa istasyon, at ang mga istasyon ay may posibilidad na magkaroon ng malawak na pagkakaiba-iba, lalo na sa mga istasyon tulad ng Ayala at Shaw Boulevard. Ang mga istasyon tulad ng Taft Avenue at North Avenue ay konektado sa o malapit sa mga shopping mall at/o iba pang malalaking shopping area, kung saan inaalok ang mga commuter ng mas maraming shopping varieties. Mula noong Nobyembre 19, 2001, sa pakikipagtulungan sa Philippine Daily Inquirer, ang mga pasahero ay inaalok ng mga kopya ng Inquirer Libre, isang libre, tabloid size, Tagalog na bersyon ng Inquirer, na available sa lahat ng istasyon. Noong 2014, nagsimula rin ang Pilipino Mirror sa pamamahagi ng mga libreng tabloid na pahayagan. ==Kaligtasan at seguridad== Ang linya ay palaging ipinakita ang sarili nito bilang isang ligtas na sistema upang maglakbay, na pinagtibay sa isang papel ng World Bank noong 2004 na inihanda ni Halcrow na naglalarawan sa pangkalahatang estado ng mga operasyon ng metro rail transit sa Maynila bilang "mabuti". Gayunpaman, sa mga nakalipas na taon matapos ang DOTr (dating DOTC) ang pumalit sa pagpapanatili ng sistema ng tren noong 2012, ang kaligtasan at pagiging maaasahan ng sistema ay pinag-uusapan, kung saan tinawag ito ng mga eksperto na "isang aksidenteng naghihintay na mangyari", at habang maraming insidente at aksidente ang naiulat sa pagitan ng 2012 at 2014, hindi ito naging hadlang sa mga commuter na patuloy na tumangkilik sa sistema. Ang gobyerno ng Pilipinas, samantala, ay patuloy na iginigiit na ang sistema ay ligtas sa pangkalahatan sa kabila ng mga insidente at aksidenteng iyon. Sa pang-araw-araw na sakay na humigit-kumulang 560,000 pasahero noong 2014, ang linya ay gumana nang higit sa disenyo nitong kapasidad na nasa pagitan ng 360,000 at 380,000 na pasahero bawat araw bago ang pandemya ng COVID-19. Operating over capacity mula 2004 hanggang 2019, inamin ng mga opisyal ng gobyerno na overdue na ang capacity at system upgrades, bagama't hindi kailanman kumilos ang DOTr sa maraming panukala sa pagpapalawak ng kapasidad ng mga pribadong may-ari. Sa kawalan ng malaking pamumuhunan sa pagpapabuti ng kaligtasan at pagiging maaasahan ng system, ang DOTr project management office ng linya ay nagsagawa ng pag-eksperimento sa at/o pagpapatupad ng iba pang mga solusyon upang mabawasan ang strain sa system, kabilang ang crowd management sa mga platform ng istasyon, ang iminungkahing pagpapatupad ng peak-hour express train service. Gayunpaman, ang ilan sa mga solusyong ito, tulad ng platform crowd management, ay hindi sikat sa mga pasahero. Para sa mga kadahilanang pangkaligtasan at seguridad, ang mga taong halatang lasing, baliw at/o nasa ilalim ng impluwensya ng mga kontroladong substance, mga taong may dalang nasusunog na materyales at/o mga pampasabog, at mga taong may dalang malalaking bagay o bagay na higit sa 1.5 metro (4.9 talampakan) ang taas at/o malawak ay ipinagbabawal na pumasok sa linya. Ang mga produkto sa mga lata ay ipinagbabawal din sa pagsakay, na binabanggit ang posibilidad ng mga gawang bahay na bomba na nakatago sa loob ng mga lata. Noong Hulyo 12, 2021, pinahintulutan ng operator ng riles ang mga pasahero na magdala ng mga alagang hayop sa loob ng linya, ngunit kailangang ilagay ang mga alagang hayop sa loob ng carrier bag bago sumakay ng tren. Noong 2000 at 2001, bilang tugon sa mga pambobomba sa Araw ng Rizal at mga pag- atake noong Setyembre 11, pinaigting ang seguridad sa linya. Kasunod ng isang insidente ng paninira noong Mayo 2021, ang mga security personnel na naka-deploy sa lahat ng mga istasyon sa linya ay nadagdagan mula 580 hanggang 750 at isang patrol car ang na-deploy para sa karagdagang seguridad. Ang Pambansang Pulisya ng Pilipinas ay mayroong espesyal na puwersa ng pulisya, at ang mga pulis na panseguridad na ibinigay ng mga pribadong kumpanya ay matatagpuan sa lahat ng mga istasyon. Lahat ng istasyon ay may head guard. Ang ilang mga istasyon ay maaaring mayroon ding naka-deploy na asong pang-amoy ng bomba na K9. Ginagamit din nito ang paggamit ng closed-circuit televisionsa loob ng lahat ng mga istasyon upang subaybayan ang mga kahina-hinalang aktibidad at upang tiyakin ang kaligtasan at seguridad sakay ng linya. Pinapayuhan din ang mga pasahero na mag-ingat sa mga magnanakaw, na maaaring samantalahin ang siksikan sa mga tren. Ang mga wanted na poster ay naka-post sa lahat ng istasyon upang matulungan ang mga commuter na makilala ang mga kilalang magnanakaw. ===Mga hakbang sa COVID-19=== Bilang tugon sa pandemya ng COVID-19, ang linya ay gumana sa isang limitadong kapasidad nang ipagpatuloy ang mga operasyon ng pampublikong transportasyon noong Hunyo 1, 2020 pagkatapos ng tatlong buwang lockdown na nagpahinto sa mga operasyon ng pampublikong sasakyan. Naging mandatory ang paggamit ng face mask (at kalaunan, face shields ) simula noong ipagpatuloy ang operasyon noong Hunyo 2020. Ang paggamit ng face shield kalaunan ay hindi na mandatory sa pampublikong sasakyan noong Nobyembre 2021, maliban kung ang isang lugar ay nasa ilalim ng dalawang pinakamataas na antas ng sistema ng antas ng alerto. Pagdistansya sa lipunanipinatupad din ang mga hakbang. Mula noong Marso 1, 2022, ang lahat ng mga linya ng tren, kabilang ang MRT Line 3 ay gumagana nang buong kapasidad dahil sa pagbaba ng Kalakhang Maynila sa pinakamababa sa limang antas ng alert level system. Bilang karagdagan, ang pakikipag-usap sa ibang mga pasahero at pagsagot sa mga tawag sa telepono ay ipinagbabawal sa linya. Ang patakaran ay ipinatupad din sa lahat ng mga linya ng tren at mga anyo ng pampublikong sasakyan. Ang mga tren ay regular na dinidisimpekta kapag ang tren ay dumating sa isang terminal. Tumatagal ng limang minuto para ma-disinfect ang isang tren. ==Ridership== Ang orihinal na idinisenyong sakay ng linya ay 350,000, ngunit sa paglipas ng mga taon, dumoble ang bilang mula 450,000 araw-araw na pasahero noong 2006–2007 hanggang 490,000 na pasahero noong 2008 at hanggang 500,000 na pasahero mula 2010 hanggang 2012, na may 06 na rekord na umabot sa 06. mula 2012 hanggang 2013, bago bumaba sa 560,000 noong 2014. Ang mataas na sakay ng linya ay dahil sa oras na nauubos kapag bumibiyahe sa pamamagitan ng EDSA, gayundin ang bilis ng mga tren na umaabot hanggang 60 kilometro bawat oras (37 milya kada oras), at koneksyon sa Kalakhang Maynila. Ang mga pangunahing hub ng transportasyon, mga linya ng riles, at mga distrito ng sentral na negosyo, na nagreresulta sa isang pinababang oras ng paglalakbay sa pag-commute at pagtaas ng mga sakay. Ang araw-araw na sakay ng linya ay maaaring umabot ng hanggang 300,000 hanggang 500,000 na mga pasahero mula 2012 hanggang 2016, sa kabila ng hindi magandang maintenance at mahabang linya, na naging dahilan upang ilunsad ng gobyerno ang mga serbisyo ng bus, na kilala bilang MRT Bus, sa paligid ng mga istasyon nito, upang magsilbing alternatibo para sa 900,000 sa 1 milyong pasahero. Bilang karagdagan sa tumataas na pang-araw-araw na sakay na patuloy na lumalampas sa idinisenyong kapasidad ng linya, at habang ang gobyerno ay patuloy na nagpapatupad ng proyekto ng pagpapalawak ng kapasidad ng linya ng metro, nilalayon nitong maabot ang sakay ng 800,000 araw-araw na pasahero dahil ang lahat ng mga bagong tren mula sa China ay magiging idinagdag sa kasalukuyang fleet nito. Bumaba ang ridership noong 2015, na may average na pang-araw-araw na 327,314 na mga pasahero, na mas mababa kaysa sa 2014 na rekord na 464,871 araw-araw na mga pasahero sa karaniwan. Bahagyang tumaas ang sakay noong 2016, na may average na pang-araw-araw na 370,036 na pasahero, at ang pinakamataas na naitala na pang-araw-araw na sakay na 517,929 noong Disyembre ng taong iyon. Gayunpaman, nagsimulang bumaba ang ridership noong 2017 dahil sa hindi magandang maintenance at araw-araw na pagkasira. Patuloy na bumaba ang bilang ng mga sakay hanggang 2018 at 2019, hanggang sa naitala ang makabuluhang pagbaba ng mga sakay noong 2020 dahil sa mga limitasyon sa kapasidad na dala ng pandemya ng COVID-19, na nagsisilbi sa 70,000 hanggang 150,000 na mga pasahero araw-araw. Dati itong nagsilbi sa halos 40,000 pasahero noong Hunyo 2020, at 150,000 pasahero noong Enero 2021. Hanggang Pebrero 2022, ang linya ay umaandar sa limitadong kapasidad bago alisin ang mga limitasyon sa kapasidad pagsapit ng Marso 1, 2022. Bahagyang tumaas ang mga sakay noong 2021, na nagseserbisyo sa 136,935 araw-araw na mga pasahero sa karaniwan at 45,675,884 na mga pasahero sa kabuuan ng parehong taon, dahil sa tumaas na kapasidad noong Nobyembre 2021. Sa kasalukuyan, ang linya ay nagsisilbi sa 340,000 hanggang 350,000 na pasahero, habang tumatakbo araw-araw, maximum na bilis na hanggang 60 kilometro bawat oras (37 milya bawat oras) at tumatakbo sa isang headway na 3.5 hanggang 4 na minuto, mula sa nakaraang 30 kilometro bawat oras (19 milya bawat oras) sa isang headway na 8 hanggang 10 minuto. Noong Abril 1, 2022, naserbisyuhan ng linya ang 309,225 na mga pasahero, na minarkahan ang unang pagkakataon na ang mga sakay ay umabot sa markang 300,000-pasahero mula nang magsimula ang pandemya ng COVID-19. Sa pagkumpleto ng proyektong rehabilitasyon at sa pagpapatupad ng mga libreng sakay, tinatayang 400,000 pasahero ang gagamit ng linya, na higit sa orihinal na idinisenyong kapasidad na 350,000 pasahero, kahit na ang pagpapakilala ng mga set ng tren na may apat na kotse ay magpapalaki sa disenyo. kapasidad ng linya. Mula Marso 28 hanggang Mayo 23, 2022, kabuuang 15,381,945 na pasahero ang sumakay sa linya. Nagtala rin ito ng daily average na 295,807 pasahero sa parehong panahon. ===Statistics=== <section begin="daily-average-chart" />{{Graph:Chart | width = 750 | height = 200 | legend = Legend | xAxisTitle = | yAxisTitle = Pang-araw-araw na average na sakay | xAxisAngle = -40 | xType = petsa | xAxisMax = 1652086800000 | y1Title = Pang-araw-araw na average na sakay | y2Title = Pinakamataas na sakay sa isang araw | type = line | xGrid = y | yGrid = y | x = 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2021, 2022 | y1 = 23057, 109449, 250728, 282993, 312043, 338431, 356673, 374436, 395806, 413220, 419728, 424041, 439906, 481918, 487696, 464871, 327314, 370036, 388233, 289654, 270794, 121839, 136935, | y2 = 39760, 296969, 391187, 417059, 438809, 452926, 465203, 488733, 539813, 527530, 560637, 552509, 577015, 622880, 621913, 614807, 455164, 517929, 506001, 390325, 359447, 324803, 223739, | colors = #003A8C, #00844E | showSymbols = 1.5 | symbolsShape = dot | vAnnotatonsLine = 2000, 2012, 2015, 2019, 2020 | vAnnotatonsLabel = Buong operasyon, Pagbabago ng tagapagbigay ng pagpapanatili, Pagtaas ng pamasahe, Pagbabalik ng Sumitomo, Simula ng pandemya ng COVID-19 }}<section end="daily-average-chart" /> <section begin="yearly-total-chart" />{{Graph:Chart | width = 750 | height = 200 | legend = Legend | xAxisTitle = | yAxisTitle = Annual ridership | xAxisAngle = -40 | xType = petsa | xAxisMax = 1652086800000 | y1Title = Annual ridership | type = line | xGrid = y | yGrid = y | x = 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2021, 2022 | y1 = 398916, 39401465, 90262148, 102443564, 112647474, 122512169, 128758894, 135171387, 142886057, 149585563, 151521764, 153078770, 158806049, 174454146, 176058278, 167818336, 118160484, 133952890, 140152161, 104275362, 96932972, 31799959, 45675884, | colors = #B9152A | showSymbols = 1.5 | symbolsShape = dot | vAnnotatonsLine = 2000, 2012, 2015, 2019, 2020 | vAnnotatonsLabel = Buong operasyon, Pagbabago ng tagapagbigay ng pagpapanatili, Pagtaas ng pamasahe, Pagbabalik ng Sumitomo, Simula ng pandemya ng COVID-19 }}<section end="yearly-total-chart" /> {| class="wikitable" |+ Key |- | style="background-color:#ddffdd" |† |Pinakamataas na naitalang ridership |} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 90%;" |- ! Taon ! Pang-araw-araw na average<ref name="MRT3 Ridership" /> ! Taunang ridership<ref name="MRT3 Ridership" /> ! Pinakamataas na sakay sa isang araw<ref name="MRT3 Ridership" /> |- | 1999{{efn|group=lower-alpha|Data from Disyembre 16 to 31, 1999.}} | 23,057 | 368,916 | 39,760 ({{dts|1999|12|23}}) |- | 2000 | {{Increase}} 109,449 | {{Increase}} 39,401,465 | 296,969 ({{dts|2000|12|22}}) |- | 2001 | {{Increase}} 250,728 | {{Increase}} 90,262,148 | 391,187 ({{dts|2001|12|14}}) |- | 2002 | {{Increase}} 282,993 | {{Increase}} 102,443,564 | 417,059 ({{dts|2002|07|01}}) |- | 2003 | {{Increase}} 312,043 | {{Increase}} 112,647,474 | 438,809 ({{dts|2003|12|19}}) |- | 2004 | {{Increase}} 338,431 | {{Increase}} 122,512,169 | 452,926 ({{dts|2004|12|16}}) |- | 2005 | {{Increase}} 356,673 | {{Increase}} 128,758,894 | 465,203 ({{dts|2005|09|07}}) |- | 2006 | {{Increase}} 374,436 | {{Increase}} 135,171,387 | 488,733 ({{dts|2006|12|15}}) |- | 2007 | {{Increase}} 395,806 | {{Increase}} 142,886,057 | 539,813 ({{dts|2007|12|21}}) |- | 2008 | {{Increase}} 413,220 | {{Increase}} 149,585,563 | 527,530 ({{dts|2008|10|15}}) |- | 2009 | {{Increase}} 419,728 | {{Increase}} 151,521,764 | 560,637 ({{dts|2009|09|15}}) |- | 2010 | {{Increase}} 424,041 | {{Increase}} 153,078,770 | 552,509 ({{dts|2010|10|15}}) |- | 2011 | {{Increase}} 439,906 | {{Increase}} 158,806,049 | 577,015 ({{dts|2011|10|14}}) |- | 2012 | {{Increase}} 481,918 | {{Increase}} 174,454,146 | style="background-color:#ddffdd" | 622,880 ({{dts|2012|08|17}}) † |- | 2013 | style="background-color:#ddffdd" | {{Increase}} 487,696 † | style="background-color:#ddffdd" | {{Increase}} 176,058,278 † | 621,913 ({{dts|2013|10|25}}) |- | 2014 | {{decrease}} 464,871 | {{decrease}} 167,818,336 | 614,807 ({{dts|2014|02|14}}) |- | 2015 | {{decrease}} 327,314 | {{decrease}} 118,160,484 | 455,164 ({{dts|2015|02|25}}) |- | 2016 | {{Increase}} 370,036 | {{Increase}} 133,952,890 | 517,929 ({{dts|2016|12|16}}) |- | 2017 | {{Increase}} 388,233 | {{Increase}} 140,152,161 | 506,001 ({{dts|2017|02|10}}) |- | 2018 | {{decrease}} 289,654 | {{decrease}} 104,275,362 | 390,325 ({{dts|2018|01|12}}) |- | 2019 | {{decrease}} 270,794 | {{decrease}} 96,932,972 | 359,447 ({{dts|2019|01|25}}) |- | 2020 | {{decrease}} 121,839{{efn|group=lower-alpha|name=pandemicridership|Malaki ang pagbaba ng sumasakay dahil sa COVID-19 pandemic sa Pilipinas.}} | {{decrease}} 31,799,959{{efn|group=lower-alpha|name=pandemicridership}} | 324,803 ({{dts|2020|01|24}}) |- | 2021 | {{Increase}} 136,935 | {{Increase}} 45,675,884 | 223,739 ({{dts|2021|12|23}}) |} == Paghahanay == Ang Linyang Dilaw ay nakahanay sa [[EDSA]] ng [[Daang Sirkumperensiyal Blg. 4]]. Tumutuloy ang linya pagkatapos ng huling hinto nito sa Abenida North, at nagtatapos malapit sa Linyang Dilaw. == Mapa at mga estasyon == {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! rowspan="2" width="160px" | Pangalan ! colspan="2" | Distansya (km) ! rowspan="2" width="220px" | Mga linyang paglilipatan ! rowspan="2" width="125px" | Lokasyon |- ! width="135px" | Sa pagitan ng mga istasyon ! width="135px" | Mula sa North Avenue |- | ''[[Estasyon ng North Avenue (LRT)|North Triangle Common Station]]'' | — | — | {{rint|manila|1}} [[Unang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linyang Berde]] <br/> {{rint|manila|7}} ''[[Ikapitong Linya ng Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila|Linyang Pula]]'' <br/> {{rint|manila|9}} ''[[Metro Manila Subway Line 9|Metro Manila Subway]]'' | rowspan="6" | [[Lungsod Quezon]] |- | [[Estasyong North Avenue (Ika-3 Linya)|North Avenue]] | — | 0.000 | rowspan="1" {{n/a|wala}} |- | [[Estasyong Quezon Avenue (Ika-3 Linya)|Quezon Avenue]] | 1.200 | 1.200 | {{rint|manila|9}} ''[[Metro Manila Subway Line 9|Metro Manila Subway]]'' |- | [[Estasyon ng GMA–Kamuning|GMA–Kamuning]] | 1.000 | 2.200 | rowspan="1" {{n/a|wala}} |- | [[Estasyong Araneta Center-Cubao (Ika-3 Linya)|Araneta Center–Cubao]] | 1.900 | 4.100 | {{rint|manila|2}} [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linyang Bughaw]] |- | [[Estasyon ng Santolan–Annapolis (MRT)|Santolan–Annapolis]] | 1.500 | 5.600 | rowspan="1" {{n/a|wala}} |- | [[Estasyong Ortigas (Ika-3 Linya)|Ortigas]] | 2.300 | 7.900 | {{rint|manila|4}} ''[[MRT Line 4 (Metro Manila)|MRT Line 4]]'' | rowspan="3" | [[Mandaluyong]] |- | [[Estasyong Shaw Boulevard|Shaw Boulevard]] | 0.800 | 8.700 | rowspan="2" {{n/a|wala}} |- | [[Estasyong Boni|Boni]] | 1.000 | 9.700 |- | [[Estasyong Guadalupe|Guadalupe]] | 0.800 | 10.500 | {{rint|manila|5}} ''[[Makati Intra-city Subway]]'' | rowspan="4" | [[Makati]] |- | [[Estasyong Buendia|Buendia]] | 2.000 | 12.500 | rowspan="1" {{n/a|wala}} |- | [[Estasyong Ayala|Ayala]] | 0.950 | 13.450 | {{rint|manila|5}} ''[[Makati Intra-city Subway]]'' |- | [[Estasyong Magallanes|Magallanes]] | 1.200 | 14.650 | {{rint|manila|pnr}} [[Linyang Metro Commuter ng PNR]] sa pamamagitan ng [[Estasyong daangbakal ng EDSA|EDSA]] |- | {{stn|Taft Avenue}} | 2.050 | 16.700 | {{rint|manila|1}} [[Unang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linyang Berde]] sa pamamagitan ng [[Estasyong EDSA ng LRT|EDSA]] | [[Pasay]] |- ! colspan="5" | {{nobold|<small>Ang mga istasyon at sistema ng tren na naka-''italics'' ay nasa ilalim ng konstruksyon.</small>}} |} == Hinaharap == === Pagpapahaba ng Linyang Dilaw === Ang isang limang kilometrong pagpapahaba sa hilaga ng Linyang Dilaw papuntang Dugtungan ng Monumento sa [[Caloocan]], ay pinlano ngunit isinantabi upang bigyang daan ang pagpapalaki ng Linyang Lunti sa parehong ruta patungong Abenida North. === Paglilipat ng Operasyon sa Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila === Nais noon ng administrasyong Arroyo na ilipat ang operasyon ng linya sa [[Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila]] upang pag-isahin ang operasyon tatlong linya ng Maynila. Ngayon nais din itong gawin ng administrasyong Aquino sa pamamagitan ng pagbili nito ng mga interes ng mga pribadong kompanya upang mailipat na ito ng tuluyan sa gobyerno. == Talababa == <references group="lower-alpha"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga kawing panlabas == * [http://www.abs-cbnnews.com/storypage.aspx?StoryId=106774, www.abs-cbnnews, LRT-MRT loop construction to start in May]{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kategorya:Biyaheng daang-bakal sa Kalakhang Maynila]] hi7qqh3cjr0e7mma07jupdzwgq38kmz 0 229034 2214859 2204601 2026-07-06T13:35:26Z Niqkscribewondersandwise 142118 2214859 wikitext text/x-wiki {{short description|Telenobelang pambata sa Brasil}} {{Infobox television |italic_title= Carrossel |name= Carrossel |image= Carrossel logo SBT.png |image_size= |image_upright= |image_alt= |alt= |image_class= |caption= |alt_name= |native_name= |genre= Telenobelang pambata<br>[[Komedya]]<br>[[Drama]] |creator= Íris Abravanel |based_on= ''Carrusel (1989)'' |inspired_by= ''Jacinta Pichimahuida, la Maestra que no se Olvida'' ni Abel Santa Cruz |developer= |writer= |screenplay= |story= |director= Reynaldo Boury |creative_director= |starring= Rosanne Mulholland<br>Larissa Manoela<br>Jean Paulo Campos<br>Maisa Silva |theme_music_composer= |music= |open_theme= ''Carro-céu'' nina Yudi Tamashiro at Priscilla Alcantara |end_theme= ''Carro-céu'' nina Yudi Tamashiro at Priscilla Alcantara |composer= |country= [[Brasil]] |language= [[Wikang Portuges|Portuges]] |num_seasons= |num_series= |num_episodes= 310<br>252 (Bersyong internasyonal) |executive_producer= |producer= |location= |cinematography= |editor= |camera= |runtime= 60 |company= |studio= |distributor= |budget= |network= [[SBT]] |channel= |first_aired= 21 Mayo 2012 |released= |last_aired= 26 Hulyo 2013 |related=}} {{italic title}} Ang '''''Carrossel''''' ay isang telenobelang pambata sa [[Brasil]] na ipinalabas sa [[SBT]] mula 21 Mayo 2012 hanggang 26 Hulyo 2013. == Mga Tauhan == * Rosanne Mulholland bilang Helena Fernandes * Larissa Manoela bilang Maria Joaquina Medsen * Jean Paulo Campos bilang Cirilo Rivera * Maisa Silva bilang Valéria Ferreira * Nicholas Torres bilang Jaime Palillo * Stefany Vaz bilang Carmem Carrilho * Gustavo Daneluz bilang Mário Ayala * Guilherme Seta bilang Davi Rabinovich * Thomaz Costa bilang Daniel Zapata * Lucas Santos bilang Paulo Guerra * Matheus Ueta bilang Kokimoto Mishima * Léo Belmonte bilang Jorge Cavalieri * Ana Vitória Zimmermann bilang Marcelina Guerra * Fernanda Concon bilang Alícia Gusman * Aysha Benelli bilang Laura Gianolli * Konstantino Atan bilang Adriano Ramos * Victória Diniz bilang Bibi Smith * Esther Marcos bilang Margarida Garcia * Noemi Gerbelli bilang Olívia Veider * Lívia Andrade bilang Suzana Bustamante * Fernando Benini bilang Firmino Gonçalves * Márcia de Oliveira bilang Graça * Gustavo Wabner bilang Renê Magalhães * Ilana Kaplan bilang Matilde == Internasyonal na pagsasahimpapawid == Ipinalabas ang ''Carrossel'' sa [[Pilipinas]] sa [[Telenovela Channel]] mula 23 Oktubre 2017 hanggang 9 ng Oktubre 2018.<ref>{{cite web |title= Carrosel Pilot Episode Airs October 23, 2017 |date= 20 Oktubre 2017 |url=http://telenovelachannel.com/2017/10/carrosel-pilot-episode-airs-october-23-2017/ |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113153823/http://telenovelachannel.com/2017/10/carrosel-pilot-episode-airs-october-23-2017/ |archive-date= 13 Nobyembre 2017 |access-date= 21 Abril 2026 }}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Drama]] [[Kategorya:Mga serye sa telebisyon mula sa Brazil]] {{stub}} 5gv8j82unjmv7s9qfonmwed2flbmfpy 0 229177 2214977 1568799 2026-07-07T07:15:53Z Jojit fb 38 ni-redirect na lamang sa kaugnay na artikulo dahil walang sapat na impornasyon sa matagal na panahon 2214977 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Doraemon]] 7be0yvbzq7wtd2xd4wuvqvxmd9ktlzs 0 269608 2214978 1942996 2026-07-07T07:19:38Z Jojit fb 38 ni-redirect na lamang sa kaugnay na artikulo dahil walang sapat na impornasyon sa matagal na panahon 2214978 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Talaan ng mga estasyon ng Pambansang Daambakal ng Pilipinas]] 0f3jsk83pitm5ybpp2u4d6ptqhi9zao 0 275667 2214969 2214570 2026-07-07T06:04:36Z ListeriaBot 79921 Wikidata list updated [V2] 2214969 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox | name = Mustelidae | image = WEASEL.JPG | image_caption = [[Long-tailed weasel]] | fossil_range = | taxon = Mustelidae | authority = [[Johann Fischer von Waldheim|G. Fischer de Waldheim]], 1817 | type_genus = ''[[Mustela]]'' | type_genus_authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | subdivision_ranks = [[Pamilya (biyolohiya)|Subfamilies]] | subdivision = [[Lutrinae]] (otters)<br /> [[Melinae]] (European badgers)<br /> [[Mellivorinae]] (honey badgers)<br /> [[Taxidiinae]] (American badgers)<br /> [[Mustelinae]] (weasels, tayra, wolverines, martens, polecats)<br /> }} Ang '''Mustelidae''' (mula sa [[Latin]] ''mustela'', weasel) ay isang pamilya ng mga carnivorous mammals, kabilang ang weasels, badgers, oters, martens, mink, at wolverines, bukod sa iba pa. Ang mga mustelids ay magkakaiba at ang pinakamalaking pamilya sa [[Carnivora]]. Ang panloob na pag-uuri ay pinagtatalunan pa rin, na may mga karibal na panukala na naglalaman ng dalawa at walong subfamily. Ang isang pag-aaral, na inilathala noong 2008, ay tumutukoy sa pangalawang pamilyang Mustelinae, at nagpapahiwatig na ang Mustelidae ay binubuo ng apat na pangunahing mga klado at tatlong mas maliit na mga lineage. == Mga genus == {{Wikidata list|sparql= SELECT ?item (concat("''[[", ?taxonname, "]]''") as ?taxonLink) (concat("[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=", ?msw, " Mammal Species of the World]") as ?mswLink) WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q16521 ; wdt:P105 wd:Q34740 ; wdt:P171* wd:Q25437 ; wdt:P225 ?taxonname . optional { ?item wdt:P959 ?msw . } } |columns=P18:Larawan,?taxonLink:Genus,P1843:Ibang tawag,?mswLink:MSW |section= |min_section=3 |sort=P225 |links=text |thumb=128 |autolist=fallback }} {| class='wikitable sortable' ! Larawan ! Genus ! Ibang tawag ! MSW |- | | ''[[Amblonyx]]'' | | |- | | ''[[Anahyster]]'' | | |- | [[Talaksan:Zagreb Zoo small-clawed otter 01.jpg|center|128px]] | ''[[Aonyx]]'' | da:Fingerodder<br/>en:Small-clawed otter<br/>hr:Beznokte vidre<br/>th:นากไร้เล็บ<br/>th:นากเล็ก<br/>tr:Parmaklı samur<br/>zh:小爪水獺屬 | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001077 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Arctomeles]]'' | | |- | [[Talaksan:Arctonyx collaris - Sterndale.jpg|center|128px]] | ''[[Arctonyx]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001135 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Eira barbara.jpg|center|128px]] | ''[[Eira]]'' | de:Tayra<br/>en:Tayra<br/>es:Irará<br/>nl:Tayra<br/>pt:Irara | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001143 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Sea otter cropped.jpg|center|128px]] | ''[[Enhydra]]'' | zh:沼菊属<br/>fr:Enhydre | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001089 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Enhydrictis galictoides.JPG|center|128px]] | ''[[Enhydrictis]]'' | | |- | | ''[[Ferinestrix]]'' | | |- | [[Talaksan:Galictis.jpg|center|128px]] | ''[[Galictis]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001154 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Grison]]'' | | |- | | ''[[Grisonella]]'' | | |- | [[Talaksan:Gulo gulo 03.jpg|center|128px]] | ''[[Gulo]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001165 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Gymnopus]]'' | | |- | | ''[[Helictis]]'' | | |- | | ''[[Howellictis]]'' | | |- | [[Talaksan:Spotted-necked otter 1.jpg|center|128px]] | ''[[Hydrictis]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001094 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Striped polecat.jpg|center|128px]] | ''[[Ictonyx]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001173 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Isolalutra]]'' | | |- | [[Talaksan:LutraCanadensis fullres.jpg|center|128px]] | ''[[Lontra]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001096 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Fischotter Lutra lutra1.jpg|center|128px]] | ''[[Lutra]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001111 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Lutragale]]'' | | |- | [[Talaksan:Mink.jpg|center|128px]] | ''[[Lutreola]]'' | | |- | | ''[[Lutronectes]]'' | | |- | [[Talaksan:Martes martes crop.jpg|center|128px]] | ''[[Martes]]'' | fr:Martres<br/>fr:Martes | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001203 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Meles (Genus).jpg|center|128px]] | ''[[Meles]]'' | de:Europäische Dachse<br/>en:European Badgers<br/>fr:Blaireau européen<br/>lt:Barsukas<br/>lv:Eirāzijas āpši<br/>pt:Texugo-europeu | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001275 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Melivora]]'' | | |- | [[Talaksan:Burmese ferret badger.png|center|128px]] | ''[[Melogale]]'' | en:Ferret-badger<br/>th:หมาหริ่ง<br/>th:หมาหรึ่ง<br/>tr:Güneş porsukları<br/>sl:sončni jazbec | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001306 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Mustela species mosaic.jpg|center|128px]] | ''[[Mustela]]'' | sl:podlasica | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001325 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Mydeus]]'' | | |- | [[Talaksan:I Am Weasel (15483000477).jpg|center|128px]] | ''[[Neogale]]'' | | |- | [[Talaksan:American mink geograph.co.uk 2083077.jpg|center|128px]] | ''[[Neovison]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001482 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Oaxacagale]]'' | | |- | | ''[[Paraonyx]]'' | | |- | [[Talaksan:Fishers (14584727897).jpg|center|128px]] | ''[[Pekania]]'' | | |- | | ''[[Poecilictis]]'' | | |- | [[Talaksan:Whitenapedweasellg2.jpg|center|128px]] | ''[[Poecilogale]]'' | af:Slangmuishond<br/>en:African Striped Weasel<br/>zh:白頸鼬<br/>zu:Nyengelezi | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001500 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Putorius]]'' | | |- | | ''[[Taxus]]'' | | |- | | ''[[Trichomanis]]'' | | |- | | ''[[Trocharion]]'' | | |- | | ''[[Ursitapus]]'' | | |- | [[Talaksan:Marbled polecat.jpg|center|128px]] | ''[[Vormela]]'' | de:Tigeriltis<br/>en:Marbled Polecat<br/>nl:Gevlekte Bunzing | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001514 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Zorilla]]'' | | |} {{Wikidata list end}} [[kategorya:Mustelidae|*]] patitx4pgthr12n07myjayqlqownbcg 0 283647 2214910 2211739 2026-07-06T23:31:42Z Aubreyjanev 159817 Nagdagdag ng impormasyon na may sanggunian 2214910 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:CAMLS2_usf.jpg|thumb|Center for Advanced Medical Learning and Simulation]] Ang '''Unibersidad ng Timog Florida''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''University of South Florida''), na kilala rin bilang '''USF''', ay isang pampublikong unibersidad sa  pananaliksik sa [[Tampa, Florida|Tampa]], [[Florida]], Estados Unidos. Ang USF ay miyembrong institusyon ng State University System of Florida. Itinatag noong 1956, ang USF ay ang ikaapat na pinakamalaking pampublikong unibersidad sa estado ng Florida.<ref name="UCF System Facts 2014-2015">{{cite web|title=UCF System Facts 2014-2015|url=http://www.usf.edu/pdfs/usf-facts-2014-15.pdf|website=University of South Florida|accessdate=August 5, 2015|format=PDF}}</ref> Bukod sa kampus sa Tampa, meron itong dalawang indipendiyenteng institusyon, ang USF St. Petersburg at USF Sarasota-Manatee.<ref name="About USF Overview">{{cite web|title=About USF Overview|url=http://www.usf.edu/about-usf/index.aspx|work=usf.edu|publisher=University of South Florida|accessdate=Hunyo 18, 2013}}</ref> Bawat institusyon ay magkakahiwalay na akreditado ng Southern Association of Colleges and Schools. Ang unibersidad ay tahanan ng 14 na mga kolehiyo, nag-aalok ng higit sa 80 ''undergraduate majors'' at higit sa 130 graduwadong programa.<ref name="USF Academics Overview">{{cite web|title=Academics Overview|url=http://www.usf.edu/academics/index.aspx|work=usf.edu|publisher=University of South Florida|accessdate=Hunyo 20, 2013}}</ref> Ang unibersidad ang may 50,000 na mag-aaral<ref>{{Cite web |title=University of South Florida |url=https://www.flbog.edu/university/university-of-south-florida/ |access-date=2026-07-06 |website=State University System of Florida |language=en-US}}</ref>. Bilang kasapi ng ''Association of American Universities'' (AAU), kabilang na ang USF sa isa sa mga nangungunang unibersidad sa larangan ng pananaliksik sa Hilagang Amerika<ref>{{Cite web |title=About USF {{!}} University of South Florida |url=https://www.usf.edu/about-usf/index.aspx |access-date=2026-06-16 |website=www.usf.edu}}</ref>. == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{coord|format=dms|display=title}} {{Stub|Edukasyon}} [[Kategorya:Mga pamantasan sa Estados Unidos]] fmmwkfkx5i9r5rpoam9kw8dhmaa8x5s 0 284884 2214927 2177708 2026-07-07T00:28:59Z Jojit fb 38 ni-redirect na lamang sa kaugnay na artikulo dahil walang sapat na impornasyon sa matagal na panahon 2214927 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Chile]] t4wsvowotq8odnu039u75mha6cll83u 0 293320 2214966 2143008 2026-07-07T05:46:25Z Julius Santos III 139725 /* */ 2214966 wikitext text/x-wiki {{Infobox country at games | NOC = TLS | NOCname = National Olympic Committee of East Timor (Pambansang Olimpikong Komite ng Silangang Timor) | oldcode = | year = 2019 | date = | games = Palaro ng Timog Silangang Asya | location = [[Pilipinas]] | competitors = 48 | sports = 10 | flagbearer = | officials = | gold = 0 | silver = 1 | bronze = 5 | rank = 11 | appearances = * <span style="color:#A0A0A0;">1977–2001</span> * [[Timor Leste sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2003|2003]] * [[Timor Leste sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2005|2005]] * [[Timor Leste sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2007|2007]] * [[Timor Leste sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2009|2009]] * [[Timor Leste sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2011|2011]] * [[Timor Leste sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2013|2013]] * [[Timor Leste sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2015|2015]] * [[Timor Leste sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2017|2017]] * [[Timor-Leste sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|2019]] * [[Timor-Leste sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|2021]] * [[Timor-Leste sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2023|2023]] * [[Timor-Leste sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|2025]] * ''[[Timor-Leste sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2027|2027]]'' * ''[[Timor-Leste sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2029|2029]]'' | seealso = | website = }} Lumahok ang '''[[Timor-Leste]] o Silangang Timor''' sa '''[[Palaro ng Timog Silangang Asya 2019]]''' (SEA Games) sa [[Pilipinas]] na nangyari mula 30 Nobyembre hanggang 11 Disyembre 2019. Nagpadala ang bansa ng pinakamaliit na delegasyon sa mga laro na may 48 mga atleta na nakikipagkumpitensya sa 10 [[palakasan]].<ref name="pscgrants">{{cite news |last1=Villar |first1=Joey |title=PSC grants assistance to Timorese |url=https://www.philstar.com/sports/2019/11/01/1965078/psc-grants-assistance-timorese |accessdate=1 Nobyembre 2019 |work=Philippine Star |date=1 Nobyembre 2019|language=Ingles}}</ref> Ang ''host'' o punong-abalang bansa sa pamamagitan ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas ay nagbigay ng kuwarto kung saan sila ay maglalagi at mga pasilidad sa pagsasanay para sa mga delegasyon na taga-Timor-Leste na inaasahang darating<ref>{{cite news |last1=Atencio |first1=Peter |title=Timor-Leste delegates earliest to arrive |url=http://manilastandard.net/mobile/article/308873 |accessdate=1 Nobyembre 2019 |work=Manila Standard |date=31 Oktubre 2019|language=Ingles}}</ref> pito hanggang sampung araw sa Pilipinas bago ang mga aktuwal na laro. Ang kabuuang delegasyon kabilang ang mga atleta ay 221 katao.<ref>{{Cite web|url=https://www.pna.gov.ph/articles/1085100|title=PH to field largest delegation in 30th SEA Games|last=|first=|date=|website=www.pna.gov.ph|language=Ingles|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2019-12-07}}</ref> == Mga paghahanda at pagtanggap == Sa ikalawang pagpupulong ng mga ''chef de mission'' sa [[Pasay|Lungsod ng Pasay]], Pilipinas na inorganisa ng Philippine South East Asian Games Organizing Committee (PHISGOC) noong Hulyo 2019, ang lahat ng mga bansa, na kasama sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2019, ay sumang-ayon sa pagiging punong-abala ng Pilipinas para sa SEA Games.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.espn.com/story/_/id/27166377/ph-sea-games-hosting-gets-full-support-other-member-countries|title=PH's SEA Games hosting gets full support from other member countries|date=2019-07-11|website=ESPN.com|language=en|access-date=2019-12-07|language=Ingles}}</ref> Sa pulong, ang Timor Leste (Silangang Timor) ay kinatawan ni Vicente C. Da Silva.<ref name=":0" /> Pagkatapos ng pulong, nagtungo sila sa [[Pampanga]] at [[New Clark City]] sa [[Tarlac]] upang suriin ang mga lugar kung saan gaganapin ang mga laro.<ref name=":0" /> Humingi ng tulong ang Silangang Timor mula sa Komisyon sa Isports ng Pilipinas para sa kanilang pangwakas na paghahanda sa SEA Games.<ref name="pscgrants" /> Sang-ayon sa Ehekutibong Direktor ng PHISGOC na si Tom Carrasco, naaprubahan ang kanilang kahilingan ng Tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas na si William "Butch" Ramirez<ref name="pscgrants" /> Tutulungan daw sila ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas sa kanilang mga titirhan habang nasa Pilipinas at bibigyan sila ng pahintulot na gamitin ang mga pasilidad nang walang bayad.<ref name="pscgrants" /> Tulad ng inaasahan, ang delegasyon ng Silangang Timor partikular ang koponan ng [[futbol]] ay nagsimulang dumating nang maaga noong 23 Nobyembre 2019.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.philstar.com/sports/2019/11/24/1971473/timor-leste-myanmar-footballers-suffer-logistical-nightmare-after-philippine-arrival-sea-games|title=Timor-Leste, Myanmar footballers suffer logistical nightmare after Philippine arrival for SEA Games|website=philstar.com|access-date=2019-12-07|language=Ingles}}</ref> Nang sila ay dumating, nagkaroon sila ng suliraning pang-lohistiko<ref name=":1" /> Naghintay ang koponan ng futbol ng Silangang Timor ng halos tatlong oras para makarating ang kanilang bus at sila ay napunta sa maling [[otel]].<ref>{{Cite web|url=https://www.scmp.com/sport/other-sport/article/3039328/sea-games-2019-training-street-sleeping-function-room-floors|title=Sleeping on floors, no proper food, training in the street: SEA Games chaos|date=2019-11-26|website=South China Morning Post|language=en|access-date=2019-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.foxsports.ph/sea-games/1051781/timor-leste-football-team-left-stranded-at-airport-taken-to-wrong-hotel-by-sea-games-2019-organisers-report/|title=Timor-Leste football team left stranded at airport, taken to wrong hotel by SEA Games 2019 organisers - Report|date=2019-11-23|website=FOX Sports Philippines|language=en-US|access-date=2019-12-07|archive-date=2019-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207064405/https://www.foxsports.ph/sea-games/1051781/timor-leste-football-team-left-stranded-at-airport-taken-to-wrong-hotel-by-sea-games-2019-organisers-report/|url-status=dead}}</ref> Isang araw pagkatapos ng pagdating ng delegasyon, ang [[Ispiker ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Ispiker ng Kapulungan ng Kinatawan]] at Tagapangulo ng PHISGOC na si [[Alan Peter Cayetano]] ay personal na humingi ng tawad sa mga atleta at mga tagapagsanay o ''[[Tagapagsanay (palakasan)|coach]]'' ng mga kalahok na bansa kabilang ang Silangang Timor, na naapektuhan ng mga abala na naranasan nila pagdating sa Pilipinas.<ref>{{Cite web|url=https://cnnphilippines.com/seagames/2019/11/25/cayetano-sorry-sea-games.html|title=Cayetano apologizes to teams affected by SEA Games ‘inconveniences’|website=cnn|language=en|access-date=2019-12-07|archive-date=2019-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207063710/https://cnnphilippines.com/seagames/2019/11/25/cayetano-sorry-sea-games.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2019/nov/27/southeast-asian-games-in-chaos-as-players-go-hungry-and-athletes-sleep-on-floor|title=Southeast Asian Games in chaos as players go hungry and athletes sleep on floor|last=Fonbuena|first=Carmela|date=2019-11-27|work=The Guardian|access-date=2019-12-07|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> Noong Disyembre 3, 2019, nasa huling puwesto pa rin ang Silangang Timor sa mga talaan ng medalya at wala silang nakuha kahit anumang medalya.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.foxsports.ph/sea-games/1053683/sea-games-2019-true-sportsmanship-from-hosts-philippines-as-they-cheer-for-timor-leste/|title=SEA Games 2019: True sportsmanship from hosts Philippines as they cheer for Timor-Leste|date=2019-12-03|website=FOX Sports Philippines|language=en-US|access-date=2019-12-07|archive-date=2019-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207063952/https://www.foxsports.ph/sea-games/1053683/sea-games-2019-true-sportsmanship-from-hosts-philippines-as-they-cheer-for-timor-leste/|url-status=dead}}</ref> Napansin ito ng mga Pilipinong [[netizen]] at inanyayahan ang publiko na suportahan at magsaya para sa Silangang Timor na sinasalamin ang tema ng SEA Games ng 2019, na "''We win as one''!" ("Manalo tayo bilang isa!")<ref name=":2" /><ref>{{Cite web|url=https://sports.inquirer.net/376359/filipinos-cheer-for-timor-leste-in-sea-games-2019|title=Filipinos cheer for Timor Leste in SEA Games 2019|last=Arcadio|first=Ryan|website=sports.inquirer.net|language=en|access-date=2019-12-07}}</ref> Nagpapasalamat ang mga delegado ng Silangang Timor para sa suportang kanilang natatanggap mula sa mga Pilipino.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.sunstar.com.ph//article/1835105|title=Timor Leste delegates thankful for Filipinos’ support|last=Saberon-Abalayan|first=Marianne L.|date=2019-12-05|website=Sunstar|language=English|access-date=2019-12-07|archive-date=2019-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206153102/https://www.sunstar.com.ph/article/1835105|url-status=dead}}</ref> Isang opisyal ng pederasyon ng [[Taekwondo|taekwando]] sa Silangang Timor na si Alexandrino da Costa ang nagsabi na “''It’s not about just winning but how we can make friendly relations between our countries through sports.''” ("Hindi ito tungkol sa pagkapanalo lamang ngunit kung paano tayo magkaroon ng mapagkaibigang relasyon sa pagitan ng ating mga bansa sa pamamagitan ng palakasan."<ref name=":3" /> ==Pagsali== Noong December 8, 2019, nanalo ang taga-Silangang Timor na atleta na si Imbrolia De Araujo Dos Reis Amorin ng [[tanso]]ng medalya nang siya ay napunta sa ikatlong puwesto sa 57 kg na dibisyon para sa mga babae ng taekwondo.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.spin.ph/multisport/sea-games/imbrolia-de-araujo-dos-reis-amorin-timor-leste-bronze-sea-games-2019-a795-20191209|title=Taekwondo jin turns emotional after winning Timor Leste's first medal|date=2019-12-08|website=Spin.ph|language=en|access-date=2019-12-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.foxsportsasia.com/sea-games/1208065/watch-philippines-fans-cheer-timor-leste-amorin-imbrolia-araujo-dos-reis-taekwondo-wins-her-first-sea-games-2019-medal/|title=WATCH: Philippines fans cheer for Timor-Leste athlete as she wins her first SEA Games 2019 medal|date=2019-12-08|website=FOX Sports Asia|language=en-US|access-date=2019-12-09|archive-date=2019-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209040743/https://www.foxsportsasia.com/sea-games/1208065/watch-philippines-fans-cheer-timor-leste-amorin-imbrolia-araujo-dos-reis-taekwondo-wins-her-first-sea-games-2019-medal/|url-status=dead}}</ref> Sa parehong araw, nanalo din ng tansong medalya ang mga boksingero taga-Silangang Timor na sina Jose Barreto Quintas Da Silva (sa dibisyong ''flyweight'') at Frederico Soares Sarmento (sa dibisyong ''light heavyweight'').<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/718407/timor-leste-finally-wins-first-sea-games-medal/story/|title=Timor Leste finally wins first SEA Games medal|website=GMA News Online|language=en-US|access-date=2019-12-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sports.inquirer.net/378032/timor-leste-finally-gets-its-first-medal-in-2019-sea-games|title=Timor Leste finally gets its first medal in 2019 SEA Games|last=Flores-Colina|first=Celest|website=sports.inquirer.net|language=en|access-date=2019-12-09}}</ref> ==Buod ng medalya== ===Medalya ayon sa laro=== {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center;" !colspan=5|Medalya ayon sa palakasan |- ! width=120|Palakasan !scope="col" width=30 style="background:#F7F6A8;"|{{gold1}} !scope="col" width=30 style="background:#DCE5E5;"|{{silver2}} !scope="col" width=30 style="background:#FFDAB9;"|{{bronze3}} ! width=30|Kabuuan |- | align="left" |[[Swimming sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Akwatikang Paglangoy]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|[[Archery sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Pamamana]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|[[Arnis sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Arnis]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|[[Athletics sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Atletika]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|[[Basketball sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Basketbol]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|[[Billiards sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Bilyar]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|[[Bowling sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Bowling]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|[[Boxing sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Boksing]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |2 |'''2''' |- |align=left|[[Chess sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Ahedres]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|[[Cycling sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Pagbibisikleta]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|[[Dancesport sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Sayaw na pang-isport]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|[[Duathlon sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Duatlon]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|[[Esports sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Esports]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|[[Figure skating sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Pag-iskeyt sa yelo]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|[[Fencing sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Eskrima]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|[[Floorball sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Floorball]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|[[Football sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Futbol]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|[[Golf sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Golp]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|[[Gymnastics sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Gimnasiya]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 | '''0''' |- |align=left|[[Beach handball sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Beach Handball]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|[[Ice hockey sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Hockey na Pang-yelo]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 | '''0''' |- |align=left|[[Indoor hockey sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Hockey na Panlooban]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|[[Judo sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Judo]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|Ju-jitsu | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|Karate | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 | '''0''' |- |align=left|[[Lawn bowls sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Lawn Bowls]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 | '''0''' |- |align=left|[[Muaythai sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Muaythai]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 | '''0''' |- |align=left|[[Modern pentathlon sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Makabagong pentatlon]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|[[Netball sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Netball]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|[[Obstacle racing sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Karerahang may balakid o ''obstacle'']] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|[[Pencak silat sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Pencak Silat]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 | '''0''' |- |align=left|[[Polo sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Polo]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|Pagsasagwan | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|[[Rugby sevens sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Rugby sevens]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|Paglalayag | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 | '''0''' |- |align=left|[[Sambo sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Sambo]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|[[Sepak takraw sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Sepak Takraw]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|[[Shooting sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Pamamaril]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|[[Skateboarding sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Skateboarding]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|Soft tennis | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|[[Softball sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Sopbol]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|Squash | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|[[Surfing sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Surfing]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|[[Table tennis sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Tenis na Pang-mesa]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|[[Taekwondo sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Taekwondo]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |1 | style="background:#FFDAB9;" |3 |'''4''' |- |align=left|[[Tennis sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Tenis]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|[[Triathlon sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Triatlon]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 | '''0''' |- |align=left|[[Volleyball sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Balibol]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|Wakeboarding | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|[[Weightlifting sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Pagbubuhat ng bigat]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|[[Wrestling sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Pagbubuno]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |align=left|[[Wushu sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|Wushu]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 | '''0''' |- |-class="sortbottom" ! Kabuuan || 0 || 1 || 5 || 6 |} ===Medal ayon sa araw=== {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center;" |- style="background:#efefef;" !colspan=6|'''Medals ayon sa petsa''' |- ! width=30 |'''Day''' ! width=90 |'''Date''' ! width=30 style="background:#F7F6A8;" | {{gold1}} ! width=30 style="background:#DCE5E5;" | {{silver2}} ! width=30 style="background:#FFDAB9;" | {{bronze3}} ! width=30 |'''Kabuuan''' |- |<nowiki>1</nowiki> |1 Disyembre | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |<nowiki>2</nowiki> |2 Disyembre | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |<nowiki>3</nowiki> |3 Disyembre | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |<nowiki>4</nowiki> |4 Disyembre | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |<nowiki>5</nowiki> |5 Disyembre | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |<nowiki>6</nowiki> |6 Disyembre | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |<nowiki>7</nowiki> |7 Disyembre | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |<nowiki>8</nowiki> |8 Disyembre | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |1 |'''1''' |- |<nowiki>9</nowiki> |9 Disyembre | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |1 | style="background:#FFDAB9;" |4 |'''5''' |- |<nowiki>10</nowiki> |10 Disyembre | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- |<nowiki>11</nowiki> |11 Disyembre | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |- !colspan="2"|'''Kabuuan''' || '''0''' || '''1''' || '''5''' ||'''6''' |- {{Col-end}} ===Mga medalista=== <small>''Sanggunian: websayt ng SEA Games 2019''.</small><ref>{{Cite web|url=https://www2.2019seagames.com/results/|title=Results – SEA Games PH 2019|language=en-US|access-date=2019-12-10|archive-date=2019-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220085805/https://www2.2019seagames.com/results/|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%" |- ! width="50"|Medalya ! width="300"|Pangalan ! width="150"|Isport ! width="250"|Kaganapan ! width="80"|Petsa |- | {{silver medal}} || Ana Da Costa Da Silva || Taekwondo || Mga kababaihan na nasa ilalim ng 46kg (''fin'') || 9 Disyembre |- | {{bronze medal}} || Imbrolia De Araujo Dos Reis Amorin || Taekwondo || Mga kababaihan na nasa ilalim ng 57kg (''feather'') || 8 Disyembre |- | {{bronze medal}} || Jose Barreto Quintas da Silva || Boksing ||''Flyweight'' sa dibisyon ng mga kalalakihan || 9 Disyembre |- | {{bronze medal}} || Frederico Soares Sarmento || Boksing ||''Light heavyweight'' sa dibisyon ng mga kalalakihan || 9 Disyembre |- | {{bronze medal}} || Lobo Bonifacio Da Silva || Taekwondo || Mga kalalakihan sa ilalim ng 56kg (''fin'') || 9 Disyembre |- | {{bronze medal}} || Rosa Luisa Dos Santos || Taekwondo || Mga kalalakihan sa ilalim ng 49kg (''fly'') || 9 Disyembre |} == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Nations at the 2019 Southeast Asian Games}} [[Kategorya:Mga bansa sa Palaro ng Timog Silangang Asya]] 8l7wcxgolmxywsemspttq7ckjjnce4w 0 293371 2214944 2164595 2026-07-07T04:57:12Z Julius Santos III 139725 /* */ 2214944 wikitext text/x-wiki {{Infobox country at games | NOC = PHI | NOCname = [[Philippine Olympic Committee]] | oldcode = | year = 2019 | date = | games = Palaro ng Timog Silangang Asya | location = [[Pilipinas]] | competitors = 1,115 | sports = 56 | flagbearer = '''''Opening:'''''<br> [[Margielyn Didal]]<br>[[EJ Obiena]]<br>[[Eumir Marcial]]<br>[[Meggie Ochoa]]<br>[[Kiyomi Watanabe]]<br>'''''Closing:'''''<br>[[Roger Casugay]] <ref>{{cite web|url=https://www.rappler.com/sports/specials/sea-games/246800-surfing-champion-roger-casugay-named-flag-bearer-2019-closing-ceremonies|title="Surfing champ Roger Casogay named flag bearer in SEA Games 2019 closing"|publisher=Rappler|date=Disyembre 9, 2019|access-date=January 13, 2020}}</ref> | officials = 753 | gold = 149 | silver = 117 | bronze = 121 | rank = 1 | appearances = * [[Philippines at the 1977 Southeast Asian Games|1977]] * [[Philippines at the 1979 Southeast Asian Games|1979]] * [[Philippines at the 1981 Southeast Asian Games|1981]] * [[Philippines at the 1983 Southeast Asian Games|1983]] * [[Philippines at the 1985 Southeast Asian Games|1985]] * [[Philippines at the 1987 Southeast Asian Games|1987]] * [[Philippines at the 1989 Southeast Asian Games|1989]] * [[Philippines at the 1991 Southeast Asian Games|1991]] * [[Philippines at the 1993 Southeast Asian Games|1993]] * [[Philippines at the 1995 Southeast Asian Games|1995]] * [[Philippines at the 1997 Southeast Asian Games|1997]] * [[Philippines at the 1999 Southeast Asian Games|1999]] * [[Philippines at the 2001 Southeast Asian Games|2001]] * [[Philippines at the 2003 Southeast Asian Games|2003]] * [[Pilipinas sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2005|2005]] * [[Philippines at the 2007 Southeast Asian Games|2007]] * [[Philippines at the 2009 Southeast Asian Games|2009]] * [[Philippines at the 2011 Southeast Asian Games|2011]] * [[Philippines at the 2013 Southeast Asian Games|2013]] * [[Philippines at the 2015 Southeast Asian Games|2015]] * [[Philippines at the 2017 Southeast Asian Games|2017]] * [[Pilipinas sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|2019]] * [[Pilipinas sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|2021]] * [[Pilipinas sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2023|2023]] * [[Pilipinas sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|2025]] * ''[[Pilipinas sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2027|2027]]'' * ''[[Pilipinas sa Palaro ng Timog Silangang Asya 2029|2029]]'' | seealso = | website = {{URL|www.olympic.ph|www.olympic.ph}} }} Lumahok ang '''[[Pilipinas]]''' sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|ika-30 Palaro ng Timog Silangang Asya]] na ginanap sa naturang bansa mula ika-30 ng Nobyembre hanggang ika-11 ng Disyembre 2019. Ito ang ikaapat na beses na nagpunong-abala ang bansa sa biennial meet. Nanguna ang Pilipinas sa mga nakolektang medalya, kabilang na ang 149 ginto, 36 na mas mataas kaysa sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2005|ika-23 Palaro ng Timog-Silangang Asya]] noong 2005 kung saan punong-abala din ang Pilipinas na nanguna rin sa naturang edisyon na may 51 medalyang mas marami kaysa sa sumusunod na bansang Vietnam. ==Paghahanda== [[File:Team_Philippines_2019_SEA_Games_opening_ceremony.jpg|thumb|The Philippine delegation at the opening ceremony.]] Orihinal na inatasan si [[Monsour del Rosario]] na ihanda ang delegasyon ng Pilipinas sa naturang palaro bilang ''chef de mission'', ngunit nasama siya sa mga sinibak na opisyales ng Komiteng Olimpiko ng Pilipinas noong ika-27 ng Hulyo 2019 ng noong pangulo ng komite na si Ricky Vargas dahil sa "pagkawala ng tiwala at kumpiyansa." Pinalitan siya agad ng pangulo ng Komisyon sa Palakasan ng Pilipinas na si Butch Ramirez matapos itong makumbinsi ng mga nakakataas sa kanya sa gobyerno ng Pilipinas nung una niyang tinanggihan ang alok. Inatasan naman sina Ada Milby ng rugby at Stephen Fernandez ng taekwondo bilang mga kinatawan ni Ramirez. Bilang punong-abala, lamang ang mga atleta ng Pilipinas sa paggamit ng mga gagamiting pasilidad sa Palaro. Inaasahang makakalipat na ang mga atleta ng Pilipinas sa Nayon ng mga Atleta (''Athlete's Village'') sa Sports Hub ng New Clark City upang madalian at mabilisang magamit ang mga pasilidad ng naturang ''sports complex''. Noong ika-3 ng Hulyo 2019, pinagamit na ang ''track oval'' ng Istadyum ng Athletics kahit na ginagawa pa lang ito noong panahon na iyon. Dominante ang pagkapula sa mga ginamit ng opisyal na damit pansanay (''training attire'') ng delegasyon ng Pilipinas, sa tulong ng Asic. Konsepto ni Francis Libiran ang mga ginamit na pananamit ng delegasyon na hango sa barong tagalog. Itinatampok nito ang isang natatanggal na kwelyong bughaw at pula na tumutukoy sa watawat ng Pilipinas at isang nakaumbok (''embossed'') na ''motif'' ng sinag ng araw na nasa manggas ng mga damit. Pinakamalaki ang delegasyon ng Pilipinas sa naturang edisyon, kung saan 1,115 mga atleta ang lumahok kasama ng 753 mga ''coach'' at opisyal. May anim na opisyal na tagabitbit ng watawat: sina Hidilyn Diaz (''weightlifting''), Margielyn Didal (''skateboarding''), EJ Obiena (''pole vault''), Eumir Marcial (boksing), Nesthy Petecio (boksing), at Kiyomi Watanabe (judo). ==Medalya== ===Medalya ayon sa palakasan=== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center;" !colspan=6 |Medalya ayon sa palakasan |- ! width=145|Palakasan !scope="col" width=30 style="background:#F7F6A8;"|{{Gold1}} !scope="col" width=30 style="background:#DCE5E5;"|{{Silver02}} !scope="col" width=30 style="background:#FFDAB9;"|{{Bronze3}} ! width=30|Kabuuan ! width=30|Ranggo |- |align=left|[[Diving at the 2019 Southeast Asian Games|Aquatics - Diving]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |'''-''' |- |align=left|[[Open water swimming at the 2019 Southeast Asian Games| Aquatics - Open water swimming]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |'''-''' |- | align="left" |[[Swimming at the 2019 Southeast Asian Games|Aquatics - Swimming]] | style="background:#F7F6A8;" |1 | style="background:#DCE5E5;" |6 | style="background:#FFDAB9;" |9 |'''16''' |'''5''' |- | align="left" |[[Water polo at the 2019 Southeast Asian Games|Aquatics - Water polo]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |1 | style="background:#FFDAB9;" |1 |'''2''' |'''3''' |- |align=left|[[Archery at the 2019 Southeast Asian Games|Archery]] | style="background:#F7F6A8;" |1 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''1''' |'''5''' |- |align=left|[[Arnis at the 2019 Southeast Asian Games|Arnis]] | style="background:#F7F6A8;" |14 | style="background:#DCE5E5;" |4 | style="background:#FFDAB9;" |2 |'''20''' |'''1''' |- |align=left|[[Athletics at the 2019 Southeast Asian Games|Athletics]] | style="background:#F7F6A8;" |11 | style="background:#DCE5E5;" |8 | style="background:#FFDAB9;" |4 |'''23''' |'''3''' |- |align=left|[[Badminton at the 2019 Southeast Asian Games|Badminton]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |'''-''' |- |align=left|[[Baseball at the 2019 Southeast Asian Games|Baseball]] | style="background:#F7F6A8;" |1 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''1''' |'''1''' |- |align=left|[[Basketball at the 2019 Southeast Asian Games|Basketball]] | style="background:#F7F6A8;" |4 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''4''' |'''1''' |- |align=left|[[Beach handball at the 2019 Southeast Asian Games|Beach handball]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |1 |'''1''' |'''3''' |- |align=left|[[Billiards at the 2019 Southeast Asian Games|Billiards and snooker]] | style="background:#F7F6A8;" |4 | style="background:#DCE5E5;" |3 | style="background:#FFDAB9;" |5 |'''12''' |'''1''' |- |align=left|[[Bowling at the 2019 Southeast Asian Games|Bowling]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |1 | style="background:#FFDAB9;" |1 |'''2''' |'''5''' |- |align=left|[[Boxing at the 2019 Southeast Asian Games|Boxing]] | style="background:#F7F6A8;" |7 | style="background:#DCE5E5;" |3 | style="background:#FFDAB9;" |2 |'''12''' |'''1''' |- |align=left|[[Canoeing at the 2019 Southeast Asian Games|Canoeing]] | style="background:#F7F6A8;" |1 | style="background:#DCE5E5;" |2 | style="background:#FFDAB9;" |2 | '''5''' | '''5''' |- |align=left|[[Chess at the 2019 Southeast Asian Games|Chess]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |'''-''' |- |align=left|[[Cycling at the 2019 Southeast Asian Games|Cycling]] | style="background:#F7F6A8;" |3 | style="background:#DCE5E5;" |4 | style="background:#FFDAB9;" |4 |'''10''' |'''2''' |- |align=left|[[Dancesport at the 2019 Southeast Asian Games|Dancesport]] | style="background:#F7F6A8;" |10 | style="background:#DCE5E5;" |2 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''12''' |'''1''' |- |align=left|[[Duathlon at the 2019 Southeast Asian Games|Duathlon]] | style="background:#F7F6A8;" |1 | style="background:#DCE5E5;" |1 | style="background:#FFDAB9;" |1 |'''3''' |'''1''' |- |align=left|[[Esports at the 2019 Southeast Asian Games|Esports]] | style="background:#F7F6A8;" |3 | style="background:#DCE5E5;" |1 | style="background:#FFDAB9;" |1 |'''5''' |'''1''' |- |align=left|[[Fencing at the 2019 Southeast Asian Games|Fencing]] | style="background:#F7F6A8;" |2 | style="background:#DCE5E5;" |2 | style="background:#FFDAB9;" |7 |'''11''' |'''3''' |- |align=left|[[Football at the 2019 Southeast Asian Games|Football]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |'''-''' |- |align=left|[[Floorball at the 2019 Southeast Asian Games|Floorball]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |'''-''' |- |align=left|[[Golf at the 2019 Southeast Asian Games|Golf]] | style="background:#F7F6A8;" |2 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |1 |'''3''' |'''1''' |- |align=left|[[Gymnastics at the 2019 Southeast Asian Games|Gymnastics]] | style="background:#F7F6A8;" |3 | style="background:#DCE5E5;" |5 | style="background:#FFDAB9;" |4 | '''12''' | '''3''' |- |align=left|[[Ice hockey at the 2019 Southeast Asian Games|Ice hockey]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |1 | '''1''' | '''3''' |- |align=left|[[Figure skating at the 2019 Southeast Asian Games|Ice Skating - Figure skating]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |2 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''2''' | '''3''' |- |align=left|[[Short track speed skating at the 2019 Southeast Asian Games|Ice Skating - Short track speed skating]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |1 |'''1''' | '''5''' |- |align=left|[[Indoor Hockey at the 2019 Southeast Asian Games|Indoor Hockey]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |1 |'''1''' | '''4''' |- |align=left|[[Judo at the 2019 Southeast Asian Games|Judo]] | style="background:#F7F6A8;" |3 | style="background:#DCE5E5;" |1 | style="background:#FFDAB9;" |9 |'''13''' |'''3''' |- |align=left|[[Ju-jitsu at the 2019 Southeast Asian Games|Ju-jitsu]] | style="background:#F7F6A8;" |5 | style="background:#DCE5E5;" |3 | style="background:#FFDAB9;" |3 |'''11''' |'''1''' |- |align=left|[[Karate at the 2019 Southeast Asian Games|Karate]] | style="background:#F7F6A8;" |2 | style="background:#DCE5E5;" |1 | style="background:#FFDAB9;" |9 | '''12''' | '''5''' |- |align=left|[[Kickboxing at the 2019 Southeast Asian Games|Kickboxing]] | style="background:#F7F6A8;" |3 | style="background:#DCE5E5;" |2 | style="background:#FFDAB9;" |1 | '''6''' | '''2''' |- |align=left|[[Kurash at the 2019 Southeast Asian Games|Kurash]] | style="background:#F7F6A8;" |1 | style="background:#DCE5E5;" |2 | style="background:#FFDAB9;" |5 | '''8''' | '''3''' |- |align=left|[[Lawn bowls at the 2019 Southeast Asian Games|Lawn Bowls]] | style="background:#F7F6A8;" |1 | style="background:#DCE5E5;" |3 | style="background:#FFDAB9;" |2 | '''6''' | '''2''' |- |align=left|[[Modern pentathlon at the 2019 Southeast Asian Games|Modern pentathlon]] | style="background:#F7F6A8;" |2 | style="background:#DCE5E5;" |1 | style="background:#FFDAB9;" |2 |'''5''' | '''2''' |- |align=left|[[Muaythai at the 2019 Southeast Asian Games|Muaythai]] | style="background:#F7F6A8;" |3 | style="background:#DCE5E5;" |4 | style="background:#FFDAB9;" |2 | '''9''' | '''2''' |- |align=left|[[Netball at the 2019 Southeast Asian Games|Netball]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' | '''-''' |- |align=left|[[Obstacle racing at the 2019 Southeast Asian Games|Obstacle racing]] | style="background:#F7F6A8;" |6 | style="background:#DCE5E5;" |3 | style="background:#FFDAB9;" |1 |'''10''' | '''1''' |- |align=left|[[Pencak silat at the 2019 Southeast Asian Games|Pencak Silat]] | style="background:#F7F6A8;" |1 | style="background:#DCE5E5;" |2 | style="background:#FFDAB9;" |1 | '''4''' | '''4''' |- |align=left|[[Pétanque at the 2019 Southeast Asian Games|Pétanque]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''0''' |'''-''' |- |align=left|[[Polo at the 2019 Southeast Asian Games|Polo]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |1 | style="background:#FFDAB9;" |1 |'''2''' |'''3''' |- |align=left|[[Rowing at the 2019 Southeast Asian Games|Rowing]] | style="background:#F7F6A8;" |3 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |1 |'''4''' |'''2''' |- |align=left|[[Rugby sevens at the 2019 Southeast Asian Games|Rugby sevens]] | style="background:#F7F6A8;" |1 | style="background:#DCE5E5;" |1 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''2''' |'''1''' |- |align=left|[[Sailing at the 2019 Southeast Asian Games|Sailing]] | style="background:#F7F6A8;" |3 | style="background:#DCE5E5;" |1 | style="background:#FFDAB9;" |1 | '''5''' |'''2''' |- |align=left|[[Sambo at the 2019 Southeast Asian Games|Sambo]] | style="background:#F7F6A8;" |2 | style="background:#DCE5E5;" |1 | style="background:#FFDAB9;" |3 |'''6''' |'''2''' |- |align=left|[[Sepak takraw at the 2019 Southeast Asian Games|Sepak Takraw]] | style="background:#F7F6A8;" |2 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |3 |'''5''' |'''2''' |- |align=left|[[Shooting at the 2019 Southeast Asian Games|Shooting]] | style="background:#F7F6A8;" |3 | style="background:#DCE5E5;" |3 | style="background:#FFDAB9;" |1 |'''7''' |'''3''' |- |align=left|[[Skateboarding at the 2019 Southeast Asian Games|Skateboarding]] | style="background:#F7F6A8;" |6 | style="background:#DCE5E5;" |4 | style="background:#FFDAB9;" |1 |'''11''' |'''1''' |- |align=left|[[Softball at the 2019 Southeast Asian Games|Softball]] | style="background:#F7F6A8;" |1 | style="background:#DCE5E5;" |1 | style="background:#FFDAB9;" |0 |'''2''' |'''1''' |- |align=left|[[Soft tennis at the 2019 Southeast Asian Games|Soft tennis]] | style="background:#F7F6A8;" |3 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |1 |'''4''' |'''1''' |- |align=left|[[Squash at the 2019 Southeast Asian Games|Squash]] | style="background:#F7F6A8;" |1 | style="background:#DCE5E5;" |2 | style="background:#FFDAB9;" |2 |'''5''' |'''2''' |- |align=left|[[Surfing at the 2019 Southeast Asian Games|Surfing]] | style="background:#F7F6A8;" |2 | style="background:#DCE5E5;" |2 | style="background:#FFDAB9;" |3 |'''7''' |'''1''' |- |align=left|[[Table tennis at the 2019 Southeast Asian Games|Table tennis]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |1 |'''1''' |'''5''' |- |align=left|[[Taekwondo at the 2019 Southeast Asian Games|Taekwondo]] | style="background:#F7F6A8;" |8 | style="background:#DCE5E5;" |9 | style="background:#FFDAB9;" |4 |'''21''' |'''1''' |- |align=left|[[Tennis at the 2019 Southeast Asian Games|Tennis]] | style="background:#F7F6A8;" |1 | style="background:#DCE5E5;" |1 | style="background:#FFDAB9;" |2 |'''4''' |'''3''' |- |align=left|[[Triathlon at the 2019 Southeast Asian Games|Triathlon]] | style="background:#F7F6A8;" |3 | style="background:#DCE5E5;" |2 | style="background:#FFDAB9;" |0 | '''5''' | '''1''' |- |align=left|[[Volleyball at the 2019 Southeast Asian Games|Volleyball]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |1 | style="background:#FFDAB9;" |2 |'''3''' |'''3''' |- |align=left|[[Underwater hockey at the 2019 Southeast Asian Games|Underwater hockey]] | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |3 | style="background:#FFDAB9;" |1 | '''4''' |'''2''' |- |align=left|[[Waterskiing at the 2019 Southeast Asian Games|Wakeboarding and Waterskiing]] | style="background:#F7F6A8;" |2 | style="background:#DCE5E5;" |2 | style="background:#FFDAB9;" |2 |'''6''' |'''2''' |- |align=left|[[Weightlifting at the 2019 Southeast Asian Games|Weightlifting]] | style="background:#F7F6A8;" |2 | style="background:#DCE5E5;" |3 | style="background:#FFDAB9;" |2 |'''7''' |'''3''' |- |align=left|[[Wrestling at the 2019 Southeast Asian Games|Wrestling]] | style="background:#F7F6A8;" |2 | style="background:#DCE5E5;" |10 | style="background:#FFDAB9;" |1 |'''13''' |'''2''' |- |align=left|[[Wushu at the 2019 Southeast Asian Games|Wushu]] | style="background:#F7F6A8;" |7 | style="background:#DCE5E5;" |2 | style="background:#FFDAB9;" |2 | '''11''' | '''1''' |- |-class="sortbottom" ! Kabuuan || 149 || 117 || 121 || 387 !'''1/11''' |} ===Medalya ayon sa petsa=== {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center;" |- style="background:#efefef;" !colspan=6|'''Medalya ayon sa petsa''' |- ! width=30 |'''Araw''' ! width=90 |'''Petsa''' ! width=30 style="background:#F7F6A8;" | {{gold1}} ! width=30 style="background:#DCE5E5;" | {{silver2}} ! width=30 style="background:#FFDAB9;" | {{bronze3}} ! width=30 |'''Kabuuan''' |- |1 |1 Disyembre | style="background:#F7F6A8;" |22 | style="background:#DCE5E5;" |12 | style="background:#FFDAB9;" |9 |'''43''' |- |2 |2 Disyembre | style="background:#F7F6A8;" |16 | style="background:#DCE5E5;" |8 | style="background:#FFDAB9;" |4 |'''28''' |- |3 |3 Disyembre | style="background:#F7F6A8;" |9 | style="background:#DCE5E5;" |10 | style="background:#FFDAB9;" |3 |'''22''' |- |4 |4 Disyembre | style="background:#F7F6A8;" |9 | style="background:#DCE5E5;" |12 | style="background:#FFDAB9;" |6 |'''27''' |- |5 |5 Disyembre | style="background:#F7F6A8;" |10 | style="background:#DCE5E5;" |6 | style="background:#FFDAB9;" |17 |'''33''' |- |6 |6 Disyembre | style="background:#F7F6A8;" |8 | style="background:#DCE5E5;" |7 | style="background:#FFDAB9;" |15 |'''30''' |- |7 |7 Disyembre | style="background:#F7F6A8;" |18 | style="background:#DCE5E5;" |11 | style="background:#FFDAB9;" |14 |'''43''' |- |8 |8 Disyembre | style="background:#F7F6A8;" |23 | style="background:#DCE5E5;" |20 | style="background:#FFDAB9;" |22 |'''65''' |- |9 |9 Disyembre | style="background:#F7F6A8;" |23 | style="background:#DCE5E5;" |15 | style="background:#FFDAB9;" |12 |'''50''' |- |10 |10 Disyembre | style="background:#F7F6A8;" |12 | style="background:#DCE5E5;" |12 | style="background:#FFDAB9;" |18 |'''42''' |- |11 |11 Disyembre | style="background:#F7F6A8;" |0 | style="background:#DCE5E5;" |0 | style="background:#FFDAB9;" |1 |'''1''' |- !colspan="2"|Total || 149 || 117 || 121 || 387 |- {{Col-end}} ===Nakakuha ng medalya (Isahan)=== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center;" |- ! width="10"|Blg. ! width="50"|Medalya ! width="340"|Pangalan ! width="80"|Palakasan ! width="90"|Petsa |- |<small>'''1'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|[[John Chicano| John Leerams Chicano]] || [[Triathlon at the 2019 Southeast Asian Games|Men's Triathlon]] || 1 Disyembre |- |<small>'''2'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|[[Kim Mangrobang]] || [[Triathlon at the 2019 Southeast Asian Games|Women's Triathlon]] || 1 Disyembre |- |<small>'''3'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Mark Jayson Gayon<br>Mary Joy Renigen || [[Dancesport at the 2019 Southeast Asian Games|Dancesport – Foxtrot]] || 1 Disyembre |- |<small>'''4'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Sean Mischa Aranar<br>Ana Leonila Nualla || [[Dancesport at the 2019 Southeast Asian Games|Dancesport – Viennese Waltz]] || 1 Disyembre |- |<small>'''5'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Sean Mischa Aranar<br>Ana Leonila Nualla || [[Dancesport at the 2019 Southeast Asian Games|Dancesport – Tango]] || 1 Disyembre |- |<small>'''6'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Mark Jayson Gayon<br>Mary Joy Renigen || [[Dancesport at the 2019 Southeast Asian Games|Dancesport – Waltz]] || 1 Disyembre |- |<small>'''7'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Agatha Chrystenzen Wong || [[Wushu at the 2019 Southeast Asian Games|Wushu – Women's Taijiquan]] || 1 Disyembre |- |<small>'''8'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Sean Mischa Aranar<br>Ana Leonila Nualla || [[Dancesport at the 2019 Southeast Asian Games|Dancesport – All Five Dances (Standard)]] || 1 Disyembre |- |<small>'''9'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|John John Bobier<br>Jason Huerte<br>Metodio Suico Jr. || [[Sepak takraw at the 2019 Southeast Asian Games|Sepak Takraw – Men's Hoop]] || 1 Disyembre |- |<small>'''10'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Deseree Autor<br>Josefina Maat<br>Sarah Jean Kalalo || [[Sepak takraw at the 2019 Southeast Asian Games|Sepak Takraw – Women's Hoop]] || 1 Disyembre |- |<small>'''11'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Wilbert Aunzo<br>Pearl Marie Cañeda || [[Dancesport at the 2019 Southeast Asian Games|Dancesport - Samba]] || 1 Disyembre |- |<small>'''12'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Wilbert Aunzo<br>Pearl Marie Cañeda || [[Dancesport at the 2019 Southeast Asian Games|Dancesport - Cha cha cha]] || 1 Disyembre |- |<small>'''13'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Wilbert Aunzo<br>Pearl Marie Cañeda || [[Dancesport at the 2019 Southeast Asian Games|Dancesport - Rumba]] || 1 Disyembre |- |<small>'''14'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Michael Angelo Marquez<br>Stephanie Sabalo || [[Dancesport at the 2019 Southeast Asian Games|Dancesport - Paso Doble]] || 1 Disyembre |- |<small>'''15'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Michael Angelo Marquez<br>Stephanie Sabalo || [[Dancesport at the 2019 Southeast Asian Games|Dancesport - All Five Dances (Latin American)]] || 1 Disyembre |- |<small>'''16'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Mike Bañares || [[Arnis at the 2019 Southeast Asian Games|Arnis – Men's Livestick 65+ kg]] || 1 Disyembre |- |<small>'''17'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Niño Mark Talledo || [[Arnis at the 2019 Southeast Asian Games|Arnis – Men's Livestick 55-60 kg]] || 1 Disyembre |- |<small>'''18'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Villardo Cunamay || [[Arnis at the 2019 Southeast Asian Games|Arnis – Men's Livestick 60-65 kg]] || 1 Disyembre |- |<small>'''19'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Dexter Bolambao || [[Arnis at the 2019 Southeast Asian Games|Arnis – Men's Livestick -55 kg]] || 1 Disyembre |- |<small>'''20'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|[[Carlos Yulo]] || [[Gymnastics at the 2019 Southeast Asian Games|Artistic Gymnastics – Men's all-around]] || 1 Disyembre |- |<small>'''21'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Jezebel Morcillo || [[Arnis at the 2019 Southeast Asian Games|Arnis – Women's Livestick -50 kg]] || 1 Disyembre |- |<small>'''22'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Estie Gay Liwanen || [[Kurash at the 2019 Southeast Asian Games|Kurash–Women's–63 kg]] || 1 Disyembre |- |<small>'''23'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Monica Torres || [[Duathlon at the 2019 Southeast Asian Games|Duathlon–Women's Individual Duathlon]] || 2 Disyembre |- |<small>'''24'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Lea Denise Belgira || [[Cycling at the 2019 Southeast Asian Games|Cycling–Women's Mountain Bike Downhill]] || 2 Disyembre |- |<small>'''25'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|John Derrick Farr || [[Cycling at the 2019 Southeast Asian Games|Cycling–Men's Mountain Bike Downhill]] || 2 Disyembre |- |<small>'''26'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Edmar Tacuel || [[Pencak silat at the 2019 Southeast Asian Games|Pencak Silat–Men's Seni Tunggal Singles]] || 2 Disyembre |- |<small>'''27'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Jesfer Huquire || [[Arnis at the 2019 Southeast Asian Games|Arnis–Men's Padded Stick Bantamweight- 55kg]] || 2 Disyembre |- |<small>'''28'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Elmer Manlapas || [[Arnis at the 2019 Southeast Asian Games|Arnis–Men's Padded Stick Featherweight- 55-60kg]] || 2 Disyembre |- |<small>'''29'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Carloyd Tejada || [[Arnis at the 2019 Southeast Asian Games|Arnis–Men's Padded Stick PS Welterweight- +65kg]] || 2 Disyembre |- |<small>'''30'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Jack Danielle Animam<br>[[Afril Bernardino]]<br>Clare Castro<br>Janine Pontejos || [[Basketball at the 2019 Southeast Asian Games – Women's 3x3 tournament|Basketball – Women's 3x3 Tournament]] || 2 Disyembre |- |<small>'''31'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|[[CJ Perez]]<br>[[Jason Perkins]]<br>[[Moala Tautuaa]]<br>[[Chris Newsome]] || [[Basketball at the 2019 Southeast Asian Games – Men's 3x3 tournament|Basketball – Men's 3x3 tournament]] || 2 Disyembre |- |<small>'''32'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Sheena Belmonte || [[Arnis at the 2019 Southeast Asian Games|Arnis – Women's Padded Stick Bantamweight]] || 2 Disyembre |- |<small>'''33'''</small> | {{gold medal}} ||align=left| [[Maria Claire Adorna]]<br>[[John Chicano|John Leerams Chicano]]<br>[[Kim Mangrobang]]<br>Jose Casares || [[Triathlon at the 2019 Southeast Asian Games|Triathlon – Triathlon Mixed Relay]] || 2 Disyembre |- |<small>'''34'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|[[Hidilyn Diaz]] || [[Weightlifting at the 2019 Southeast Asian Games|Weightlifting – Women's 55-kg]] || 2 Disyembre |- |<small>'''35'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Jedah Mae Soriano || [[Arnis at the 2019 Southeast Asian Games|Arnis – Women's Padded Stick Featherweight]] || 2 Disyembre |- |<small>'''36'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Ross Ashley Monville || [[Arnis at the 2019 Southeast Asian Games|Arnis – Women's Padded Stick Lightweight]] || 2 Disyembre |- |<small>'''37'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Abegail Abad || [[Arnis at the 2019 Southeast Asian Games|Arnis – Women's Padded Stick Welterweight]] || 2 Disyembre |- |<small>'''38'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Rodel Labayo<br>Angelo Morales || [[Lawn bowls at the 2019 Southeast Asian Games|Lawn Bowls - Men's Pairs]] || 2 Disyembre |- |<small>'''39'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Agatha Chrystenzen Wong ||[[Wushu at the 2019 Southeast Asian Games|Wushu – Women's Taolu Taijijian]] || 3 Disyembre |- |<small>'''40'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Crisamuel Delfin ||[[Arnis at the 2019 Southeast Asian Games|Arnis - Men's Anyo Non-traditional Open Weapon]] || 3 Disyembre |- |<small>'''41'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Mary Allin Aldeguer ||[[Arnis at the 2019 Southeast Asian Games|Arnis- Men's Anyo Non-traditional Open Weapon]] || 3 Disyembre |- |<small>'''42'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Divine Wally || [[Wushu at the 2019 Southeast Asian Games|Wushu – Women's Sanda 48kg]] || 3 Disyembre |- |<small>'''43'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Jessie Aligaga || [[Wushu at the 2019 Southeast Asian Games|Wushu – Men's Sanda 48kg]] || 3 Disyembre |- |<small>'''44'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Francisco Solis || [[Wushu at the 2019 Southeast Asian Games|Wushu – Men's Sanda 56kg]] || 3 Disyembre |- |<small>'''45'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Arnel Mandal || [[Wushu at the 2019 Southeast Asian Games|Wushu – Men's Sanda 52kg]] || 3 Disyembre |- |<small>'''46'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Clemente Tabugara Jr. || [[Wushu at the 2019 Southeast Asian Games|Wushu – Men's Sanda 66kg]] || 3 Disyembre |- |<small>'''47'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|[[Carlos Yulo]] || [[Gymnastics at the 2019 Southeast Asian Games|Gymnastics – Men's Floor Exercise]] || 3 Disyembre |- |<small>'''48'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Kyle Redentor Antolin<br>Kaizen Dela Serna<br>Monolito Divina<br>Deanne Nicole Moncada || [[Obstacle racing at the 2019 Southeast Asian Games|Obstacle Racing – Team assist 400 m]] || 4 Disyembre |- |<small>'''49'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Nathaniel Sanchez<br>Jeffrey Reginio<br>Diana Buhler<br>Klymille Keilah Rodriguez || [[Obstacle racing at the 2019 Southeast Asian Games|Obstacle Racing – Team relay 400 m]] || 4 Disyembre |- |<small>'''50'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Rochelle Suarez ||[[Obstacle racing at the 2019 Southeast Asian Games|Obstacle Racing - Women's Individual 100m x 10 Obstacle]] || 4 Disyembre |- |<small>'''51'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Kevin Jeffrey ||[[Obstacle racing at the 2019 Southeast Asian Games|Obstacle Racing - Men's Individual 100m x 10 Obstacle]] || 4 Disyembre |- |<small>'''52'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Marly Martir ||[[Shooting at the 2019 Southeast Asian Games|Shooting – Women's precision pistol competition]] || 4 Disyembre |- |<small>'''53'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Kristel Macrohon || [[Weightlifting at the 2019 Southeast Asian Games|Weightlifting – Women's 71-kg]] || 4 Disyembre |- |<small>'''54'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Elvie Baldivino<br>Franchette Quiroz<br>Marly Martir ||[[Shooting at the 2019 Southeast Asian Games|Shooting – Women's precision pistol competition team]] || 4 Disyembre |- |<small>'''55'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Jearome Calica<br>Joemar Gallaza ||[[Muaythai at the 2019 Southeast Asian Games|Muaythai – Men's waikru]] || 4 Disyembre |- |<small>'''56'''</small> | {{gold medal}} ||align=left| [[James Deiparine]]|| [[Swimming at the 2019 Southeast Asian Games|Men's swimming – 100m breaststroke]]|| 4 Disyembre |- |<small>'''57'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Jermyn Prado || [[Cycling at the 2019 Southeast Asian Games|Cycling – Women's time trial]] || 5 Disyembre |- |<small>'''58'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|[[Margielyn Didal]] || [[Skateboarding at the 2019 Southeast Asian Games|Skateboarding – Women's game of skate]] || 5 Disyembre |- |<small>'''59'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Daniel Ledermann || [[Skateboarding at the 2019 Southeast Asian Games|Skateboarding – Men's game of skate]] || 5 Disyembre |- |<small>'''60'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Jylyn Nicanor ||[[Fencing at the 2019 Southeast Asian Games|Fencing – Women's individual sabre]] || 5 Disyembre |- |<small>'''61'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Samuel German<br>Princess Arbilon ||[[Modern pentathlon at the 2019 Southeast Asian Games|Modern pentathlon – Mixed beach laser relay]] || 5 Disyembre |- |<small>'''62'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Shugen Nakano ||[[Judo at the 2019 Southeast Asian Games|Men's judo 66kg]] || 5 Disyembre |- |<small>'''63'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Mark Striegl ||[[Sambo at the 2019 Southeast Asian Games|Sambo – Men's combat 74kg]] || 5 Disyembre |- |<small>'''64'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Chino Sy||[[Sambo at the 2019 Southeast Asian Games|Sambo – Men's combat 82kg]] || 5 Disyembre |- |<small>'''65'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|[[Kiyomi Watanabe]]|| [[Judo at the 2019 Southeast Asian Games|Women's judo 63kg]] || 5 Disyembre |- |<small>'''66'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Chino Tancontian||[[Sambo at the 2019 Southeast Asian Games|Sambo – Men's combat 83kg]]|| 5 Disyembre |- |<small>'''67'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Mervin Guarte ||[[Obstacle racing at the 2019 Southeast Asian Games|Men's 5K X 20 Obstacle event]]|| 6 Disyembre |- |<small>'''68'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Sandi Abahan||[[Obstacle racing at the 2019 Southeast Asian Games|Women's 5K X 20 Obstacle event]]|| 6 Disyembre |- |<small>'''69'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Christine Hallasgo||[[Athletics at the 2019 Southeast Asian Games|Athletics - Women's Marathon]]|| 6 Disyembre |- |<small>'''70'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Michael Comaling||[[Modern pentathlon at the 2019 Southeast Asian Games|Modern pentathlon - Men's Individual Beach Triathlete]]|| 6 Disyembre |- |<small>'''71'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|[[Bianca Pagdanganan]] || [[Golf at the 2019 Southeast Asian Games|Golf - Women's Individual Stroke Play]] || 6 Disyembre |- |<small>'''72'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Mariya Takahashi||[[Judo at the 2019 Southeast Asian Games|Women's judo 70kg]]|| 6 Disyembre |- |<small>'''73'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|David William Pelino<br />[[Jemyca Aribado]]<br />[[Robert Garcia (squash player)|Robert Garcia]]<br />Reymark Begornia||[[Squash at the 2019 Southeast Asian Games|Squash - Mixed Team]]|| 6 Disyembre |- |<small>'''74'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Cris Nievarez||[[Rowing at the 2019 Southeast Asian Games|Rowing - Men's Lightweight Single Sculls]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''75'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Joanie Delgaco<br>Melcah Caballero||[[Rowing at the 2019 Southeast Asian Games|Rowing - Women's Lightweight Double Skulls]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''76'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Hermie Macarenas||[[Canoeing at the 2019 Southeast Asian Games|Canoeing - Men's 200m]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''77'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Daniela Dela Pisa||[[Gymnastics at the 2019 Southeast Asian Games|Rhythmic Gymnastics - Hoop Apparatus]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''78'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Rodolfo Reyes Jr.||[[Taekwondo at the 2019 Southeast Asian Games|Taekwondo - Men's recognized poomsae]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''79'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|[[Margielyn Didal]] || [[Skateboarding at the 2019 Southeast Asian Games|Skateboarding – Women's street]] || 7 Disyembre |- |<small>'''80'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Francis Casey Alcantara<br>[[Jeson Patrombon]] || [[Tennis at the 2019 Southeast Asian Games|Tennis – Men's doubles]] || 7 Disyembre |- |<small>'''81'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Jocel Ninobla||[[Taekwondo at the 2019 Southeast Asian Games|Taekwondo - Women's individual poomsae]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''82'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Junna Tsukii||[[Karate at the 2019 Southeast Asian Games|Karate - Women's individual kumite 55kg]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''83'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Ridgely Balladares<br>Rubin Cruz Jr.<br>Whok Dimapilis<br>Richly Magsanay<br> Joel Mejarito <br>Edgar Villapaña||[[Sailing at the 2019 Southeast Asian Games|Sailing - Keelboat fleet racing]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''84'''</small> | {{gold medal}}||align=left|Hanniel Abella <br>Mickyle Bustos<br>Anna Gabriella Estimada<br>[[Harlene Raguin]] ||[[Fencing at the 2019 Southeast Asian Games|Fencing - Women's team épée]] || 7 Disyembre |- |<small>'''85'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Bien Zoleta-Mañalac ||[[Soft tennis at the 2019 Southeast Asian Games|Soft tennis - Women's Singles]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''86'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Dustin Jacob Mella<br>Raphael Enrico Mella<br>Rodolfo Reyes Jr.||[[Taekwondo at the 2019 Southeast Asian Games|Taekwondo - Men's recognized team poomsae]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''87'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|[[Chezka Centeno]]||[[Billiards and snooker at the 2019 Southeast Asian Games|Billiards - Women's 10-ball pool singles]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''88'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Jeordan Dominguez||[[Taekwondo at the 2019 Southeast Asian Games|Taekwondo - Men's freestyle poomsae]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''89'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Kristina Knott||[[Athletics at the 2019 Southeast Asian Games|Athletics - Women's 200m]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''90'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Lester Tayong<br>Emerson Villena ||[[Sailing at the 2019 Southeast Asian Games|Sailing - International 470]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''91'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|[[EJ Obiena]]||[[Athletics at the 2019 Southeast Asian Games|Athletics - Men's pole vault]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''92'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Francesca Altomonte<br>Mary Ann Antolihao<br>Riflayca Basa<br>Garnet Agnes Blando<br>Khrisha Genuary Cantor<br>Shaira Damasing<br>Elsie Dela Torre<br>Ma. Angelu Gabriel<br>Kaith Ezra Jalandoni<br>Mary Joy Maguad<br>Mary Nicole Pasadas<br>Ma. Celestine Palma<br>Royevel Palma<br>Cristy Joy Roa<br>Jenette Rusia<br>Angelie Ursabia<br>Arianne Vallestero ||[[Softball at the 2019 Southeast Asian Games|Women's Softball ]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''93'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Lois Kaye Go <br>[[Bianca Pagdanganan]] || [[Golf at the 2019 Southeast Asian Games|Golf - Women's Team Play]] || 8 Disyembre |- |<small>'''94'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Melcah Caballero||[[Rowing at the 2019 Southeast Asian Games|Rowing - Women's Lightweight Singles]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''95'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Roger Casugay||[[Surfing at the 2019 Southeast Asian Games|Surfing - Men’s Longboard Open]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''96'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Nielbie Blancada||[[Surfing at the 2019 Southeast Asian Games|Women’s Shortboard Open]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''97'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Bien Zoleta-Mañalac<br>Bambi Zoleta ||[[Soft tennis at the 2019 Southeast Asian Games|Soft tennis - Women's Doubles]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''98'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Christiana Means||[[Skateboarding at the 2019 Southeast Asian Games|Skateboarding – Women's park]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''99'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Dino Emiglio Altomonte<br>Adriane Ros Bernardo<br>Erwin Bosito<br>Clarence Lyle Caasalan<br>Bryan Victrix Castillo<br>Alfredo de Guzman III<br>Junmar Diarao<br>Vladimir Eguia<br>Ignacio Luis Escano<br>Francis Michael Gesmundo<br>Arvin Maynard Herrera<br>Jarus Inobio<br>Romeo Jasmin Jr. <br>Ferdinand Liguayan Jr. <br>Juan Diego Lozano<br>Juan Alvaro Macasaet<br>Juan Paolo Macasaet<br>Mark Steven Manaig<br>Jennald Pareja<br>Jonash Ponce<br>Jon Jon Robles<br>Miguel Jose Salud<br>Kyle Rodrigo Villafaña Jr. <br>Jerome Yenson||[[Baseball at the 2019 Southeast Asian Games|Baseball ]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''100'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Susan Larsson||[[Waterskiing at the 2019 Southeast Asian Games|Women's Wakeskate]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''101'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Jhondi Wallace||[[Waterskiing at the 2019 Southeast Asian Games|Men's Wakeskate]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''102'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Ariel Lee Lampacan ||[[Muaythai at the 2019 Southeast Asian Games|Muaythai – Men's event 54kg]] || 8 Disyembre |- |<small>'''103'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Phillip Delarmino ||[[Muaythai at the 2019 Southeast Asian Games|Muaythai – Men's event 57kg]] || 8 Disyembre |- |<small>'''104'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Jericho Francisco||[[Skateboarding at the 2019 Southeast Asian Games|Skateboarding – Men's park]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''105'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Timothy Alfonso<br>Vincent Amar<br>Donald Canon<br>Harry Dionson<br>Tommy Kalaw<br>Robert Luceno<br>Patrice Ortiz<br>Joe Palabay<br>Ned Plarizan<br>Ryan Reyes<br>Luc Villalba<br>Justin Villazor ||[[Rugby sevens at the 2019 Southeast Asian Games – Men's tournament|Men's rugby sevens]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''106'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Pauline Lopez||[[Taekwondo at the 2019 Southeast Asian Games|Taekwondo – Women's kyorugi 57kg]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''107'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Jaime De Lange||[[Skateboarding at the 2019 Southeast Asian Games|Skateboarding – Men's downhill]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''108'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Dave Cea||[[Taekwondo at the 2019 Southeast Asian Games|Taekwondo – Men's kyorugi 74kg]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''109'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Natalie Rose Uy||[[Athletics at the 2019 Southeast Asian Games|Athletics - Women's pole vault]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''110'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|[[Samuel Morrison]]||[[Taekwondo at the 2019 Southeast Asian Games|Taekwondo – Men's kyorugi 80kg]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''111'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Sarah Dequinan||[[Athletics at the 2019 Southeast Asian Games|Athletics - Women's heptathlon]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''112'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|William Morrison III||[[Athletics at the 2019 Southeast Asian Games|Athletics - Men's shot put]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''113'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Eloiza Luzon<br>Anfernee Lopena<br>Kristina Knott<br>[[Eric Shauwn Cray]]<br>||[[Athletics at the 2019 Southeast Asian Games|Athletics - Mixed 4 × 100 m relay]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''114'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Jeniel "Haze" Bata-Anon<br>Angelo Kyle "Pheww" Arcangel<br>Allan Sancio "Lusty" Castromayor<br>Karl Gabriel "KarlTzy" Nepomuceno<br>Kenneth Jiane "Kenji" Villa<br>Carlito "Ribo" Ribo Jr.<br>Jason Rafael "Jay" Torculas||[[Esports at the 2019 Southeast Asian Games|Esports - Mobile Legends: Bang Bang]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''115'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Paul Marton dela Cruz<br>Rachelle dela Cruz||[[Archery at the 2019 Southeast Asian Games|Archery - Mixed team]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''116'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Jamie Lim||[[Karate at the 2019 Southeast Asian Games|Karate - Women's individual kumite 61kg]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''117'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Geylord Coveta||[[Windsurfing at the 2019 Southeast Asian Games|Windsurfing - Men's RS One event]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''118'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Yancy Kaibigan||[[Windsurfing at the 2019 Southeast Asian Games|Windsurfing - Men's RS X event]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''119'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Ridgely Balladares<br>Rubin Cruz Jr.<br>Whok Dimapilis<br>Richly Magsanay<br> Joel Mejarito <br>Edgar Villapaña||[[Sailing at the 2019 Southeast Asian Games|Sailing - Keelboat match racing]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''120'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Carlo Paalam||[[Boxing at the 2019 Southeast Asian Games|Boxing - Men's light flyweight]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''121'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Carlo Peña||[[Ju-jitsu at the 2019 Southeast Asian Games|Ju-jitsu - Men's 56kg]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''122'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Meggie Ochoa||[[Ju-jitsu at the 2019 Southeast Asian Games|Ju-jitsu - Women's 45kg]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''123'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|[[Rogen Ladon]]||[[Boxing at the 2019 Southeast Asian Games|Boxing - Men's flyweight]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''124'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Dean Roxas||[[Ju-jitsu at the 2019 Southeast Asian Games|Ju-jitsu - Men's 85kg]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''125'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|[[Josie Gabuco]]||[[Boxing at the 2019 Southeast Asian Games|Boxing - Women's light flyweight]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''126'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|James Palicte||[[Boxing at the 2019 Southeast Asian Games|Boxing - Men's welterweight]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''127'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Jason Baucas||[[Wrestling at the 2019 Southeast Asian Games|Wrestling - Men's Greco-roman 72kg]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''128'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Noel Norada||[[Wrestling at the 2019 Southeast Asian Games|Wrestling - Men's Greco-roman 63kg]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''129'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Kurt Barbosa||[[Taekwondo at the 2019 Southeast Asian Games|Taekwondo – Men's kyorugi 54kg]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''130'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Melvin Calano||[[Athletics at the 2019 Southeast Asian Games|Athletics - Men's javelin throw]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''131'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Clinton Kingsley Bautista||[[Athletics at the 2019 Southeast Asian Games|Athletics - Men's 110m hurdles]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''132'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|[[Charly Suarez]]||[[Boxing at the 2019 Southeast Asian Games|Boxing - Men's lightweight]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''133'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Jerry Olsim||[[Kickboxing at the 2019 Southeast Asian Games|Kickboxing - Men's kick light 69kg]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''134'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|[[Dennis Orcollo]]||[[Billiards and snooker at the 2019 Southeast Asian Games|Billiards - Men's 10-ball pool singles]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''135'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|[[Nesthy Petecio]]||[[Boxing at the 2019 Southeast Asian Games|Boxing - Women's featherweight]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''136'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|[[Eumir Marcial]]||[[Boxing at the 2019 Southeast Asian Games|Boxing - Men's middleweight]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''137'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Bryle Jacob "cml" Alvizo<br>James Erice "Erice" Guerra<br>Jun "Bok" Kanehara<br>Van Jerico "Van" Manalaysay<br>Marvin "Boomy" Rushton<br>John Anthony "Natsumi" Vargas<br>Mc Nicholson "Mac" Villanueva||[[Esports at the 2019 Southeast Asian Games|Esports - Dota 2]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''138'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Richly Magsanay<br>Joel Mejarito<br>Rubin Cruz Jr.<br>Whok Dimapilis<br>Edgar Villapana<br>Ridgely Balladares||[[Sailing at the 2019 Southeast Asian Games|Keelboat Fleet Racing in FE28r]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''139'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Philippine soft tennis team ||[[Soft tennis at the 2019 Southeast Asian Games|Soft tennis - Men's team]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''140'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Eric Ang<br>Carlos Carag<br>Alexander Topacio ||[[Shooting at the 2019 Southeast Asian Games|Shooting – Men's trap team]] || 10 Disyembre |- |<small>'''141'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Caviar Napoleon "EnDerr" Acampado||[[Esports at the 2019 Southeast Asian Games|Esports - Starcraft 2]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''142'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Annie Ramirez||[[Ju-jitsu at the 2019 Southeast Asian Games|Ju-jitsu - Women's 55kg]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''143'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Adrian Guggenheim||[[Ju-jitsu at the 2019 Southeast Asian Games|Ju-jitsu - Men's 77kg]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''144'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Gina Iniong||[[Kickboxing at the 2019 Southeast Asian Games|Kickboxing - Women's kick light 55kg]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''145'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|[[Eric Shauwn Cray]]||[[Athletics at the 2019 Southeast Asian Games|Athletics - Men's 400m hurdles]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''146'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Aries Toledo||[[Athletics at the 2019 Southeast Asian Games|Athletics - Men's decathlon]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''147'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Jack Danielle Animam<br>[[Afril Bernardino]]<br>France Mae Cabinbin<br>Ana Alicia Katrina Castillo<br>Clare Castro<br>Eunique Chan<br>Kelli Casey Hayes<br>Danica Therese Jose<br>Ria Joy Nabalan<br>Janine Pontejos<br>Nathalia Prado<br>Marizze Andrea Tongco|| [[Basketball at the 2019 Southeast Asian Games – Women's tournament|Basketball – Women's 5x5 Tournament]] || 10 Disyembre |- |<small>'''148'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|[[Chezka Centeno]]<br>[[Rubilen Amit]] || [[Billiards at the 2019 Southeast Asian Games|Billiards - Women's 9-ball pool double]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''149'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|Jean Claude Saclag || [[Kickboxing at the 2019 Southeast Asian Games|Kickboxing - Men's 63.5kg Low Kick]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''150'''</small> | {{gold medal}} ||align=left|[[Japeth Aguilar]]<br>[[June Mar Fajardo]]<br>[[Marcio Lassiter]]<br>[[Vic Manuel]]<br>[[Stanley Pringle]]<br>[[Kiefer Ravena]]<br>[[Troy Rosario]]<br>[[Chris Ross (basketball)|Chris Ross]]<br>[[Greg Slaughter]]<br>[[Christian Standhardinger]]<br> [[LA Tenorio]]<br>[[Matthew Wright (basketball)|Matthew Wright]]|| [[Basketball at the 2019 Southeast Asian Games – Men's tournament|Basketball – Men's 5x5 Tournament]] || 10 Disyembre |- |<small>'''1'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Andrew Kim Remolino || [[Triathlon at the 2019 Southeast Asian Games|Triathlon]] || 1 Disyembre |- |<small>'''2'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Kim Kilgroe || [[Triathlon at the 2019 Southeast Asian Games|Triathlon]] || 1 Disyembre |- |<small>'''3'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Mark Jayson Gayon<br>Mary Joy Renigen || [[Dancesport at the 2019 Southeast Asian Games|Dancesport – Quickstep]] || 1 Disyembre |- |<small>'''4'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Michael Angelo Marquez<br>Stephanie Sabalo || [[Dancesport at the 2019 Southeast Asian Games|Dancesport – Jive]] || 1 Disyembre |- |<small>'''5'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Niño Surban|| [[Cycling at the 2019 Southeast Asian Games|Cycling – Olympic Mountain Bike- Men's Cross-Country]] || 1 Disyembre |- |<small>'''6'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Jude Oliver Rodriguez || [[Arnis at the 2019 Southeast Asian Games|Arnis – Women's Livestick Featherweight]] || 1 Disyembre |- |<small>'''7'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Mummar Alamara<br>Abnel Amiladjid<br>Mico Anota<br>Romark Johnson Belo Teodoro<br>Roy Cañete Jr<br>Tani Gomez Jr<br>Adan Gonzales<br>Macgyver Reyes<br>Reynaldo Salonga Jr<br>Juan Paolo Serrano<br>Vincent Sicat<br>Mark Jerwin Valdez<br>Matthew Royce Yu || [[Aquatics at the 2019 Southeast Asian Games|Water Polo - Men's Tournament]] || 1 Disyembre |- |<small>'''8'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Tomas Vicente Bitong<br>Stefano Juban<br>Eduardo Miguel Lopez<br>Augustus Aguirre || [[Polo at the 2019 Southeast Asian Games|Polo- 4-6 High Goal]] || 1 Disyembre |- |<small>'''9'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|[[Allison Perticheto]] || [[Figure skating at the 2019 Southeast Asian Games|Figure Skating– Women]] || 1 Disyembre |- |<small>'''10'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|[[Christopher Caluza]]|| [[Figure skating at the 2019 Southeast Asian Games|Figure Skating– Men]] || 1 Disyembre |- |<small>'''11'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|John Fabroar Ceniza|| [[Weightlifting at the 2019 Southeast Asian Games|Weightlifting– Men's 55kg]] || 1 Disyembre |- |<small>'''12'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Jenilou Mosqueda || [[Kurash at the 2019 Southeast Asian Games|Kurash– Women's 57kg]] || 1 Disyembre |- |<small>'''13'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Joey Delos Reyes || [[Duathlon at the 2019 Southeast Asian Games|Men's Duathlon]] || 2 Disyembre |- |<small>'''14'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Jones Inso || [[Wushu at the 2019 Southeast Asian Games|Wushu–Men's Taijijian]] || 2 Disyembre |- |<small>'''15'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Eleazar Barba Jr. || [[Cycling at the 2019 Southeast Asian Games|Cycling–Men's Mountain Bike Downhill]] || 2 Disyembre |- |<small>'''16'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Billy Joel Valenzuela || [[Arnis at the 2019 Southeast Asian Games|Arnis–Men's Padded Stick Lightweight- 60-65kg]] || 2 Disyembre |- |<small>'''17'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Celedonio Tayao || [[Shooting at the 2019 Southeast Asian Games|Shooting–Men's Benchrest Air Riffle Light Varmint]] || 2 Disyembre |- |<small>'''18'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Bianca Mae Estrella || [[Kurash at the 2019 Southeast Asian Games|Kurash– Women's 70kg]] || 2 Disyembre |- |<small>'''19'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Marisa Baronda<br>Sharon Hauters<br>Hazel Jagonoy || [[Lawn bowls at the 2019 Southeast Asian Games|Lawn Bowls– Women's Fours]] || 2 Disyembre |- |<small>'''20'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Elmer Abatayo<br>Hommer Mercado<br>Christopher Dagpin || [[Lawn bowls at the 2019 Southeast Asian Games|Lawn Bowls– Men's Triples]] || 2 Disyembre |- |<small>'''21'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Margaret Colonia ||[[Weightlifting at the 2019 Southeast Asian Games|Weightlifting- Women's 59kg]] || 3 Disyembre |- |<small>'''22'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Mark David Puzon ||[[Arnis at the 2019 Southeast Asian Games|Arnis - Men's Anyo Traditional Open Weapon]] || 3 Disyembre |- |<small>'''23'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Gideon Fred Padua ||[[Wushu at the 2019 Southeast Asian Games|Wushu - Men's Sanda 60kg]] || 3 Disyembre |- |<small>'''24'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Ryssa Jezzel Sanchez ||[[Arnis at the 2019 Southeast Asian Games|Arnis - Women's Anyo Traditional Open Weapon]] || 3 Disyembre |- |<small>'''25'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Mary Francine Padios ||[[Pencak silat at the 2019 Southeast Asian Games|Pencal Silat- Women's Sine Tunggal Singles]] || 3 Disyembre |- |<small>'''26'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Jan Alfau<br>Almohaidib ||[[Pencak silat at the 2019 Southeast Asian Games|Pencal Silat- Men's Sine Ganda Doubles]] || 3 Disyembre |- |<small>'''27'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Elreen Ann Aldo ||[[Weightlifting at the 2019 Southeast Asian Games|Weightlifting - Women's 64kg]] || 3 Disyembre |- |<small>'''28'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Christian Jhester Conception ||[[Fencing at the 2019 Southeast Asian Games|Fencing- Men's Individual Sabre]] || 3 Disyembre |- |<small>'''29'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|[[Carlos Yulo]] || [[Gymnastics at the 2019 Southeast Asian Games|Gymnastics – Men's Pommel Horse]] || 3 Disyembre |- |<small>'''30'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|[[Carlos Yulo]] || [[Gymnastics at the 2019 Southeast Asian Games|Gymnastics – Men's Still Rings]] || 3 Disyembre |- |<small>'''31'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Robert Andrew Garcia || [[Squash at the 2019 Southeast Asian Games|Squash – Men's Singles]] || 3 Disyembre |- |<small>'''32'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Milky Mae Tejares||[[Obstacle racing at the 2019 Southeast Asian Games|Obstacle Racing - Women's Individual 100m x 10 Obstacle]]|| 4 Disyembre |- |<small>'''33'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Nancy Toyco<br>[[Sonia Bruce]]<br>[[Ainie Knight]]||[[Lawn bowls at the 2019 Southeast Asian Games|Lawn bowls - Women's Triples]]|| 4 Disyembre |- |<small>'''34'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Roy Aldous Arayata<br>Jonathan Bejar<br>Alexander Colet<br>Ramon Jorge<br>Cesar Marasigan III<br>Ricardo Tobias Papa<br>Reynaldo Paras<br>Jasper Parulan<br>Christopher Policarpo<br>David Quiec<br>Kelvin Tan<br>Francis Robert Yanga ||[[Underwater hockey at the 2019 Southeast Asian Games|Underwater Hockey - Men's 4x4]] || 4 Disyembre |- |<small>'''35'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Jelyn Baldonado<br>Nandja Buenafe<br />Ivy Canlas<br>Jacklyn Joyce Chua<br>Mary Bridget Josef<br>JV Christabelle Lim<br>JV Kristine Lim<br>Karen Anne Naguit<br>Chari May Ongyanco<br>Maria Ines Templo<br>Johanna Uy<br>Micheline Uy||[[Underwater hockey at the 2019 Southeast Asian Games|Underwater Hockey - Women's 4x4]] || 4 Disyembre |- |<small>'''36'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Rusha Mae Bayacsan<br>Irendin Lepatan||[[Muaythai at the 2019 Southeast Asian Games|Women’s Waikru]]|| 4 Disyembre |- |<small>'''37'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|[[Carlos Yulo]] ||[[Gymnastics at the 2019 Southeast Asian Games|Gymnastics – Men's Vault]] || 4 Disyembre |- |<small>'''38'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|[[Carlos Yulo]] ||[[Gymnastics at the 2019 Southeast Asian Games|Gymnastics – Men's Parallel]] || 4 Disyembre |- |<small>'''39'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|[[Carlos Yulo]] ||[[Gymnastics at the 2019 Southeast Asian Games|Gymnastics – Men's Horizontal Bar]] || 4 Disyembre |- |<small>'''40'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Hanniel Abella||[[Fencing at the 2019 Southeast Asian Games|Fencing – Women's Individual Epee]]|| 4 Disyembre |- |<small>'''41'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|[[Remedy Rule]]||[[Swimming at the 2019 Southeast Asian Games|Swimming – Women's 200m Butterfly]]|| 4 Disyembre |- |<small>'''42'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Jelyn Baldonado<br>Nandja Buenafe<br />Ivy Canlas<br>Jacklyn Joyce Chua<br>Mary Bridget Josef<br>JV Christabelle Lim<br>JV Kristine Lim<br>Karen Anne Naguit<br>Chari May Ongyanco<br>Maria Ines Templo<br>Johanna Uy<br>Micheline Uy||[[Underwater hockey at the 2019 Southeast Asian Games|Underwater Hockey - Women's 6x6]]|| 5 Disyembre |- |<small>'''43'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Samuel German||[[Modern pentathlon at the 2019 Southeast Asian Games|Men's Beach Laser Individual]]|| 5 Disyembre |- |<small>'''44'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Ditto Nestor Dinopol||[[Shooting at the 2019 Southeast Asian Games|Mixed Benchrest Air Rifle]]|| 5 Disyembre |- |<small>'''45'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Christiana Means||[[Skateboarding at the 2019 Southeast Asian Games|Skateboarding – Women's Elite game of skate]]|| 5 Disyembre |- |<small>'''46'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Janelle Mae Frayna<br>Catherine Secopito<br>Shania Mendoza ||[[Chess at the 2019 Southeast Asian Games|Chess -Women's Team Problem Solving]] || 5 Disyembre |- |<small>'''47'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Sherwin Managil||[[Obstacle racing at the 2019 Southeast Asian Games|Men's 5K X 20 Obstacle event]]|| 6 Disyembre |- |<small>'''48'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Glorien Merisco||[[Obstacle racing at the 2019 Southeast Asian Games|Women's 5K X 20 Obstacle event]]|| 6 Disyembre |- |<small>'''49'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|[[Mary Joy Tabal]]||[[Athletics at the 2019 Southeast Asian Games|Athletics - Women's Marathon]]|| 6 Disyembre |- |<small>'''50'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Jermyn Prado||[[Cycling at the 2019 Southeast Asian Games|Cycling – Women's road event mass start]] || 6 Disyembre |- |<small>'''51'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Hermie Macaranas|| [[Canoeing at the 2019 Southeast Asian Games|Canoe - Men's Single 1000m]] || 6 Disyembre |- |<small>'''52'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Kenneth Chua<br>Patrick Nuqui<br>Frederick Ong<br>Merwin Tan||[[Bowling at the 2019 Southeast Asian Games|Bowling - Men's Team of 4]]|| 6 Disyembre |- |<small>'''53'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Alvin Barbero<br>Jefrey Roda||[[Billiards at the 2019 Southeast Asian Games|Billiards - Men's Snooker Doubles]]|| 6 Disyembre |- |<small>'''54'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Luke Miguel Gebbie<br>Maurice Sacho Ilustre<br>Jean Pierre Sameh Khouzam<br>Jarod Jason Hatch||[[Swimming at the 2019 Southeast Asian Games|Swimming – Men's 4X100m Freestyle relay]]|| 6 Disyembre |- |<small>'''55'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Rene Catalan||[[Sambo at the 2019 Southeast Asian Games|Sambo – Men's combat 57kg]]|| 6 Disyembre |- |<small>'''56'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Hermie Macaranas<br>Ojay Fuentes||[[Canoeing at the 2019 Southeast Asian Games|Canoeing – Men's Doubles]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''57'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Christiana Means||[[Skateboarding at the 2019 Southeast Asian Games|Skateboarding – Women's Street skate]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''58'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Ruben Gonzales Jr.<br>Treat Huey||[[Tennis at the 2019 Southeast Asian Games|Tennis - Men's Doubles]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''59'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Dustin Mella<br>Rinna Babanto||[[Taekwondo at the 2019 Southeast Asian Games|Taekwondo - Mixed Pairs Poomsae]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''60'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Norman Montalvo||[[Karate at the 2019 Southeast Asian Games|Karatedo - Men's 55kg Kumite]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''61'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Chloe Isleta||[[Swimming at the 2019 Southeast Asian Games|Swimming - Women's 100m Backstroke]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''62'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|[[Remedy Rule]]<br>Nicole Justine Marie Oliva<br>Xiandi Chua<br>[[Jasmine Alkhaldi]]||[[Swimming at the 2019 Southeast Asian Games|Swimming - Women's 4X100m Freestyle relay]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''63'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Gie Lyn Boyano<br>Jem Ferrer||[[Sailing at the 2019 Southeast Asian Games|Sailing - Women's International 420]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''64'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Rinna Babanto<br>Aidaine Laxa<br>Jocel Ninobla||[[Taekwondo at the 2019 Southeast Asian Games|Taekwondo - Women's Team Poomsae]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''65'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Janna Oliva||[[Taekwondo at the 2019 Southeast Asian Games|Taekwondo - Women's Individual Poomsae]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''66'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|[[Rubilen Amit]]||[[Billiards at the 2019 Southeast Asian Games|Billiards – Women's 10-ball pool Singles]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''67'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Renzo Mark Feliciano||[[Skateboarding at the 2019 Southeast Asian Games|Skateboarding – Men's Street]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''68'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Rey Aliling<br>Jerome Bacarisas<br>Leo Barredo<br>Denmark Bathan<br>Jasper Cabrera<br>Melvin De Castro<br>Julius Diaz<br>Kim Carlo Garcia<br>Francis Generoso<br>John Norwen Lucas<br>Marlon Pagkaliwagan<br>Michael Pagkaliwagan<br>Reagan Parco<br>Gerone Riparip<br>Apolonio Rosales<br>Justine John Rosales||[[Softball at the 2019 Southeast Asian Games|Men's Softball]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''69'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Rogelio Esquievel Jr.||[[Surfing at the 2019 Southeast Asian Games|Surfing - Men's Longboard]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''70'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Jervy Agudo||[[Surfing at the 2019 Southeast Asian Games|Surfing - Women's Longboard]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''71'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Samantha Bermudez||[[Waterskiing at the 2019 Southeast Asian Games|Wakeboarding - Women's Wakeboard]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''72'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Raphael Trinidad||[[Waterskiing at the 2019 Southeast Asian Games|Waterski and Wakeboarding - Men's Wakeboard]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''73'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Jenelyn Olsim||[[Muaythai at the 2019 Southeast Asian Games|Muay Thai - Women's 54kg]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''74'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Erika Bomogao||[[Muaythai at the 2019 Southeast Asian Games|Muay Thai - Women's 45kg]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''75'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Agot Danton<br>Aldee Faith Lyde Denuyo<br>Patrocinia Duffy<br>Helena Roxanne Indigne<br>Nicole Kovanen<br>Erica Mae Legaspi<br>Ada Milby<br>Auimi Ono<br>Anna Beatrix Pacis<br>Jacquiline Mae Rodriguez<br>Rassiel Sales<br>Sylvia Tudoc ||[[Rugby sevens at the 2019 Southeast Asian Games|Women's Rugby sevens]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''76'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Duke Raphael Pandeagua||[[Skateboarding at the 2019 Southeast Asian Games|Skateboarding - Men's Downhill]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''77'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Kristina Knott||[[Athletics at the 2019 Southeast Asian Games|Athletics - Women's 100m]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''78'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|[[Chezka Centeno]]||[[Billiards at the 2019 Southeast Asian Games|Billiards - Women's 9-ball Pool]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''79'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Leila Delo||[[Taekwondo at the 2019 Southeast Asian Games|Taekwondo - Women's 67kg]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''80'''</small> |{{silver medal}} ||align=left|Kirstie Alora||[[Taekwondo at the 2019 Southeast Asian Games|Taekwondo - Women's 73kg]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''81'''</small> |{{silver medal}} ||align=left|Kristopher Robert Uy ||[[Taekwondo at the 2019 Southeast Asian Games|Taekwondo - Men's 87kg]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''82'''</small> |{{silver medal}} ||align=left|Arven Alcantara||[[Taekwondo at the 2019 Southeast Asian Games|Taekwondo - Men's 68kg]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''83'''</small> |{{silver medal}} ||align=left|[[James Deiparine]]||[[Swimming at the 2019 Southeast Asian Games|Swimming - Men's 50m Breaststroke]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''84'''</small> |{{silver medal}} ||align=left|Chloe Isleta<br>Desirae Mangaoang<br>[[Remedy Rule]]<br>[[Jasmine Alkhaldi]]||[[Swimming at the 2019 Southeast Asian Games|Swimming - Women's 4x100m Medley Relay]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''85'''</small> |{{silver medal}} ||align=left|Mariano Masano||[[Athletics at the 2019 Southeast Asian Games|Athletics - Men's 1500m]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''86'''</small> |{{silver medal}} ||align=left|Ryan Jakiri||[[Muaythai at the 2019 Southeast Asian Games|Muay Thai - Men's 63.5kg]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''87'''</small> |{{silver medal}} ||align=left|Irish Magno||[[Boxing at the 2019 Southeast Asian Games|Boxing - Women's Flyweight]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''88'''</small> |{{silver medal}} ||align=left|Marc Alexander Lim||[[Ju-jitsu at the 2019 Southeast Asian Games|Ju-jitsu - Men's 69kg]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''89'''</small> |{{silver medal}} ||align=left|Jenna Kaila Napolis||[[Ju-jitsu at the 2019 Southeast Asian Games|Ju-jitsu - Women's 49kg]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''90'''</small> |{{silver medal}} ||align=left|Margarito Angana||[[Wrestling at the 2019 Southeast Asian Games|Wrestling - Men's Greco-Roman 60kg]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''91'''</small> |{{silver medal}} ||align=left|Jason Balabal||[[Wrestling at the 2019 Southeast Asian Games|Wrestling - Men's Greco-Roman 87k]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''92'''</small> |{{silver medal}} ||align=left|Michael Vijay Carter||[[Wrestling at the 2019 Southeast Asian Games|Wrestling - Men's Greco-Roman 55kg]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''93'''</small> |{{silver medal}} ||align=left|Jiah Pingot||[[Wrestling at the 2019 Southeast Asian Games|Wrestling - Women's 50kg]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''94'''</small> |{{silver medal}} ||align=left|Marjon Piañar||[[Boxing at the 2019 Southeast Asian Games|Boxing - Men's Welterweight]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''95'''</small> |{{silver medal}} ||align=left|Riza Pasuit||[[Boxing at the 2019 Southeast Asian Games|Boxing - Women's Lightweight]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''96'''</small> |{{silver medal}} ||align=left|Carter James Lilly||[[Athletics at the 2019 Southeast Asian Games|Athletics - Men's 800m]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''97'''</small> |{{silver medal}} ||align=left|Kristina Knott<br>Kayla Richardson<br>Kyla Richardson<br>Zion Nelson||[[Athletics at the 2019 Southeast Asian Games|Athletics - Women's 4X100m Relay]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''98'''</small> |{{silver medal}} ||align=left|Jomar Balangui||[[Kickboxing at the 2019 Southeast Asian Games|Kickboxing - Men's 54kg Low Kick]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''99'''</small> |{{silver medal}} ||align=left|Renalyn Dacquel||[[Kickboxing at the 2019 Southeast Asian Games|Kickboxing - Women's 48kg Full Contact]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''100'''</small> |{{silver medal}} ||align=left|Rheza Aragon||[[Taekwondo at the 2019 Southeast Asian Games|Taekwondo - Women's 49kg]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''101'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Jewel Napa||[[Windsurfing at the 2019 Southeast Asian Games|Windsurfing - Women's RS X event]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''102'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Daniel Caluag||[[Cycling at the 2019 Southeast Asian Games|Cycling - BMX Race]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''103'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Carlos Carag||[[Shooting at the 2019 Southeast Asian Games|Shooting - Men's Trap]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''104'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Luidi Ladera||[[Ju-jitsu at the 2019 Southeast Asian Games|Ju-jitsu - Men's 94kg]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''105'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Mark Harry Diones||[[Athletics at the 2019 Southeast Asian Games|Athletics - Men's Triple Jump]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''106'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|William Morrison||[[Athletics at the 2019 Southeast Asian Games| Athletics - Discuss Throw]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''107'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Joida Gagnao||[[Athletics at the 2019 Southeast Asian Games| Athletics - Women's 3000m Steeplechase]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''108'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Alnakran Abdilla<br>Mark Gil Alfafara<br>Bryan Bagunas<br>[[John Vic De Guzman]]<br>[[Marck Espejo]]<br>Rex Emmanuel Intal<br>Jack Kalingking<br>Jessie Lopez<br>Kim Niño Malabunga<br>Ricky Marcos<br>Esmilzo Joner Polvorosa<br>Ave Joshua Retamar<br>Francis Saura<br>Joshua Umandal||[[Volleyball at the 2019 Southeast Asian Games|Volleyball - Men's Tournament]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''109'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Alvin Lobreguito||[[Wrestling at the 2019 Southeast Asian Games|Wrestling - Men's 57kg Freestyle]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''110'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Jhonny Morte||[[Wrestling at the 2019 Southeast Asian Games|Wrestling - Men's 65kg Freestyle]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''111'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Ronil Tubog||[[Wrestling at the 2019 Southeast Asian Games|Wrestling - Men's Freestyle 61kg]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''112'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Minalyn Foy-os||[[Wrestling at the 2019 Southeast Asian Games|Wrestling - Women's 55kg]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''113'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Joseph Angana||[[Wrestling at the 2019 Southeast Asian Games|Wrestling - Men's 70kg Freestyle]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''114'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Noemi Tener||[[Wrestling at the 2019 Southeast Asian Games|Wrestling - Women's 62kg]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''115'''</small> | {{silver medal}} ||align=left|Alexandre "AK" Laverez||[[Esports at the 2019 Southeast Asian Games|Esports - Tekken 7]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''1'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|[[Daniel Parantac]] || [[Wushu at the 2019 Southeast Asian Games|Wushu – Men's Taolu Taijiquan]] || 1 Disyembre |- |<small>'''2'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Avegail Rombaon || [[Cycling at the 2019 Southeast Asian Games|Cycling – Olympic Mountain Bike-Women's Cross-Country]] || 1 Disyembre |- |<small>'''3'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Mary Flor Diaz || [[Weightlifting at the 2019 Southeast Asian Games|Weightlifting – Women's 45kg]] || 1 Disyembre |- |<small>'''4'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|EJ Flores || [[Cycling at the 2019 Southeast Asian Games|Cycling – Olympic Mountain Bike-Men's Cross-country]] || 1 Disyembre |- |<small>'''5'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Haden Skye Alysabeth Bates<br>Kieran Scout Nicole Bates<br>Monica Estelle Chernoff<br>Krystal Rae Dela Cruz<br>Hannah Maire Fonacier<br>Carla Beatriz Grabador<br>Christine Grace Hipol<br>Jobelyn Ocampo<br>Nadia Paquin<br>Gabriella Sicat || [[Aquatics at the 2019 Southeast Asian Games|Water Polo – Women's Tournament]] || 1 Disyembre |- |<small>'''6'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Eza Rai Yalong || [[Arnis at the 2019 Southeast Asian Games|Arnis – Women's Light Stick Lightweight]] || 1 Disyembre |- |<small>'''7'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Erlin Mae Busacay || [[Arnis at the 2019 Southeast Asian Games|Arnis – Women's Light Stick Welterweight]] || 1 Disyembre |- |<small>'''8'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Helen Dawa || [[Kurash at the 2019 Southeast Asian Games|Kurash – Women's 52kg]] || 1 Disyembre |- |<small>'''9'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Jason Senales || [[Kurash at the 2019 Southeast Asian Games|Kurash – Men's 90kg]] || 1 Disyembre |- |<small>'''10'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Sydney Sy || [[Kurash at the 2019 Southeast Asian Games|Kurash– Women's +70kg]] || 2 Disyembre |- |<small>'''11'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Lloyd Dennis Catipon || [[Kurash at the 2019 Southeast Asian Games|Kurash– Men's - 73kg]] || 2 Disyembre |- |<small>'''12'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Al Rolan Llamas || [[Kurash at the 2019 Southeast Asian Games|Kurash– Men's -66kg]] || 2 Disyembre |- |<small>'''13'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Vilma Greenlees<br>Nenita Tabiano || [[Lawn bowls at the 2019 Southeast Asian Games|Lawn Bowls– Women's Pairs]] || 2 Disyembre |- |- |<small>'''14'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Johnzenth Gajo<br>Jones Inso<br>Thornton Quieney Lou Sayan ||[[Wushu at the 2019 Southeast Asian Games|Wushu- Men's Taolu Duilian]] || 3 Disyembre |- |<small>'''15'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|[[Nestor Colonia]] || [[Weightlifting at the 2019 Southeast Asian Games|Weightlifting – Men's 67kg]] || 3 Disyembre |- |<small>'''16'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Samantha Kyle Catantan ||[[Fencing at the 2019 Southeast Asian Games|Fencing- Women's Individual Foil]] || 3 Disyembre |- |<small>'''17'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Jemyca Aribado ||[[Squash at the 2019 Southeast Asian Games|Squash- Women's Single]] || 3 Disyembre |- |<small>'''18'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Mark Julius Rodelas||[[Obstacle racing at the 2019 Southeast Asian Games|Obstacle Racing - Men's Individual 100m x 10 Obstacle]]|| 4 Disyembre |- |<small>'''19'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Curte Robert Guarin<br>Emmanuel Portacio<br>Leoncio Carreon<br>Ronald Lising||[[Lawn bowls at the 2019 Southeast Asian Games|Lawn bowls - Men's Fours]]|| 4 Disyembre |- |<small>'''20'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Marc Joseph Gonzales||[[Short track speed skating at the 2019 Southeast Asian Games|Short Track Speed Skating - Men's 1000m]]|| 4 Disyembre |- |<small>'''21'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Nathaniel Perez||[[Fencing at the 2019 Southeast Asian Games|Fencing – Men's Individual Foil]]|| 4 Disyembre |- |<small>'''22'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|[[Jasmine Alkhaldi]] ||[[Swimming at the 2019 Southeast Asian Games|Swimming – Women's 100m Freestyle]]|| 4 Disyembre |- |<small>'''23'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Dines Dumaan||[[Pencak silat at the 2019 Southeast Asian Games|Pencak Silat – Men's Tanding Class B]] || 4 Disyembre |- |<small>'''24'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Monica Torres<br>Efraim Iñigo<br>Mary Pauline Fornea<br>Emmanuel Comendador||[[Duathlon at the 2019 Southeast Asian Games|Women's Duathlon - Mixed Team relay]]|| 5 Disyembre |- |<small>'''25'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|[[Carlo Biado]]<br>[[Johann Chua]]||[[Billiards at the 2019 Southeast Asian Games|Billiards 9-ball pool doubles]]|| 5 Disyembre |- |<small>'''26'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|[[Warren Kiamco]]<br>Jeffrey Ignacio||[[Billiards at the 2019 Southeast Asian Games|Billiards 9-ball pool doubles]]|| 5 Disyembre |- |<small>'''27'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Noelito Jose Jr.||[[Fencing at the 2019 Southeast Asian Games|Fencing- Men's Individual Epee]]|| 5 Disyembre |- |<small>'''28'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Khrizzie Pabulayan||[[Judo at the 2019 Southeast Asian Games|Women's judo 52kg]] || 5 Disyembre |- |<small>'''29'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Keisei Nakano||[[Judo at the 2019 Southeast Asian Games|Men's judo 73kg]] || 5 Disyembre |- |<small>'''30'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Patrick Paul Manicad||[[Sambo at the 2019 Southeast Asian Games|Men's Sambo 82kg]] || 5 Disyembre |- |<small>'''31'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Niño Mondejar||[[Sambo at the 2019 Southeast Asian Games|Men's Sambo 90kg]]|| 5 Disyembre |- |<small>'''32'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Roy Aldous Arayata<br>Jonathan Bejar<br>Alexander Colet<br>Ramon Jorge<br>Cesar Marasigan III<br>Ricardo Tobias Papa<br>Reynaldo Paras<br>Jasper Parulan<br>Christopher Policarpo<br>David Quiec<br>Kelvin Tan<br>Francis Robert Yanga||[[Underwater hockey at the 2019 Southeast Asian Games|Underwater Hockey - Men's 6x6]]|| 5 Disyembre |- |<small>'''33'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Rena Furukawa||[[Judo at the 2019 Southeast Asian Games|Women's judo 57kg]]|| 5 Disyembre |- |<small>'''34'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Nicole Justine Marie Oliva<br>[[Jasmine Alkhaldi]]<br>Xiandi Chua<br>[[Remedy Rule]]||[[Swimming at the 2019 Southeast Asian Games|Swimming - Women's 4X200m Freestyle relay]]|| 5 Disyembre |- |<small>'''35'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Ammiel Elijah Bardaje<br>Joshua Gleen Bullo<br>Mark Joseph Gonzales<br>Jason Huerte<br>Joeart Jumawan<br>John Jeffrey Morcillos<br>Elly Jan Nituda<br>Rheyjey Ortouste<br>Vince Alyson Torno||[[Sepak takraw at the 2019 Southeast Asian Games|Sepak Takraw - Men's team doubles]] || 5 Disyembre |- |<small>'''36'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|[[Jeson Patrombon]]||[[Tennis at the 2019 Southeast Asian Games|Tennis - Men's Singles]]|| 6 Disyembre |- |<small>'''37'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|[[Alberto Lim Jr.]]|| [[Tennis at the 2019 Southeast Asian Games|Tennis - Men's Singles]]|| 6 Disyembre |- |<small>'''38'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Princess Honey Arbilon||[[Modern pentathlon at the 2019 Southeast Asian Games|Modern pentathlon - Women's Individual Beach Triathlete]]|| 6 Disyembre |- |<small>'''39'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|[[Cherry Rondina]]<br>[[Bernadeth Pons]]<br>[[Dzi Gervacio]]<br>Floremel Rodriguez||[[Volleyball at the 2019 Southeast Asian Games|Women's Beach Volleyball]]|| 6 Disyembre |- |<small>'''40'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Maxine Esteban<br>Samantha Catantan<br>Wilhelmina Lozada<br>Justine Tinio||[[Fencing at the 2019 Southeast Asian Games|Fencing -Women's Team Foil]]|| 6 Disyembre |- |<small>'''41'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|CJ Concepcion<br>Donnie Navarro<br>Eric Brando II<br>Daniel Villanueva||[[Fencing at the 2019 Southeast Asian Games|Fencing - Men's Team Sabre]]|| 6 Disyembre |- |<small>'''42'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Edmar Bonono<br>Jude Garcia<br>Jaron Requinton<br>James Buytrago||[[Volleyball at the 2019 Southeast Asian Games|Men's Beach Volleyball]]|| 6 Disyembre |- |<small>'''43'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|[[Efren Reyes]]||[[Billiards at the 2019 Southeast Asian Games|Billiards - 1-cushion carom]]|| 6 Disyembre |- |<small>'''44'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Francisco Dela Cruz||[[Billiards at the 2019 Southeast Asian Games|Billiards - 1-cushion carom]]|| 6 Disyembre |- |<small>'''45'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Alexis Sy<br>Liza Del Rosario<br>Lara Posadas-Wong<br>Bea Hernandez||[[Fencing at the 2019 Southeast Asian Games|Fencing - Women's Team Foil]]|| 6 Disyembre |- |<small>'''46'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Carl Aseneta||[[Judo at the 2019 Southeast Asian Games|Men's judo 90kg]]|| 6 Disyembre |- |<small>'''47'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|John Viron Ferrer|| [[Judo at the 2019 Southeast Asian Games|Men's judo 100kg]]|| 6 Disyembre |- |<small>'''48'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Shin Matsumura||[[Judo at the 2019 Southeast Asian Games|Men's judo 100kg]]|| 6 Disyembre |- |<small>'''49'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Ryoko Salinas||[[Judo at the 2019 Southeast Asian Games|Women's judo 78kg]]|| 6 Disyembre |- |<small>'''50'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|[[Remedy Rule]]||[[Swimming at the 2019 Southeast Asian Games|Swimming - Women's 200m Backstroke]]|| 6 Disyembre |- |<small>'''51'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Chloe Isleta||[[Swimming at the 2019 Southeast Asian Games|Swimming - Women's 200m Backstroke]]|| 6 Disyembre |- |<small>'''52'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Helen Aclopen<br>Mariane Mariano<br>Jedd Andre Kim<br>Renzo Cazeñas<br>Patrick Dos Santos|| [[Sambo at the 2019 Southeast Asian Games|Sambo - Mixed Team]]|| 6 Disyembre |- |<small>'''53'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Daniela Dela Pisa||[[Gymnastics at the 2019 Southeast Asian Games|Rhythmic Gymnastics - Ball Apparatus]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''54'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Daniela Dela Pisa||[[Gymnastics at the 2019 Southeast Asian Games|Rhythmic Gymnastics - Club Apparatus]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''55'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Ronald Oranza<br>John Mark Camingao<br>Jan Paul Morales<br>George Oconer||[[Cycling at the 2019 Southeast Asian Games|Cycling - Men's Road Event Team Time Trial]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''56'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Shawn Felipe<br>Michael Nicanor<br>Nathaniel Perez<br>Jaime Viceo||[[Fencing at the 2019 Southeast Asian Games|Fencing - Men's Team Foil]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''57'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|John Enrico Vasquez||[[Karate at the 2019 Southeast Asian Games|Karatedo - Men's Individual Kata]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''58'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Sarah Pangilinan||[[Karate at the 2019 Southeast Asian Games|Karatedo - Women's Individual Kata]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''59'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Carl Dave Aseneta<br>Lloyd Dennis Catipon<br>Jackielou Agon Escarpe<br>John Viron Ferrer<br>Shin Matsumura<br>Daryl Mercado<br>Kodo Nakano<br>Bryan Quillotes<br>Rick Jayson Senales<br>Marco Tumampad||[[Judo at the 2019 Southeast Asian Games|Judo - Men's Team]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''60'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Megumi Delgado<br>Ma. Jeanalane Lopez<br>Jenielou Mosqueda<br>Khrizzie Pabulayan<br>Ryoko Salinas<br>Mariya Takahashi<br>[[Kiyomi Watanabe]]||[[Judo at the 2019 Southeast Asian Games|Judo - Women's Team]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''61'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Michael Comaling<br>Princess Arbilion||[[Modern pentathlon at the 2019 Southeast Asian Games|Modern Pentathlon - Beach Triathlete Mixed relay]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''62'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Jean Caluscusin<br>Andrea Mae Emperado<br>Katrina Loretizo<br>AJ Melgar<br>Devina Sembrano||[[Gymnastics at the 2019 Southeast Asian Games|Rhythmic Gymnastics - Group All-around]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''63'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|[[Jasmine Alkhaldi]] ||[[Swimming at the 2019 Southeast Asian Games|Swimming - Women's 50m Butterfly]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''64'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|[[Jasmine Alkhaldi]]||[[Swimming at the 2019 Southeast Asian Games|Swimming - Women's 100m Backstroke]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''65'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Kyrielle Aquino<br>Jericko Marbella ||[[Sailing at the 2019 Southeast Asian Games|Sailing - International 420]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''66'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Raymond Alferos<br>Robyn Brown<br>Maureen Schrijvers<br>Edgardo Alejan Jr.||[[Athletics at the 2019 Southeast Asian Games|Atheltics - 4X400m Mixed Relay]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''67'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Raquel Almencion<br>Lealyn Baligasa<br>Joanna Barca<br>Christian Burgos<br>Norwell Cajes<br>Edmund Catapang<br>John Lester delos Santos<br>Rosalyn Esguerra<br>Mark Jhon Frias<br>Ava Kryszle Gako<br>Maria Theresa Mofar<br>Reymart Nevado<br>Daniel Ortega<br>Leojane Remarim<br>Rhea Roa<br>Pantaleon Roberto<br>Jonathan Ruz<br>John Paul Selencio<br>Jerome Solis<br>Christine Mae Talledo||[[Rowing at the 2019 Southeast Asian Games|Rowing - Traditional Boat Race 22-seaters 200m Mixed Event]]|| 7 Disyembre |- |<small>'''68'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Edgar Ilas<br>Roque Abala Jr.||[[Rowing at the 2019 Southeast Asian Games|Rowing - Men's Lightweight Double Sculls]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''69'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Daisy Valdez||[[Surfing at the 2019 Southeast Asian Games|Surfing - Women's Longboard]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''70'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Daisy Valdez||[[Surfing at the 2019 Southeast Asian Games|Surfing - Women's Shortboard]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''71'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|John Mark Tokong||[[Surfing at the 2019 Southeast Asian Games|Surfing - Men's Shortboard]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''72'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Christian Joson||[[Waterskiing at the 2019 Southeast Asian Games|Waterski and Wakeboarding - Men's Waterskate]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''73'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Ralph Villaro||[[Waterskiing at the 2019 Southeast Asian Games|Waterski and Wakeboarding - Men's Wakeboard]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''74'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Rydelle Abarico||[[Skateboarding at the 2019 Southeast Asian Games|Skateboarding - Women's Downhill]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''75'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|[[Jasmine Alkhaldi]]||[[Swimming at the 2019 Southeast Asian Games|Swimming - Women's 50m Freestyle]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''76'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Luis Castro<br>Aidric Chan<br>Sean Ramos||[[Golf at the 2019 Southeast Asian Games|Golf - Men's Team Event]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''77'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Samuel James Bengzon<br>Javier Alfonso Gabriel Cadiz<br>John Steven Fuglister<br>Francisco Emmanuel Gautier<br>Benjamin Jorge Imperial<br>Gianpetro Iseppi<br>Lenard Rigel Lancero II<br>Carl Michael Montano<br>Danilo Pastrana Jr.<br>Jan Aro Regencia<br>Miguel Alfonso Relampagos<br>Jon David Samson<br>Eishner Jigsmac Sibug<br>Geffrey So<br>Paolo Spafford<br>Kenneth Mitchell Stern<br>Patrick Russell Syquiatco<br>Carlo Martin Tenedero<br>Carlo Angelo Tigaronita<br>Richmond Yu||[[Ice hockey at the 2019 Southeast Asian Games|Ice Hockey - Men]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''78'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Princess Catindig<br>Erdilyn Peralta ||[[Soft tennis at the 2019 Southeast Asian Games|Soft Tennis - Women's Doubles]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''79'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Francisco Dela Cruz||[[Billiards at the 2019 Southeast Asian Games|Billiards - 1-Cushion Carom]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''80'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Jayson Macaalay||[[Karate at the 2019 Southeast Asian Games|Karatedo - Men's 60kg Kumite]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''81'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Nicole Erika Dantes<br>Ronaldene Aletheia Flores<br>Rebecca Cyril Torres||[[Karate at the 2019 Southeast Asian Games|Karatedo - Women's Kata]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''82'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Joane Orbon||[[Karate at the 2019 Southeast Asian Games|Karatedo - Women's 61kg]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''83'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Mae Soriano||[[Karate at the 2019 Southeast Asian Games|Karatedo - Women's 58kg]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''84'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Kim Robert Miranda||[[Muaythai at the 2019 Southeast Asian Games|Muay Thai - Muay 45 kg]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''85'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Alexis Mayag-as||[[Muaythai at the 2019 Southeast Asian Games|Muay Thai - Muay 48 kg]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''86'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Raquel Almencion <br>John Niña Andrade <br>Lealyn Baligasa<br>Joanna Barca<br>Arche Baylosis<br>Christian Burgos<br>Patricia Ann Bustamante<br>Norwell Cajes <br>Maribeth Caranto<br>Edmund Catapang<br>Roda Daban<br>John Lester delos Santos<br>Bernadette Espeña<br>Mark Jhon Frias<br>Ojay Fuentes<br>Ava Kryszle Gako<br>Aidelyn Lustre<br>Hermie Macaranas<br>Reymart Nevado<br>Rhea Roa||[[Rowing at the 2019 Southeast Asian Games|Rowing - Traditional Boat Race - 22-seater, 500-Meter race - Mixed Event]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''87'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Kemberly Camahalan<br>Allaine Cortey<br>Queen Dalmacio<br>Jylyn Nicanor||[[Fencing at the 2019 Southeast Asian Games|Fencing - Women's Team Sabre]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''88'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Jonel Carcueva<br>El Joshua Cariño<br>Marcelo Felipe<br>Ismael Grospe Jr.<br>Jun Rey Navarra||[[Cycling at the 2019 Southeast Asian Games|Cycling - Road Mass Start]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''89'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Diogenes Avila ||[[Shooting at the 2019 Southeast Asian Games|Shooting - Mixed Metallic Silhouette Air Rifle]]|| 8 Disyembre |- |<small>'''90'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Sonny Wagdos ||[[Athletics at the 2019 Southeast Asian Games|Athletics - Men's 5000m]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''91'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Charmaine Dolar ||[[Gymnastics at the 2019 Southeast Asian Games|Aerobic Gymnastics - Women's Individual]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''92'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Tomas Vicente Bitong<br>Stefano Juban<br>Eduardo Miguel Lopez<br>Augustus Aguirre||[[Polo at the 2019 Southeast Asian Games|Polo - Division B]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''93'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Gian Taylor Dee ||[[Ju-jitsu at the 2019 Southeast Asian Games|Ju-jitsu - Men's 62kg]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''94'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Ian Clark Bautista||[[Boxing at the 2019 Southeast Asian Games|Boxing - Men's Bantamweight]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''95'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Luke Michael Gebbie||[[Swimming at the 2019 Southeast Asian Games|Swimming - Men's 50m Freestyle]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''96'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|[[Jasmine Alkhaldi]]||[[Swimming at the 2019 Southeast Asian Games|Swimming - Women's 100m Butterfly]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''97'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Jefferson Manatad||[[Wrestling at the 2019 Southeast Asian Games|Wrestling - Men's Greco-Roman 77kg]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''98'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Veronica Garces||[[Taekwondo at the 2019 Southeast Asian Games|Taekwondo - Women's 46kg]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''99'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Jessica Canabal||[[Taekwondo at the 2019 Southeast Asian Games|Taekwondo - Women's 53kg]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''100'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Dex Ian Chavez||[[Taekwondo at the 2019 Southeast Asian Games|Taekwondo - Men's 58kg]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''101'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Kurt Pajuelas||[[Taekwondo at the 2019 Southeast Asian Games|Taekwondo - Men's 63kg]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''102'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Aira Villegas||[[Boxing at the 2019 Southeast Asian Games|Boxing - Women's Bantamweight]]|| 9 Disyembre |- |<small>'''103'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Apryl Eppinger||[[Ju-jitsu at the 2019 Southeast Asian Games|Ju-jitsu - Women's 62kg]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''104'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Peter Meimban||[[Ju-jitsu at the 2019 Southeast Asian Games|Ju-jitsu - Men's 120kg]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''105'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Joida Gagnao||[[Athletics at the 2019 Southeast Asian Games|Athletics - Women's 5000m]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''106'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Robyn Brown||[[Athletics at the 2019 Southeast Asian Games|Athletics - Women's 400m hurdles]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''107'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Karol Maguide||[[Kickboxing at the 2019 Southeast Asian Games|Kickboxing - Men's 51kg Full Contact]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''108'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Francis Medina||[[Athletics at the 2019 Southeast Asian Games|Athletics - Men's 400m hurdles]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''109'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Janry Ubas||[[Athletics at the 2019 Southeast Asian Games|Athletics - Decathlon]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''110'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Edgardo Alejan Jr.<br>Micheal Carlo Del Prado<br>Frederick Ramirez<br>Joyme Sequita||[[Athletics at the 2019 Southeast Asian Games|Athletics - Men's 4X400m Relay]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''111'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Eloiza Luzon<br>Jessel Lumapas<br>Maureen Emily Schrijvers<br>Robyn Lauren Brown||[[Athletics at the 2019 Southeast Asian Games|Athletics - Women's 4X400m Relay]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''112'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Andreij "Doujin" Albar||[[Esports at the 2019 Southeast Asian Games|Esports - Tekken 7]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''113'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Richard Gonzales||[[Table tennis at the 2019 Southeast Asian Games|Table Tennis - Men's Singles]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''114'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Jefrey Roda||[[Billiards at the 2019 Southeast Asian Games|Billiards - Men's Snooker Singles]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''115'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Maria Paulyn Castillo<br>Morticia Blair Castro<br>Kyle Delos Santos<br>Paula Jean Dumaplin<br>Rafaela Landicho<br>Angela Thea Laraya<br>Jaylene Mae Lumbo<br>Jevilyn Obasa<br>Andrea Maria Parungao<br>Denizelle Ann Rasing<br>Yarra Austine Sebastian<br>Yvonne Mae Tasis||[[Indoor hockey at the 2019 Southeast Asian Games|Indoor Hockey - Women]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''116'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|John John Bobier<br>Jason Huerte<br>Ronsited Gabayeron<br>Rheyjey Ortouste||[[Sepak takraw at the 2019 Southeast Asian Games|Sepak Takraw - Men's Regu]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''117'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Allyssa Bandoy<br>Abegail Sinogbuhan<br>Jean Marie Sucalit<br>Mary Melody Taming||[[Sepak takraw at the 2019 Southeast Asian Games|Sepak Takraw - Women's Regu]]|| 10 Disyembre |- |<small>'''118'''</small> | {{bronze medal}} ||align=left|Van Jacob Baccay<br>Mark Dubouzet<br>Andrew Michael Harris<br>Manuel Lasangue Jr.<br>Jamael Pangandaman<br>John Michael Pasco<br>Rey Joshua Tabuzo<br>Josef Valdez<br>Dhane Varela<br>Daryoush Zandi||[[Beach handball at the 2019 Southeast Asian Games|Beach Handball]]|| 11 Disyembre |} === Nakakuha ng medalya (Maramihan) === {| class="wikitable sortable" width="100%" style="text-align:center;" !Ranggo !Atleta !Palakasan ! style="background-color:gold; width:4.0em; font-weight:bold;" |Ginto ! style="background-color:silver; width:4.0em; font-weight:bold;" |Pilak ! style="background-color:#cc9966; width:4.0em; font-weight:bold;" |Tanso ! style="width:4.0em;" |Kabuuan |- | rowspan="4" |'''1''' | align="left" |Sean Mischa Aranar |[[Dancesport at the 2019 Southeast Asian Games|Dancesport]] |3 | | |'''3''' |- | align="left" |Ana Leonila Nualla |[[Dancesport at the 2019 Southeast Asian Games|Dancesport]] |3 | | |'''3''' |- | align="left" |Wilbert Aunzo |[[Dancesport at the 2019 Southeast Asian Games|Dancesport]] |3 | | |'''3''' |- | align="left" |Pearl Marie Cañeda |[[Dancesport at the 2019 Southeast Asian Games|Dancesport]] |3 | | |'''3''' |- |'''5''' | align="left" |[[Carlos Yulo]] |[[Gymnastics at the 2019 Southeast Asian Games|Artistic Gymnastics]] |2 |5 | |'''7''' |- |'''6''' | align="left" |Kristina Knott |[[Athletics at the 2019 Southeast Asian Games|Athletics]] |2 |2 | |'''4''' |- | rowspan="4" |'''7''' | align="left" |Mark Jayson Gayon |[[Dancesport at the 2019 Southeast Asian Games|Dancesport]] |2 |1 | |'''3''' |- | align="left" |Mary Joy Renigen |[[Dancesport at the 2019 Southeast Asian Games|Dancesport]] |2 |1 | |'''3''' |- | align="left" |Michael Angelo Marquez |[[Dancesport at the 2019 Southeast Asian Games|Dancesport]] |2 |1 | |'''3''' |- | align="left" |Stephanie Sabalo |[[Dancesport at the 2019 Southeast Asian Games|Dancesport]] |2 |1 | |'''3''' |- | rowspan="14" |'''11''' | align="left" |[[John Leerams Chicano]] |[[Triathlon at the 2019 Southeast Asian Games|Triathlon]] |2 | | |'''2''' |- | align="left" |[[Kim Mangrobang]] |[[Triathlon at the 2019 Southeast Asian Games|Triathlon]] |2 | | |'''2''' |- | align="left" |Agatha Chrystenzen Wong |[[Wushu at the 2019 Southeast Asian Games|Wushu]] |2 | | |'''2''' |- | align="left" |[[Bianca Pagdanganan]] |[[Golf at the 2019 Southeast Asian Games|Golf]] |2 | | |'''2''' |- | align="left" |Bien Zoleta-Mañalac |[[Soft tennis at the 2019 Southeast Asian Games|Soft Tennis]] |2 | | |'''2''' |- | align="left" |[[Margielyn Didal]] |[[Skateboarding at the 2019 Southeast Asian Games|Skateboarding]] |2 | | |'''2''' |- | align="left" |[[Jack Danielle Animam]] |[[Basketball at the 2019 Southeast Asian Games|Basketball]] |2 | | |'''2''' |- | align="left" |[[Afril Bernardino]] |[[Basketball at the 2019 Southeast Asian Games|Basketball]] |2 | | |'''2''' |- | align="left" |[[Clare Castro]] |[[Basketball at the 2019 Southeast Asian Games|Basketball]] |2 | | |'''2''' |- | align="left" |[[Janine Pontejos]] |[[Basketball at the 2019 Southeast Asian Games|Basketball]] |2 | | |'''2''' |- | align="left" |Marly Martir |[[Shooting at the 2019 Southeast Asian Games|Shooting]] |2 | | |'''2''' |- | align="left" |Melcah Caballero |[[Rowing at the 2019 Southeast Asian Games|Rowing]] |2 | | |'''2''' |- | align="left" |Philippine national sailing squad |[[Sailing at the 2019 Southeast Asian Games|Sailing]] |2 | | |'''2''' |- | align="left" |Rodolfo Reyes Jr. |[[Taekwondo at the 2019 Southeast Asian Games|Taekwondo]] |2 | | |'''2''' |- |'''25''' | align="left" |Christiana Means |[[Skateboarding at the 2019 Southeast Asian Games|Skateboarding]] |1 |2 | |'''3''' |- | rowspan="6" |'''26''' | align="left" |Hanniel Abella |[[Fencing at the 2019 Southeast Asian Games|Fencing]] |1 |1 | |'''2''' |- | align="left" |[[Chezka Centeno]] |[[Billiards at the 2019 Southeast Asian Games|Billiards]] |1 |1 | |'''2''' |- | align="left" |[[James Deiparine]] |[[Swimming at the 2019 Southeast Asian Games|Swimming]] |1 |1 | |'''2''' |- | align="left" |Jermyn Prado |[[Cycling at the 2019 Southeast Asian Games|Cycling]] |1 |1 | |'''2''' |- | align="left" |Jocel Ninobla |[[Taekwondo at the 2019 Southeast Asian Games|Taekwondo]] |1 |1 | |'''2''' |- | align="left" |Samuel German |[[Modern pentathlon at the 2019 Southeast Asian Games|Modern Pentathlon]] |1 |1 | |'''2''' |- |'''32''' | align="left" |Daniela Dela Pisa |[[Gymnastics at the 2019 Southeast Asian Games|Rhythmic Gymnastics]] |1 | |2 |'''3''' |- | rowspan="8" |'''33''' | align="left" |[[Kiyomi Watanabe]] |[[Judo at the 2019 Southeast Asian Games|Judo]] |1 | |1 |'''2''' |- | align="left" |Monica Torres |[[Duathlon at the 2019 Southeast Asian Games|Duathlon]] |1 | |1 |'''2''' |- | align="left" |[[Jemyca Aribado]] |[[Squash at the 2019 Southeast Asian Games|Squash]] |1 | |1 |'''2''' |- | align="left" |[[Jeson Patrombon]] |[[Tennis at the Southeast Asian Games|Tennis]] |1 | |1 |'''2''' |- | align="left" |Jylyn Nicanor |[[Fencing at the 2019 Southeast Asian Games|Fencing]] |1 | |1 |'''2''' |- | align="left" |Mariya Takahashi |[[Judo at the 2019 Southeast Asian Games|Judo]] |1 | |1 |'''2''' |- | align="left" |Michael Comaling |[[Modern pentathlon at the 2019 Southeast Asian Games| Modern Pentathlon]] |1 | |1 |'''2''' |- | align="left" |Jason Huerte |[[Sepak takraw at the 2019 Southeast Asian Games| Sepak Takraw]] |1 | |1 |'''2''' |- |'''41''' | align="left" |[[Remedy Rule]] |[[Swimming at the 2019 Southeast Asian Games|Swimming]] | |3 |2 |'''5''' |- |'''42''' | align="left" |[[Jasmine Alkhaldi]] |[[Swimming at the 2019 Southeast Asian Games|Swimming]] | |2 |6 |'''8''' |- |'''43''' | align="left" |Chloe Isleta |[[Swimming at the 2019 Southeast Asian Games|Swimming]] | |2 |1 |'''3''' |- | rowspan="2" |'''44''' | align="left" |Hermie Macaranas |[[Canoeing at the 2019 Southeast Asian Games|Canoeing]] | |2 | |'''2''' |- | align="left" |Rinna Babanto |[[Taekwondo at the 2019 Southeast Asian Games|Taekwondo]] | |2 | |'''2''' |- | rowspan="31" |'''46''' | align="left" |Jones Inso |[[Wushu at the 2019 Southeast Asian Games|Wushu]] | |1 |1 |'''2''' |- | align="left" |Alexander Colet |[[Underwater hockey at the 2019 Southeast Asian Games|Underwater Hockey]] | |1 |1 |'''2''' |- | align="left" |Cesar Marasigan III |[[Underwater hockey at the 2019 Southeast Asian Games|Underwater Hockey]] | |1 |1 |'''2''' |- | align="left" |Chari May Ongyanco |[[Underwater hockey at the 2019 Southeast Asian Games|Underwater Hockey]] | |1 |1 |'''2''' |- | align="left" |Christopher Policarpo |[[Underwater hockey at the 2019 Southeast Asian Games|Underwater Hockey]] | |1 |1 |'''2''' |- | align="left" |David Quiec |[[Underwater hockey at the 2019 Southeast Asian Games|Underwater Hockey]] | |1 |1 |'''2''' |- | align="left" |Francis Robert Yanga |[[Underwater hockey at the 2019 Southeast Asian Games|Underwater Hockey]] | |1 |1 |'''2''' |- | align="left" |Ivy Canlas |[[Underwater hockey at the 2019 Southeast Asian Games|Underwater Hockey]] | |1 |1 |'''2''' |- | align="left" |Jacklyn Joyce Chua |[[Underwater hockey at the 2019 Southeast Asian Games|Underwater Hockey]] | |1 |1 |'''2''' |- | align="left" |Jasper Parulan |[[Underwater hockey at the 2019 Southeast Asian Games|Underwater Hockey]] | |1 |1 |'''2''' |- | align="left" |Jelyn Baldonado |[[Underwater hockey at the 2019 Southeast Asian Games|Underwater Hockey]] | |1 |1 |'''2''' |- | align="left" |Johanna Uy |[[Underwater hockey at the 2019 Southeast Asian Games|Underwater Hockey]] | |1 |1 |'''2''' |- | align="left" |Jonathan Bejar |[[Underwater hockey at the 2019 Southeast Asian Games|Underwater Hockey]] | |1 |1 |'''2''' |- | align="left" |JV Christabelle Lim |[[Underwater hockey at the 2019 Southeast Asian Games|Underwater Hockey]] | |1 |1 |'''2''' |- | align="left" |JV Kristine Lim |[[Underwater hockey at the 2019 Southeast Asian Games|Underwater Hockey]] | |1 |1 |'''2''' |- | align="left" |Karen Anne Naguit |[[Underwater hockey at the 2019 Southeast Asian Games|Underwater Hockey]] | |1 |1 |'''2''' |- | align="left" |Kelvin Tan |[[Underwater hockey at the 2019 Southeast Asian Games|Underwater Hockey]] | |1 |1 |'''2''' |- | align="left" |Maria Ines Templo |[[Underwater hockey at the 2019 Southeast Asian Games|Underwater Hockey]] | |1 |1 |'''2''' |- | align="left" |Mary Bridget Josef |[[Underwater hockey at the 2019 Southeast Asian Games|Underwater Hockey]] | |1 |1 |'''2''' |- | align="left" |Micheline Uy |[[Underwater hockey at the 2019 Southeast Asian Games|Underwater Hockey]] | |1 |1 |'''2''' |- | align="left" |Nandja Buenafe |[[Underwater hockey at the 2019 Southeast Asian Games|Underwater Hockey]] | |1 |1 |'''2''' |- | align="left" |Nicole Justine Marie Oliva |[[Swimming at the 2019 Southeast Asian Games|Swimming]] | |1 |1 |'''2''' |- | align="left" |Ramon Jorge |[[Underwater hockey at the 2019 Southeast Asian Games|Underwater Hockey]] | |1 |1 |'''2''' |- | align="left" |Reynaldo Paras |[[Underwater hockey at the 2019 Southeast Asian Games|Underwater Hockey]] | |1 |1 |'''2''' |- | align="left" |Ricardo Tobias Papa |[[Underwater hockey at the 2019 Southeast Asian Games|Underwater Hockey]] | |1 |1 |'''2''' |- | align="left" |Roy Aldous Arayata |[[Underwater hockey at the 2019 Southeast Asian Games|Underwater Hockey]] | |1 |1 |'''2''' |- | align="left" |Xiandi Chua |[[Swimming at the 2019 Southeast Asian Games|Swimming]] | |1 |1 |'''2''' |- | align="left" |Tomas Vicente Bitong |[[Polo at the 2019 Southeast Asian Games|Polo]] | |1 |1 |'''2''' |- | align="left" |Stefano Juban |[[Polo at the 2019 Southeast Asian Games|Polo]] | |1 |1 |'''2''' |- | align="left" |Eduardo Miguel Lopez |[[Polo at the 2019 Southeast Asian Games|Polo]] | |1 |1 |'''2''' |- | align="left" |Augustus Aguirre |[[Polo at the 2019 Southeast Asian Games|Polo]] | |1 |1 |'''2''' |- | rowspan="8" |'''77''' | align="left" |Nathaniel Perez |[[Fencing at the 2019 Southeast Asian Games|Fencing]] | | |2 |'''2''' |- | align="left" |Khrizzie Pabulayan |[[Judo at the 2019 Southeast Asian Games|Judo]] | | |2 |'''2''' |- | align="left" |Lloyd Dennis Catipon |[[Kurash at the 2019 Southeast Asian Games|Kurash]] | | |2 |'''2''' |- | align="left" |John Viron Ferrer |[[Judo at the 2019 Southeast Asian Games|Judo]] | | |2 |'''2''' |- | align="left" |Shin Matsumura |[[Judo at the 2019 Southeast Asian Games|Judo]] | | |2 |'''2''' |- | align="left" |Ryoko Salinas |[[Judo at the 2019 Southeast Asian Games|Judo]] | | |2 |'''2''' |- | align="left" |Daisy Valdez |[[Surfing at the 2019 Southeast Asian Games|Surfing]] | | |2 |'''2''' |} ==Basketbol== Si [[Tim Cone]] ang naging tagapagsanay ng pambansang koponan ng Pilipinas para sa [[basketbol]].<ref>{{cite news |last1=Atencio |first1=Peter |title=Cone named Gilas PH coach for SEA Games |url=http://www.manilastandard.net/sports/basketball/305713/cone-named-gilas-ph-coach-for-sea-games.html |accessdate=24 Setyembre 2019 |work=Manila Standard |date=23 Setyembre 2019|language=en}}</ref> Inasahan na si Yeng Guiao ang magsasanay sa pambansang koponan ngunit nagbitiw pagkatapos ng konklusyon ng Pangmundong Kopa ng Basketbol ng [[FIBA]] ng 2019.<ref name="guiao">{{cite news |title=Guiao will handle Gilas in SEA Games |url=http://tempo.com.ph/2019/08/07/guiao-will-handle-gilas-in-sea-games/ |accessdate=17 Agosto 2019 |work=Tempo |date=7 August 2019 |language=en |archive-date=17 Agosto 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817160816/http://tempo.com.ph/2019/08/07/guiao-will-handle-gilas-in-sea-games/ |url-status=dead }}</ref> Inasahan na naisumite ang opisyal na talaan ng 24 na manlalaro para sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2019 noong Agosto 2019 na binubuo ng parehong baguhan at propesyunal na mga manlalaro. Sinabi ni Guiao na hindi niya tatawagin ang naturalisadong manlalarong sina Andray Blatche o Jordan Clarkson at sinuri niya na malalim na ang mga napiling mga manlalaro mula sa mga lumalabang manlalaro na maaring makasungkit ng gintong medalya.<ref name="noneed">{{cite web |last1=Galvez |first1=Waylon |title=No need for Sotto in SEA Games, says Coach Yeng |url=https://sports.mb.com.ph/2019/08/15/no-need-for-sotto-in-sea-games-says-coach-yeng/ |publisher=Manila Bulletin |accessdate=17 Agosto 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190816104429/https://sports.mb.com.ph/2019/08/15/no-need-for-sotto-in-sea-games-says-coach-yeng/ |archivedate=16 Agosto 2019|language=en}}</ref> Labing-pitong manlalaro mula sa nagsasanay na kabuuang pambasang manlalaro ng Pangmundong Kopa ng FIBA ng Pilipinas noong kalagitnaan ng Agosto 2019 ang garantisadong may puwesto sa pangkat na binubuo ng 24 na tao para sa Palaro ng Timog Silangang Asya.<ref>{{cite news |title=7-foot-2 Sotto not in Yeng’s Gilas squad for SEA Games |url=http://tempo.com.ph/2019/08/15/7-foot-2-sotto-not-in-yengs-gilas-squad-for-sea-games/ |accessdate=17 August 2019 |work=Tempo |date=15 Agosto 2019 |language=en |archive-date=15 Agosto 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190815103046/http://tempo.com.ph/2019/08/15/7-foot-2-sotto-not-in-yengs-gilas-squad-for-sea-games/ |url-status=dead }}</ref> ====Talaan==== {{FIBA roster header |team=Pambansang koponan ng Pilipinas para sa basketbol – Palaro ng Timog Silangang Asya 2019 | color1 = #FFFFFF | bg1 = #0038A8 | color2 = #FFFFFF | bg2 = #CE1126}} <!-- list of players --> {{FIBA player | pos = G | num = 1 | first = Kiefer | last = Ravena | year = 1993 | month = 10 | date = 27 | m = 1.83 | clublink = [[NLEX Road Warriors]] | compyear = 2019 | compmonth = 12 | compdate = 4 | nat = PHI | df = y}} {{FIBA player | pos = PF | num = 4 | first = Vic | last = Manuel | year = 1987 | month = 05 | date = 18 | m = 1.93 | clublink = [[Alaska Aces (PBA)|Alaska Aces]] | compyear = 2019 | compmonth = 12 | compdate = 4 | nat = PHI | df = y}} {{FIBA player | pos = G | num = 5 | first = LA | last = Tenorio | year = 1984 | month = 07 | date = 9 | m = 1.73 | clublink = [[Barangay Ginebra San Miguel]] | compyear = 2019 | compmonth = 12 | compdate = 4 | nat = PHI | df = y}} {{FIBA player | pos = C | num = 9 | first = Greg | last = Slaughter | year = 1988 | month = 5 | date = 19 | m = 2.13 | clublink = [[Barangay Ginebra San Miguel]] | compyear = 2019 | compmonth = 12 | compdate = 4 | nat = PHI | df = y}} {{FIBA player | pos = G | num = 11 | first = Stanley | last = Pringle | year = 1987 | month = 06 | date = 05 | m = 1.85 | clublink =[[Barangay Ginebra San Miguel]] | compyear = 2019 | compmonth = 12 | compdate = 4 | nat = PHI | df = y}} {{FIBA player | pos = G | num = 12 | first = Chris | last = Ross | dab = basketball | year = 1985 | month = 03 | date = 09 | m = 1.85 | clublink = [[San Miguel Beermen]] | compyear = 2019 | compmonth = 12 | compdate = 4 | nat = PHI | df = y}} {{FIBA player | pos = SG | num = 13 | first = Marcio | last = Lassiter | year = 1987 | month = 09 | date = 16 | m = 1.90 | clublink = [[San Miguel Beermen]] | compyear = 2019 | compmonth = 12 | compdate = 4 | nat = PHI | df = y}} {{FIBA player | pos = C | num = 15 | first = June Mar | last = Fajardo | year = 1989 | month = 11 | date = 17 | m = 2.08 | clublink = [[San Miguel Beermen]] | compyear = 2019 | compmonth = 12 | compdate = 4 | nat = PHI | df = y}} {{FIBA player | pos = SF | num = 18 | first = Troy | last= Rosario | year = 1992 | month = 1 | date = 20 | m = 2.01 | clublink = [[TNT KaTropa]] | compyear = 2019 | compmonth = 12 | compdate = 4 | nat = PHI | df = y}} {{FIBA player | pos = F/C | num = 25 | first = Japeth | last = Aguilar | year = 1987 | month = 1 | date = 25 | m = 2.06 | clublink = [[Barangay Ginebra San Miguel]] | compyear = 2019 | compmonth = 12 | compdate = 4 | nat = PHI | df = y}} {{FIBA player | pos = F/C | num = 34 | first = Christian | last = Standhardinger | year = 1989 | month = 07 | date = 04 | m = 2.03 | clublink = [[NorthPort Batang Pier]] | compyear = 2019 | compmonth = 12 | compdate = 4 | nat = PHI | df = y}} {{FIBA player | pos = G | num = 35 | first = Matthew | last = Wright | dab = basketball | year = 1993 | month = 02 | date = 07 | m = 1.93 | clublink = [[Phoenix Pulse Fuel Masters]] | compyear = 2019 | compmonth = 12 | compdate = 4 | nat = PHI | df = y}} <!-- end list of players --> {{FIBA roster footer | head_coach = * {{Flagicon|PHI}} [[Tim Cone]] | asst_coach =* {{Flagicon|PHI}} [[Jimmy Alapag]] * {{Flagicon|PHI}} [[Jong Uichico]] * {{Flagicon|PHI}} [[Joe Devance]] | otherlegend = * '''(C)''' Kapitan ng koponanTeam captain *'''Klab''' – isinasalarawan ang huling<br />klab bago ang torneo * '''Edad''' – isinasalarawan ang edad<br>noong 4 Disyembre 2019 }} ==Esports== Ang Pilipinas, bilang punong-abala, ay sumali sa 6 na esports na mga kaganapan na sinalihan ng pitong manlalaro, maliban sa ''Tekken'', ''Hearthstone'', and ''StarCraft II'' na binubuo ng dalawang manlalaro bawat laro.<ref>{{cite news |title=SEA Games PH e-sports team training pool announced |url=https://news.abs-cbn.com/sports/07/29/19/seag-ph-e-sports-team-training-pool-announced |accessdate=17 Agosto 2019 |work=ABS-CBN News |date=30 Hulyo 2019|language=en}}</ref><ref name=needtoknow>{{cite news |title=What you need to know about the Sibol qualifiers |url=https://tv5.espn.com/story/_/id/27383741/what-need-know-sibol-qualifiers |accessdate=17 Agosto 2019 |work=ESPN |date=29 Hulyo 2019|language=en}}</ref> ==Karerang may balakid== Labing-anim na mga atleta ang kumatawan sa Pilipinas para sa karereang may balakid o ''obstacle racing''.<ref>{{cite news |title=16-strong national team in harness for 30th SEA Games obstacle sports |url=https://businessmirror.com.ph/2019/09/11/16-strong-national-team-in-harness-for-30th-sea-games-obstacle-sports/ |accessdate=11 September 2019 |work=BusinessMirror |agency=Philippine News Agency |date=11 Setyembre 2019|language=en}}</ref> ==Larong pantubig (''aquatics'')== 27 atleta ang lumaban para sa [[Pilipinas]] sa paglangoy sa naturang edisyon., kung saan 14 ang mga lalaki habang 13 naman ang babae. Si Sherwyn Santiago ang nagsilbing [[tagapagsanay]] para sa lalaking koponan habang si Jenny Guerrero naman ang tagapagsanay sa mga babae.<ref>{{cite news|last1=Saldejano|first1=Ivan Stewart|title=27 tankers to represent PH in SEA Games|agency=Philippine News Agency|url=https://www.pna.gov.ph/articles/1080006|accessdate=11 Setyembre 2019|date=10 Setyembre 2019}}</ref> ==Skateboarding== Lalaban naman ang labing-isang atleta para sa Pilipinas para sa skateboarding na kinabilangan nina Margielyn Didal, Christiana Means, at Jericho Francisco.<ref>{{Cite web|url=https://ph.news.yahoo.com/didal-lead-phl-team-seag-121400506.html|title=Didal to lead PHL team in SEAG|website=ph.news.yahoo.com|language=en}}</ref> ==Triathlon== Apat na atleta ang kumatawan para sa Pilipinas sa triathlon sa dibisyong lalaki at babae. Ang mga manlalarong ito ay sina John Leerams Chicano, Andrew Kim Remolino, [[Kim Mangrobang]] at Kim Kilgroe.<ref>{{cite news |last1=Alison |first1=Mars |title=It’s official: Andrew Kim Remolino is part of PH team roster for Southeast Asian Games |url=https://cebudailynews.inquirer.net/252575/its-official-andrew-kim-remolino-is-part-of-ph-team-roster-for-southeast-asian-games |accessdate=26 Agosto 2019 |work=Cebu Daily News |date=20 Agosto 2019|language=en}}</ref> ==Volleyball== ===Beach volleyball=== Ang mga delegado para sa Beach [[Volleyball]] ng 2019 ay sina Sisi Rondina, Bernadeth Pons, Dzi Gervacio, at Floremel Rodrigues na kabilang sa koponan ng mga kababaihan. Para sa dibisyon ng kalalakihan, kinabibilangan ang koponan nina Edmar Bonono, Jude Garcia, Anthony Arbasto, at James Buytrago.<ref>{{cite news |title=SEA Games: PH beach volleyball teams bank on home court edge |url=https://news.abs-cbn.com/sports/11/12/19/sea-games-ph-beach-volleyball-teams-bank-on-home-court-edge/ |accessdate=12 Nobyembre 2019 |work=ABS-CBN Corporation |agency=ABS-CBN News |date=12 Nobyembre 2019|language=en}}</ref> == Sanggunian == {{Reflist}} {{Nations at the 2019 Southeast Asian Games}} [[Kategorya:Mga bansa sa Palaro ng Timog Silangang Asya]] 11bt8j4hjn2jvmteyq7n3wnm0ib99wq 0 296171 2214974 2195113 2026-07-07T07:11:23Z Jojit fb 38 basically the same thing in the main article, so, redirect 2214974 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Charlize Theron#Pilmograpiya]] 7df19h919092uhsso80f4eze829h1wi 828 302133 2214875 2133018 2026-07-06T14:57:57Z Jojit fb 38 2214875 Scribunto text/plain local p = {} local function getListItem( data ) if not type( data ) == 'string' then return '' end return mw.ustring.format( '<li style="line-height: inherit; margin: 0">%s</li>', data ) end -- Returns an array containing the keys of all positional arguments -- that contain data (i.e. non-whitespace values). local function getArgNums( args ) local nums = {} for k, v in pairs( args ) do if type( k ) == 'number' and k >= 1 and math.floor( k ) == k and type( v ) == 'string' and mw.ustring.match( v, '%S' ) then table.insert( nums, k ) end end table.sort( nums ) return nums end -- Formats a list of classes, styles or other attributes. local function formatAttributes( attrType, ... ) local attributes = { ... } local nums = getArgNums( attributes ) local t = {} for i, num in ipairs( nums ) do table.insert( t, attributes[ num ] ) end if #t == 0 then return '' -- Return the blank string so concatenation will work. end return mw.ustring.format( ' %s="%s"', attrType, table.concat( t, ' ' ) ) end -- TODO: use Module:List. Since the update for this comment is routine, -- this is blocked without a consensus discussion by -- [[MediaWiki_talk:Common.css/Archive_15#plainlist_+_hlist_indentation]] -- if we decide hlist in plainlist in this template isn't an issue, we can use -- module:list directly -- [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Module:Collapsible_list/sandbox&oldid=1130172480] -- is an implementation (that will code rot slightly I expect) local function buildList( args ) -- Get the list items. local listItems = {} local argNums = getArgNums( args ) for i, num in ipairs( argNums ) do table.insert( listItems, getListItem( args[ num ] ) ) end if #listItems == 0 then return '' end listItems = table.concat( listItems ) -- hack around mw-collapsible show/hide jumpiness by looking for text-alignment -- by setting a margin if centered local textAlignmentCentered = 'text%-align%s*:%s*center' local centeredTitle = (args.title_style and args.title_style:lower():match(textAlignmentCentered) or args.titlestyle and args.titlestyle:lower():match(textAlignmentCentered)) local centeredTitleSpacing if centeredTitle then centeredTitleSpacing = 'margin: 0 4em' else centeredTitleSpacing = '' end -- Get class, style and title data. local collapsibleContainerClass = formatAttributes( 'class', 'collapsible-list', 'mw-collapsible', not args.expand and 'mw-collapsed' ) local collapsibleContainerStyle = formatAttributes( 'style', -- mostly work around .infobox-full-data defaulting to centered 'text-align: left;', args.frame_style, args.framestyle ) local collapsibleTitleStyle = formatAttributes( 'style', 'line-height: 1.6em; font-weight: bold;', args.title_style, args.titlestyle ) local jumpyTitleStyle = formatAttributes( 'style', centeredTitleSpacing ) local title = args.title or 'List' local ulclass = formatAttributes( 'class', 'mw-collapsible-content', args.hlist and 'hlist' ) local ulstyle = formatAttributes( 'style', 'margin-top: 0; margin-bottom: 0; line-height: inherit;', not args.bullets and 'list-style: none; margin-left: 0;', args.list_style, args.liststyle ) local hlist_templatestyles = '' if args.hlist then hlist_templatestyles = mw.getCurrentFrame():extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = 'Hlist/styles.css' } } end -- Build the list. return mw.ustring.format( '%s<div%s%s>\n<div%s><div%s>%s</div></div>\n<ul%s%s>%s</ul>\n</div>', hlist_templatestyles, collapsibleContainerClass, collapsibleContainerStyle, collapsibleTitleStyle, jumpyTitleStyle, title, ulclass, ulstyle, listItems ) end function p.main( frame ) local origArgs local current_frame = mw.getCurrentFrame() if frame == current_frame then origArgs = frame:getParent().args for k, v in pairs( frame.args ) do origArgs = frame.args break end else origArgs = frame frame = current_frame end local args = {} for k, v in pairs( origArgs ) do if type( k ) == 'number' or v ~= '' then args[ k ] = v end end return buildList( args ) end return p 5xl9rp2cmngmpjvr1qan9h87g1wcy39 0 302249 2214996 2214747 2026-07-07T09:00:05Z ListeriaBot 79921 Wikidata list updated [V2] 2214996 wikitext text/x-wiki Ang sumusunod ay talaan ng mga [[comune]] ng Lalawigan ng [[Lalawigan ng Catanzaro|Catanzaro]], [[Calabria]], sa [[Italya]]. {{Wikidata list|sparql= SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q747074 . ?item wdt:P131 wd:Q16159 . } |columns=P635:ISTAT,label/it:Comune,P2046:Lawak,P1082:Populasyon |section= |min_section= |sort=P635 |links=text |thumb= |autolist= |references=all |summary=itemnumber }} {| class='wikitable sortable' ! ISTAT ! Comune ! Lawak ! Populasyon |- | 079002 | Albi | 29.64 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 790<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079003 | Amaroni | 9.88 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1660<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079004 | Amato | 20.93 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 793<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079005 | Andali | 17.87 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 637<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079007 | Argusto | 6.88 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 444<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079008 | Badolato | 37.07 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2843<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079009 | Belcastro | 53.56 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1231<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079011 | Borgia | 42.38 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 7158<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079012 | Botricello | 15.48 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4993<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079017 | Caraffa di Catanzaro | 24 kilometro kuwadrado<br/>25.05 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1743<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079018 | Cardinale | 30.12 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1829<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079020 | Carlopoli | 16.41 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1385<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079023 | Catanzaro | 112.72 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 84670<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079024 | Cenadi | 11.92 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 510<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079025 | Centrache | 7.96 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 342<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079027 | Cerva | 21.37 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1086<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079029 | Chiaravalle Centrale | 23.83 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 5098<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079030 | Cicala | 9.28 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 887<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079033 | Conflenti | 29.34 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1282<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079034 | Cortale | 30.01 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1866<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079036 | Cropani | 44.81 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4674<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079039 | Curinga | 52.53 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 6501<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079042 | Davoli | 25.03 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 5546<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079043 | Decollatura | 50.83 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2855<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079047 | Falerna | 24.04 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3786<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079048 | Feroleto Antico | 22.38 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1955<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079052 | Fossato Serralta | 11.85 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 558<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079055 | Gagliato | 7.04 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 432<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079056 | Gasperina | 6.78 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1884<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079058 | Gimigliano | 33.55 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2985<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079059 | Girifalco | 43.1 kilometro kuwadrado<br/>43.08 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 5495<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079060 | Gizzeria | 37.19 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 5065<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079061 | Guardavalle | 60.27 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4117<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079063 | Isca sullo Ionio | 23.56 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1441<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079065 | Jacurso | 21 kilometro kuwadrado<br/>21.2 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 549<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079068 | Magisano | 31.94 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1106<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079069 | Maida | 58.34 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4396<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079071 | Marcedusa | 15.68 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 380<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079072 | Marcellinara | 20.91 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2146<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079073 | Martirano | 14.9 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 840<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079074 | Martirano Lombardo | 19.84 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 952<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079077 | Miglierina | 13.94 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 722<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079080 | Montauro | 11.74 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1773<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079081 | Montepaone | 16.85 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 5656<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079083 | Motta Santa Lucia | 26.3 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 798<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079087 | Nocera Terinese | 46.58 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4715<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079088 | Olivadi | 7.17 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 488<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079089 | Palermiti | 18.38 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1057<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079092 | Pentone | 12.38 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1887<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079094 | Petrizzi | 21.9 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1010<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079095 | Petronà | 45.79 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2365<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079096 | Pianopoli | 24.65 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2484<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079099 | Platania | 26.84 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1973<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079108 | San Floro | 18.32 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 670<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079110 | San Mango d'Aquino | 6.89 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1442<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079114 | San Pietro a Maida | 16.45 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3772<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079115 | San Pietro Apostolo | 11.72 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1520<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079116 | San Sostene | 32.49 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1401<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079117 | Santa Caterina dello Ionio | 40.69 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1923<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079118 | Sant'Andrea Apostolo dello Ionio | 21.43 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1900<ref name="ref_4101d67916181d7a61079c5a0a35c3ac045efad5d96c3748f8b41a6437aa90b9">''[[:d:Q214195|Istat]]''</ref><br/>1872<ref name="ref_204c1ab4d1a0f46b14b968d13f576127fa86a9e41d1d0ba263037aad950e7ebb">http://demo.istat.it/pop2018/index3.html</ref><br/>1701<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref><br/>1691<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836">https://www.citypopulation.de/en/italy/calabria/079__catanzaro/</ref><br/>1759<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836">https://www.citypopulation.de/en/italy/calabria/079__catanzaro/</ref><br/>1809<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836">https://www.citypopulation.de/en/italy/calabria/079__catanzaro/</ref><br/>2072<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836">https://www.citypopulation.de/en/italy/calabria/079__catanzaro/</ref><br/>2329<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836">https://www.citypopulation.de/en/italy/calabria/079__catanzaro/</ref><br/>2836<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836">https://www.citypopulation.de/en/italy/calabria/079__catanzaro/</ref><br/>3085<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836">https://www.citypopulation.de/en/italy/calabria/079__catanzaro/</ref><br/>3324<br/>4016<br/>4912<br/>5170<br/>5497<br/>4868<br/>4594<br/>4011<br/>3360<br/>3539<br/>3211 |- | 079122 | San Vito sullo Ionio | 17.17 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1613<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079123 | Satriano | 21.16 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3364<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079126 | Sellia | 12.81 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 476<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079127 | Sellia Marina | 41.46 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 7615<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079129 | Serrastretta | 41.65 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2923<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079130 | Sersale | 53.3 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4250<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079131 | Settingiano | 14.35 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3260<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079133 | Simeri Crichi | 46.74 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4722<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079134 | Sorbo San Basile | 59.28 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 754<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079137 | Soverato | 7.79 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 8618<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079138 | Soveria Mannelli | 20.5 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2835<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079139 | Soveria Simeri | 22.28 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1439<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079142 | Squillace | 34.33 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3511<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079143 | Stalettì | 12.11 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2353<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079146 | Taverna | 132.31 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2522<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079147 | Tiriolo | 29.26 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3581<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079148 | Torre di Ruggiero | 25.37 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 951<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079151 | Vallefiorita | 13.88 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1503<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079157 | Zagarise | 49.33 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1425<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079160 | Lamezia Terme | 162.43 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 67026<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |} ---- &sum; 80 items. {{Wikidata list end}} == Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Italya|Catanzaro]] r3teq6kqvmmhndhrg61ygj7xzay9gi6 0 303340 2214979 2214023 2026-07-07T07:22:01Z Ivan P. Clarin 84769 /* Mga pangalan sa pagitan ng 2014 at 2026 */ 2214979 wikitext text/x-wiki {{Main|Bagyo sa Pilipinas}} Ang '''Panahon ng bagyo sa Pilipinas''' ay isang dekadang napapanahon sa loob ng [[Pilipinas]] at [[Philippine Area of Responsibility]], taong 2000 ay nagpulungan at nag paligsahan ang [[PAGASA]] sa bawat ipapangalan sa mga [[bagyo]]ng dadaan at papasok sa Pilipinas sa natatakdang panahon, ito ay binigyang daan upang malaman ang lawak ng pinsala, fatality at nawalang gross sa mga lugar na dinaanan ng bagyo, Ito ay nakahanay sa alpabetikong "A" hanggang "Z" maliban sa letrang "X" na hindi na binigyang pansin. Ang bawat bagyo ay binigyan rin ng bawat kategorya. At dinagdagan ng Auxiliary names at list.<ref>http://www.travel-philippines.com/general-info/weather.htm</ref><ref>hypotheticalhurricanes.fandom.com/wiki/2021_Hypothetical_Pacific_Typhoon_Season_(KenMC)</ref><ref>https://www.transcontinentaltimes.com/an-active-typhoon-season-expected-in-the-philippines.html</ref> ==Daantaon== {{Warning|'''[[Bagyo]]'''}} {{See|Pagpapangalan sa bagyo}} '''{{Color box|lightyellow|border=darkgray}}''' '''Mga Rinetirong pangalan''' <br>Milyon milyon ang mga nasisirang Imprastraktura, Mga pang kabuhayan ang mga nasira nang mga nagdaang bagyo taon-taon, tinatayang aabot sa bilyon bilyon ang napinsala. Kaya't gumawa nang listahan nang mga retiradong bagyo rito sa Pilipinas.<ref>http://bagong.pagasa.dost.gov.ph/climate/tropical-cyclone-information</ref><ref>https://hypotheticalhurricanes.fandom.com/wiki/2020_Hypothetical_Pacific_Typhoon_Season_(KenMC)</ref> ===Mga pangalan sa pagitan ng 2001 at 2013=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! {{colour|yellow|2001}} !! {{colour|grey|2002}} !! {{colour|skyblue|2003}} !! {{colour|applegreen|2004}} !! {{colour|yellow|2005}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2006|2006]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2007|2007]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2008|2008]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2009|2009]]}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2010|2010]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2011|2011]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2012|2012]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2013|2013]]}} |- | Auring || Agaton || Amang || Ambo || Auring || Agaton || Amang || Ambo || Auring || Agaton || Amang || Ambo || Auring |- | Barok || Basyang || Batibot || Butchoy || Bising || Basyang || Bebeng || Butchoy || Bising || Basyang || Bebeng || Butchoy || Bising |- | Crising || Caloy || Chedeng || Cosme || Crising || Caloy || Chedeng || [[Bagyong Cosme|Cosme]] || Crising || Caloy || Chedeng || Carina || Crising |- | Dante || Domeng || Dodong || Dindo || Dante || Domeng || [[Bagyong Dodong|Dodong]] || Dindo || Dante || Domeng || Dodong || Dindo || Dante |- | Emong || Ester || Egay || Enteng || Emong || Ester || [[Bagyong Egay|Egay]] || Enteng || [[Bagyong Emong (2009)|Emong]] || Ester || Egay || Enteng || Emong |- | Feria || Florita || Falcon || Frank || Feria || Florita || Falcon || [[Bagyong Frank|Frank]] || Fabian || Florita || Falcon || Ferdie || Fabian |- | Gorio || Glenda || Goring || Gener || Gorio || Glenda || Goring || Gener || Gorio || Glenda || Goring || Gener || [[Bagyong Gorio (2013)|Gorio]] |- | Huaning || Henry || Hanna || Helen || Huaning || Henry || Hanna || Helen || Huaning || Henry || Hanna || Helen || Huaning |- | Isang || Inday || Ineng || Igme || Isang || Inday || Ineng || Igme || Isang || Inday || Ineng || Igme || Isang |- | Jolina || Juan || Juaning || Julian || Jolina || Juan || Juaning || Julian || Jolina || Juan || Juaning || Julian || Jolina |- | Kiko || Kaka || Kabayan || Karen || Kiko || Katring || Kabayan || Karen || Kiko || Katring || Kabayan || Karen || Kiko |- | Labuyo || Lagalag || Lando || Lawin || Labuyo || Luis || Lando || Lawin || Labuyo || {{grey|Luis}} || Lando || Lawin || [[Bagyong Labuyo|Labuyo]] |- | Maring || Milenyo || Manang || Marce || Maring || [[Bagyong Milenyo|Milenyo]] || Mina || Marce || Maring || {{grey|Mario}} || Mina || Marce || Maring |- | Nanang || {{grey|Neneng}} || Niña || Nina || Nando || Neneng || Nonoy || Nina || Nando || {{grey|Neneng}} || Nonoy || Nina || Nando |- | Ondoy || {{grey|Ompong}} || Onyok || Ofel || Ondoy || Ompong || {{grey|Onyok}} || Ofel || [[Bagyong Ondoy|Ondoy]] || {{grey|Ompong}} || Onyok || Ofel || [[Bagyong Odette (2013)|Odette]] |- | Pabling || {{grey|Paloma}} || Pogi || Pablo || Pepeng || Paeng || {{grey|Pedring}} || Pablo || [[Bagyong Pepeng|Pepeng]] || {{grey|Paeng}} || [[Bagyong Pedring|Pedring]] || [[Bagyong Pablo|Pablo]] || Paolo |- | Quedan || {{grey|Quardo}} || Quiel || Quinta || Quedan || Queenie || {{grey|Quiel}} || Quinta || Quedan || {{grey|Queenie}} || [[Bagyong Quiel (2011)|Quiel]] || Quinta || [[Bagyong Quedan (2013)|Quedan]] |- | {{grey|Roleta}} || {{grey|Rapido}} || Roskas || [[Bagyong Rolly (2004)|Rolly]] || {{grey|Ramil}} || [[Bagyong Reming|Reming]] || {{grey|Ramon}} || Rolly || Ramil || {{grey|Ruby}} || Ramon || {{grey|Rolly}} || Ramil |- | {{grey|Sibak}} || {{grey|Sibasib}} || Sikat || Siony || {{grey|Santi}} || Seniang || {{grey|Sendong}} || Siony || Santi || {{grey|Seniang}} || [[Bagyong Sendong|Sendong]] || {{grey|Siony}} || [[Bagyong Santi|Santi]] |- | {{grey|Talahib}} || {{grey|Tagbanwa}} || Tisoy || Tonyo || {{grey|Tino}} || Tomas || {{grey|Tisoy}} || Tonyo || Tino || {{grey|Tomas}} || {{grey|Tisoy}} || {{grey|Tonyo}} || Tino |- | {{grey|Ubbeng}} || {{grey|Usman}} || Ursula || [[Bagyong Unding|Unding]] || {{grey|Undang}} || {{grey|Usman}} || {{grey|Ursula}} || Ulysses || Urduja || {{grey|Usman}} || {{grey|Ursula}} || {{grey|Ulysses}} || [[Bagyong Urduja (2013)|Urduja]] |- | {{grey|Vinta}} || {{grey|Venus}} || [[Bagyong Viring (2003)|Viring]] || [[Bagyong Violeta|Violeta]] || {{grey|Vinta}} || {{grey|Venus}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || Vinta || {{grey|Venus}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || [[Bagyong Vinta (2013)|Vinta]] |- | {{grey|Wilma}} || {{grey|Wisik}} || [[Bagyong Weng (2003)|Weng]] || [[Bagyong Winnie|Winnie]] || {{grey|Wilma}} || {{grey|Waldo}} || {{grey|Weng}} || {{grey|Warren}} || {{grey|Wilma}} || {{grey|Waldo}} || {{grey|Weng}} || {{grey|Warren}} || [[Bagyong Wilma at BOB 05|Wilma]] |- | {{grey|Yaning}} || {{grey|Yayang}} || [[Bagyong Yoyoy (2003)|Yoyoy]] || [[Bagyong Yoyong (2004)|Yoyong]] || {{grey|Yolanda}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|Yolanda}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || [[Super Bagyong Yolanda|Yolanda]] |- | {{grey|Zuma}} || {{grey|Zeny}} || Zigzag || Zosimo || {{grey|Zoraida}} || {{grey|Zeny}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|Zeny}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || [[Bagyong Zoraida (2013)|Zoraida]] |-class="unsortable" !colspan=15|References:<ref name="NHEM Review 15"/><ref name="NHEM Review 16"/> |} ===Mga pangalan sa pagitan ng 2014 at 2026=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2014|2014]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2015|2015]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2016|2016]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2017|2017]]}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2018|2018]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2019|2019]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2020|2020]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2021|2021]]}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2022|2022]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2023|2023]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2024|2024]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2025|2025]]}} || {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026|2026]]}} |- | Agaton || Amang || Ambo || Auring || Agaton || Amang || [[Bagyong Ambo (2020)|Ambo]] || [[Bagyong Auring (2021)|Auring]] || [[Bagyong Agaton|Agaton]] || Amang || [[Bagyong Aghon|Aghon]] || Auring || Ada |- | Basyang || Betty || [[Bagyong Butchoy (2016)|Butchoy]] || Bising || Basyang || Betty || [[Bagyong Butchoy (2020)|Butchoy]] || [[Bagyong Bising (2021)|Bising]] || [[Bagyong Basyang (2022)|Basyang]] || Betty || [[Bagyong Butchoy (2024)|Butchoy]] || Bising || Basyang |- | Caloy || Chedeng || Carina || Crising || Caloy || Chedeng || Carina || [[Bagyong Crising (2021)|Crising]] || Caloy || Chedeng || [[Bagyong Carina|Carina]] || [[Bagyong Crising|Crising]] || Caloy |- | Domeng || Dodong || Dindo || Dante || Domeng || Dodong || [[Bagyong Dindo (2020)|Dindo]] || Dante || Domeng || [[Bagyong Dodong|Dodong]] || Dindo || [[Bagyong Dante (2025)|Dante]] || Domeng |- | Ester || Egay || Enteng || Emong || Ester || Egay || Enteng || Emong || [[Bagyong Ester (2022)|Ester]] || [[Bagyong Egay|Egay]] || [[Bagyong Enteng|Enteng]] || [[Bagyong Emong|Emong]] || Ester |- | Florita || Falcon || [[Bagyong Ferdie (2016)|Ferdie]] || Fabian || Florita || Falcon || [[Bagyong Ferdie (2020)|Ferdie]] || [[Bagyong Fabian (2021)|Fabian]] || [[Bagyong Florita (2022)|Florita]] || [[Bagyong Falcon|Falcon]] || Ferdie || Fabian || [[Bagyong Francisco (2026)|Francisco]] |- | [[Bagyong Glenda|Glenda]] || Goring || Gener || [[Bagyong Gorio (2017)|Gorio]] || Gardo || Goring || Gener || Gorio || [[Bagyong Gardo (2022)|Gardo]] || [[Bagyong Goring|Goring]] || Gener || Gorio || Gardo |- | Henry || [[Bagyong Hanna (2015)|Hanna]] || Helen || Huaning || Henry || Hanna || [[Bagyong Helen|Helen]] || Huaning || [[Bagyong Henry (2022)|Henry]] || Hanna || Helen || Huaning || Henry |- | Inday || Ineng || Igme || [[Bagyong Isang (2017)|Isang]] || Inday || Ineng || Igme || Isang || [[Bagyong Inday (2022)|Inday]] || Ineng || [[Bagyong Igme (17W) (2024)|Igme ]] || [[Bagyong Isang (2025)|Isang]] || [[Super Bagyong Inday|Inday]] |- | Jose || Jenny || Julian || [[Bagyong Jolina (2017)|Jolina]] || Josie || [[Bagyong Jenny (2019)|Jenny]] || [[Bagyong Julian (2020)|Julian]] || [[Bagyong Jolina (2021)|Jolina]] || Josie || Jenny || [[Bagyong Julian|Julian]] || [[Bagyong Jacinto (2025)|Jacinto]] || {{grey|Josie}} |- | Karding || Kabayan || [[Bagyong Karen|Karen]] || Kiko || Karding || Kabayan || [[Bagyong Kristine (2020)|Kristine]] || [[Bagyong Kiko (2021)|Kiko]] || [[Bagyong Karding|Karding]] || Kabayan || [[Bagyong Kristine|Kristine]] || Kiko || {{grey|''Kiyapo''}} |- | Luis || [[Bagyong Lando|Lando]] || [[Bagyong Lawin|Lawin]] || Lannie || Luis || [[Bagyong Liwayway (2019)|Liwayway]] || [[Bagyong Leon (2020)|Leon]] || [[Bagyong Lannie (2021)|Lannie]] || Luis || {{grey|Liwayway}} || [[Bagyong Leon|Leon]] || Lannie || {{grey|Luis}} |- | [[Bagyong Mario|Mario]] || Marilyn || Marce || [[Bagyong Maring (2017)|Maring]] || Maymay || Marilyn || Marce || Maring || Maymay || {{grey|Marilyn}} || [[Bagyong Marce|Marce]] || [[Bagyong Mirasol (2025)|Mirasol]] || {{grey|Maymay}} |- | Neneng || [[Bagyong Nona|Nona]] || [[Bagyong Nina|Nina]] || Nando || Neneng || Nimfa || [[Bagyong Nika (2020)|Nika]] || [[Bagyong Nando (2021)|Nando]] || [[Bagyong Neneng (2022)|Neneng]] || {{grey|Nimfa}} || [[Bagyong Nika|Nika]] || [[Super Bagyong Nando|Nando]] || {{grey|Neneng}} |- | Ompong || Onyok || {{grey|Ofel}} || [[Bagyong Odette (2017)|Odette]] || [[Super Bagyong Ompong|Ompong]] || [[Bagyong Onyok (2019)|Onyok]] || [[Bagyong Ofel (2020)|Ofel]] || [[Super Bagyong Odette|Odette]] || Obet || {{grey|Onyok}} || [[Bagyong Ofel|Ofel]] || [[Bagyong Opong|Opong]] || {{grey|Obet}} |- | Paeng || {{grey|''Perla''}} || {{grey|''Pepito''}} || Paolo || Paeng || [[Bagyong Perla (2019)|Perla]] || [[Bagyong Pepito (2020)|Pepito]] || {{grey|Paolo}} || [[Bagyong Paeng|Paeng]] || {{grey|Perla}} || [[Super Bagyong Pepito|Pepito]] || [[Bagyong Paolo (2025)|Paolo]] || {{grey|''Pilandok''}} |- | Queenie || {{grey|Quiel}} || {{grey|Quinta}} || Quedan || Queenie || [[Bagyong Quiel (2019)|Quiel]] || [[Bagyong Quinta|Quinta]] || {{grey|Quedan}} || Queenie || {{grey|Quiel}} || [[Bagyong Querubin (2024)|Querubin]] || Quedan || {{grey|Queenie}} |- | [[Bagyong Ruby|Ruby]] || {{grey|Ramon}} || {{grey|Rolly}} || Ramil || [[Bagyong Rosita|Rosita]] || [[Bagyong Ramon (2019)|Ramon]] || [[Super Bagyong Rolly|Rolly]] || {{grey|Ramil}} || Rosal || {{grey|Ramon}} || [[Bagyong Romina (2024)|Romina]] || [[Bagyong Ramil (2025)|Ramil]] || {{grey|Rosal}} |- | [[Bagyong Seniang (2014)|Seniang]] || {{grey|''Sarah''}} || {{grey|Siony}} || [[Bagyong Salome (2017)|Salome]] || [[Bagyong Samuel (2018)|Samuel]] || [[Bagyong Sarah (2019)|Sarah]] || [[Bagyong Siony (2020)|Siony]] || {{grey|Salome}} || {{grey|Samuel}} || {{grey|Sarah}} || {{grey|Siony}} || Salome || {{grey|Samuel}} |- | {{grey|Tomas}} || {{grey|Tisoy}} || {{grey|Tonyo}} || [[Bagyong Tino (2017)|Tino]] || Tomas || [[Bagyong Tisoy|Tisoy]] || [[Bagyong Tonyo (2020)|Tonyo]] || {{grey|Tino}} || {{grey|Tomas}} || {{grey|''Tamaraw''}} || {{grey|Tonyo}} || [[Bagyong Tino|Tino]] || {{grey|Tomas}} |- | {{grey|''Usman''}} || {{grey|Ursula}} || {{grey|Ulysses}} || [[Bagyong Urduja|Urduja]] || [[Bagyong Usman|Usman]] || [[Bagyong Ursula|Ursula]] || [[Bagyong Ulysses|Ulysses]] || {{grey|''Uwan''}} || {{grey|''Umberto''}} || {{grey|''Ugong''}} || {{grey|Upang}} || [[Bagyong Uwan|Uwan]] || {{grey|''Umberto''}} |- | {{grey|''Venus''}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || [[Bagyong Vinta|Vinta]] || {{grey|''Venus''}} || {{grey|Viring}} || [[Bagyong Vicky (2020)|Vicky]] || {{grey|''Verbena''}} || {{grey|''Venus''}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || [[Bagyong Verbena (2025)|Verbena]] || {{grey|''Venus''}} |- | {{grey|''Waldo''}} || {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || {{grey|Wilma}} || {{grey|''Waldo''}} || {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || {{grey|Wilma}} || {{grey|''Waldo''}} || {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || [[Bagyong Wilma (2025)|Wilma]] || {{grey|''Waldo''}} |- | {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} || {{grey|Yayang}} |- | {{grey|''Zeny''}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|''Zeny''}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|''Zeny''}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|''Zeny''}} |-class="unsortable" !colspan=15|References:<ref name="NHEM Review 15"/><ref name="NHEM Review 16"/> |} ===Mga pangalan sa pagitan ng 2027 at 2029=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2027|2027]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2028|2028]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2029|2029]] |- | {{grey|Amang}} || {{grey|''Amuyao''}} || {{grey|Auring}} |- | {{grey|Betty}} || {{grey|Butchoy}} || {{grey|Bising}} |- | {{grey|Chedeng}} || {{grey|Carina}} || {{grey|''Chico''}} |- | {{grey|Dodong}} || {{grey|Dindo}} || {{grey|Dante}} |- | {{grey|''Emil''}} || {{grey|''Edring''}} || {{grey|''Elias''}} |- | {{grey|Falcon}} || {{grey|Ferdie}} || {{grey|Fabian}} |- | {{grey|''Gavino''}} || {{grey|Gener}} || {{grey|Gorio}} |- | {{grey|Hanna}} || {{grey|Helen}} || {{grey|Huaning}} |- | {{grey|Ineng}} || {{grey|Igme}} || {{grey|Isang}} |- | {{grey|Jenny}} || {{grey|''Josefa''}} || {{grey|Jacinto}} |- | {{grey|Kabayan}} || {{grey|''Kidul''}} || {{grey|Kiko}} |- | {{grey|Liwayway}} || {{grey|''Lekep''}} || {{grey|Lannie}} |- | {{grey|Marilyn}} || {{grey|Marce}} || {{grey|''Magyawan''}} |- | {{grey|Nimfa}} || {{grey|''Nanolay''}} || {{grey|''Nilad''}} |- | {{grey|Onyok}} || {{grey|''Onos''}} || {{grey|''Omar''}} |- | {{grey|Perla}} || {{grey|''Puwok''}} || {{grey|Paolo}} |- | {{grey|Quiel}} || {{grey|Querubin}} || {{grey|Quedan}} |- | {{grey|Ramon}} ||{{grey|Romina}} || {{grey|Ramil}} |- | {{grey|Sarah}} || {{grey|Siony}} || {{grey|Salome}} |- | {{grey|''Tamaraw''}} || {{grey|Tonyo}} || {{grey|''Tala''}} |- | {{grey|''Ugong''}} || {{grey|''Upang''}} || {{grey|''Urbano''}} |- | {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || {{grey|Verbena}} |- | {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || {{grey|Wilma}} |- | {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} |- | {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} |-class="unsortable" !colspan=15|References:<ref name="NHEM Review 15"/><ref name="NHEM Review 16"/> |} ===Talaan ng mga inialis na pangalan=== ; Mga hindi nagamit na pangalan {{div col start}} * {{tcname unused|Paloma}} * {{tcname unused|Quadro}} * {{tcname unused|Rapido}} * {{tcname unused|Roleta}} * {{tcname unused|Sibak}} * {{tcname unused|Sibasib}} * {{tcname unused|Tagbanwa}} * {{tcname unused|Talahib}} * {{tcname unused|Ubbeng}} * {{tcname unused|Wisik}} * {{tcname unused|Yaning}} * {{tcname unused|Zuma}} {{div col end}} ==Sanggunian== {{reflist}} {{Mga bagyo sa Pilipinas}} [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Pilipinas]] [[Kategorya:Panahon]] c63fqdsfi05y63nwu2wukc55gaj01o4 2214984 2214979 2026-07-07T07:34:40Z Ivan P. Clarin 84769 /* Mga pangalan sa pagitan ng 2014 at 2026 */ 2214984 wikitext text/x-wiki {{Main|Bagyo sa Pilipinas}} Ang '''Panahon ng bagyo sa Pilipinas''' ay isang dekadang napapanahon sa loob ng [[Pilipinas]] at [[Philippine Area of Responsibility]], taong 2000 ay nagpulungan at nag paligsahan ang [[PAGASA]] sa bawat ipapangalan sa mga [[bagyo]]ng dadaan at papasok sa Pilipinas sa natatakdang panahon, ito ay binigyang daan upang malaman ang lawak ng pinsala, fatality at nawalang gross sa mga lugar na dinaanan ng bagyo, Ito ay nakahanay sa alpabetikong "A" hanggang "Z" maliban sa letrang "X" na hindi na binigyang pansin. Ang bawat bagyo ay binigyan rin ng bawat kategorya. At dinagdagan ng Auxiliary names at list.<ref>http://www.travel-philippines.com/general-info/weather.htm</ref><ref>hypotheticalhurricanes.fandom.com/wiki/2021_Hypothetical_Pacific_Typhoon_Season_(KenMC)</ref><ref>https://www.transcontinentaltimes.com/an-active-typhoon-season-expected-in-the-philippines.html</ref> ==Daantaon== {{Warning|'''[[Bagyo]]'''}} {{See|Pagpapangalan sa bagyo}} '''{{Color box|lightyellow|border=darkgray}}''' '''Mga Rinetirong pangalan''' <br>Milyon milyon ang mga nasisirang Imprastraktura, Mga pang kabuhayan ang mga nasira nang mga nagdaang bagyo taon-taon, tinatayang aabot sa bilyon bilyon ang napinsala. Kaya't gumawa nang listahan nang mga retiradong bagyo rito sa Pilipinas.<ref>http://bagong.pagasa.dost.gov.ph/climate/tropical-cyclone-information</ref><ref>https://hypotheticalhurricanes.fandom.com/wiki/2020_Hypothetical_Pacific_Typhoon_Season_(KenMC)</ref> ===Mga pangalan sa pagitan ng 2001 at 2013=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! {{colour|yellow|2001}} !! {{colour|grey|2002}} !! {{colour|skyblue|2003}} !! {{colour|applegreen|2004}} !! {{colour|yellow|2005}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2006|2006]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2007|2007]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2008|2008]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2009|2009]]}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2010|2010]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2011|2011]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2012|2012]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2013|2013]]}} |- | Auring || Agaton || Amang || Ambo || Auring || Agaton || Amang || Ambo || Auring || Agaton || Amang || Ambo || Auring |- | Barok || Basyang || Batibot || Butchoy || Bising || Basyang || Bebeng || Butchoy || Bising || Basyang || Bebeng || Butchoy || Bising |- | Crising || Caloy || Chedeng || Cosme || Crising || Caloy || Chedeng || [[Bagyong Cosme|Cosme]] || Crising || Caloy || Chedeng || Carina || Crising |- | Dante || Domeng || Dodong || Dindo || Dante || Domeng || [[Bagyong Dodong|Dodong]] || Dindo || Dante || Domeng || Dodong || Dindo || Dante |- | Emong || Ester || Egay || Enteng || Emong || Ester || [[Bagyong Egay|Egay]] || Enteng || [[Bagyong Emong (2009)|Emong]] || Ester || Egay || Enteng || Emong |- | Feria || Florita || Falcon || Frank || Feria || Florita || Falcon || [[Bagyong Frank|Frank]] || Fabian || Florita || Falcon || Ferdie || Fabian |- | Gorio || Glenda || Goring || Gener || Gorio || Glenda || Goring || Gener || Gorio || Glenda || Goring || Gener || [[Bagyong Gorio (2013)|Gorio]] |- | Huaning || Henry || Hanna || Helen || Huaning || Henry || Hanna || Helen || Huaning || Henry || Hanna || Helen || Huaning |- | Isang || Inday || Ineng || Igme || Isang || Inday || Ineng || Igme || Isang || Inday || Ineng || Igme || Isang |- | Jolina || Juan || Juaning || Julian || Jolina || Juan || Juaning || Julian || Jolina || Juan || Juaning || Julian || Jolina |- | Kiko || Kaka || Kabayan || Karen || Kiko || Katring || Kabayan || Karen || Kiko || Katring || Kabayan || Karen || Kiko |- | Labuyo || Lagalag || Lando || Lawin || Labuyo || Luis || Lando || Lawin || Labuyo || {{grey|Luis}} || Lando || Lawin || [[Bagyong Labuyo|Labuyo]] |- | Maring || Milenyo || Manang || Marce || Maring || [[Bagyong Milenyo|Milenyo]] || Mina || Marce || Maring || {{grey|Mario}} || Mina || Marce || Maring |- | Nanang || {{grey|Neneng}} || Niña || Nina || Nando || Neneng || Nonoy || Nina || Nando || {{grey|Neneng}} || Nonoy || Nina || Nando |- | Ondoy || {{grey|Ompong}} || Onyok || Ofel || Ondoy || Ompong || {{grey|Onyok}} || Ofel || [[Bagyong Ondoy|Ondoy]] || {{grey|Ompong}} || Onyok || Ofel || [[Bagyong Odette (2013)|Odette]] |- | Pabling || {{grey|Paloma}} || Pogi || Pablo || Pepeng || Paeng || {{grey|Pedring}} || Pablo || [[Bagyong Pepeng|Pepeng]] || {{grey|Paeng}} || [[Bagyong Pedring|Pedring]] || [[Bagyong Pablo|Pablo]] || Paolo |- | Quedan || {{grey|Quardo}} || Quiel || Quinta || Quedan || Queenie || {{grey|Quiel}} || Quinta || Quedan || {{grey|Queenie}} || [[Bagyong Quiel (2011)|Quiel]] || Quinta || [[Bagyong Quedan (2013)|Quedan]] |- | {{grey|Roleta}} || {{grey|Rapido}} || Roskas || [[Bagyong Rolly (2004)|Rolly]] || {{grey|Ramil}} || [[Bagyong Reming|Reming]] || {{grey|Ramon}} || Rolly || Ramil || {{grey|Ruby}} || Ramon || {{grey|Rolly}} || Ramil |- | {{grey|Sibak}} || {{grey|Sibasib}} || Sikat || Siony || {{grey|Santi}} || Seniang || {{grey|Sendong}} || Siony || Santi || {{grey|Seniang}} || [[Bagyong Sendong|Sendong]] || {{grey|Siony}} || [[Bagyong Santi|Santi]] |- | {{grey|Talahib}} || {{grey|Tagbanwa}} || Tisoy || Tonyo || {{grey|Tino}} || Tomas || {{grey|Tisoy}} || Tonyo || Tino || {{grey|Tomas}} || {{grey|Tisoy}} || {{grey|Tonyo}} || Tino |- | {{grey|Ubbeng}} || {{grey|Usman}} || Ursula || [[Bagyong Unding|Unding]] || {{grey|Undang}} || {{grey|Usman}} || {{grey|Ursula}} || Ulysses || Urduja || {{grey|Usman}} || {{grey|Ursula}} || {{grey|Ulysses}} || [[Bagyong Urduja (2013)|Urduja]] |- | {{grey|Vinta}} || {{grey|Venus}} || [[Bagyong Viring (2003)|Viring]] || [[Bagyong Violeta|Violeta]] || {{grey|Vinta}} || {{grey|Venus}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || Vinta || {{grey|Venus}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || [[Bagyong Vinta (2013)|Vinta]] |- | {{grey|Wilma}} || {{grey|Wisik}} || [[Bagyong Weng (2003)|Weng]] || [[Bagyong Winnie|Winnie]] || {{grey|Wilma}} || {{grey|Waldo}} || {{grey|Weng}} || {{grey|Warren}} || {{grey|Wilma}} || {{grey|Waldo}} || {{grey|Weng}} || {{grey|Warren}} || [[Bagyong Wilma at BOB 05|Wilma]] |- | {{grey|Yaning}} || {{grey|Yayang}} || [[Bagyong Yoyoy (2003)|Yoyoy]] || [[Bagyong Yoyong (2004)|Yoyong]] || {{grey|Yolanda}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|Yolanda}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || [[Super Bagyong Yolanda|Yolanda]] |- | {{grey|Zuma}} || {{grey|Zeny}} || Zigzag || Zosimo || {{grey|Zoraida}} || {{grey|Zeny}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|Zeny}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || [[Bagyong Zoraida (2013)|Zoraida]] |-class="unsortable" !colspan=15|References:<ref name="NHEM Review 15"/><ref name="NHEM Review 16"/> |} ===Mga pangalan sa pagitan ng 2014 at 2026=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2014|2014]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2015|2015]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2016|2016]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2017|2017]]}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2018|2018]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2019|2019]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2020|2020]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2021|2021]]}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2022|2022]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2023|2023]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2024|2024]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2025|2025]]}} || {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026|2026]]}} |- | Agaton || Amang || Ambo || Auring || Agaton || Amang || [[Bagyong Ambo (2020)|Ambo]] || [[Bagyong Auring (2021)|Auring]] || [[Bagyong Agaton|Agaton]] || Amang || [[Bagyong Aghon|Aghon]] || Auring || Ada |- | Basyang || Betty || [[Bagyong Butchoy (2016)|Butchoy]] || Bising || Basyang || Betty || [[Bagyong Butchoy (2020)|Butchoy]] || [[Bagyong Bising (2021)|Bising]] || [[Bagyong Basyang (2022)|Basyang]] || Betty || [[Bagyong Butchoy (2024)|Butchoy]] || Bising || [[Bagyong Basyang (2026)|Basyang]] |- | Caloy || Chedeng || Carina || Crising || Caloy || Chedeng || Carina || [[Bagyong Crising (2021)|Crising]] || Caloy || Chedeng || [[Bagyong Carina|Carina]] || [[Bagyong Crising|Crising]] || Caloy |- | Domeng || Dodong || Dindo || Dante || Domeng || Dodong || [[Bagyong Dindo (2020)|Dindo]] || Dante || Domeng || [[Bagyong Dodong|Dodong]] || Dindo || [[Bagyong Dante (2025)|Dante]] || Domeng |- | Ester || Egay || Enteng || Emong || Ester || Egay || Enteng || Emong || [[Bagyong Ester (2022)|Ester]] || [[Bagyong Egay|Egay]] || [[Bagyong Enteng|Enteng]] || [[Bagyong Emong|Emong]] || Ester |- | Florita || Falcon || [[Bagyong Ferdie (2016)|Ferdie]] || Fabian || Florita || Falcon || [[Bagyong Ferdie (2020)|Ferdie]] || [[Bagyong Fabian (2021)|Fabian]] || [[Bagyong Florita (2022)|Florita]] || [[Bagyong Falcon|Falcon]] || Ferdie || Fabian || [[Bagyong Francisco (2026)|Francisco]] |- | [[Bagyong Glenda|Glenda]] || Goring || Gener || [[Bagyong Gorio (2017)|Gorio]] || Gardo || Goring || Gener || Gorio || [[Bagyong Gardo (2022)|Gardo]] || [[Bagyong Goring|Goring]] || Gener || Gorio || Gardo |- | Henry || [[Bagyong Hanna (2015)|Hanna]] || Helen || Huaning || Henry || Hanna || [[Bagyong Helen|Helen]] || Huaning || [[Bagyong Henry (2022)|Henry]] || Hanna || Helen || Huaning || Henry |- | Inday || Ineng || Igme || [[Bagyong Isang (2017)|Isang]] || Inday || Ineng || Igme || Isang || [[Bagyong Inday (2022)|Inday]] || Ineng || [[Bagyong Igme (17W) (2024)|Igme ]] || [[Bagyong Isang (2025)|Isang]] || [[Super Bagyong Inday|Inday]] |- | Jose || Jenny || Julian || [[Bagyong Jolina (2017)|Jolina]] || Josie || [[Bagyong Jenny (2019)|Jenny]] || [[Bagyong Julian (2020)|Julian]] || [[Bagyong Jolina (2021)|Jolina]] || Josie || Jenny || [[Bagyong Julian|Julian]] || [[Bagyong Jacinto (2025)|Jacinto]] || {{grey|Josie}} |- | Karding || Kabayan || [[Bagyong Karen|Karen]] || Kiko || Karding || Kabayan || [[Bagyong Kristine (2020)|Kristine]] || [[Bagyong Kiko (2021)|Kiko]] || [[Bagyong Karding|Karding]] || Kabayan || [[Bagyong Kristine|Kristine]] || Kiko || {{grey|''Kiyapo''}} |- | Luis || [[Bagyong Lando|Lando]] || [[Bagyong Lawin|Lawin]] || Lannie || Luis || [[Bagyong Liwayway (2019)|Liwayway]] || [[Bagyong Leon (2020)|Leon]] || [[Bagyong Lannie (2021)|Lannie]] || Luis || {{grey|Liwayway}} || [[Bagyong Leon|Leon]] || Lannie || {{grey|Luis}} |- | [[Bagyong Mario|Mario]] || Marilyn || Marce || [[Bagyong Maring (2017)|Maring]] || Maymay || Marilyn || Marce || Maring || Maymay || {{grey|Marilyn}} || [[Bagyong Marce|Marce]] || [[Bagyong Mirasol (2025)|Mirasol]] || {{grey|Maymay}} |- | Neneng || [[Bagyong Nona|Nona]] || [[Bagyong Nina|Nina]] || Nando || Neneng || Nimfa || [[Bagyong Nika (2020)|Nika]] || [[Bagyong Nando (2021)|Nando]] || [[Bagyong Neneng (2022)|Neneng]] || {{grey|Nimfa}} || [[Bagyong Nika|Nika]] || [[Super Bagyong Nando|Nando]] || {{grey|Neneng}} |- | Ompong || Onyok || {{grey|Ofel}} || [[Bagyong Odette (2017)|Odette]] || [[Super Bagyong Ompong|Ompong]] || [[Bagyong Onyok (2019)|Onyok]] || [[Bagyong Ofel (2020)|Ofel]] || [[Super Bagyong Odette|Odette]] || Obet || {{grey|Onyok}} || [[Bagyong Ofel|Ofel]] || [[Bagyong Opong|Opong]] || {{grey|Obet}} |- | Paeng || {{grey|''Perla''}} || {{grey|''Pepito''}} || Paolo || Paeng || [[Bagyong Perla (2019)|Perla]] || [[Bagyong Pepito (2020)|Pepito]] || {{grey|Paolo}} || [[Bagyong Paeng|Paeng]] || {{grey|Perla}} || [[Super Bagyong Pepito|Pepito]] || [[Bagyong Paolo (2025)|Paolo]] || {{grey|''Pilandok''}} |- | Queenie || {{grey|Quiel}} || {{grey|Quinta}} || Quedan || Queenie || [[Bagyong Quiel (2019)|Quiel]] || [[Bagyong Quinta|Quinta]] || {{grey|Quedan}} || Queenie || {{grey|Quiel}} || [[Bagyong Querubin (2024)|Querubin]] || Quedan || {{grey|Queenie}} |- | [[Bagyong Ruby|Ruby]] || {{grey|Ramon}} || {{grey|Rolly}} || Ramil || [[Bagyong Rosita|Rosita]] || [[Bagyong Ramon (2019)|Ramon]] || [[Super Bagyong Rolly|Rolly]] || {{grey|Ramil}} || Rosal || {{grey|Ramon}} || [[Bagyong Romina (2024)|Romina]] || [[Bagyong Ramil (2025)|Ramil]] || {{grey|Rosal}} |- | [[Bagyong Seniang (2014)|Seniang]] || {{grey|''Sarah''}} || {{grey|Siony}} || [[Bagyong Salome (2017)|Salome]] || [[Bagyong Samuel (2018)|Samuel]] || [[Bagyong Sarah (2019)|Sarah]] || [[Bagyong Siony (2020)|Siony]] || {{grey|Salome}} || {{grey|Samuel}} || {{grey|Sarah}} || {{grey|Siony}} || Salome || {{grey|Samuel}} |- | {{grey|Tomas}} || {{grey|Tisoy}} || {{grey|Tonyo}} || [[Bagyong Tino (2017)|Tino]] || Tomas || [[Bagyong Tisoy|Tisoy]] || [[Bagyong Tonyo (2020)|Tonyo]] || {{grey|Tino}} || {{grey|Tomas}} || {{grey|''Tamaraw''}} || {{grey|Tonyo}} || [[Bagyong Tino|Tino]] || {{grey|Tomas}} |- | {{grey|''Usman''}} || {{grey|Ursula}} || {{grey|Ulysses}} || [[Bagyong Urduja|Urduja]] || [[Bagyong Usman|Usman]] || [[Bagyong Ursula|Ursula]] || [[Bagyong Ulysses|Ulysses]] || {{grey|''Uwan''}} || {{grey|''Umberto''}} || {{grey|''Ugong''}} || {{grey|Upang}} || [[Bagyong Uwan|Uwan]] || {{grey|''Umberto''}} |- | {{grey|''Venus''}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || [[Bagyong Vinta|Vinta]] || {{grey|''Venus''}} || {{grey|Viring}} || [[Bagyong Vicky (2020)|Vicky]] || {{grey|''Verbena''}} || {{grey|''Venus''}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || [[Bagyong Verbena (2025)|Verbena]] || {{grey|''Venus''}} |- | {{grey|''Waldo''}} || {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || {{grey|Wilma}} || {{grey|''Waldo''}} || {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || {{grey|Wilma}} || {{grey|''Waldo''}} || {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || [[Bagyong Wilma (2025)|Wilma]] || {{grey|''Waldo''}} |- | {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} || {{grey|Yayang}} |- | {{grey|''Zeny''}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|''Zeny''}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|''Zeny''}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|''Zeny''}} |-class="unsortable" !colspan=15|References:<ref name="NHEM Review 15"/><ref name="NHEM Review 16"/> |} ===Mga pangalan sa pagitan ng 2027 at 2029=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2027|2027]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2028|2028]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2029|2029]] |- | {{grey|Amang}} || {{grey|''Amuyao''}} || {{grey|Auring}} |- | {{grey|Betty}} || {{grey|Butchoy}} || {{grey|Bising}} |- | {{grey|Chedeng}} || {{grey|Carina}} || {{grey|''Chico''}} |- | {{grey|Dodong}} || {{grey|Dindo}} || {{grey|Dante}} |- | {{grey|''Emil''}} || {{grey|''Edring''}} || {{grey|''Elias''}} |- | {{grey|Falcon}} || {{grey|Ferdie}} || {{grey|Fabian}} |- | {{grey|''Gavino''}} || {{grey|Gener}} || {{grey|Gorio}} |- | {{grey|Hanna}} || {{grey|Helen}} || {{grey|Huaning}} |- | {{grey|Ineng}} || {{grey|Igme}} || {{grey|Isang}} |- | {{grey|Jenny}} || {{grey|''Josefa''}} || {{grey|Jacinto}} |- | {{grey|Kabayan}} || {{grey|''Kidul''}} || {{grey|Kiko}} |- | {{grey|Liwayway}} || {{grey|''Lekep''}} || {{grey|Lannie}} |- | {{grey|Marilyn}} || {{grey|Marce}} || {{grey|''Magyawan''}} |- | {{grey|Nimfa}} || {{grey|''Nanolay''}} || {{grey|''Nilad''}} |- | {{grey|Onyok}} || {{grey|''Onos''}} || {{grey|''Omar''}} |- | {{grey|Perla}} || {{grey|''Puwok''}} || {{grey|Paolo}} |- | {{grey|Quiel}} || {{grey|Querubin}} || {{grey|Quedan}} |- | {{grey|Ramon}} ||{{grey|Romina}} || {{grey|Ramil}} |- | {{grey|Sarah}} || {{grey|Siony}} || {{grey|Salome}} |- | {{grey|''Tamaraw''}} || {{grey|Tonyo}} || {{grey|''Tala''}} |- | {{grey|''Ugong''}} || {{grey|''Upang''}} || {{grey|''Urbano''}} |- | {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || {{grey|Verbena}} |- | {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || {{grey|Wilma}} |- | {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} |- | {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} |-class="unsortable" !colspan=15|References:<ref name="NHEM Review 15"/><ref name="NHEM Review 16"/> |} ===Talaan ng mga inialis na pangalan=== ; Mga hindi nagamit na pangalan {{div col start}} * {{tcname unused|Paloma}} * {{tcname unused|Quadro}} * {{tcname unused|Rapido}} * {{tcname unused|Roleta}} * {{tcname unused|Sibak}} * {{tcname unused|Sibasib}} * {{tcname unused|Tagbanwa}} * {{tcname unused|Talahib}} * {{tcname unused|Ubbeng}} * {{tcname unused|Wisik}} * {{tcname unused|Yaning}} * {{tcname unused|Zuma}} {{div col end}} ==Sanggunian== {{reflist}} {{Mga bagyo sa Pilipinas}} [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Pilipinas]] [[Kategorya:Panahon]] g68p2pgalwm7bmoe0vcppi2hqvle5ba 0 306870 2214981 2001753 2026-07-07T07:29:56Z Jojit fb 38 Inilipat ni Jojit fb ang pahinang [[Kangon (24°20"N 95°55"E)]] sa [[Kangon]] nang walang iniwang redirect 2001753 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=Kangon|population_total=|leader_name=|established_title=|established_date=|area_total_km2=|population_as_of=|population_footnotes=|population_density_km2=|subdivision_name4=|timezone=[[Sona ng Oras|MST]]|utc_offset=+6.30|coordinates={{coord|24|20|N|95|55|E|region:MM|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|website=|leader_title=|subdivision_type4=|other_name=|pushpin_label_position=right|native_name=|settlement_type=Nayon sa Myanmar|image_skyline=|imagesize=|image_caption=|pushpin_map=Burma|pushpin_map_caption=Lokasyon sa Burma|subdivision_name3=[[Kabayanan ng Banmauk]]|subdivision_type=[[Listahan ng mga Estadong may Soberanya|Bansa]]|subdivision_name={{flag|Burma}}|subdivision_type1=[[Mga Administratibong Dibisyon ng Burma|Rehiyon]]|subdivision_name1=[[Rehiyon ng Sagaing]]|subdivision_type2=[[Mga Distrito ng Burma|Distrito]]|subdivision_name2=[[Distrito ng Katha]]|subdivision_type3=[[Mga Kabayanan ng Burma|Kabayanan]]|footnotes=}}Ang '''Kangon''' ay isang nayon na matatagpuan sa Kabayanan ng Banmauk, Distrito ng Katha , sa Rehiyon ng Sagaing ng hilagang-gitnang [[Myanmar|Burma]] .{{Fact|date=July 2019}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2019)">kailangan ng banggit</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> == Mga kawing panlabas == * [http://www.maplandia.com/burma/sagaing/banmauk/kangon-24-20-0-n-95-55-0-e/ Maplandia World Gazetteer] [[Kategorya:Mga bayan at lungsod ng Myanmar]] mnst5syrc8t78rqpgt3llknccq56dkc 2214982 2214981 2026-07-07T07:30:27Z Jojit fb 38 ni-redirect na lamang sa kaugnay na artikulo dahil walang sapat na impornasyon sa matagal na panahon 2214982 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Myanmar]] anlr93njenpgyrtbrl47h9hq33gy3mb 0 307982 2214868 2152040 2026-07-06T14:17:20Z Wikinginamo 163756 /* Maagang buhay */ Kulang na pandiwa (lacks a verb) 2214868 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{cleanup|date=Marso 2024|reason=Kailangang ayusin ang balarila, pagkakasulat ng artikulo, at isalin ang mga bahaging hindi pa naisasalin tulod ng mga nasa pananda.}}}} {{Infobox person|name=Olivia Rodrigo|image=Olivia Rodrigo with Dr Fauci 1.png|caption=Si Rodrigo sa [[White House]] noong Hulyo 2021|birth_name=Olivia Isabel Rodrigo|birth_date={{Birth date and age|2003|2|20}}|birth_place=[[Temecula, California]], U.S.|occupation={{hlist|Actress|singer}}|years_active=2015–kasalukuyan|module={{Infobox musical artist|embed = yes | background = solo_singer | instrument = Vocals | genre = [[Musikang pop|Pop]] | label = {{flatlist| * [[Interscope Records|Interscope]]<ref name="Label">{{Cite news|last=Unterberger|first=Andrew|date=January 12, 2021|title=Olivia Rodrigo's 'Drivers License' Is on Its Way to Being the First Runaway Hit of 2021|url=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/9510236/olivia-rodrigo-drivers-license-hit-song-2021/|access-date=January 13, 2021|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|archive-date=January 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210113004204/https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/9510236/olivia-rodrigo-drivers-license-hit-song-2021/|url-status=live}}</ref> * [[Geffen Records|Geffen]]<ref>{{Cite news|url=https://www.musicconnection.com/disney-actress-olivia-rodrigo-signs-to-geffen-records/|title=Disney+ Actress Olivia Rodrigo Signs to Geffen Records|work=[[Music Connection]]|access-date=January 13, 2021|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116025012/https://www.musicconnection.com/disney-actress-olivia-rodrigo-signs-to-geffen-records/|url-status=live}}</ref> }} | website = {{URL|oliviarodrigo.com/}} }}}} Si '''Olivia Isabel Rodrigo''' (ipinanganak noong Pebrero 20, 2003<ref name="tweet12">{{cite tweet|author=Olivia Rodrigo|user=Olivia_Rodrigo|number=833881962511101952|date=February 20, 2017|title=Thank you for all the birthday wishes! Fourteen is looking pretty good.|access-date=2019-02-18}}</ref><ref name="tweet22">{{cite tweet|author=Olivia Rodrigo|user=Olivia_Rodrigo|number=1230693655121285124|date=February 20, 2020|title=I AM 17 YEARS OLD TODAY BUT I STILL DO NOT KNOW THE DIFFERENT STYLES OF EGGS. ONLY SCRAMBLED.|access-date=January 11, 2021}}</ref>) ay isang artista at mang-aawit ng Amerika na may lahing Filipino,<ref>{{Cite web|title=Olivia Rodrigo reassesses the meaning of forever on stunning piano-led debut "drivers license"|url=https://www.thelineofbestfit.com/new-music/song-of-the-day/olivia-rodrigo-drivers-license|access-date=2021-01-10|website=[[The Line of Best Fit]]|language=en|archive-date=2021-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109010245/https://www.thelineofbestfit.com/new-music/song-of-the-day/olivia-rodrigo-drivers-license|url-status=live}}</ref> na kilala sa kanyang mga tungkulin bilang Paige Olvera sa seryeng [[Disney Channel]] na ''[[Bizaardvark]]'' at Nini Salazar-Roberts sa serye ng [[Disney+]] ''[[High School Musical: The Musical: The Series]]''. Nag-sign si Rodrigo kasama ang [[Interscope Records|Interscope]] at [[Geffen Records]] noong 2020, at pinakawalan ang kanyang debut single na "[[Drivers License (awit)|Drivers License]]" noong Enero 2021, na umabot sa numero uno sa maraming mga bansa sa buong mundo, kasama na ang Estados Unidos.<ref>{{Cite web|last=Langford|first=Jackson|date=January 13, 2021|title=Olivia Rodrigo's Debut Single 'Drivers License' Has Already Made Streaming History|url=https://musicfeeds.com.au/news/olivia-rodrigos-debut-single-drivers-license-has-already-made-streaming-history/|access-date=January 13, 2021|website=[[Music Feeds]]|archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115014331/https://musicfeeds.com.au/news/olivia-rodrigos-debut-single-drivers-license-has-already-made-streaming-history/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Shafer|first=Ellise|date=January 11, 2021|title=Olivia Rodrigo's 'Drivers License' Hits No. 1 Across Major Streaming Platforms, Earns Praise From Taylor Swift|url=https://variety.com/2021/music/news/olivia-rodrigo-drivers-license-spotify-apple-music-amazon-taylor-swift-1234882800/|access-date=January 13, 2021|website=[[Variety (magazine)|Variety]]|archive-date=January 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210112121513/https://variety.com/2021/music/news/olivia-rodrigo-drivers-license-spotify-apple-music-amazon-taylor-swift-1234882800/|url-status=live}}</ref> == Maagang buhay == Si Olivia Isabel Rodrigo<ref>{{Cite news|url=https://tg24.sky.it/spettacolo/musica/2021/01/13/olivia-rodrigo-chi-e/amp|title=Chi è Olivia Rodrigo, la cantante di Drivers License di cui tutti parlano|work=[[Sky TG24]]|date=January 13, 2021|access-date=January 14, 2021|language=it|archive-date=January 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210113203302/https://tg24.sky.it/spettacolo/musica/2021/01/13/olivia-rodrigo-chi-e/amp|url-status=live}}</ref> ay isinilang noong Pebrero 20, 2003,<ref name="tweet12" /><ref name="tweet22" /> sa [[Temecula|Temecula, California]].<ref name="Geena Davis bio2">{{Cite web|url=https://seejane.org/bio/olivia-rodrigo/|title=Olivia Rodrigo|website=[[Geena Davis Institute on Gender in Media]]|access-date=January 14, 2021|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116060455/https://seejane.org/bio/olivia-rodrigo/|url-status=live}}</ref> Siya ay may lahing Pilipino sa panig ng kanyang ama,<ref>{{cite journal|url=https://caamedia.org/blog/2018/01/19/olivia-rodrigo-of-disneys-bizaardvark-chats-about-acting-singing-her-filipino-family-and-skateboarding/|title=Olivia Rodrigo of Disney's Bizaardvark chats with about singing, acting, her Filipino family and skateboarding|journal=Center for Asian American Media|date=January 19, 2018|access-date=January 13, 2021|archive-date=January 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109143036/https://caamedia.org/blog/2018/01/19/olivia-rodrigo-of-disneys-bizaardvark-chats-about-acting-singing-her-filipino-family-and-skateboarding/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Rodriguez|first=Mia|date=January 18, 2021|title=Olivia Rodrigo, Spotify Record-Breaker, Loves ''Lumpia''|work=Spot|url=https://www.spot.ph/entertainment/movies-music-tv/84981/drivers-license-singer-olivia-rodrigo-filipino-heritage-a4362-20210118|url-status=live|access-date=January 24, 2021}}</ref><ref name="abscbn">{{Cite news|last=Dumaual|first=Miguel|date=January 20, 2021|title=This Filipina just debuted at No. 1 on Billboard’s Hot 100 and Global 200 charts|work=[[ABS-CBN News]]|url=https://news.abs-cbn.com/entertainment/01/20/21/this-filipina-just-debuted-at-no-1-on-billboards-hot-100-and-global-200-charts|url-status=live|access-date=January 30, 2021|quote=Rodrigo identifies as part Filipina. She was born and raised in California to a Filipino father and a German-Irish mother.}}</ref> at Aleman at Irish sa panig ng kanyang ina.<ref name="abscbn" /><ref>{{Cite news|date=January 9, 2021|title=Olivia Rodrigo: 19 facts about the Drivers License singer you need to know|url=https://www.popbuzz.com/tv-film/features/olivia-rodrigo/|access-date=January 11, 2021|work=[[PopBuzz]]|archive-date=January 11, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111060402/https://www.popbuzz.com/tv-film/features/olivia-rodrigo/|url-status=live}}</ref> Si Rodrigo ay nagsimulang kumuha ng mga klase sa pag-arte at pagkanta sa edad na anim,<ref name="Geena Davis bio2" /> at nagsimulang kumilos sa mga produksyon ng teatro sa Lisa J. Mails Elementary School at Dorothy McElhinney Middle School.<ref name="Murrieta2">{{cite journal|url=https://iesportsnews.com/murrietas-olivia-rodrigo-an-american-girl-success-story/|title=Murrieta's Olivia Rodrigo: An American Girl Success Story|journal=IE Sports & News|first=Rachel|last=Kleine|date=December 28, 2015|access-date=2019-11-17|archive-date=2019-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191129050456/http://iesportsnews.com/murrietas-olivia-rodrigo-an-american-girl-success-story/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191129050456/http://iesportsnews.com/murrietas-olivia-rodrigo-an-american-girl-success-story/ |date=2019-11-29 }}</ref> Lumipat siya mula sa [[Murrieta, California|Murrieta]] patungong [[Los Angeles]] nang makuha ang kanyang papel sa ''[[Bizaardvark]]''.<ref name="Murrieta2" /> == Karera == Si Rodrigo ay unang lumitaw sa screen sa isang komersyal sa [[Old Navy]].<ref>{{cite web|author=Rick Bentley|url=http://www.fresnobee.com/entertainment/tv/article84843547.html|title=Disney Channel launches new comedy series 'Bizaardvark'|work=[[The Fresno Bee]]|date=June 20, 2016|access-date=2017-02-05|archive-date=2017-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170206105626/http://www.fresnobee.com/entertainment/tv/article84843547.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.dispatch.com/content/stories/life_and_entertainment/2016/07/06/1-young-stars-real-friendship-drives-disneys-new-bizaardvark.html|title=Young stars' real friendship drives Disney's new 'Bizaardvark'|journal=The Columbus Dispatch|date=July 5, 2016|access-date=2019-11-17|archive-date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111225315/https://www.dispatch.com/content/stories/life_and_entertainment/2016/07/06/1-young-stars-real-friendship-drives-disneys-new-bizaardvark.html|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191111225315/https://www.dispatch.com/content/stories/life_and_entertainment/2016/07/06/1-young-stars-real-friendship-drives-disneys-new-bizaardvark.html |date=2019-11-11 }}</ref> Makalipas ang ilang sandali pagkatapos ng 2015, ginawa niya ang kanyang pasinaya sa pagganap na naglalarawan ng pangunahing papel ni Grace Thomas sa direktang video na pelikulang ''[[An American Girl: Grace Stirs Up Success]]''.<ref>{{cite web|author=Todd Spangler|url=https://variety.com/2016/digital/news/amazon-american-girl-live-action-specials-1201693567/|title=Amazon Orders 4 'American Girl' Live-Action Specials|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=February 1, 2016|access-date=2017-02-05|quote=Last year’s “An American Girl: Grace Stirs Up Success,” based on the 2015 Girl of the Year, Grace Thomas, starred Olivia Rodrigo.|archive-date=2016-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20161218135243/http://variety.com/2016/digital/news/amazon-american-girl-live-action-specials-1201693567/|url-status=live}}</ref> Noong 2016, nakatanggap si Rodrigo ng pagkilala sa pinagbibidahan ni Paige Olvera, isang gitarista sa seryeng [[Disney Channel]] na ''[[Bizaardvark]]'',<ref>{{Cite web|date=2019-03-30|title=Bizaardvark|url=https://www.wdtvpress.com/disneychannel/shows/bizaardvark/bios/|access-date=2021-01-19|website=web.archive.org|archive-date=2019-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330165430/https://www.wdtvpress.com/disneychannel/shows/bizaardvark/bios/|url-status=bot: unknown}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330165430/https://www.wdtvpress.com/disneychannel/shows/bizaardvark/bios/ |date=2019-03-30 }}</ref><ref>{{cite web|author=Elizabeth Wagmeister|url=https://variety.com/2015/tv/news/bizaardvark-disney-channel-series-olivia-rodrigo-madison-hu-1201616350/|title=Disney Channel Greenlights Tween Music Comedy Series 'Bizaardvark' (EXCLUSIVE)|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=October 16, 2015|access-date=2017-02-05|archive-date=2016-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160510044212/http://variety.com/2015/tv/news/bizaardvark-disney-channel-series-olivia-rodrigo-madison-hu-1201616350/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Denise Petski|url=https://deadline.com/2016/12/bizaardvark-renewed-second-season-disney-channel-1201871158/|title='Bizaardvark' Renewed For Second Season By Disney Channel|work=[[Deadline Hollywood]]|date=December 15, 2016|access-date=2017-02-05|archive-date=2016-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20161216104426/http://deadline.com/2016/12/bizaardvark-renewed-second-season-disney-channel-1201871158/|url-status=live}}</ref> na ginampanan niya sa tatlong panahon. Noong Pebrero 2019, siya ay tinanghal sa papel na ginagampanan ng Nini Salazar-Roberts sa serye ng [[Disney+]] ''[[High School Musical: The Musical: The Series]]'', na nag-premiere noong Nobyembre ng taong iyon;<ref name="HSMTS2">{{cite web|author=Nick Romano|url=https://ew.com/tv/2019/02/15/high-school-musical-series-cast/|title=''High School Musical'' series assembles a main cast ready to 'Bop to the Top'|work=[[Entertainment Weekly]]|date=February 15, 2019|access-date=2019-04-12|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190216033223/https://ew.com/tv/2019/02/15/high-school-musical-series-cast/|archive-date=2019-02-16}}</ref> para sa soundtrack ng palabas, isinulat ni Rodrigo ang "[[All I Want]]" at co-wrote na "Just for a Moment" kasama ang co-star na si [[Joshua Bassett]].<ref>{{cite web|url=https://www.bustle.com/p/olivia-rodrigo-from-high-school-musical-wrote-her-own-songs-for-the-show-19344238|title=Olivia Rodrigo From 'High School Musical' Wrote Her Own Songs For The Show|website=Bustle|author=Martha Sorren|date=November 12, 2019|access-date=2019-11-17|archive-date=2019-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113131527/https://www.bustle.com/p/olivia-rodrigo-from-high-school-musical-wrote-her-own-songs-for-the-show-19344238|url-status=live}}</ref> Pinuri si Rodrigo sa kanyang pagganap,<ref>{{Cite web|title=The cast of Disney+'s High School Musical reboot are already stars|url=https://tv.avclub.com/the-cast-of-disney-s-high-school-musical-reboot-are-alr-1839459992|access-date=2021-01-19|website=TV Club|language=en-us|archive-date=2019-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20191104222333/https://tv.avclub.com/the-cast-of-disney-s-high-school-musical-reboot-are-alr-1839459992|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=High School Musical: The Musical Review: The Series Has Its Head in the Game|url=https://comicbook.com/tv-shows/news/high-school-musical-the-musical-the-series-review-disney-plus/|access-date=2021-01-19|website=TV Shows|language=en}}</ref> kasama si Joel Keller mula sa [[New York Post|Decider]] na inilarawan siya bilang "lalo na sa magnetikong".<ref>{{Cite web|date=2019-11-08|title=Stream It Or Skip It: ‘High School Musical: The Musical: The Series’ On Disney+, A Super-Meta Tribute To The ‘HSM’ Franchise|url=https://decider.com/2019/11/08/high-school-musical-the-musical-the-series-disney-plus-stream-it-or-skip-it/|access-date=2021-01-19|website=Decider|language=en-US}}</ref> Nag-sign si Rodrigo kasama ang [[Interscope Records]] at [[Geffen Records]] noong 2020. Noong Enero 8, 2021, pinakawalan niya ang kanyang sensilyo debut, "[[Drivers License (awit)|Drivers License]]", na kasama niyang sinulat kasama ang prodyuser na si [[Dan Nigro]].<ref>{{Cite web|date=2021-01-08|title=Olivia Rodrigo|url=https://www.interscope.com/artists/olivia-rodrigo|access-date=2021-01-09|website=Interscope Records|language=en|archive-date=2021-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109122917/https://www.interscope.com/artists/olivia-rodrigo|url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{Cite tweet|title=my debut new single "drivers license" comes out this friday. presave link in my bio. OH MY GOD IM SO EXCITED IM GONNA PEE MY PANTS|date=January 4, 2021|access-date=January 4, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|title=Olivia Rodrigo reassesses the meaning of forever on stunning piano-led debut "drivers license"|url=https://www.thelineofbestfit.com/new-music/song-of-the-day/olivia-rodrigo-drivers-license|access-date=2021-01-10|website=[[The Line of Best Fit]]|language=en|archive-date=2021-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109010245/https://www.thelineofbestfit.com/new-music/song-of-the-day/olivia-rodrigo-drivers-license|url-status=live}}</ref> Sa loob ng linggong paglabas nito, ang "Drivers Lisensya" ay kritikal na na-acclaim,<ref>{{Cite web|title=Olivia Rodrigo's 'Drivers License' Is on Its Way to Being the First Runaway Hit of 2021|url=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/9510236/olivia-rodrigo-drivers-license-hit-song-2021/|access-date=2021-01-19|website=Billboard|language=en}}</ref> at sinira ang record ni [[Spotify]] ng dalawang beses para sa karamihan sa mga pang-araw-araw na stream kailanman para sa isang hindi pang-holiday na kanta: noong Enero 11, ang kanta ni Rodrigo ay mayroong higit sa 15.7 milyong mga pandaigdigang stream sa Ang Spotify, na nalampasan niya sa susunod na araw na may higit sa 17 milyong mga pandaigdigang stream ng kanta.<ref>{{Cite web|title=Olivia Rodrigo’s “Driver’s License” Broke A Huge Spotify Streaming Record Twice This Week|url=https://genius.com/a/olivia-rodrigo-s-driver-s-license-broke-a-huge-spotify-streaming-record-twice-this-week|access-date=2021-01-14|website=Genius|language=en|archive-date=2021-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115075414/https://genius.com/a/olivia-rodrigo-s-driver-s-license-broke-a-huge-spotify-streaming-record-twice-this-week|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=How "Drivers License" Became The Perfect Song For Teen Sadness In 2021|url=https://www.buzzfeednews.com/article/tanyachen/olivia-rodrigo-drivers-license-tiktok-sad-teens|access-date=2021-01-14|website=BuzzFeed News|language=en|archive-date=2021-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114005552/https://www.buzzfeednews.com/article/tanyachen/olivia-rodrigo-drivers-license-tiktok-sad-teens|url-status=live}}</ref> Nag-debut ang kanta sa numero uno sa [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]],<ref name="DriversLicense_US_Number12">{{Cite web|url=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/9512983/olivia-rodrigo-drivers-license-number-one-hot-100-debut|title=Olivia Rodrigo's 'Drivers License' Debuts at No. 1 on Billboard Hot 100|work=Billboard|last=Trust|first=Gary|date=January 19, 2021|access-date=January 19, 2021}}</ref> at naabot din ang mga numero unong mga posisyon sa tsart sa Australia, Ireland, New Zealand, Netherlands, Norway, at United Kingdom. Inilahad ni Rodrigo sa isang panayam na "Ito ang naging ganap na craziest na linggo sa aking buhay... Ang aking buong buhay lamang, tulad ng, lumipat sa isang iglap. "<ref>{{Cite news|last=Coscarelli|first=Joe|date=2021-01-19|title=Olivia Rodrigo’s ‘Drivers License’ Hit No. 1 in a Week. Here’s How.|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/01/19/arts/music/olivia-rodrigo-drivers-license.html|access-date=2021-01-19|issn=0362-4331}}</ref> Pinangalanan ni Rodrigo sina [[Taylor Swift]] at [[Lorde]] bilang kanyang mga idolo at pinakamalaking inspirasyon.<ref>{{Cite web|title=5 Things You Need to Know About Olivia Rodrigo|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/9509510/olivia-rodrigo-things-to-know-about-drivers-license-singer|access-date=2021-01-11|website=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|language=en|archive-date=2021-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111180356/https://www.billboard.com/articles/columns/pop/9509510/olivia-rodrigo-things-to-know-about-drivers-license-singer/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theprojectforwomen.com/girls/olivia-rodrigo/|title=Olivia Rodrigo, Actress|website=Project for Women|date=November 16, 2016|access-date=January 12, 2021|archive-date=October 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008213841/https://www.theprojectforwomen.com/girls/olivia-rodrigo/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Dunn|first=Frankie|date=2021-01-14|title=Olivia Rodrigo on heartbreak, Taylor Swift and her TV obsession|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/pkdmz8/olivia-rodrigo-interview-about-drivers-license-taylor-swift-and-disney-hsmtmts|access-date=2021-01-14|website=[[i-D]]|language=en|archive-date=2021-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114133445/https://i-d.vice.com/en_uk/article/pkdmz8/olivia-rodrigo-interview-about-drivers-license-taylor-swift-and-disney-hsmtmts|url-status=live}}</ref> Inilarawan niya ang kanyang sarili bilang "ang pinakamalaking [tagahanga ng Swift] sa buong mundo".<ref>{{Cite web|title=Olivia Rodrigo Woke Up to Taylor Swift's Comment About 'Drivers License': 'I Just About Died'|url=https://www.billboard.com/articles/news/9511463/olivia-rodrigo-taylor-swift-drivers-license-comment-reaction|access-date=2021-01-14|website=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|language=en|archive-date=2021-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114192208/https://www.billboard.com/articles/news/9511463/olivia-rodrigo-taylor-swift-drivers-license-comment-reaction/|url-status=live}}</ref> Si Rodrigo ay isang tagapagsalita sa institute at panelist para sa [[Geena Davis Institute on Gender in Media]].<ref>{{cite web|title=Olivia Rodrigo|url=https://seejane.org/bio/olivia-rodrigo/|access-date=2019-11-17|website=Geena Davis Institute|archive-date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111225317/https://seejane.org/bio/olivia-rodrigo/|url-status=live}}</ref> == Mga Sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * {{Official website|https://www.oliviarodrigo.com/}} * {{IMDb name|7111120}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 2003]] [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] [[Kategorya:Mga batang Amerikanong mang-aawit]] [[Kategorya:Mga Amerikanong liping-Aleman]] [[Kategorya:Mga Amerikanong liping-Irish]] [[Kategorya:Mga Amerikanong liping-Pilipino]] {{DEFAULTSORT:Rodrigo, Olivia}} icoxkia4wy1fn33i9811mq8mwjonzz9 2214869 2214868 2026-07-06T14:19:38Z Wikinginamo 163756 /* Karera */ Pag-iinam ng pagsasalin (improving translation) 2214869 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{cleanup|date=Marso 2024|reason=Kailangang ayusin ang balarila, pagkakasulat ng artikulo, at isalin ang mga bahaging hindi pa naisasalin tulod ng mga nasa pananda.}}}} {{Infobox person|name=Olivia Rodrigo|image=Olivia Rodrigo with Dr Fauci 1.png|caption=Si Rodrigo sa [[White House]] noong Hulyo 2021|birth_name=Olivia Isabel Rodrigo|birth_date={{Birth date and age|2003|2|20}}|birth_place=[[Temecula, California]], U.S.|occupation={{hlist|Actress|singer}}|years_active=2015–kasalukuyan|module={{Infobox musical artist|embed = yes | background = solo_singer | instrument = Vocals | genre = [[Musikang pop|Pop]] | label = {{flatlist| * [[Interscope Records|Interscope]]<ref name="Label">{{Cite news|last=Unterberger|first=Andrew|date=January 12, 2021|title=Olivia Rodrigo's 'Drivers License' Is on Its Way to Being the First Runaway Hit of 2021|url=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/9510236/olivia-rodrigo-drivers-license-hit-song-2021/|access-date=January 13, 2021|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|archive-date=January 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210113004204/https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/9510236/olivia-rodrigo-drivers-license-hit-song-2021/|url-status=live}}</ref> * [[Geffen Records|Geffen]]<ref>{{Cite news|url=https://www.musicconnection.com/disney-actress-olivia-rodrigo-signs-to-geffen-records/|title=Disney+ Actress Olivia Rodrigo Signs to Geffen Records|work=[[Music Connection]]|access-date=January 13, 2021|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116025012/https://www.musicconnection.com/disney-actress-olivia-rodrigo-signs-to-geffen-records/|url-status=live}}</ref> }} | website = {{URL|oliviarodrigo.com/}} }}}} Si '''Olivia Isabel Rodrigo''' (ipinanganak noong Pebrero 20, 2003<ref name="tweet12">{{cite tweet|author=Olivia Rodrigo|user=Olivia_Rodrigo|number=833881962511101952|date=February 20, 2017|title=Thank you for all the birthday wishes! Fourteen is looking pretty good.|access-date=2019-02-18}}</ref><ref name="tweet22">{{cite tweet|author=Olivia Rodrigo|user=Olivia_Rodrigo|number=1230693655121285124|date=February 20, 2020|title=I AM 17 YEARS OLD TODAY BUT I STILL DO NOT KNOW THE DIFFERENT STYLES OF EGGS. ONLY SCRAMBLED.|access-date=January 11, 2021}}</ref>) ay isang artista at mang-aawit ng Amerika na may lahing Filipino,<ref>{{Cite web|title=Olivia Rodrigo reassesses the meaning of forever on stunning piano-led debut "drivers license"|url=https://www.thelineofbestfit.com/new-music/song-of-the-day/olivia-rodrigo-drivers-license|access-date=2021-01-10|website=[[The Line of Best Fit]]|language=en|archive-date=2021-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109010245/https://www.thelineofbestfit.com/new-music/song-of-the-day/olivia-rodrigo-drivers-license|url-status=live}}</ref> na kilala sa kanyang mga tungkulin bilang Paige Olvera sa seryeng [[Disney Channel]] na ''[[Bizaardvark]]'' at Nini Salazar-Roberts sa serye ng [[Disney+]] ''[[High School Musical: The Musical: The Series]]''. Nag-sign si Rodrigo kasama ang [[Interscope Records|Interscope]] at [[Geffen Records]] noong 2020, at pinakawalan ang kanyang debut single na "[[Drivers License (awit)|Drivers License]]" noong Enero 2021, na umabot sa numero uno sa maraming mga bansa sa buong mundo, kasama na ang Estados Unidos.<ref>{{Cite web|last=Langford|first=Jackson|date=January 13, 2021|title=Olivia Rodrigo's Debut Single 'Drivers License' Has Already Made Streaming History|url=https://musicfeeds.com.au/news/olivia-rodrigos-debut-single-drivers-license-has-already-made-streaming-history/|access-date=January 13, 2021|website=[[Music Feeds]]|archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115014331/https://musicfeeds.com.au/news/olivia-rodrigos-debut-single-drivers-license-has-already-made-streaming-history/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Shafer|first=Ellise|date=January 11, 2021|title=Olivia Rodrigo's 'Drivers License' Hits No. 1 Across Major Streaming Platforms, Earns Praise From Taylor Swift|url=https://variety.com/2021/music/news/olivia-rodrigo-drivers-license-spotify-apple-music-amazon-taylor-swift-1234882800/|access-date=January 13, 2021|website=[[Variety (magazine)|Variety]]|archive-date=January 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210112121513/https://variety.com/2021/music/news/olivia-rodrigo-drivers-license-spotify-apple-music-amazon-taylor-swift-1234882800/|url-status=live}}</ref> == Maagang buhay == Si Olivia Isabel Rodrigo<ref>{{Cite news|url=https://tg24.sky.it/spettacolo/musica/2021/01/13/olivia-rodrigo-chi-e/amp|title=Chi è Olivia Rodrigo, la cantante di Drivers License di cui tutti parlano|work=[[Sky TG24]]|date=January 13, 2021|access-date=January 14, 2021|language=it|archive-date=January 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210113203302/https://tg24.sky.it/spettacolo/musica/2021/01/13/olivia-rodrigo-chi-e/amp|url-status=live}}</ref> ay isinilang noong Pebrero 20, 2003,<ref name="tweet12" /><ref name="tweet22" /> sa [[Temecula|Temecula, California]].<ref name="Geena Davis bio2">{{Cite web|url=https://seejane.org/bio/olivia-rodrigo/|title=Olivia Rodrigo|website=[[Geena Davis Institute on Gender in Media]]|access-date=January 14, 2021|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116060455/https://seejane.org/bio/olivia-rodrigo/|url-status=live}}</ref> Siya ay may lahing Pilipino sa panig ng kanyang ama,<ref>{{cite journal|url=https://caamedia.org/blog/2018/01/19/olivia-rodrigo-of-disneys-bizaardvark-chats-about-acting-singing-her-filipino-family-and-skateboarding/|title=Olivia Rodrigo of Disney's Bizaardvark chats with about singing, acting, her Filipino family and skateboarding|journal=Center for Asian American Media|date=January 19, 2018|access-date=January 13, 2021|archive-date=January 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109143036/https://caamedia.org/blog/2018/01/19/olivia-rodrigo-of-disneys-bizaardvark-chats-about-acting-singing-her-filipino-family-and-skateboarding/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Rodriguez|first=Mia|date=January 18, 2021|title=Olivia Rodrigo, Spotify Record-Breaker, Loves ''Lumpia''|work=Spot|url=https://www.spot.ph/entertainment/movies-music-tv/84981/drivers-license-singer-olivia-rodrigo-filipino-heritage-a4362-20210118|url-status=live|access-date=January 24, 2021}}</ref><ref name="abscbn">{{Cite news|last=Dumaual|first=Miguel|date=January 20, 2021|title=This Filipina just debuted at No. 1 on Billboard’s Hot 100 and Global 200 charts|work=[[ABS-CBN News]]|url=https://news.abs-cbn.com/entertainment/01/20/21/this-filipina-just-debuted-at-no-1-on-billboards-hot-100-and-global-200-charts|url-status=live|access-date=January 30, 2021|quote=Rodrigo identifies as part Filipina. She was born and raised in California to a Filipino father and a German-Irish mother.}}</ref> at Aleman at Irish sa panig ng kanyang ina.<ref name="abscbn" /><ref>{{Cite news|date=January 9, 2021|title=Olivia Rodrigo: 19 facts about the Drivers License singer you need to know|url=https://www.popbuzz.com/tv-film/features/olivia-rodrigo/|access-date=January 11, 2021|work=[[PopBuzz]]|archive-date=January 11, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111060402/https://www.popbuzz.com/tv-film/features/olivia-rodrigo/|url-status=live}}</ref> Si Rodrigo ay nagsimulang kumuha ng mga klase sa pag-arte at pagkanta sa edad na anim,<ref name="Geena Davis bio2" /> at nagsimulang kumilos sa mga produksyon ng teatro sa Lisa J. Mails Elementary School at Dorothy McElhinney Middle School.<ref name="Murrieta2">{{cite journal|url=https://iesportsnews.com/murrietas-olivia-rodrigo-an-american-girl-success-story/|title=Murrieta's Olivia Rodrigo: An American Girl Success Story|journal=IE Sports & News|first=Rachel|last=Kleine|date=December 28, 2015|access-date=2019-11-17|archive-date=2019-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191129050456/http://iesportsnews.com/murrietas-olivia-rodrigo-an-american-girl-success-story/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191129050456/http://iesportsnews.com/murrietas-olivia-rodrigo-an-american-girl-success-story/ |date=2019-11-29 }}</ref> Lumipat siya mula sa [[Murrieta, California|Murrieta]] patungong [[Los Angeles]] nang makuha ang kanyang papel sa ''[[Bizaardvark]]''.<ref name="Murrieta2" /> == Karera == Si Rodrigo ay unang lumitaw sa screen sa isang komersyal sa [[Old Navy]].<ref>{{cite web|author=Rick Bentley|url=http://www.fresnobee.com/entertainment/tv/article84843547.html|title=Disney Channel launches new comedy series 'Bizaardvark'|work=[[The Fresno Bee]]|date=June 20, 2016|access-date=2017-02-05|archive-date=2017-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170206105626/http://www.fresnobee.com/entertainment/tv/article84843547.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.dispatch.com/content/stories/life_and_entertainment/2016/07/06/1-young-stars-real-friendship-drives-disneys-new-bizaardvark.html|title=Young stars' real friendship drives Disney's new 'Bizaardvark'|journal=The Columbus Dispatch|date=July 5, 2016|access-date=2019-11-17|archive-date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111225315/https://www.dispatch.com/content/stories/life_and_entertainment/2016/07/06/1-young-stars-real-friendship-drives-disneys-new-bizaardvark.html|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191111225315/https://www.dispatch.com/content/stories/life_and_entertainment/2016/07/06/1-young-stars-real-friendship-drives-disneys-new-bizaardvark.html |date=2019-11-11 }}</ref> Makalipas ang ilang sandali pagkatapos ng 2015, ginawa niya ang kanyang pasinaya sa pagganap na naglalarawan ng pangunahing papel ni Grace Thomas sa direktang video na pelikulang ''[[An American Girl: Grace Stirs Up Success]]''.<ref>{{cite web|author=Todd Spangler|url=https://variety.com/2016/digital/news/amazon-american-girl-live-action-specials-1201693567/|title=Amazon Orders 4 'American Girl' Live-Action Specials|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=February 1, 2016|access-date=2017-02-05|quote=Last year’s “An American Girl: Grace Stirs Up Success,” based on the 2015 Girl of the Year, Grace Thomas, starred Olivia Rodrigo.|archive-date=2016-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20161218135243/http://variety.com/2016/digital/news/amazon-american-girl-live-action-specials-1201693567/|url-status=live}}</ref> Noong 2016, nakatanggap si Rodrigo ng pagkilala sa pinagbibidahan ni Paige Olvera, isang gitarista sa seryeng [[Disney Channel]] na ''[[Bizaardvark]]'',<ref>{{Cite web|date=2019-03-30|title=Bizaardvark|url=https://www.wdtvpress.com/disneychannel/shows/bizaardvark/bios/|access-date=2021-01-19|website=web.archive.org|archive-date=2019-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330165430/https://www.wdtvpress.com/disneychannel/shows/bizaardvark/bios/|url-status=bot: unknown}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330165430/https://www.wdtvpress.com/disneychannel/shows/bizaardvark/bios/ |date=2019-03-30 }}</ref><ref>{{cite web|author=Elizabeth Wagmeister|url=https://variety.com/2015/tv/news/bizaardvark-disney-channel-series-olivia-rodrigo-madison-hu-1201616350/|title=Disney Channel Greenlights Tween Music Comedy Series 'Bizaardvark' (EXCLUSIVE)|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=October 16, 2015|access-date=2017-02-05|archive-date=2016-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160510044212/http://variety.com/2015/tv/news/bizaardvark-disney-channel-series-olivia-rodrigo-madison-hu-1201616350/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Denise Petski|url=https://deadline.com/2016/12/bizaardvark-renewed-second-season-disney-channel-1201871158/|title='Bizaardvark' Renewed For Second Season By Disney Channel|work=[[Deadline Hollywood]]|date=December 15, 2016|access-date=2017-02-05|archive-date=2016-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20161216104426/http://deadline.com/2016/12/bizaardvark-renewed-second-season-disney-channel-1201871158/|url-status=live}}</ref> na ginampanan niya nang tatlong yugto (season). Noong Pebrero 2019, siya ay tinanghal sa papel na ginagampanan ng Nini Salazar-Roberts sa serye ng [[Disney+]] ''[[High School Musical: The Musical: The Series]]'', na nag-premiere noong Nobyembre ng taong iyon;<ref name="HSMTS2">{{cite web|author=Nick Romano|url=https://ew.com/tv/2019/02/15/high-school-musical-series-cast/|title=''High School Musical'' series assembles a main cast ready to 'Bop to the Top'|work=[[Entertainment Weekly]]|date=February 15, 2019|access-date=2019-04-12|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190216033223/https://ew.com/tv/2019/02/15/high-school-musical-series-cast/|archive-date=2019-02-16}}</ref> para sa soundtrack ng palabas, isinulat ni Rodrigo ang "[[All I Want]]" at co-wrote na "Just for a Moment" kasama ang co-star na si [[Joshua Bassett]].<ref>{{cite web|url=https://www.bustle.com/p/olivia-rodrigo-from-high-school-musical-wrote-her-own-songs-for-the-show-19344238|title=Olivia Rodrigo From 'High School Musical' Wrote Her Own Songs For The Show|website=Bustle|author=Martha Sorren|date=November 12, 2019|access-date=2019-11-17|archive-date=2019-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113131527/https://www.bustle.com/p/olivia-rodrigo-from-high-school-musical-wrote-her-own-songs-for-the-show-19344238|url-status=live}}</ref> Pinuri si Rodrigo sa kanyang pagganap,<ref>{{Cite web|title=The cast of Disney+'s High School Musical reboot are already stars|url=https://tv.avclub.com/the-cast-of-disney-s-high-school-musical-reboot-are-alr-1839459992|access-date=2021-01-19|website=TV Club|language=en-us|archive-date=2019-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20191104222333/https://tv.avclub.com/the-cast-of-disney-s-high-school-musical-reboot-are-alr-1839459992|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=High School Musical: The Musical Review: The Series Has Its Head in the Game|url=https://comicbook.com/tv-shows/news/high-school-musical-the-musical-the-series-review-disney-plus/|access-date=2021-01-19|website=TV Shows|language=en}}</ref> kasama si Joel Keller mula sa [[New York Post|Decider]] na inilarawan siya bilang "lalo na sa magnetikong".<ref>{{Cite web|date=2019-11-08|title=Stream It Or Skip It: ‘High School Musical: The Musical: The Series’ On Disney+, A Super-Meta Tribute To The ‘HSM’ Franchise|url=https://decider.com/2019/11/08/high-school-musical-the-musical-the-series-disney-plus-stream-it-or-skip-it/|access-date=2021-01-19|website=Decider|language=en-US}}</ref> Nag-sign si Rodrigo kasama ang [[Interscope Records]] at [[Geffen Records]] noong 2020. Noong Enero 8, 2021, pinakawalan niya ang kanyang sensilyo debut, "[[Drivers License (awit)|Drivers License]]", na kasama niyang sinulat kasama ang prodyuser na si [[Dan Nigro]].<ref>{{Cite web|date=2021-01-08|title=Olivia Rodrigo|url=https://www.interscope.com/artists/olivia-rodrigo|access-date=2021-01-09|website=Interscope Records|language=en|archive-date=2021-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109122917/https://www.interscope.com/artists/olivia-rodrigo|url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{Cite tweet|title=my debut new single "drivers license" comes out this friday. presave link in my bio. OH MY GOD IM SO EXCITED IM GONNA PEE MY PANTS|date=January 4, 2021|access-date=January 4, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|title=Olivia Rodrigo reassesses the meaning of forever on stunning piano-led debut "drivers license"|url=https://www.thelineofbestfit.com/new-music/song-of-the-day/olivia-rodrigo-drivers-license|access-date=2021-01-10|website=[[The Line of Best Fit]]|language=en|archive-date=2021-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109010245/https://www.thelineofbestfit.com/new-music/song-of-the-day/olivia-rodrigo-drivers-license|url-status=live}}</ref> Sa loob ng linggong paglabas nito, ang "Drivers Lisensya" ay kritikal na na-acclaim,<ref>{{Cite web|title=Olivia Rodrigo's 'Drivers License' Is on Its Way to Being the First Runaway Hit of 2021|url=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/9510236/olivia-rodrigo-drivers-license-hit-song-2021/|access-date=2021-01-19|website=Billboard|language=en}}</ref> at sinira ang record ni [[Spotify]] ng dalawang beses para sa karamihan sa mga pang-araw-araw na stream kailanman para sa isang hindi pang-holiday na kanta: noong Enero 11, ang kanta ni Rodrigo ay mayroong higit sa 15.7 milyong mga pandaigdigang stream sa Ang Spotify, na nalampasan niya sa susunod na araw na may higit sa 17 milyong mga pandaigdigang stream ng kanta.<ref>{{Cite web|title=Olivia Rodrigo’s “Driver’s License” Broke A Huge Spotify Streaming Record Twice This Week|url=https://genius.com/a/olivia-rodrigo-s-driver-s-license-broke-a-huge-spotify-streaming-record-twice-this-week|access-date=2021-01-14|website=Genius|language=en|archive-date=2021-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115075414/https://genius.com/a/olivia-rodrigo-s-driver-s-license-broke-a-huge-spotify-streaming-record-twice-this-week|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=How "Drivers License" Became The Perfect Song For Teen Sadness In 2021|url=https://www.buzzfeednews.com/article/tanyachen/olivia-rodrigo-drivers-license-tiktok-sad-teens|access-date=2021-01-14|website=BuzzFeed News|language=en|archive-date=2021-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114005552/https://www.buzzfeednews.com/article/tanyachen/olivia-rodrigo-drivers-license-tiktok-sad-teens|url-status=live}}</ref> Nag-debut ang kanta sa numero uno sa [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]],<ref name="DriversLicense_US_Number12">{{Cite web|url=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/9512983/olivia-rodrigo-drivers-license-number-one-hot-100-debut|title=Olivia Rodrigo's 'Drivers License' Debuts at No. 1 on Billboard Hot 100|work=Billboard|last=Trust|first=Gary|date=January 19, 2021|access-date=January 19, 2021}}</ref> at naabot din ang mga numero unong mga posisyon sa tsart sa Australia, Ireland, New Zealand, Netherlands, Norway, at United Kingdom. Inilahad ni Rodrigo sa isang panayam na "Ito ang naging ganap na craziest na linggo sa aking buhay... Ang aking buong buhay lamang, tulad ng, lumipat sa isang iglap. "<ref>{{Cite news|last=Coscarelli|first=Joe|date=2021-01-19|title=Olivia Rodrigo’s ‘Drivers License’ Hit No. 1 in a Week. Here’s How.|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/01/19/arts/music/olivia-rodrigo-drivers-license.html|access-date=2021-01-19|issn=0362-4331}}</ref> Pinangalanan ni Rodrigo sina [[Taylor Swift]] at [[Lorde]] bilang kanyang mga idolo at pinakamalaking inspirasyon.<ref>{{Cite web|title=5 Things You Need to Know About Olivia Rodrigo|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/9509510/olivia-rodrigo-things-to-know-about-drivers-license-singer|access-date=2021-01-11|website=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|language=en|archive-date=2021-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111180356/https://www.billboard.com/articles/columns/pop/9509510/olivia-rodrigo-things-to-know-about-drivers-license-singer/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theprojectforwomen.com/girls/olivia-rodrigo/|title=Olivia Rodrigo, Actress|website=Project for Women|date=November 16, 2016|access-date=January 12, 2021|archive-date=October 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008213841/https://www.theprojectforwomen.com/girls/olivia-rodrigo/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Dunn|first=Frankie|date=2021-01-14|title=Olivia Rodrigo on heartbreak, Taylor Swift and her TV obsession|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/pkdmz8/olivia-rodrigo-interview-about-drivers-license-taylor-swift-and-disney-hsmtmts|access-date=2021-01-14|website=[[i-D]]|language=en|archive-date=2021-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114133445/https://i-d.vice.com/en_uk/article/pkdmz8/olivia-rodrigo-interview-about-drivers-license-taylor-swift-and-disney-hsmtmts|url-status=live}}</ref> Inilarawan niya ang kanyang sarili bilang "ang pinakamalaking [tagahanga ng Swift] sa buong mundo".<ref>{{Cite web|title=Olivia Rodrigo Woke Up to Taylor Swift's Comment About 'Drivers License': 'I Just About Died'|url=https://www.billboard.com/articles/news/9511463/olivia-rodrigo-taylor-swift-drivers-license-comment-reaction|access-date=2021-01-14|website=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|language=en|archive-date=2021-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114192208/https://www.billboard.com/articles/news/9511463/olivia-rodrigo-taylor-swift-drivers-license-comment-reaction/|url-status=live}}</ref> Si Rodrigo ay isang tagapagsalita sa institute at panelist para sa [[Geena Davis Institute on Gender in Media]].<ref>{{cite web|title=Olivia Rodrigo|url=https://seejane.org/bio/olivia-rodrigo/|access-date=2019-11-17|website=Geena Davis Institute|archive-date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111225317/https://seejane.org/bio/olivia-rodrigo/|url-status=live}}</ref> == Mga Sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * {{Official website|https://www.oliviarodrigo.com/}} * {{IMDb name|7111120}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 2003]] [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] [[Kategorya:Mga batang Amerikanong mang-aawit]] [[Kategorya:Mga Amerikanong liping-Aleman]] [[Kategorya:Mga Amerikanong liping-Irish]] [[Kategorya:Mga Amerikanong liping-Pilipino]] {{DEFAULTSORT:Rodrigo, Olivia}} aiklez36s6fwwjemkxr33p132ea5s9g 2214870 2214869 2026-07-06T14:24:11Z Wikinginamo 163756 /* Karera */ Pag-iinam ng pagsasalin (improving translation) 2214870 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{cleanup|date=Marso 2024|reason=Kailangang ayusin ang balarila, pagkakasulat ng artikulo, at isalin ang mga bahaging hindi pa naisasalin tulod ng mga nasa pananda.}}}} {{Infobox person|name=Olivia Rodrigo|image=Olivia Rodrigo with Dr Fauci 1.png|caption=Si Rodrigo sa [[White House]] noong Hulyo 2021|birth_name=Olivia Isabel Rodrigo|birth_date={{Birth date and age|2003|2|20}}|birth_place=[[Temecula, California]], U.S.|occupation={{hlist|Actress|singer}}|years_active=2015–kasalukuyan|module={{Infobox musical artist|embed = yes | background = solo_singer | instrument = Vocals | genre = [[Musikang pop|Pop]] | label = {{flatlist| * [[Interscope Records|Interscope]]<ref name="Label">{{Cite news|last=Unterberger|first=Andrew|date=January 12, 2021|title=Olivia Rodrigo's 'Drivers License' Is on Its Way to Being the First Runaway Hit of 2021|url=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/9510236/olivia-rodrigo-drivers-license-hit-song-2021/|access-date=January 13, 2021|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|archive-date=January 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210113004204/https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/9510236/olivia-rodrigo-drivers-license-hit-song-2021/|url-status=live}}</ref> * [[Geffen Records|Geffen]]<ref>{{Cite news|url=https://www.musicconnection.com/disney-actress-olivia-rodrigo-signs-to-geffen-records/|title=Disney+ Actress Olivia Rodrigo Signs to Geffen Records|work=[[Music Connection]]|access-date=January 13, 2021|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116025012/https://www.musicconnection.com/disney-actress-olivia-rodrigo-signs-to-geffen-records/|url-status=live}}</ref> }} | website = {{URL|oliviarodrigo.com/}} }}}} Si '''Olivia Isabel Rodrigo''' (ipinanganak noong Pebrero 20, 2003<ref name="tweet12">{{cite tweet|author=Olivia Rodrigo|user=Olivia_Rodrigo|number=833881962511101952|date=February 20, 2017|title=Thank you for all the birthday wishes! Fourteen is looking pretty good.|access-date=2019-02-18}}</ref><ref name="tweet22">{{cite tweet|author=Olivia Rodrigo|user=Olivia_Rodrigo|number=1230693655121285124|date=February 20, 2020|title=I AM 17 YEARS OLD TODAY BUT I STILL DO NOT KNOW THE DIFFERENT STYLES OF EGGS. ONLY SCRAMBLED.|access-date=January 11, 2021}}</ref>) ay isang artista at mang-aawit ng Amerika na may lahing Filipino,<ref>{{Cite web|title=Olivia Rodrigo reassesses the meaning of forever on stunning piano-led debut "drivers license"|url=https://www.thelineofbestfit.com/new-music/song-of-the-day/olivia-rodrigo-drivers-license|access-date=2021-01-10|website=[[The Line of Best Fit]]|language=en|archive-date=2021-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109010245/https://www.thelineofbestfit.com/new-music/song-of-the-day/olivia-rodrigo-drivers-license|url-status=live}}</ref> na kilala sa kanyang mga tungkulin bilang Paige Olvera sa seryeng [[Disney Channel]] na ''[[Bizaardvark]]'' at Nini Salazar-Roberts sa serye ng [[Disney+]] ''[[High School Musical: The Musical: The Series]]''. Nag-sign si Rodrigo kasama ang [[Interscope Records|Interscope]] at [[Geffen Records]] noong 2020, at pinakawalan ang kanyang debut single na "[[Drivers License (awit)|Drivers License]]" noong Enero 2021, na umabot sa numero uno sa maraming mga bansa sa buong mundo, kasama na ang Estados Unidos.<ref>{{Cite web|last=Langford|first=Jackson|date=January 13, 2021|title=Olivia Rodrigo's Debut Single 'Drivers License' Has Already Made Streaming History|url=https://musicfeeds.com.au/news/olivia-rodrigos-debut-single-drivers-license-has-already-made-streaming-history/|access-date=January 13, 2021|website=[[Music Feeds]]|archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115014331/https://musicfeeds.com.au/news/olivia-rodrigos-debut-single-drivers-license-has-already-made-streaming-history/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Shafer|first=Ellise|date=January 11, 2021|title=Olivia Rodrigo's 'Drivers License' Hits No. 1 Across Major Streaming Platforms, Earns Praise From Taylor Swift|url=https://variety.com/2021/music/news/olivia-rodrigo-drivers-license-spotify-apple-music-amazon-taylor-swift-1234882800/|access-date=January 13, 2021|website=[[Variety (magazine)|Variety]]|archive-date=January 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210112121513/https://variety.com/2021/music/news/olivia-rodrigo-drivers-license-spotify-apple-music-amazon-taylor-swift-1234882800/|url-status=live}}</ref> == Maagang buhay == Si Olivia Isabel Rodrigo<ref>{{Cite news|url=https://tg24.sky.it/spettacolo/musica/2021/01/13/olivia-rodrigo-chi-e/amp|title=Chi è Olivia Rodrigo, la cantante di Drivers License di cui tutti parlano|work=[[Sky TG24]]|date=January 13, 2021|access-date=January 14, 2021|language=it|archive-date=January 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210113203302/https://tg24.sky.it/spettacolo/musica/2021/01/13/olivia-rodrigo-chi-e/amp|url-status=live}}</ref> ay isinilang noong Pebrero 20, 2003,<ref name="tweet12" /><ref name="tweet22" /> sa [[Temecula|Temecula, California]].<ref name="Geena Davis bio2">{{Cite web|url=https://seejane.org/bio/olivia-rodrigo/|title=Olivia Rodrigo|website=[[Geena Davis Institute on Gender in Media]]|access-date=January 14, 2021|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116060455/https://seejane.org/bio/olivia-rodrigo/|url-status=live}}</ref> Siya ay may lahing Pilipino sa panig ng kanyang ama,<ref>{{cite journal|url=https://caamedia.org/blog/2018/01/19/olivia-rodrigo-of-disneys-bizaardvark-chats-about-acting-singing-her-filipino-family-and-skateboarding/|title=Olivia Rodrigo of Disney's Bizaardvark chats with about singing, acting, her Filipino family and skateboarding|journal=Center for Asian American Media|date=January 19, 2018|access-date=January 13, 2021|archive-date=January 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109143036/https://caamedia.org/blog/2018/01/19/olivia-rodrigo-of-disneys-bizaardvark-chats-about-acting-singing-her-filipino-family-and-skateboarding/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Rodriguez|first=Mia|date=January 18, 2021|title=Olivia Rodrigo, Spotify Record-Breaker, Loves ''Lumpia''|work=Spot|url=https://www.spot.ph/entertainment/movies-music-tv/84981/drivers-license-singer-olivia-rodrigo-filipino-heritage-a4362-20210118|url-status=live|access-date=January 24, 2021}}</ref><ref name="abscbn">{{Cite news|last=Dumaual|first=Miguel|date=January 20, 2021|title=This Filipina just debuted at No. 1 on Billboard’s Hot 100 and Global 200 charts|work=[[ABS-CBN News]]|url=https://news.abs-cbn.com/entertainment/01/20/21/this-filipina-just-debuted-at-no-1-on-billboards-hot-100-and-global-200-charts|url-status=live|access-date=January 30, 2021|quote=Rodrigo identifies as part Filipina. She was born and raised in California to a Filipino father and a German-Irish mother.}}</ref> at Aleman at Irish sa panig ng kanyang ina.<ref name="abscbn" /><ref>{{Cite news|date=January 9, 2021|title=Olivia Rodrigo: 19 facts about the Drivers License singer you need to know|url=https://www.popbuzz.com/tv-film/features/olivia-rodrigo/|access-date=January 11, 2021|work=[[PopBuzz]]|archive-date=January 11, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111060402/https://www.popbuzz.com/tv-film/features/olivia-rodrigo/|url-status=live}}</ref> Si Rodrigo ay nagsimulang kumuha ng mga klase sa pag-arte at pagkanta sa edad na anim,<ref name="Geena Davis bio2" /> at nagsimulang kumilos sa mga produksyon ng teatro sa Lisa J. Mails Elementary School at Dorothy McElhinney Middle School.<ref name="Murrieta2">{{cite journal|url=https://iesportsnews.com/murrietas-olivia-rodrigo-an-american-girl-success-story/|title=Murrieta's Olivia Rodrigo: An American Girl Success Story|journal=IE Sports & News|first=Rachel|last=Kleine|date=December 28, 2015|access-date=2019-11-17|archive-date=2019-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191129050456/http://iesportsnews.com/murrietas-olivia-rodrigo-an-american-girl-success-story/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191129050456/http://iesportsnews.com/murrietas-olivia-rodrigo-an-american-girl-success-story/ |date=2019-11-29 }}</ref> Lumipat siya mula sa [[Murrieta, California|Murrieta]] patungong [[Los Angeles]] nang makuha ang kanyang papel sa ''[[Bizaardvark]]''.<ref name="Murrieta2" /> == Karera == Si Rodrigo ay unang lumitaw sa screen sa isang komersyal sa [[Old Navy]].<ref>{{cite web|author=Rick Bentley|url=http://www.fresnobee.com/entertainment/tv/article84843547.html|title=Disney Channel launches new comedy series 'Bizaardvark'|work=[[The Fresno Bee]]|date=June 20, 2016|access-date=2017-02-05|archive-date=2017-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170206105626/http://www.fresnobee.com/entertainment/tv/article84843547.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.dispatch.com/content/stories/life_and_entertainment/2016/07/06/1-young-stars-real-friendship-drives-disneys-new-bizaardvark.html|title=Young stars' real friendship drives Disney's new 'Bizaardvark'|journal=The Columbus Dispatch|date=July 5, 2016|access-date=2019-11-17|archive-date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111225315/https://www.dispatch.com/content/stories/life_and_entertainment/2016/07/06/1-young-stars-real-friendship-drives-disneys-new-bizaardvark.html|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191111225315/https://www.dispatch.com/content/stories/life_and_entertainment/2016/07/06/1-young-stars-real-friendship-drives-disneys-new-bizaardvark.html |date=2019-11-11 }}</ref> Makalipas ang ilang sandali pagkatapos ng 2015, ginawa niya ang kanyang pasinaya sa pagganap na naglalarawan ng pangunahing papel ni Grace Thomas sa direktang video na pelikulang ''[[An American Girl: Grace Stirs Up Success]]''.<ref>{{cite web|author=Todd Spangler|url=https://variety.com/2016/digital/news/amazon-american-girl-live-action-specials-1201693567/|title=Amazon Orders 4 'American Girl' Live-Action Specials|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=February 1, 2016|access-date=2017-02-05|quote=Last year’s “An American Girl: Grace Stirs Up Success,” based on the 2015 Girl of the Year, Grace Thomas, starred Olivia Rodrigo.|archive-date=2016-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20161218135243/http://variety.com/2016/digital/news/amazon-american-girl-live-action-specials-1201693567/|url-status=live}}</ref> Noong 2016, nakatanggap si Rodrigo ng pagkilala sa pinagbibidahan ni Paige Olvera, isang gitarista sa seryeng [[Disney Channel]] na ''[[Bizaardvark]]'',<ref>{{Cite web|date=2019-03-30|title=Bizaardvark|url=https://www.wdtvpress.com/disneychannel/shows/bizaardvark/bios/|access-date=2021-01-19|website=web.archive.org|archive-date=2019-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330165430/https://www.wdtvpress.com/disneychannel/shows/bizaardvark/bios/|url-status=bot: unknown}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330165430/https://www.wdtvpress.com/disneychannel/shows/bizaardvark/bios/ |date=2019-03-30 }}</ref><ref>{{cite web|author=Elizabeth Wagmeister|url=https://variety.com/2015/tv/news/bizaardvark-disney-channel-series-olivia-rodrigo-madison-hu-1201616350/|title=Disney Channel Greenlights Tween Music Comedy Series 'Bizaardvark' (EXCLUSIVE)|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=October 16, 2015|access-date=2017-02-05|archive-date=2016-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160510044212/http://variety.com/2015/tv/news/bizaardvark-disney-channel-series-olivia-rodrigo-madison-hu-1201616350/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Denise Petski|url=https://deadline.com/2016/12/bizaardvark-renewed-second-season-disney-channel-1201871158/|title='Bizaardvark' Renewed For Second Season By Disney Channel|work=[[Deadline Hollywood]]|date=December 15, 2016|access-date=2017-02-05|archive-date=2016-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20161216104426/http://deadline.com/2016/12/bizaardvark-renewed-second-season-disney-channel-1201871158/|url-status=live}}</ref> na ginampanan niya nang tatlong yugto (season). Noong Pebrero 2019, siya ay tinanghal sa papel na ginagampanan ng Nini Salazar-Roberts sa serye ng [[Disney+]] ''[[High School Musical: The Musical: The Series]]'', na nag-premiere noong Nobyembre ng taong iyon;<ref name="HSMTS2">{{cite web|author=Nick Romano|url=https://ew.com/tv/2019/02/15/high-school-musical-series-cast/|title=''High School Musical'' series assembles a main cast ready to 'Bop to the Top'|work=[[Entertainment Weekly]]|date=February 15, 2019|access-date=2019-04-12|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190216033223/https://ew.com/tv/2019/02/15/high-school-musical-series-cast/|archive-date=2019-02-16}}</ref> para sa soundtrack ng palabas, isinulat ni Rodrigo ang "[[All I Want]]." Samantala, sinulat naman niya ang kantang "Just for a Moment" kasama ang co-star na si [[Joshua Bassett]].<ref>{{cite web|url=https://www.bustle.com/p/olivia-rodrigo-from-high-school-musical-wrote-her-own-songs-for-the-show-19344238|title=Olivia Rodrigo From 'High School Musical' Wrote Her Own Songs For The Show|website=Bustle|author=Martha Sorren|date=November 12, 2019|access-date=2019-11-17|archive-date=2019-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113131527/https://www.bustle.com/p/olivia-rodrigo-from-high-school-musical-wrote-her-own-songs-for-the-show-19344238|url-status=live}}</ref> Pinuri si Rodrigo sa kanyang pagganap,<ref>{{Cite web|title=The cast of Disney+'s High School Musical reboot are already stars|url=https://tv.avclub.com/the-cast-of-disney-s-high-school-musical-reboot-are-alr-1839459992|access-date=2021-01-19|website=TV Club|language=en-us|archive-date=2019-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20191104222333/https://tv.avclub.com/the-cast-of-disney-s-high-school-musical-reboot-are-alr-1839459992|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=High School Musical: The Musical Review: The Series Has Its Head in the Game|url=https://comicbook.com/tv-shows/news/high-school-musical-the-musical-the-series-review-disney-plus/|access-date=2021-01-19|website=TV Shows|language=en}}</ref> kasama si Joel Keller mula sa [[New York Post|Decider]] na inilarawan siya bilang "lalo na sa magnetikong".<ref>{{Cite web|date=2019-11-08|title=Stream It Or Skip It: ‘High School Musical: The Musical: The Series’ On Disney+, A Super-Meta Tribute To The ‘HSM’ Franchise|url=https://decider.com/2019/11/08/high-school-musical-the-musical-the-series-disney-plus-stream-it-or-skip-it/|access-date=2021-01-19|website=Decider|language=en-US}}</ref> Nag-sign si Rodrigo kasama ang [[Interscope Records]] at [[Geffen Records]] noong 2020. Noong Enero 8, 2021, pinakawalan niya ang kanyang debut single (unang kanta bilang solo artist), "[[Drivers License (awit)|Drivers License]]", na kasama niyang sinulat kasama ang prodyuser na si [[Dan Nigro]].<ref>{{Cite web|date=2021-01-08|title=Olivia Rodrigo|url=https://www.interscope.com/artists/olivia-rodrigo|access-date=2021-01-09|website=Interscope Records|language=en|archive-date=2021-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109122917/https://www.interscope.com/artists/olivia-rodrigo|url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{Cite tweet|title=my debut new single "drivers license" comes out this friday. presave link in my bio. OH MY GOD IM SO EXCITED IM GONNA PEE MY PANTS|date=January 4, 2021|access-date=January 4, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|title=Olivia Rodrigo reassesses the meaning of forever on stunning piano-led debut "drivers license"|url=https://www.thelineofbestfit.com/new-music/song-of-the-day/olivia-rodrigo-drivers-license|access-date=2021-01-10|website=[[The Line of Best Fit]]|language=en|archive-date=2021-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109010245/https://www.thelineofbestfit.com/new-music/song-of-the-day/olivia-rodrigo-drivers-license|url-status=live}}</ref> Sa loob ng isang linggong paglabas nito, ang "Drivers Lisensya" ay pinuri ng karamihan sa mga kritiko,<ref>{{Cite web|title=Olivia Rodrigo's 'Drivers License' Is on Its Way to Being the First Runaway Hit of 2021|url=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/9510236/olivia-rodrigo-drivers-license-hit-song-2021/|access-date=2021-01-19|website=Billboard|language=en}}</ref> at sinira ang record sa [[Spotify]] nang dalawang beses para sa karamihan sa mga pang-araw-araw na stream kailanman para sa isang hindi pang-holiday na kanta. Noong Enero 11, ang kanta ni Rodrigo ay nagtamo ng higit sa 15.7 milyong mga pandaigdigang stream sa Spotify. Nalampasan niya ito sa susunod na araw na, kung saan umani ng 17 milyong pandaigdigang stream ang kanta.<ref>{{Cite web|title=Olivia Rodrigo’s “Driver’s License” Broke A Huge Spotify Streaming Record Twice This Week|url=https://genius.com/a/olivia-rodrigo-s-driver-s-license-broke-a-huge-spotify-streaming-record-twice-this-week|access-date=2021-01-14|website=Genius|language=en|archive-date=2021-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115075414/https://genius.com/a/olivia-rodrigo-s-driver-s-license-broke-a-huge-spotify-streaming-record-twice-this-week|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=How "Drivers License" Became The Perfect Song For Teen Sadness In 2021|url=https://www.buzzfeednews.com/article/tanyachen/olivia-rodrigo-drivers-license-tiktok-sad-teens|access-date=2021-01-14|website=BuzzFeed News|language=en|archive-date=2021-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114005552/https://www.buzzfeednews.com/article/tanyachen/olivia-rodrigo-drivers-license-tiktok-sad-teens|url-status=live}}</ref> Nag-debut ang kanta sa numero uno sa [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]],<ref name="DriversLicense_US_Number12">{{Cite web|url=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/9512983/olivia-rodrigo-drivers-license-number-one-hot-100-debut|title=Olivia Rodrigo's 'Drivers License' Debuts at No. 1 on Billboard Hot 100|work=Billboard|last=Trust|first=Gary|date=January 19, 2021|access-date=January 19, 2021}}</ref> at naabot din ang mga numero unong mga posisyon sa tsart sa Australia, Ireland, New Zealand, Netherlands, Norway, at United Kingdom. Inilahad ni Rodrigo sa isang panayam na "Ito ang naging ganap na craziest na linggo sa aking buhay... Ang aking buong buhay lamang, tulad ng, lumipat sa isang iglap."<ref>{{Cite news|last=Coscarelli|first=Joe|date=2021-01-19|title=Olivia Rodrigo’s ‘Drivers License’ Hit No. 1 in a Week. Here’s How.|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/01/19/arts/music/olivia-rodrigo-drivers-license.html|access-date=2021-01-19|issn=0362-4331}}</ref> Pinangalanan ni Rodrigo sina [[Taylor Swift]] at [[Lorde]] bilang kanyang mga idolo at pinakamalaking inspirasyon.<ref>{{Cite web|title=5 Things You Need to Know About Olivia Rodrigo|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/9509510/olivia-rodrigo-things-to-know-about-drivers-license-singer|access-date=2021-01-11|website=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|language=en|archive-date=2021-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111180356/https://www.billboard.com/articles/columns/pop/9509510/olivia-rodrigo-things-to-know-about-drivers-license-singer/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theprojectforwomen.com/girls/olivia-rodrigo/|title=Olivia Rodrigo, Actress|website=Project for Women|date=November 16, 2016|access-date=January 12, 2021|archive-date=October 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008213841/https://www.theprojectforwomen.com/girls/olivia-rodrigo/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Dunn|first=Frankie|date=2021-01-14|title=Olivia Rodrigo on heartbreak, Taylor Swift and her TV obsession|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/pkdmz8/olivia-rodrigo-interview-about-drivers-license-taylor-swift-and-disney-hsmtmts|access-date=2021-01-14|website=[[i-D]]|language=en|archive-date=2021-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114133445/https://i-d.vice.com/en_uk/article/pkdmz8/olivia-rodrigo-interview-about-drivers-license-taylor-swift-and-disney-hsmtmts|url-status=live}}</ref> Inilarawan niya ang kanyang sarili bilang "ang pinakamalaking [tagahanga ni Taylor Swift] sa buong mundo".<ref>{{Cite web|title=Olivia Rodrigo Woke Up to Taylor Swift's Comment About 'Drivers License': 'I Just About Died'|url=https://www.billboard.com/articles/news/9511463/olivia-rodrigo-taylor-swift-drivers-license-comment-reaction|access-date=2021-01-14|website=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|language=en|archive-date=2021-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114192208/https://www.billboard.com/articles/news/9511463/olivia-rodrigo-taylor-swift-drivers-license-comment-reaction/|url-status=live}}</ref> Si Rodrigo ay isang tagapagsalita at panelist para sa [[Geena Davis Institute on Gender in Media]].<ref>{{cite web|title=Olivia Rodrigo|url=https://seejane.org/bio/olivia-rodrigo/|access-date=2019-11-17|website=Geena Davis Institute|archive-date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111225317/https://seejane.org/bio/olivia-rodrigo/|url-status=live}}</ref> == Mga Sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * {{Official website|https://www.oliviarodrigo.com/}} * {{IMDb name|7111120}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 2003]] [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] [[Kategorya:Mga batang Amerikanong mang-aawit]] [[Kategorya:Mga Amerikanong liping-Aleman]] [[Kategorya:Mga Amerikanong liping-Irish]] [[Kategorya:Mga Amerikanong liping-Pilipino]] {{DEFAULTSORT:Rodrigo, Olivia}} 0ocahcaq9bx6f7qaxrwm2x5431wmnfg 0 310495 2214862 1861098 2026-07-06T14:01:10Z Jojit fb 38 Inilipat ni Jojit fb ang pahinang [[Islang Navassa]] sa [[Pulo ng Navassa]] 1861098 wikitext text/x-wiki '''Ang Navassa Island''' , o '''La Navase''' sa [[Wikang Haitian Creole]] , ay isang maliit na [[isla]] nang walang sinumang nakatira dito sa [[Karibe|Caribbean Sea]] .  Matatagpuan ito siyamnapung milya timog ng [[Guantanamo Bay]] , [[Cuba]] . Ang Estados Unidos ng pamahalaan ang sinasabing dalawang-square-milya isla bilang teritoryo ng [[Estados Unidos]], at ito ay sa ilalim ng kontrol ng US Fish at Wildlife Service . Ang isla ay inaangkin din ng Haiti . [[Talaksan:Navassa Island.svg|thumb|Islang Navassa]] Ang ilang mga mandaragat na naglalayag kasama si Christopher Columbus na nagngangalang Navassa noong 1504 , sapagkat walang natagpuang sariwang tubig doon. Ang isang kapitan na nagngangalang Peter Duncan ay nagbigay nito sa US noong huling bahagi ng 1850 , para sa hangarin ng guano mining. Matapos ang isang paghihimagsik noong 1889 , at ang Digmaang Espanyol-Amerikano noong 1898 , natapos ang pagmimina. Sa pagbubukas ng Panama Canal noong 1914 , naging mahalaga muli ang Navassa, dahil sa isang parola na itinatayo roon. Matapos ang World War II , wala nang tumira dito muli. Noong 1996 , ang ilaw ni Navassa ay hindi na ginagamit, at ang isla ay inilipat sa US Department of the Interior . Makalipas ang tatlong taon noong 1999 , ang Fish and Wildlife Service ay nakatanggap ng pagmamay-ari ng isla. == Kasaysayan == Si Navassa ay naging isang lugar ng insular ng Estados Unidos noong Oktubre 1857, nang ang isang kinatawan ng Baltimore Fertilizer Company ay nagmamay-ari ng isla sa pangalan ng Estados Unidos alinsunod sa Batas ng Guano noong Agosto 18, 1856 (Pamagat 48, US Code, mga seksyon 1411- 19). Noong 1889 ang aktwal na operasyon ng isla ay ipinasa sa Navassa Phosphate Company. Ang lahat ng mga operasyon ay inabandona noong 1898, nang ang isla ay naging mabisa at walang tirahan. == Heograpiya == Ang Navassa Island ay tatlong square miles sa lugar. Ang Navassa ay namamalagi ng isang daang milya timog ng Guantanamo Bay, Cuba , mga tatlumpung milyang kanluran ng Cape Tiburon, Haiti, sa timog-kanlurang pasukan sa Windward Passage, silangan ng Kingston, Jamaica. Ang klima ng Navassa ay dagat at tropikal. Ang kalupaan nito ay isang itinaas na talampas ng coral at apog, patag hanggang sa magalaw, na tinunog ng mga patayong puting talampas, humigit-kumulang siyam hanggang labinlimang yarda ang taas. Ang kapaligiran ni Navassa ay halos nakalantad na bato. Gayunpaman, mayroon itong sapat na damuhan upang suportahan ang mga kawan ng kambing. Ang mga siksik na nakatayo ng mala-igos na mga puno at nakakalat na cactus ay mayroon din. Isang sampung bahagi lamang ng lupain ng isla ang mga parang o pastulan. Ang Navassa ay walang mga pantalan at nasa labas lamang ng daungan. == Katayuang pampulitika == Noong 1976, tinukoy ng US Coast Guard na ang parola sa Navassa ay wala nang anumang halaga sa Pamahalaang US at tumitigil sa paggamit nito ng anumang interes sa isla. Gayunpaman, ang pagtigil ng US Coast Guard upang pangasiwaan ang paggamit ni Navassa ay walang anumang kinalaman sa soberanya ng Estados Unidos sa isla, na nanatiling pare-pareho anuman ang pangangasiwa ng ahensya o tanggapan ng Federal. Dahil dito, sa ilalim ng mga probisyon ng Pamagat 43, USCode, seksyon 1458, ang Kagawaran ng Panloob ay ginampanan ang responsibilidad para sa administrasyong sibil ng lugar ng insular ng US. Kumikilos sa ilalim ng awtoridad na ipinagkatiwala sa kanya ng Kalihim ng Panloob sa Utos ng Kalihim Blg. 3205 (Enero 16, 1997) at Susog Blg. 1 (Enero 14, 1998) sa Utos ng Kalihim Blg. 3205 at bilang pagtupad sa kanyang mga responsibilidad bilang tagapangasiwa ng sibil ng insular na lugar ng Estados Unidos ng Navassa Island, pinayuhan ng Direktor ng Tanggapan ng Insular Affairs ang lahat ng mga taong interesadong bisitahin ang Navassa Island na, nang gumawa ng paunang pagsusuri sa ekolohiya ng isla, nagpasya siyang walang katiyakan na huwag payagan ang mga pagbisita sa isla at mga nakapaligid na tubig hanggang sa makatanggap siya ng karagdagang pagtatasa sa kalikasan at katayuan ng konserbasyon ng isla. Tulad ng ginamit sa paunawang ito, ang salitang "nakapaligid na mga tubig" kasama ang tubig na nakapalibot sa Navassa Island sa dagat patungo sa isang linya labindalawa (12) nautical miles ang layo mula sa mga baybayin ng Pulo ng Navassa. Nilalayon ng Direktor ng Opisina ng Insular Affairs na walang anuman sa paunawang ito ang tatanggi o makapinsala sa karapatan ng inosenteng daanan sa mga tubig na nakapalibot sa Navassa Island. Noong Setyembre 2, 1999, itinatag ng US Fish and Wildlife Service ang Navassa Island Wildlife Refuge bilang isang overlay. Hanggang noong Disyembre 3, 1999, ang Tanggapan ng Insular Affairs ay tumigil sa pagkakaroon ng anumang responsibilidad sa pangangasiwa para kay Navassa. Ang utos ng isang Kalihim sa petsang iyon ay naglipat ng buong pangangasiwa ng Navassa mula sa Tanggapan ng Insular Affairs patungo sa US Fish and Wildlife Service. == Mga Sanggunian == # ↑ "Navassa Island" sa ''CIA World Factbook'' ; nakuha ang 2013-4-19. [[Kategorya:Mga pulo ng Estados Unidos]] dp8b94awqlzsn8lkptluquh71239k1j 0 311805 2214980 2083706 2026-07-07T07:27:59Z Jojit fb 38 ni-redirect na lamang sa kaugnay na artikulo dahil walang sapat na impornasyon sa matagal na panahon 2214980 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[lalawigan ng Potenza]] q4mwlm7208hao6ropioibzkucknyeww 0 312966 2214925 2083002 2026-07-07T00:23:12Z Jojit fb 38 ni-redirect na lamang sa kaugnay na artikulo dahil walang sapat na impornasyon sa matagal na panahon 2214925 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[lalawigan ng Cosenza]] gyiw36pn4mqdeyu1bkne3pbqects4xh 0 332639 2214917 2171432 2026-07-07T00:14:58Z Jojit fb 38 ni-redirect na lamang sa kaugnay na artikulo dahil walang sapat na impornasyon sa matagal na panahon 2214917 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[MBC Media Group]] draeqfnckkml5jeaalphdx1fx9vnx7l 0 332642 2214928 2170579 2026-07-07T00:33:57Z Jojit fb 38 ni-redirect na lamang sa kaugnay na artikulo dahil walang sapat na impornasyon sa matagal na panahon 2214928 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[MBC Media Group]] draeqfnckkml5jeaalphdx1fx9vnx7l 0 334071 2214893 2214763 2026-07-06T15:25:08Z Tabilay 153890 /* Isahan */ 2214893 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |residence = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas<br>[[Mallorca]], Espanya |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,235,123 |singlesrecord = {{tennis record|won=221|lost=134}} |singlestitles = 2 WTA 125, 5 ITF |highestsinglesranking = Blg. 29 (ika 16 ng Marso, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 32 (ika 29 ng Hunyo, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=49|lost=48}} |doublestitles = 3 ITF |highestdoublesranking = Blg. 88 (ika 4 ng Mayo, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 126 (ika 29 ng Hunyo, 2026) |updated = ika 29 ng Hunyo, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025,2026) |Wimbledonresult = 4R (2026) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025, 2026) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|1=**Pagbigkas sa Ingles:** /iːˈɑːlɑː/ - /iː/ = **ii** gaya sa *sisiw* - /ˈɑː/ = **ah** na may diin, gaya sa *ama* - /l/ = **l** gaya sa *lupa* - /ɑː/ = **ah** na mahaba, gaya sa *asa* - Binibigkas bilang **ii-AH-lah** **Pagbigkas sa Filipino:** /ɛˈjalɐ/ - /ɛ/ = **eh** gaya sa *ehersisyo* - /ˈja/ = **ya** na may diin, gaya sa *yakap* - /l/ = **l** gaya sa *liwanag* - /ɐ/ = **uh/ah** na maikli, gaya sa hulíng tunog ng *bata* - Binibigkas bilang **eh-YA-lah**}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA. Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022. Mayroon siyang limang pangisahan at tatlong pangdalawahan na titulo sa circuitong ITF, at mula 2025 hanggang 2026 ay nagtala ng mahahalagang tagumpay kabilang ang semifinal sa WTA 1000 Miami Open, final sa WTA 250 Eastbourne Open, at dalawang WTA 125 na kampeonato sa Guadalajara Open 2025 at Birmingham Open 2026. Si Eala ay lumahok sa mga Grand Slam simula 2023. Sa isahan, nagsimula siya sa qualifying rawnds noong 2023 at 2024, at nakapasok sa main draw noong 2025 at 2026. Ang kanyang pinakamagandang resulta ay ang ikaapat na rawnd ng Wimbledon noong 2026. Sa dalawahan ang pinakamagandang resulta ay ang ikalawang rawnd ng French Open noong 2025. == Maagang yugto ng buhay == Si Alex Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay. Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> === Mga tagapagsanay === Si Eala ay nakipagtrabaho sa ilang mga tagapagsanay sa kanyang karera, marami sa kanila ay kaugnay ng Rafa Nadal Academy. Si Daniel Gomez ang nag-tagapagsanay kay Eala noong kanyang mga unang taon. Ang kanyang pagtuturo ay nakatuon sa konsistensi, mental na pokus, at pisikal na kondisyon, na nagsilbing pundasyon para sa paglipat niya sa propesyonal na sirkito.<ref name="coach0">{{Cite web |last=Kapoor |first=Tanisha |date=March 23, 2025 |title=Sino ang tagapagsanay ni Alexandra Eala? Lahat ng Dapat Mong Malaman Tungkol sa Mentor ng WTA Icon |url=https://www.essentiallysports.com/atp-wta-tennis-news-who-is-alexandra-ealas-tagapagsanay-everything-you-need-to-know-about-the-wta-icons-mentor/ |access-date=March 23, 2025 |website=EssentiallySports |language=en}}</ref> Si Joan Bosch ay kabilang sa kanyang mga unang mentor sa akademya. Sinamahan niya si Eala sa kanyang pag-abot sa semifinals ng 2025 Miami Open at kalaunan sa Wimbledon 2026, kung saan binigyang-diin niya ang kahalagahan ng disiplina at tuloy-tuloy na pagsasanay sa Grand Slam competition.<ref name="coach1">{{Cite web |last=Montejo |first=Mark Rey |date=June 28, 2025 |title=Mga banyagang tagapagsanay sa likod ng paglago ni Eala |url=https://mb.com.ph//2025/06/28/foreign-tagapagsanayes-behind-ealas-growth |access-date=June 28, 2025 |website=Manila Bulletin |language=en}}</ref><ref name="coach2">{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=July 4, 2026 |title=‘Work never stops’ habang naghahanda si Alex Eala para kay Iga Swiatek |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/7/4/-work-never-stops-as-alex-eala-braces-for-iga-swiatek-1740 |access-date=July 4, 2026 |work=ABS-CBN News}}</ref> Si Alexandro "Sandro" Viaene ang naging pangunahing tagapagsanay niya bago ang 2025 season. Siya ang namahala sa kanyang pre‑season training at gumabay sa kanyang pagsubok na makapasok sa Australian Open, na may metodolohiyang nakatuon sa istrukturadong paghahanda at kondisyon para sa mga pangangailangan ng WTA Tour.<ref name="coach1" /> Sumali si Toni Nadal sa kanyang koponan noong 2025 Miami Open. Inilarawan ni Eala ang kanyang partisipasyon bilang isang "biyaya," binanggit ang kanyang karanasan sa pag-tagapagsanay kay Rafael Nadal bilang mahalaga sa kanyang pag-unlad, lalo na sa disiplina at kakayahang umangkop.<ref name="coach0" /><ref>{{Cite web |date=April 7, 2026 |title=Ibinahagi ni Alex Eala kung ano ang naging karanasan niya na ma-tagapagsanay ni Toni Nadal kamakailan bago ang clay court season |url=https://tennishead.net/alex-eala-shares-what-its-been-like-to-be-tagapagsanayed-by-toni-nadal-recently-ahead-of-the-clay-court-season/ |access-date=April 7, 2026 |website=Tennishead |language=en-GB|last=Kilham|first=Max}}</ref> Nakatrabaho rin niya si Lluc Bauzá, isang medical fitness tagapagsanay mula sa Rafa Nadal Academy, na namahala sa kanyang kondisyon bago ang laban niya sa Wimbledon 2026 laban kay Iga Świątek.<ref name="coach2" /> === Kagamitan === Si Alex Eala ay gumamit ng iba’t ibang henerasyon ng raket na Babolat Pure Aero sa iba't ibang yugto ng kanyang karera. Noong kabataan pa niya, sumabak siya sa Les Petit As gamit ang Pure Aero 2016, isang [[raketa]] na kilala sa mas matigas na pakiramdam at mas bukas na ayos ng kuwerdas, na nagbibigay ng mas malakas na kapit sa bola, mas mataas na anggulo ng paglunsad ng bola mula sa raketa{{Efn|1=Ang "launch angle" ay sinusukat laban sa isang pahalang na linya sa court. Positibo ito kapag ang anggulo ay nasa itaas ng linya, at negatibo kapag nasa ibaba. Kapag pareho ang iba pang kondisyon ng tira, ang raket na may mas mataas na power potential ay tatama sa bola nang mas mabilis at may mas mababang launch angle. Ang mas mahinang raket ay maglalabas ng bola sa mas mataas na anggulo. Posibleng magbawi ang dalawang epekto at mapunta ang bola sa parehong lugar. Posible rin na mas malakas ang isang epekto kaysa sa isa — halimbawa, ang mas mahinang raket (mas mababang launch speed) ay puwedeng mag-launch sa mas mataas na anggulo at kahit mas lumayo ang bagsak. Kaya minsan nakakalito pag pinag-uusapan ang power. Pero ang power ay tumutukoy sa bilis, hindi sa layo. Sa kabutihang-palad, sa karamihan ng panahon, ang mas malakas na raket ay tumatama nang mas mabilis at mas malayo, bagama’t hindi palaging mas malayo. https://twu.tennis-warehouse.com/learning_center/trajectory_info.php}}, at mas mabilis na pag-ikot, ngunit may mas mababang kontrol. Nang manalo siya sa 2022 US Open Juniors, gumamit naman siya ng 2019 na bersyon ng Pure Aero, na bahagyang mas malambot ang pakiramdam ngunit nanatiling bukas pa rin ang huwaran ng kuwerdas.<ref name=":Babolat0">{{Cite web |last=Jonsson |first=Stefan |date=2025-03-27 |title=Alexandra Eala's Racquet - Player Profile |url=https://www.tennisnerd.net/gear/racquets/pro-player-racquets/alexandra-ealas-racquet-player-profile/46135 |access-date=2026-06-27 |website=Tennisnerd.net |language=en-US}}</ref> Noong 2023, madalas siyang inilalarawan na gumagamit ng Pure Aero (2023), na malamang ay naka-kuwerdas gamit ang Babolat RPM Blast. Ang henerasyong ito ay nagpakilala ng NF²-Tech na may mga hiblang lino upang mabawasan ang panginginig at mapabuti ang ginhawa. Ang pinakamahalagang pagbabago kumpara sa mga naunang modelo ay ang mas siksik na pattern ng kuwerdas, na nagbigay ng mas matigas na string bed at mas malaking kontrol. Tulad ng ibang propesyonal na manlalaro, gumagamit pa rin siya ng lumang molde ng frame mula 2016 at pininturahan lamang ito ng kosmetikong disenyo ng 2023.<ref name=":Babolat0" /> Ang Pure Aero 2023 ay may 645 cm² na laki ng ulo, 68.58 cm na haba, 300 g na bigat na hindi naka-kuwerdas, 32.0 cm na balanse, 318 g na swingweight, 23/26/23 mm na lapad ng beam, at 65 RA na katigasan. Ang 16×19 na pattern ng kuwerdas nito ay mas siksik kaysa sa mga naunang bersyon, na nagbibigay sa mga manlalaro ng mas malaking kumpiyansa na umatake nang agresibo nang hindi lumalabas ang bola sa korte.<ref name=":Babolat0" /> Ipinapakita ng mga independiyenteng pagsusuri ang ebolusyon ng raketa: * Ang Tennis Warehouse ay naglarawan sa Pure Aero 2023 bilang mas mapagpatawad at mas kontrolado, na may mas madaling pagmamaniobra at mas pinahusay na katumpakan dahil sa muling idinisenyong puwang ng kuwerdas. Pinuri ng mga playtester ang kakayahan nitong lumikha ng spin at ang “madaling gamitin” na paghawak, bagaman napansin nila ang bahagyang mas kaunting dagdag na lakas kumpara sa mga naunang bersyon.<ref name=":1">{{Cite web |title=Babolat Pure Aero 2023 Racquet Review - Tennis Warehouse |url=https://www.tennis-warehouse.com/learning_center/racquet_reviews/BAROreview.html |access-date=2026-06-27 |website=www.tennis-warehouse.com}}</ref> * Binigyang-diin ng Tennisnerd ang mas siksik na string bed na nagbigay ng mas mahusay na kontrol at konsistensya, habang nagbabala na ang paggamit ng matitigas na poly strings sa mataas na tension ay maaaring magdulot ng pananakit ng braso. Kinilala rin ang NF² flax inserts sa pagpapahusay ng pakiramdam, at inihambing ang raket sa mga Aero Pro Drive models mula 2010 hanggang 2013.<ref>{{Cite web |last=Eriksson |first=Jonas |date=2022-08-03 |title=Babolat Pure Aero 2023 Review |url=https://www.tennisnerd.net/gear/racquets/racquet-reviews/babolat-pure-aero-2023-review/27564 |access-date=2026-06-27 |website=Tennisnerd.net |language=en-US}}</ref> * Ang Mijnracket ay nag-ulat na ang raket ay nagbigay ng kontroladong lakas sa baseline at ikot (RPM) na may pinahusay na pakiramdam at dampening. Napansin ng reviewer ang mas mataas na launch angle na nangangailangan ng pagbabago sa grip, epektibong performance sa serve, at pangkalahatang pagkakahawig sa Aero Pro Drive 2013.<ref>{{Cite web |date=2022-09-18 |title=Babolat Pure Aero 2023 tested |url=https://mijnracket.nl/en/blogs/news/babolat-pure-aero-2023-getest |access-date=2026-06-27 |website=Mijnracket |language=en}}</ref> Sa kabuuan, ipinapakita ng kasaysayan ng raket ni Eala ang paglipat mula sa hilaw na spin at lakas ng mga naunang Pure Aero patungo sa mas kontrolado at mas dampened na tugon ng modelong 2023, na kaayon ng pag-unlad niya tungo sa mas tiyak at mas matured na istilo ng paglalaro.<ref name=":Babolat0" /> == Karera == === Dyunyor === Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho. Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === ==== 2020 ==== ===== '''Isahan''' ===== [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTAEALAPROF">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> ==== 2021 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.<ref name="WTAEALAPROF" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.<ref name="WTAEALAPROF" /> ==== 2022 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name="WTAEALAPROF" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.<ref name="ITFMATCHES">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}</ref> Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.<ref name="ITFMATCHES" /> ==== 2023 ==== ===== '''Isahan''' ===== Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.<ref name="WTAEALAPROF" /> Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.<ref name="WTAEALAPROF" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.<ref name="WTAEALAPROF" /> Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.<ref name="WTAEALAPROF" /> ==== 2024 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.<ref name="WTAEALAPROF" /> Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name="WTAEALAPROF" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.<ref name="WTAEALAPROF" /> Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.<ref name="WTAEALAPROF" /> Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.<ref name="WTAEALAPROF" /> Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.<ref name="WTAEALAPROF" /> ==== 2025 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.<ref name="WTAEALAPROF" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.<ref name="WTAEALAPROF" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.<ref name="WTAEALAPROF" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name="WTAEALAPROF" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.<ref name="WTAEALAPROF" /> Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTAEALAPROF" /> ==== 2026 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}</ref> Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa damuhan, nakamit niya ang ikalawang WTA 125 na titulo sa Birmingham. Pagkaraan nito, nabigo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club 500.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}</ref> Pagkatapos, nagtamo siya ng maagang pagkatalo sa unang round ng Bad Homburg 500.<ref>{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl |date=Hunyo 22, 2026 |last=Reyes |first=Kate}}</ref> Nung natalo nya si Świątek, nakaabot sya sa ikaapat na rawnd ng Wimbledon<ref>{{Cite web |date=2026-07-04 |title=Eala dethrones Swiatek at Wimbledon to make new history for the Philippines |url=https://www.wtatennis.com/news/4530668/eala-dethrones-swiatek-at-wimbledon-to-make-new-history-for-the-philippines |language=en|access-date=2026-07-04|website=Women's Tennis Association}}</ref><ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=July 6, 2026 |title=Alex Eala's Wimbledon campaign ends with loss to Italy's Paolini |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/7/6/tennis-alex-eala-s-wimbledon-campaign-ends-with-loss-to-italy-s-paolini-2300 |access-date=July 6, 2026}}</ref> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}</ref> Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,<ref>{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}</ref> at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref name="WTAEALAPROF" /> Umabot sila ni Williams sa quarterfinals ng Bad Homburg 500.<ref>{{Cite news |last=Flores-Colina|first=Celest|date=June 25, 2026|title=Alex Eala-Venus Williams tandem exits Bad Homburg Open doubles|url=https://sports.inquirer.net/683552/alex-eala-venus-williams-tandem-exits-bad-homburg-open-doubles|access-date=June 25, 2026|website=INQUIRER.net|language=en}}</ref> Kasama si Bartůňková sa Wimbledon, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=July 3, 2026 |title=Eala, Bartunkova fall short in Birmingham Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/1/tennis-eala-bartunkova-fall-short-in-birmingham-open-doubles-2000 |access-date=July 3, 2026}}</ref> Kasama si Bartůňková sa Wimbledon, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=July 3, 2026 |title=Eala, Bartunkova fall short in Birmingham Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/1/tennis-eala-bartunkova-fall-short-in-birmingham-open-doubles-2000 |access-date=July 3, 2026}}</ref> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === [[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]] Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.<ref name=":13">{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> === Pansariling buhay === Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}</ref> Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niyang torneo ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon|Wimbledon]].<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> === Mga parangal === [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga "natatanging" tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).<ref>Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}} * {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}</ref> Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}</ref> Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}</ref> == Mga tala == === Mga torneyong sinalihan ni Eala === Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] {{DEFAULTSORT:Eala, Alexandra}} [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] o1q5yrb1ee6k64vp5glxamrrz4clj7o 2214908 2214893 2026-07-06T19:48:19Z Tabilay 153890 /* Isahan */ 2214908 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |residence = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas<br>[[Mallorca]], Espanya |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,235,123 |singlesrecord = {{tennis record|won=221|lost=134}} |singlestitles = 2 WTA 125, 5 ITF |highestsinglesranking = Blg. 29 (ika 16 ng Marso, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 32 (ika 29 ng Hunyo, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=49|lost=48}} |doublestitles = 3 ITF |highestdoublesranking = Blg. 88 (ika 4 ng Mayo, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 126 (ika 29 ng Hunyo, 2026) |updated = ika 29 ng Hunyo, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025,2026) |Wimbledonresult = 4R (2026) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025, 2026) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|1=**Pagbigkas sa Ingles:** /iːˈɑːlɑː/ - /iː/ = **ii** gaya sa *sisiw* - /ˈɑː/ = **ah** na may diin, gaya sa *ama* - /l/ = **l** gaya sa *lupa* - /ɑː/ = **ah** na mahaba, gaya sa *asa* - Binibigkas bilang **ii-AH-lah** **Pagbigkas sa Filipino:** /ɛˈjalɐ/ - /ɛ/ = **eh** gaya sa *ehersisyo* - /ˈja/ = **ya** na may diin, gaya sa *yakap* - /l/ = **l** gaya sa *liwanag* - /ɐ/ = **uh/ah** na maikli, gaya sa hulíng tunog ng *bata* - Binibigkas bilang **eh-YA-lah**}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA. Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022. Mayroon siyang limang pangisahan at tatlong pangdalawahan na titulo sa circuitong ITF, at mula 2025 hanggang 2026 ay nagtala ng mahahalagang tagumpay kabilang ang semifinal sa WTA 1000 Miami Open, final sa WTA 250 Eastbourne Open, at dalawang WTA 125 na kampeonato sa Guadalajara Open 2025 at Birmingham Open 2026. Si Eala ay lumahok sa mga Grand Slam simula 2023. Sa isahan, nagsimula siya sa qualifying rawnds noong 2023 at 2024, at nakapasok sa main draw noong 2025 at 2026. Ang kanyang pinakamagandang resulta ay ang ikaapat na rawnd ng Wimbledon noong 2026. Sa dalawahan ang pinakamagandang resulta ay ang ikalawang rawnd ng French Open noong 2025. == Maagang yugto ng buhay == Si Alex Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay. Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> === Mga tagapagsanay === Si Eala ay nakipagtrabaho sa ilang mga tagapagsanay sa kanyang karera, marami sa kanila ay kaugnay ng Rafa Nadal Academy. Si Daniel Gomez ang nag-tagapagsanay kay Eala noong kanyang mga unang taon. Ang kanyang pagtuturo ay nakatuon sa konsistensi, mental na pokus, at pisikal na kondisyon, na nagsilbing pundasyon para sa paglipat niya sa propesyonal na sirkito.<ref name="coach0">{{Cite web |last=Kapoor |first=Tanisha |date=March 23, 2025 |title=Sino ang tagapagsanay ni Alexandra Eala? Lahat ng Dapat Mong Malaman Tungkol sa Mentor ng WTA Icon |url=https://www.essentiallysports.com/atp-wta-tennis-news-who-is-alexandra-ealas-tagapagsanay-everything-you-need-to-know-about-the-wta-icons-mentor/ |access-date=March 23, 2025 |website=EssentiallySports |language=en}}</ref> Si Joan Bosch ay kabilang sa kanyang mga unang mentor sa akademya. Sinamahan niya si Eala sa kanyang pag-abot sa semifinals ng 2025 Miami Open at kalaunan sa Wimbledon 2026, kung saan binigyang-diin niya ang kahalagahan ng disiplina at tuloy-tuloy na pagsasanay sa Grand Slam competition.<ref name="coach1">{{Cite web |last=Montejo |first=Mark Rey |date=June 28, 2025 |title=Mga banyagang tagapagsanay sa likod ng paglago ni Eala |url=https://mb.com.ph//2025/06/28/foreign-tagapagsanayes-behind-ealas-growth |access-date=June 28, 2025 |website=Manila Bulletin |language=en}}</ref><ref name="coach2">{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=July 4, 2026 |title=‘Work never stops’ habang naghahanda si Alex Eala para kay Iga Swiatek |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/7/4/-work-never-stops-as-alex-eala-braces-for-iga-swiatek-1740 |access-date=July 4, 2026 |work=ABS-CBN News}}</ref> Si Alexandro "Sandro" Viaene ang naging pangunahing tagapagsanay niya bago ang 2025 season. Siya ang namahala sa kanyang pre‑season training at gumabay sa kanyang pagsubok na makapasok sa Australian Open, na may metodolohiyang nakatuon sa istrukturadong paghahanda at kondisyon para sa mga pangangailangan ng WTA Tour.<ref name="coach1" /> Sumali si Toni Nadal sa kanyang koponan noong 2025 Miami Open. Inilarawan ni Eala ang kanyang partisipasyon bilang isang "biyaya," binanggit ang kanyang karanasan sa pag-tagapagsanay kay Rafael Nadal bilang mahalaga sa kanyang pag-unlad, lalo na sa disiplina at kakayahang umangkop.<ref name="coach0" /><ref>{{Cite web |date=April 7, 2026 |title=Ibinahagi ni Alex Eala kung ano ang naging karanasan niya na ma-tagapagsanay ni Toni Nadal kamakailan bago ang clay court season |url=https://tennishead.net/alex-eala-shares-what-its-been-like-to-be-tagapagsanayed-by-toni-nadal-recently-ahead-of-the-clay-court-season/ |access-date=April 7, 2026 |website=Tennishead |language=en-GB|last=Kilham|first=Max}}</ref> Nakatrabaho rin niya si Lluc Bauzá, isang medical fitness tagapagsanay mula sa Rafa Nadal Academy, na namahala sa kanyang kondisyon bago ang laban niya sa Wimbledon 2026 laban kay Iga Świątek.<ref name="coach2" /> === Kagamitan === Si Alex Eala ay gumamit ng iba’t ibang henerasyon ng raket na Babolat Pure Aero sa iba't ibang yugto ng kanyang karera. Noong kabataan pa niya, sumabak siya sa Les Petit As gamit ang Pure Aero 2016, isang [[raketa]] na kilala sa mas matigas na pakiramdam at mas bukas na ayos ng kuwerdas, na nagbibigay ng mas malakas na kapit sa bola, mas mataas na anggulo ng paglunsad ng bola mula sa raketa{{Efn|1=Ang "launch angle" ay sinusukat laban sa isang pahalang na linya sa court. Positibo ito kapag ang anggulo ay nasa itaas ng linya, at negatibo kapag nasa ibaba. Kapag pareho ang iba pang kondisyon ng tira, ang raket na may mas mataas na power potential ay tatama sa bola nang mas mabilis at may mas mababang launch angle. Ang mas mahinang raket ay maglalabas ng bola sa mas mataas na anggulo. Posibleng magbawi ang dalawang epekto at mapunta ang bola sa parehong lugar. Posible rin na mas malakas ang isang epekto kaysa sa isa — halimbawa, ang mas mahinang raket (mas mababang launch speed) ay puwedeng mag-launch sa mas mataas na anggulo at kahit mas lumayo ang bagsak. Kaya minsan nakakalito pag pinag-uusapan ang power. Pero ang power ay tumutukoy sa bilis, hindi sa layo. Sa kabutihang-palad, sa karamihan ng panahon, ang mas malakas na raket ay tumatama nang mas mabilis at mas malayo, bagama’t hindi palaging mas malayo. https://twu.tennis-warehouse.com/learning_center/trajectory_info.php}}, at mas mabilis na pag-ikot, ngunit may mas mababang kontrol. Nang manalo siya sa 2022 US Open Juniors, gumamit naman siya ng 2019 na bersyon ng Pure Aero, na bahagyang mas malambot ang pakiramdam ngunit nanatiling bukas pa rin ang huwaran ng kuwerdas.<ref name=":Babolat0">{{Cite web |last=Jonsson |first=Stefan |date=2025-03-27 |title=Alexandra Eala's Racquet - Player Profile |url=https://www.tennisnerd.net/gear/racquets/pro-player-racquets/alexandra-ealas-racquet-player-profile/46135 |access-date=2026-06-27 |website=Tennisnerd.net |language=en-US}}</ref> Noong 2023, madalas siyang inilalarawan na gumagamit ng Pure Aero (2023), na malamang ay naka-kuwerdas gamit ang Babolat RPM Blast. Ang henerasyong ito ay nagpakilala ng NF²-Tech na may mga hiblang lino upang mabawasan ang panginginig at mapabuti ang ginhawa. Ang pinakamahalagang pagbabago kumpara sa mga naunang modelo ay ang mas siksik na pattern ng kuwerdas, na nagbigay ng mas matigas na string bed at mas malaking kontrol. Tulad ng ibang propesyonal na manlalaro, gumagamit pa rin siya ng lumang molde ng frame mula 2016 at pininturahan lamang ito ng kosmetikong disenyo ng 2023.<ref name=":Babolat0" /> Ang Pure Aero 2023 ay may 645 cm² na laki ng ulo, 68.58 cm na haba, 300 g na bigat na hindi naka-kuwerdas, 32.0 cm na balanse, 318 g na swingweight, 23/26/23 mm na lapad ng beam, at 65 RA na katigasan. Ang 16×19 na pattern ng kuwerdas nito ay mas siksik kaysa sa mga naunang bersyon, na nagbibigay sa mga manlalaro ng mas malaking kumpiyansa na umatake nang agresibo nang hindi lumalabas ang bola sa korte.<ref name=":Babolat0" /> Ipinapakita ng mga independiyenteng pagsusuri ang ebolusyon ng raketa: * Ang Tennis Warehouse ay naglarawan sa Pure Aero 2023 bilang mas mapagpatawad at mas kontrolado, na may mas madaling pagmamaniobra at mas pinahusay na katumpakan dahil sa muling idinisenyong puwang ng kuwerdas. Pinuri ng mga playtester ang kakayahan nitong lumikha ng spin at ang “madaling gamitin” na paghawak, bagaman napansin nila ang bahagyang mas kaunting dagdag na lakas kumpara sa mga naunang bersyon.<ref name=":1">{{Cite web |title=Babolat Pure Aero 2023 Racquet Review - Tennis Warehouse |url=https://www.tennis-warehouse.com/learning_center/racquet_reviews/BAROreview.html |access-date=2026-06-27 |website=www.tennis-warehouse.com}}</ref> * Binigyang-diin ng Tennisnerd ang mas siksik na string bed na nagbigay ng mas mahusay na kontrol at konsistensya, habang nagbabala na ang paggamit ng matitigas na poly strings sa mataas na tension ay maaaring magdulot ng pananakit ng braso. Kinilala rin ang NF² flax inserts sa pagpapahusay ng pakiramdam, at inihambing ang raket sa mga Aero Pro Drive models mula 2010 hanggang 2013.<ref>{{Cite web |last=Eriksson |first=Jonas |date=2022-08-03 |title=Babolat Pure Aero 2023 Review |url=https://www.tennisnerd.net/gear/racquets/racquet-reviews/babolat-pure-aero-2023-review/27564 |access-date=2026-06-27 |website=Tennisnerd.net |language=en-US}}</ref> * Ang Mijnracket ay nag-ulat na ang raket ay nagbigay ng kontroladong lakas sa baseline at ikot (RPM) na may pinahusay na pakiramdam at dampening. Napansin ng reviewer ang mas mataas na launch angle na nangangailangan ng pagbabago sa grip, epektibong performance sa serve, at pangkalahatang pagkakahawig sa Aero Pro Drive 2013.<ref>{{Cite web |date=2022-09-18 |title=Babolat Pure Aero 2023 tested |url=https://mijnracket.nl/en/blogs/news/babolat-pure-aero-2023-getest |access-date=2026-06-27 |website=Mijnracket |language=en}}</ref> Sa kabuuan, ipinapakita ng kasaysayan ng raket ni Eala ang paglipat mula sa hilaw na spin at lakas ng mga naunang Pure Aero patungo sa mas kontrolado at mas dampened na tugon ng modelong 2023, na kaayon ng pag-unlad niya tungo sa mas tiyak at mas matured na istilo ng paglalaro.<ref name=":Babolat0" /> == Karera == === Dyunyor === Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho. Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === ==== 2020 ==== ===== '''Isahan''' ===== [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTAEALAPROF">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> ==== 2021 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.<ref name="WTAEALAPROF" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.<ref name="WTAEALAPROF" /> ==== 2022 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name="WTAEALAPROF" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.<ref name="ITFMATCHES">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}</ref> Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.<ref name="ITFMATCHES" /> ==== 2023 ==== ===== '''Isahan''' ===== Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.<ref name="WTAEALAPROF" /> Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.<ref name="WTAEALAPROF" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.<ref name="WTAEALAPROF" /> Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.<ref name="WTAEALAPROF" /> ==== 2024 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.<ref name="WTAEALAPROF" /> Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name="WTAEALAPROF" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.<ref name="WTAEALAPROF" /> Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.<ref name="WTAEALAPROF" /> Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.<ref name="WTAEALAPROF" /> Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.<ref name="WTAEALAPROF" /> ==== 2025 ==== ===== '''Isahan''' ===== Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.<ref name="WTAEALAPROF" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.<ref name="WTAEALAPROF" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.<ref name="WTAEALAPROF" /> ===== '''Dalawahan''' ===== Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name="WTAEALAPROF" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.<ref name="WTAEALAPROF" /> Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTAEALAPROF" /> ==== 2026 ==== ===== '''Isahan''' ===== Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}</ref> Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa damuhan, nakamit niya ang ikalawang WTA 125 na titulo sa Birmingham. Pagkaraan nito, nabigo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club 500.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}</ref> Pagkatapos, nagtamo siya ng maagang pagkatalo sa unang round ng Bad Homburg 500.<ref>{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl |date=Hunyo 22, 2026 |last=Reyes |first=Kate}}</ref> Nang talunin niya ang kampeon ng 2025 na si Świątek, nakarating siya sa ikaapat na round ng Wimbledon kung saan natalo siya ni Paolini<ref>{{Cite web |date=2026-07-04 |title=Eala pinatalsik si Swiatek sa Wimbledon upang lumikha ng bagong kasaysayan para sa Pilipinas |url=https://www.wtatennis.com/news/4530668/eala-dethrones-swiatek-at-wimbledon-to-make-new-history-for-the-philippines |language=en|access-date=2026-07-04|website=Women's Tennis Association}}</ref><ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=July 6, 2026 |title=Natapos ang kampanya ni Alex Eala sa Wimbledon matapos matalo kay Paolini ng Italya |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/7/6/tennis-alex-eala-s-wimbledon-campaign-ends-with-loss-to-italy-s-paolini-2300 |access-date=July 6, 2026}}</ref> ===== '''Dalawahan''' ===== Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}</ref> Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,<ref>{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}</ref> at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.<ref name="WTAEALAPROF" /> Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref name="WTAEALAPROF" /> Umabot sila ni Williams sa quarterfinals ng Bad Homburg 500.<ref>{{Cite news |last=Flores-Colina|first=Celest|date=June 25, 2026|title=Alex Eala-Venus Williams tandem exits Bad Homburg Open doubles|url=https://sports.inquirer.net/683552/alex-eala-venus-williams-tandem-exits-bad-homburg-open-doubles|access-date=June 25, 2026|website=INQUIRER.net|language=en}}</ref> Kasama si Bartůňková sa Wimbledon, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=July 3, 2026 |title=Eala, Bartunkova fall short in Birmingham Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/1/tennis-eala-bartunkova-fall-short-in-birmingham-open-doubles-2000 |access-date=July 3, 2026}}</ref> Kasama si Bartůňková sa Wimbledon, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=July 3, 2026 |title=Eala, Bartunkova fall short in Birmingham Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/1/tennis-eala-bartunkova-fall-short-in-birmingham-open-doubles-2000 |access-date=July 3, 2026}}</ref> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === [[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]] Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.<ref name=":13">{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> === Pansariling buhay === Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}</ref> Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niyang torneo ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon|Wimbledon]].<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> === Mga parangal === [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga "natatanging" tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).<ref>Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}} * {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}</ref> Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.<ref>{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}</ref> Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}</ref> Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}</ref> == Mga tala == === Mga torneyong sinalihan ni Eala === Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] {{DEFAULTSORT:Eala, Alexandra}} [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] q4db4t9cgyp2usz7e1qr7umyd6bwkqp 0 334256 2214872 2170549 2026-07-06T14:26:44Z Wikinginamo 163756 Paglilinaw ng mga pangungusap (clarifying sentences) 2214872 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = Migranteng Manggagawang Pilipino | image = Filipino Men at Work in Brunei.jpg | image_caption = Mga OFW sa [[Brunay]] | total = 2.16 milyon | total_year = 2023<!-- year of total population --> | total_source = PSA | total_ref = <ref name="psa2024">{{cite web |title=Count of Overseas Filipino Workers was Estimated at 2.16 Million |trans-title=Bilang ng mga Migranteng Manggagawang Pilipino, Tinatayang nasa 2.16 Milyon|url=https://psa.gov.ph/statistics/survey/labor-and-employment/survey-overseas-filipinos/node/1684065069 |publisher=[[Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas]] |access-date=Mayo 11, 2022 |date=Setyembre 13, 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=TABLE 5: Number and Percent Distribution of Overseas Filipino Workers by Place of Work and Sex with Measures of Precision 2023 |trans-title=TALAHANAYAN 5: Bilang at Porsiyentong Pamamahagi ng mga Migranteng Manggagawang Pilipino ayon sa Lugar ng Trabaho at Kasarian, na may Mga Panukat ng Katumpakan 2023 |url=https://psa.gov.ph/system/files/iesd/TABLE%205.%20Number%20and%20Percent%20Distribution%20of%20Overseas%20Filipino%20Workers%20by%20Place%20of%20Work%20and%20Sex%20with%20Measures%20of%20Precision%202023.xlsx |publisher=[[Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas]] |access-date=Mayo 11, 2025}}</ref> | region1 = {{flagcountry|Saudi Arabia}} | pop1 = 432,000 | region2 = {{flagcountry|United Arab Emirates}} | pop2 = 293,760 | region3 = {{flagcountry|Kuwait}} | pop3 = 140,400 | region4 = {{flagcountry|Hong Kong}} | pop4 = 138,240 | region5 = {{flagcountry|Qatar}} | pop5 = 133,920 | region6 = {{flagicon|Taiwan}} [[Taywan]] | pop6 = 99,360 | languages = '''[[Wikang Filipino|Filipino]]''' {{smaller|(pambansa)}}, [[Wikang Ingles|Ingles]] {{smaller|(ko-opisyal)}}<br />[[Mga wika sa Pilipinas|mga wikang Pilipino]], [[Wikang Arabe|Arabe]] | religions = '''[[Kristiyanismo sa Pilipinas|Kristiyanismo]]''' {{smaller|(karamihan)}}, [[Islam sa Pilipinas|Islam]] | related = Mga Pilipino ([[Mga Pilipino sa Ibayong Dagat]]) }} Ang '''Migranteng Manggagawang Pilipino''' ({{Lang-en|Overseas Filipino Worker}} o {{lang|en|OFW}}) ay tumutukoy sa mga [[Mga Pilipino|Pilipinong]] manggagawa na may pagkamamamayang Pilipino at naninirahan sa ibang bansa sa loob ng limitadong panahon para sa pagtatrabaho.<ref name="VillegasOFWS2022stats">{{Cite news |last=Villegas |first=Bernardo M. |date=Agosto 1, 2023 |title=OFWs as a permanent phenomenon |language=en |trans-title=Mga OFW bilang permanenteng penomeno |work=[[Business World]] |url=https://www.bworldonline.com/opinion/2023/08/02/537139/ofws-as-a-permanent-phenomenon/ |url-status=live |access-date=Mayo 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230802152359/https://www.bworldonline.com/opinion/2023/08/02/537139/ofws-as-a-permanent-phenomenon/ |archive-date=Agosto 2, 2023}}</ref> Sa pagitan ng Abril at Setyembre 2023, tinatayang nasa 2.16 milyon ang bilang ng mga manggagawang ito.<ref name="psa2024"/> Sa bilang na ito, mas marami ang mga babaeng manggagawa, na bumubuo ng 55.6 porsyento o 1.20 milyon.<ref>{{cite web |title=TABLE 3: Number and Percent Distribution of Overseas Filipino Workers by Type, Sex, and Area with Measures of Precision 2023 |trans-title=TALAHANAYAN 3: Bilang at Porsiyentong Pamamahagi ng mga Migranteng Manggagawang Pilipino ayon sa Uri, Kasarian, at Lugar, na may Mga Panukat ng Katumpakan 2023 |url=https://psa.gov.ph/system/files/iesd/TABLE%203.%20Number%20and%20Percent%20Distribution%20of%20Overseas%20Filipino%20Workers%20by%20Type%2C%20Sex%2C%20and%20Area%20with%20Measures%20of%20Precision%202023.xlsx |publisher=[[Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas]] |access-date=Mayo 11, 2025}}</ref> Malaking kontribusyon sa ekonomiya ng Pilipinas ang perang ipinapadala ng mga OFW sa kanilang mga kamag-anak sa bansa, na umabot sa 3.73 bilyon USD noong 2024, katumbas ng humigit-kumulang 8.3% ng [[Kabuuang Domestikong Produkto]] ng Pilipinas.<ref name="BSP2025">{{Cite web|title=Personal Remittances Reach a Record High of US$3.7 Billion in December 2024; Full-Year Level of US$38.3 Billion Highest to Date|url=https://www.bsp.gov.ph/SitePages/MediaAndResearch/MediaDisp.aspx?ItemId=7426|website=Bangko Sentral ng Pilipinas|date=Pebrero 17, 2025|access-date=Mayo 16, 2025|lang=en|trans-title=Mga Personal na Padala, Umabot sa Rekord na US$3.7 Bilyon noong Disyembre 2024; Buong Taóng Antas na US$38.3 Bilyon, Pinakamataas sa Kasaysayan}}</ref> ==Kasaysayan== ===Maagang ika-20 siglo=== Noon pang unang bahagi ng ika-20 siglo ay nagtatrabaho na sa labas ng kapuluang Pilipinas ang mga migranteng manggagawang Pilipino, kung kailan ipinadala sila sa Hawaii bilang mga manggagawang agrikultural upang matugunan ang pansamantalang pangangailangan sa paggawa sa sektor ng agrikultura ng noo’y teritoryo ng Amerika. Kalaunan, nagtungo ang mga manggagawang Pilipino sa Kalupaang Estados Unidos upang magtrabaho sa mga otel, restoran, at lagarian, gayundin sa pagtatayo ng riles. Nagtrabaho rin sila sa mga plantasyon sa California at sa industriya ng pagdedelata ng Alaska, na noo’y teritoryo ng Amerika. Nagsilbi rin ang ilang Pilipino sa Hukbong Sandatahan ng Estados Unidos noong [[Ika-2 Digmaang Pandaigdig]].<ref name="martiallaw">{{cite news |last1=Medina |first1=Andrei |last2=Pulumbarit |first2=Veronica |date=Setyembre 21, 2012 |title=How Martial Law helped create the OFW phenomenon |language=en |trans-title=Paano nakatulong ang Batas Militar sa paglikha ng penomenon ng OFW |work=GMA News |url=http://www.gmanetwork.com/news/news/pinoyabroad/275011/how-martial-law-helped-create-the-ofw-phenomenon/story/ |access-date=Mayo 16, 2018}}</ref> ==Mga sangguanian== {{Reflist}} [[Kategorya:Ekonomiya ng Pilipinas]] ioe0jy6dnjo2uajk0auqv0ebmypbu3h 0 334429 2214856 2185896 2026-07-06T13:07:54Z ~2026-37755-53 163631 2214856 wikitext text/x-wiki {{Infobox rail line|box_width=|name=Subway ng Kalakhang Maynila|color=0000ff|other_name=Metro Manila Subway, Mega Manila Subway<ref name="ps">{{Cite news|first=Gaea Katreena |last=Cabico|title=Temporary LRT-2 shutdown after fire highlights need for structural change, better inspections|trans-title=Pansamantalang pagsara ng LRT-2 pagkatapos ng apoy, nagbibigay-diin ng pangangailangan ng pagbabago sa istraktura, mas mahusay na mga inspeksiyon |lang=en|url=https://www.philstar.com/headlines/2019/10/04/1957421/temporary-lrt-2-shutdown-after-fire-highlights-need-structural-change-better-inspections|work=[[The Philippine Star]]|date=Oktubre 4, 2019 |access-date=Nobyembre 26, 2020}}</ref>|logo=|logo_width=|image=Metro Manila Subway Project Shaw Station 12Jan2025 07.jpg|image_width=|caption=Ang istasyong Bulebar Shaw ng subway, na itinatayo noong Enero 2025|type=[[Metro (sistemang daambakal)|Metro]]|system=Sistema ng Metro Rail Transit sa Maynila|status=Kasalukuyang itinatayo|locale=[[Kalakhang Maynila]] (unang yugto)<br />[[Bulacan]] at [[Cavite]] (ika-2 at ika-3 yugto)|start=Silangang Valenzuela|end=Ika-3 Terminal ng NAIA <br /> {{stn|Bicutan}}|stations=17|routes=|linenumber=9|close=|owner=[[Kagawaran ng Transportasyon]]|operator=Kagawaran ng Transportasyon|character=Sa ilalim ng lupa|depot=Ugong, [[Valenzuela, Kalakhang Maynila|Valenzuela]]|stock=Mga Sustina electric multiple unit<ref name="sum">{{Cite web |title=Order Received to Supply 240 Train Cars for Philippines' Metro Manila Subway|trans-title=Natanggap ang Order para sa Pagsuplay ng 240 Bagong Tren para sa Metro Manila Subway ng Pilipinas|lang=en|url=https://www.sumitomocorp.com/en/jp/news/release/2020/group/14170 |website=Sumitomo Corporation |date=Disyembre 21, 2020 |access-date=Marso 6, 2021 |archive-date=Enero 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123074917/https://www.sumitomocorp.com/en/jp/news/release/2020/group/14170 |url-status=live }}</ref>|linelength_km=33|linelength_footnotes={{efn|group=note|Haba ng linya mula Valenzuela hanggang Bicutan. Ang iminungkahing linya sa 2014 ay binalak na magkaroon ng habang {{convert|57.7|km|mi|abbr=on}}mula San Jose del Monte hanggang Dasmariñas.}}|tracklength=|gauge=|minradius='''Pangunahing linya:''' {{cvt|160|m|ft}}<br>'''Himpilan:''' {{cvt|100|m|ft}}|speed_km/h=80|elevation=|map=|map_state=collapsed}} Ang '''Subway ng Kalakhang Maynila'''<ref>{{Cite news |date=Nobyembre 2, 2020 |title=PH, Japan to sign new loan for subway in Q1 next year |lang=en |trans-title=PH, Hapon, magpipirma ng bagong pautang para sa subway sa Q1 ng susunod na taon |work=Philippine Daily Inquirer |url=https://business.inquirer.net/310951/ph-japan-to-sign-new-loan-for-subway-in-q1-next-year |url-status=live |access-date=Nobyembre 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101233011/https://business.inquirer.net/310951/ph-japan-to-sign-new-loan-for-subway-in-q1-next-year |archive-date=Nobyembre 1, 2020}}</ref> ay isang proyektong linya ng [[Metro (sistemang daambakal)|mabilisang tren]] na inilalatag sa ilalim ng lupa sa [[Kalakhang Maynila]], [[Pilipinas]]. Ang linyang {{Convert|33|km|0}}, na tatakbong pahilaga–patimog sa pagitan ng [[Valenzuela]], [[Lungsod Quezon]], [[Pasig]], [[Taguig]], [[Parañaque]] at [[Pasay]], ay binubuo ng 17 istasyon mula Silangang Valenzuela hanggang Bicutan. Ito ang magiging ikalawang direktang koneksyon ng riles sa paliparan, kasunod ng [[Daambakal Pangkomyuter na Hilaga–Timog]], na may sangay patungong [[Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino]]. Binansagang "Proyekto ng Siglo" ng bansa, isinagawa ang groundbreaking ng Subway ng Kalakhang Maynila noong Pebrero 27, 2019,<ref name="groundbreaking">{{Cite news |last=Manabat |first=Jacque |date=27 Pebrero 2019 |title=Metro Manila Subway breaks ground |language=en |trans-title=Subway ng Kalakhang Maynila, nagbungkal ng lupa |work=ABS-CBN News |url=https://news.abs-cbn.com/business/02/27/19/metro-manila-subway-breaks-ground |url-status=live |access-date=23 Nobyembre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211123041406/https://news.abs-cbn.com/business/02/27/19/metro-manila-subway-breaks-ground |archive-date=Nobyembre 23, 2021}}</ref> at opisyal na sinimulan ang konstruksyon nito noong Disyembre ng kaparehong taon. Kasunod nito, dahil sa mga pagkaantala na dulot ng [[Pandemya ng COVID-19 sa Pilipinas|pandemya ng COVID-19]],<ref name="delayed">{{Cite news |last=Mercurio |first=Richmond |date=19 Abril 2022 |title=Metro Manila subway partial opening moved to 2025 – DOTr |language=en |trans-title=Bahagyang pagbukas ng subway ng Kalakhang Maynila, inilipat sa 2025 – DOTr |work=[[The Philippine Star]] |url=https://www.philstar.com/nation/2022/04/19/2175154/metro-manila-subway-partial-opening-moved-2025-dotr |access-date=19 Abril 2022}}</ref> nakatakdang ganap na magbukas ang linya sa 2029. Inaasahang aabot sa ₱355.6 bilyon ang halaga ng proyekto (katumbas ng US$7.06 bilyon batay sa halaga ng dolyar noong 2017).<ref name="355-6billion">{{cite news |author=Abadilla, Emmie V. |date=Pebrero 26, 2019 |title=36-km P355.6-B Metro subway launched |language=en-US |trans-title=36-km Metro subway na P355.6-B, inilunsad |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2019/02/26/36-km-p355-6-b-metro-subway-launched/ |access-date=Hunyo 2, 2022}}</ref><ref name=":10">{{cite news |title=Japan set to fund Metro Manila subway, 2 other rail projects |language=en |trans-title=Nakatakdang pondohan ng Hapon ang subway ng Kalakhang Maynila, 2 iba pang proyekto sa riles |website=Public-Private Partnership Center |url=https://ppp.gov.ph/?in_the_news=japan-set-to-fund-metro-manila-subway-2-other-rail-projects |url-status=live |access-date=Abril 20, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030184900/https://ppp.gov.ph/?in_the_news=japan-set-to-fund-metro-manila-subway-2-other-rail-projects |archive-date=Oktubre 30, 2019}}</ref> Malaking bahagi ng gastos nito ay sinasaklaw ng pautang mula sa Japan International Cooperation Agency (JICA).<ref name=":0">{{cite news |date=Marso 16, 2018 |title=Metro Manila Subway: PH, Japan sign loan deal |language=en |trans-title=Subway ng Kalakhang Maynila: PH, Hapon nagsipirma ng kasunduan sa pautang |work=ABS-CBN News |url=http://news.abs-cbn.com/business/03/16/18/metro-manila-subway-ph-japan-sign-loan-deal |url-status=live |access-date=Abril 3, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180324101922/http://news.abs-cbn.com/business/03/16/18/metro-manila-subway-ph-japan-sign-loan-deal |archive-date=Marso 24, 2018}}</ref><ref name="loan2">{{Cite news |last=Rocamora |first=Joyce Ann L. |date=Pebrero 10, 2022 |title=Japan, PH sign Y253-B loan deal for Metro Manila Subway |language=en |trans-title=Hapon, PH, nagsipirma ng Y253-B kasunduan ng pautang para sa Subway ng Kalakhang Maynila |work=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1167542 |url-status=live |access-date=2022-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210123122/https://www.pna.gov.ph/articles/1167542 |archive-date=Pebrero 10, 2022}}</ref><ref name="tranche3">{{cite news |last1=Cordero |first1=Ted |date=Marso 26, 2024 |title=Philippines, Japan sign ¥150-B third tranche loan for Metro Manila subway |language=en |trans-title=Pilipinas, Hapon, nagsipirma ng ¥150-B ikatlong bahagi ng pautang para sa subway ng Kalakhang Maynila |publisher=[[GMA Integrated News]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/nation/901725/philippines-japan-sign-yen-150-b-third-tranche-loan-for-metro-manila-subway/story/ |accessdate=Abril 5, 2024}}</ref> Gayunman, malabong matapos ito sa termino ni Pangulong Bongbong Marcos dahil sa mga suliranin sa karapatan sa daan; inaasahang magsisimula ang bahagyang operasyon nito sa 2032.<ref name=":12">{{Cite web |date=Marso 19, 2025 |title=Metro Manila Subway partial operations likely by 2032 - DOTr |trans-title=Bahagyang operasyon ng Metro Manila Subway, posibleng magsimula sa 2032 - DOTr |url=https://www.abs-cbn.com/news/business/2025/3/19/metro-manila-subway-partial-operations-likely-by-2032-dotr-1039 |website=ABS-CBN News |language=en}}</ref> Pinaplanong isama ang Subway ng Kalakhang Maynila sa mas malawak na sistema ng pampublikong transportasyon ng rehiyon. Maaaring sumakay ang mga pasahero ng iba't ibang uri ng de-kalsadang pampublikong transportasyon, tulad ng mga bus at [[dyipni]], papunta at mula sa estasyon upang marating ang kanilang patutunguhan. Idinisenyo ang linya upang kumonekta sa iba pang mga serbisyo ng urban rail transit sa rehiyon; maaaring lumipat ang mga pasahero sa Linya 1 ng LRT, Linya 3 ng MRT, at Linya 7 ng MRT sa malapit na [[North Triangle Common Station]], na kasalukuyan ding itinatayo. Kabilang sa mga ibang koneksyon ang umiiral na Linya 2 ng LRT at [[Linyang Metro Commuter ng PNR]], pati na rin ang Linya 4 at Linya 8 ng MRT. Inaasahang magsisilbi ang linya sa 370,000 pasahero bawat araw sa maikling panahon, na posibleng lumago na humahantong sa tinatayang 1.5 milyong pasahero kada araw sa mas mahabang panahon.<ref name="355-6billion" /> ==Talababa== {{reflist|group=note}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Biyaheng daang-bakal sa Kalakhang Maynila]] qou1fni6vw64d62p1gmyudwuwnz2uk9 0 336284 2214989 2202777 2026-07-07T07:38:27Z Ivan P. Clarin 84769 /* Pinsala */ 2214989 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane | Name = Bagyong Uwan (''Fung-wong'') | Basin = WPac | Formed = Nobyembre 3 | Dissipated = Nobyembre 14 | image = Fung-wong 2025-11-09 0600Z.jpg | 10-min winds = 95 | 1-min winds = 115 | Pressure = 935 | Hurricane season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2025]] }} Ang '''Bagyong Uwan''' (Pagtatalagang Pandaigdig: '''Bagyong Fung-wong''') ang kasalukuyang bagyo at ika-21 bagyong pumasok at ang ikalawang bagyong pumasok sa buwan ng Nobyembre 2025, Na nanalasa sa malaking bahagi nang [[Luzon]] at ilang parte sa [[Silangang Kabisayaan]] partikular sa islang mga lalawigan sa [[Samar]]. ==Mityorolohikal== [[Talaksan:Fung-wong 2025 path.png|thumb|Ang galaw ng Bagyong Uwan.]] Nasa antas nang hanggang Kategorya 4 ang Bagyong Uwan o Fung-wong na unang tumama sa bayan ng [[Dinalungan, Aurora]], pasadong 8pm ng gabi sa [[Pilipinas]]. Ang laki ng bagyong Uwan ay ''approx.'' 1,800 kilometero sa ''peak intensity.''<ref>Ang Bagyong Uwan ay 1,800 kilometro sa '''Peak Intensity,''' comparable sa '''Hurricane Sandy ng 2012.''' ''(Data and comparision)''</ref> ==Banta== Nakataas sa pulang antas ang mga rehiyon sa buong [[Silangang Kabisayaan]], [[Rehiyon ng Bicol]], [[Calabarzon]], [[Kalakhang Maynila]], [[Gitnang Luzon]] at kasama ang rehiyon ng [[Lambak ng Cagayan]] na kung saan unang itinaas ang Signal #.5 at sa katabing lalawigang Aurora na unang tatamaan ng bagyo ==Pinsala== Lubos na napinsala ang mga lalawigan ng [[Catanduanes]], [[Camarines Norte]], [[Camarines Sur]], [[Quezon]], [[Aurora]], [[Isabela]], [[La Union]] at ilang mga lalawigan sa Gitnang Luzon at [[Rehiyon ng Ilocos]]. ===Pagretiro=== Ayon sa PAGASA ang pangalang #Uwan ay hindi na kailanman gagamitin dulot nang malawakang pinsala at mga buhay na nawala, Ang ipapalit sa pangalan nang bagyo ay ''Urbano'' o "city dweller" na gagamitin sa taon 2029. {{S-start}} {{Succession box|before=[[Bagyong Tino|Tino]]|title=Kapalitan|years={{tcname unused|Urbano}}|after=[[Bagyong Verbena (2025)|Verbena]]}} {{S-end}} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:2025 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Super Bagyo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas ng 2025]] [[Kategorya:Rinetirong pangalan ng bagyo sa Pilipinas]] 0xbr6qzv6dqol2vbs5a2p4ye2yzul16 0 337359 2214992 2204159 2026-07-07T08:16:09Z JWilz12345 77302 /* Indonesya */ salin na hango sa [[w:en:Ministry of Communication and Digital Affairs#Censorship of Wikipedia]] 2214992 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Sperrungen von Wikipedia in der Volksrepublik China.jpg|thumb|Pagharang ng [[Wikipediang Aleman]] sa mga ''browser'' sa [[Tsina]] (''screenshot'' noong 2011)]] [[Sensura|Sinensura]] ng mga pamahalaan ng ilang mga bansa ang [[Wikipedia]], kabilang na ang Belarus, Beneswela, Iran, Nagkakaisang Kaharian (UK), Pakistan, Rusya, Saudi Arabia, Sirya, Tsina, Turkya, at Uzbekistan. Sa ilang mga pagkakataon, may malawakang [[pagsensura sa Internet]] sa pagkalahatan at nasasama ang mga nilalaman ng Wikipedia. Ipinagbabawal naman ng ibang mga hakbang ang pagpapanatili ng espesipikong nilalaman na maituturing na nakasasakit sa damdamin o opensibo. Isa ang pagharang sa mga kasangkapan na ginagamit ng mga awtoridad sa ilang bansa para isensura ang Wikipedia. Ilan pa sa mga kasangkapan ng mga awtoridad ang tahasang pagtarget ng mga tagagamit at ang pagbabago (ng mga awtoridad) ng mismong nilalaman ng nga artikulo. Nagagawa pa rati ng mga pamahalaan na iharang ang partikular na mga artikulo, ngunit lumipat ang Wikipedia sa [[HTTPS]] noong 2015. Napilitan ang mga sensor na iharang ang buong website.<ref name=":8">{{Cite web|url=https://cyber.harvard.edu/publications/2017/04/WikipediaCensorship|title=Analyzing Accessibility of Wikipedia Projects Around the World|last1=Clark|first1=Justin|last2=Faris|first2=Robert|date=2017|website=Berkman Klein Center|language=en|access-date=Setyembre 20, 2018|last3=Heacock Jones|first3=Rebekah|archive-url=https://web.archive.org/web/20180920131348/https://cyber.harvard.edu/publications/2017/04/WikipediaCensorship|archive-date=Setyembre 20, 2018|url-status=live}}</ref> == Mga uri ng pagsensura sa Wikipedia == {{See also|Pagsensura ng Internet}} === Pagharang ng lahat ng website ng Wikipedia (sa isa o sa bawat edisyong pangwika) === Patuloy na hinaharang ng ilang bansa ang Wikipedia sa loob ng napakahabang panahon, tulad ng Tsina. Ang ibang bansa naman ay gumagamit ng malawakang pagharang sa loob ng maikling panahon, mapa-ilang buwan man (halimbawa, sa Sirya) o ilang oras lamang (halimbawa, sa Pakistan).<ref name="Zaccaro 2023">{{cite web|last=Zaccaro|first=Maria|title=Pakistan blocks Wikipedia for 'blasphemous content'|website=BBC News|date=4 February 2023|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-64523501|access-date=Pebrero 4, 2023|archive-date=Pebrero 6, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206064510/https://www.bbc.com/news/world-asia-64523501|url-status=live}}</ref> === Pagharang ng espesipikong mga artikulo === Bago ang Hunyo 2015, kung kailang ganap na lumipat ang Wikipedia sa [[HTTPS]] mula [[HTTP]], hinarang ng ilang bansa ang ilang artikulong tungkol sa sensitibong mga paksa, tulad ng mga kaisipang itinataguyod ng isang kalabang partidong pampolitika, mga artikulong tungkol sa kasalukuyang mga kaganapan (halimbawa, sa Rusya), o mga kaisipan na tumututol sa tradisyong panrelihiyon ng isang rehimen (halimbawa, sa Iran). Nahirapan ang mga pamahalaan na siyasatin kung aling mga pahina ang pinupuntahan ng mga mambabasa sa Wikipedia, dahil sa HTTPS. Dahil dito, napilitan ang mga sensor na alisin man ang pagharang sa mga artikulo, o iharang ang buong website.<ref name=":8" /> === Pag-usig ng mga tagagamit === {{further|Talaan ng mga taong ikinulong dahil sa pag-ambag sa Wikipedia}} Malimit na nakatuon ang mga pag-uusig na ito sa mga tagagamit na naglalathala ng impormasyon na nais na isensura ng isang pamahalaan. Humahantong ito sa [[sariling pagsensura]]. === Pag-usig ng mga mambabasa === Simula nang lumipat ang Wikipedia sa HTTPS noong 2015, bibihira o wala na ang mga ulat ng malawakang paniniktik ng pamahalaan sa mga paggamit ng Wikipedia. Ngunit nagkabit naman ang ilang pamahalaan at kompanya ng [[Malawakang paniniktik|pangmalawakang paniniktik]] na mga ''[[spyware]] application'' sa mga kagamitan ng mga tagagamit. Maaaring masagap ng mga ito ang paggamit ng [[virtual private network|VPN]] software at magtala ng napuntahang mga [[URL]].<ref>{{Cite journal|date=Mayo 1, 2019|title=China's Algorithms of Repression|url=https://www.hrw.org/report/2019/05/01/chinas-algorithms-repression/reverse-engineering-xinjiang-police-mass|journal=Human Rights Watch|language=en}}</ref> == Malawakang pagsensura sa Wikipedia == === Talahanayan batay sa bansa === {| class="wikitable sortable" |+Mga halimbawa ng pagsensura sa Wikipedia !Bansa !Tagal !Kasalukyang naghaharang ng nilalaman !Dating naghaharang ng nilalaman !''Conflict-of-interest'' na pagbabago gawa ng mismong pamahalaan !Inu(u)sig ang mga tagagamit !Detalye |- |[[Belarus]] |Hinarang ang Wikipedia noong ika-11 ng March 2022 at ika-7 ng April 2022, may ikinulong na mga tagagamit simula noong 2022 | | | |{{ya}} | |- |[[Beneswela]] |Ika-12 hanggang ika-18 ng Enero 2019 | |{{ya}} | | |Lahat ng mga bersiyon |- |[[Hilagang Korea]] | |Lahat |{{ya}} |{{ya}} |{{ya}} |Pisikal na hindi nakakonekta sa mundo ang World Wide Web ng Hilagang Korea |- |[[Iran]] |2013–2015 (bahagi) | |{{ya}} |Pinaghihinalaan<ref name=":9" /> | |Daan-daang mga artikulo (2013–2015) |- |[[Myanmar]] |15 February 2021 – present |Lahat |{{ya}} | | |Lahat ng mga bersiyon |- |[[Pakistan]] |Ika-31 ng March 2006, ilang araw noong Mayo 2010, ika-3 ng Pebrero 2023 – ika-6 ng Pebrero 2023 | |{{ya}} | | |Ilan at lahat ng mga bersiyon |- |[[Rusya]] |Dekada-2010–kasalukuyan | |{{ya}} |{{ya}} |{{ya}} |Piling mga pahina |- |[[Saudi Arabia]] |Dekada-2000–kasalukuyan | |{{ya}} |{{ya}} |{{ya}} |Piling mga pahina |- |[[Sirya]] |Ika-30 ng Abril 2008 – ika-13 ng Pebrero 2009 (pagharang), 2012–2015 (pagkulong at pagbitay ng isang tagagamit) | |{{ya}} | |{{ya}} |Arabe |- |[[Tsina]] |2004, 2005–2008, 2015–kasalukuyan (HTTPS), Abril 2019–kasalukuyan (lahat) |Lahat |{{ya}} |{{ya}} |{{ya}} |Lahat ng mga bersiyon |- |[[Tunisia]] |Ika-23 hanggang ika-27 ng Nobyembre 2006 | |{{ya}} | | |Lahat ng mga bersiyon |- |[[Turkya]] |2014–2015 (bahagi), Abril 2017–Enero 2020 (buo) | |{{ya}} | | |Lahat ng mga bersiyon |- |[[Uzbekistan]] |2007, 2008, 2012 | |{{ya}} | | |Lahat (2007, 2008) Uzbek (2012) |} == Pagpatay ng mga feature ng Wikimedia sa utos ng estado == === Indonesya === [[Talaksan:Blocked login.jpg|thumb|''Screenshot'' ng naharang na ''authentication domain'' ng Wikimedia kapag sinubukang mag-''log in'' gamit ang selpon sa Indonesya, noong ika-9 ng Marso 2026]] Hinarang ng [[Ministeryo ng Komunikasyon at Ugnayang Dihital]] (Komdigi) ng Indonesya ang akses sa ''authentication domain'' ng Wikimedia (<code>auth.wikimedia.org</code>) noong ika-25 ng Pebrero 2026. Dahil ito sa hindi pagtalima ng organisasyon na magtala bilang "Tagapaglaan ng Sistemang Elektroniko" ({{lang|id|Penyelenggara Sistem Elektronik}} o ''PSE''). Hinahadlangan nito ang pag-''log in'' ng mga tagagamit at ang paggawa ng mga akawnt sa lahat ng mga proyekto ng Wikimedia, kabilang na ang Wikipedia.<ref name="PSE-WMF">{{Cite press release |date=Pebrero 27, 2026 |title=Kemkomdigi Batasi Fitur Login Wikimedia karena Belum Daftar PSE Privat |url=https://www.komdigi.go.id/berita/siaran-pers/detail/kemkomdigi-batasi-fitur-login-wikimedia-karena-belum-daftar-pse-privat |access-date=Pebrero 28, 2026 |publisher=Ministry of Communication and Digital Affairs |website=Komdigi.go.id |language=id |archive-date=Marso 25, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260325235238/https://www.komdigi.go.id/berita/siaran-pers/detail/kemkomdigi-batasi-fitur-login-wikimedia-karena-belum-daftar-pse-privat |url-status=dead }}</ref> Nanawagan ang mga pangkat sa karapatang pantao na ibalik ang normal na akses sa mga website ng Wikimedia.<ref name="Tirto27Feb26">{{Cite web |last=Majid |first=Naufal |title=Koalisi Damai Desak Pemerintah Segera Buka Blokir Wikipedia |url=https://tirto.id/koalisi-damai-desak-pemerintah-segera-buka-blokir-wikipedia-hrGR |access-date=Pebrero 27, 2026 |date=Pebrero 27, 2026 |website=Tirto.id |language=id|trans-title=Peace Coalition, Nanawagan sa Pamahalaan na Agarang Alisin ang Harang sa Wikipedia}}</ref><ref name="TimesID27Feb26">{{Cite web |last=Nurdiyanto |first=Wahyu |date=Pebrero 27, 2026 |title=Koalisi Damai Desak Pemerintah Buka Blokir Login Wikipedia |url=https://timesindonesia.co.id/peristiwa-nasional/579653/koalisi-damai-desak-pemerintah-buka-blokir-login-wikipedia |access-date=Pebrero 27, 2026 |website=Times Indonesia |language=id|trans-title=Nanawagan ang Peace Coalition sa Pamahalaan na Bawiin ang Harang sa Wikipedia}}</ref><ref name="SAFE27Feb26">{{Cite press release|date=Pebrero 27, 2026 |title=Pemerintah Harus Segera Buka Kembali Blokir Wikipedia |url=https://safenet.or.id/id/2026/02/pemerintah-harus-segera-buka-kembali-blokir-wikipedia/ |access-date=Pebrero 28, 2026 |website=SAFEnet.or.id|publisher=Southeast Asia Freedom of Expression Network|language=id}}</ref> Noong ika-25 ng March 2026, hinarang ang [[Wikimedia Commons]] sa Indonesya.<ref>{{cite web|url=https://radarjogja.jawapos.com/news/657327884/kemkomdigi-blokir-wikimedia-commons-hari-ini-akses-edit-wikipedia-indonesia-terhenti-netizen-protes-keras?page=all#goog_rewarded|title=Kemkomdigi Blokir Wikimedia Commons Hari Ini, Akses Edit Wikipedia Indonesia Terhenti: Netizen Protes Keras|website=Radar Jogja|date=Marso 25, 2026|last=Ikhwanuddin|first=Iwa|publisher=[[Jawa Pos]]|trans-title=Hinarang Ngayon ng Ministry of Communication and Information Technology ang Wikimedia Commons, Hininto ang Akses sa Pag-edit ng Indonesian Wikipedia: Mariing Tinututulan ng mga Netizen|language=id}}</ref> Inalis ang harang na ito sa di-katagalan, at ipinaliwanag ng Komdigi na awtomatikong hinarang ng sistema ng sensura ang Wikimedia Commons dahil sa natuklasang mga salitang may kinalaman sa "pagsusugal." Gayunpaman, binigyang-diin ng Komdigi na marapat lamang na rumehistro na ang Pundasyong Wikimedia bilang ''PSE'' upang maisama na umano sila sa kanilang ''whitelist'' para hindi na madamay sa awtomatikong pagharang.<ref>{{cite news |url=https://tekno.kompas.com/read/2026/03/27/18593167/komdigi-buka-blokir-situs-web-wikimedia-commons |title=Komdigi Buka Blokir Situs Web Wikimedia Commons |date=Marso 27, 2026 |last1=Clinten |first1=Bill |last2=Pertiwi |first2=Wahyunanda Kusuma |website=Kompas.com |language=id |access-date=Abril 21, 2026}}</ref> Binantaan ng pamahalaan ng Indonesya ang Pundasyong Wikimedia noong ika-16 ng April 2026 na papatayin nila ang lahat ng akses sa mga website ng Wikimedia pagkaraan ng pitong mga araw ng pagtatrabaho, kapag hindi pa sila rumehistro bilang ''PSE''.<ref>{{cite web|url=https://en.tempo.co/read/2098753/indonesia-threatens-to-block-wikipedia-and-wikimedia-commons-access|title=Indonesia Threatens to Block Wikipedia and Wikimedia Commons Access|website=Tempo English|date=Abril 17, 2026|access-date=April 17, 2026|last=Mardianti|first=Dede Leni|publisher=[[Tempo (magasing Indones)|Tempo]]|language=en}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Wikipedia}} [[Kategorya:Sensura sa Internet ayon sa organisasyon]] [[Kategorya:Wikipedia]] r2v76ilhm5iii6vxr57cb5iwadhjw6s 2214993 2214992 2026-07-07T08:18:03Z JWilz12345 77302 /* Indonesya */ 2214993 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Sperrungen von Wikipedia in der Volksrepublik China.jpg|thumb|Pagharang ng [[Wikipediang Aleman]] sa mga ''browser'' sa [[Tsina]] (''screenshot'' noong 2011)]] [[Sensura|Sinensura]] ng mga pamahalaan ng ilang mga bansa ang [[Wikipedia]], kabilang na ang Belarus, Beneswela, Iran, Nagkakaisang Kaharian (UK), Pakistan, Rusya, Saudi Arabia, Sirya, Tsina, Turkya, at Uzbekistan. Sa ilang mga pagkakataon, may malawakang [[pagsensura sa Internet]] sa pagkalahatan at nasasama ang mga nilalaman ng Wikipedia. Ipinagbabawal naman ng ibang mga hakbang ang pagpapanatili ng espesipikong nilalaman na maituturing na nakasasakit sa damdamin o opensibo. Isa ang pagharang sa mga kasangkapan na ginagamit ng mga awtoridad sa ilang bansa para isensura ang Wikipedia. Ilan pa sa mga kasangkapan ng mga awtoridad ang tahasang pagtarget ng mga tagagamit at ang pagbabago (ng mga awtoridad) ng mismong nilalaman ng nga artikulo. Nagagawa pa rati ng mga pamahalaan na iharang ang partikular na mga artikulo, ngunit lumipat ang Wikipedia sa [[HTTPS]] noong 2015. Napilitan ang mga sensor na iharang ang buong website.<ref name=":8">{{Cite web|url=https://cyber.harvard.edu/publications/2017/04/WikipediaCensorship|title=Analyzing Accessibility of Wikipedia Projects Around the World|last1=Clark|first1=Justin|last2=Faris|first2=Robert|date=2017|website=Berkman Klein Center|language=en|access-date=Setyembre 20, 2018|last3=Heacock Jones|first3=Rebekah|archive-url=https://web.archive.org/web/20180920131348/https://cyber.harvard.edu/publications/2017/04/WikipediaCensorship|archive-date=Setyembre 20, 2018|url-status=live}}</ref> == Mga uri ng pagsensura sa Wikipedia == {{See also|Pagsensura ng Internet}} === Pagharang ng lahat ng website ng Wikipedia (sa isa o sa bawat edisyong pangwika) === Patuloy na hinaharang ng ilang bansa ang Wikipedia sa loob ng napakahabang panahon, tulad ng Tsina. Ang ibang bansa naman ay gumagamit ng malawakang pagharang sa loob ng maikling panahon, mapa-ilang buwan man (halimbawa, sa Sirya) o ilang oras lamang (halimbawa, sa Pakistan).<ref name="Zaccaro 2023">{{cite web|last=Zaccaro|first=Maria|title=Pakistan blocks Wikipedia for 'blasphemous content'|website=BBC News|date=4 February 2023|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-64523501|access-date=Pebrero 4, 2023|archive-date=Pebrero 6, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206064510/https://www.bbc.com/news/world-asia-64523501|url-status=live}}</ref> === Pagharang ng espesipikong mga artikulo === Bago ang Hunyo 2015, kung kailang ganap na lumipat ang Wikipedia sa [[HTTPS]] mula [[HTTP]], hinarang ng ilang bansa ang ilang artikulong tungkol sa sensitibong mga paksa, tulad ng mga kaisipang itinataguyod ng isang kalabang partidong pampolitika, mga artikulong tungkol sa kasalukuyang mga kaganapan (halimbawa, sa Rusya), o mga kaisipan na tumututol sa tradisyong panrelihiyon ng isang rehimen (halimbawa, sa Iran). Nahirapan ang mga pamahalaan na siyasatin kung aling mga pahina ang pinupuntahan ng mga mambabasa sa Wikipedia, dahil sa HTTPS. Dahil dito, napilitan ang mga sensor na alisin man ang pagharang sa mga artikulo, o iharang ang buong website.<ref name=":8" /> === Pag-usig ng mga tagagamit === {{further|Talaan ng mga taong ikinulong dahil sa pag-ambag sa Wikipedia}} Malimit na nakatuon ang mga pag-uusig na ito sa mga tagagamit na naglalathala ng impormasyon na nais na isensura ng isang pamahalaan. Humahantong ito sa [[sariling pagsensura]]. === Pag-usig ng mga mambabasa === Simula nang lumipat ang Wikipedia sa HTTPS noong 2015, bibihira o wala na ang mga ulat ng malawakang paniniktik ng pamahalaan sa mga paggamit ng Wikipedia. Ngunit nagkabit naman ang ilang pamahalaan at kompanya ng [[Malawakang paniniktik|pangmalawakang paniniktik]] na mga ''[[spyware]] application'' sa mga kagamitan ng mga tagagamit. Maaaring masagap ng mga ito ang paggamit ng [[virtual private network|VPN]] software at magtala ng napuntahang mga [[URL]].<ref>{{Cite journal|date=Mayo 1, 2019|title=China's Algorithms of Repression|url=https://www.hrw.org/report/2019/05/01/chinas-algorithms-repression/reverse-engineering-xinjiang-police-mass|journal=Human Rights Watch|language=en}}</ref> == Malawakang pagsensura sa Wikipedia == === Talahanayan batay sa bansa === {| class="wikitable sortable" |+Mga halimbawa ng pagsensura sa Wikipedia !Bansa !Tagal !Kasalukyang naghaharang ng nilalaman !Dating naghaharang ng nilalaman !''Conflict-of-interest'' na pagbabago gawa ng mismong pamahalaan !Inu(u)sig ang mga tagagamit !Detalye |- |[[Belarus]] |Hinarang ang Wikipedia noong ika-11 ng March 2022 at ika-7 ng April 2022, may ikinulong na mga tagagamit simula noong 2022 | | | |{{ya}} | |- |[[Beneswela]] |Ika-12 hanggang ika-18 ng Enero 2019 | |{{ya}} | | |Lahat ng mga bersiyon |- |[[Hilagang Korea]] | |Lahat |{{ya}} |{{ya}} |{{ya}} |Pisikal na hindi nakakonekta sa mundo ang World Wide Web ng Hilagang Korea |- |[[Iran]] |2013–2015 (bahagi) | |{{ya}} |Pinaghihinalaan<ref name=":9" /> | |Daan-daang mga artikulo (2013–2015) |- |[[Myanmar]] |15 February 2021 – present |Lahat |{{ya}} | | |Lahat ng mga bersiyon |- |[[Pakistan]] |Ika-31 ng March 2006, ilang araw noong Mayo 2010, ika-3 ng Pebrero 2023 – ika-6 ng Pebrero 2023 | |{{ya}} | | |Ilan at lahat ng mga bersiyon |- |[[Rusya]] |Dekada-2010–kasalukuyan | |{{ya}} |{{ya}} |{{ya}} |Piling mga pahina |- |[[Saudi Arabia]] |Dekada-2000–kasalukuyan | |{{ya}} |{{ya}} |{{ya}} |Piling mga pahina |- |[[Sirya]] |Ika-30 ng Abril 2008 – ika-13 ng Pebrero 2009 (pagharang), 2012–2015 (pagkulong at pagbitay ng isang tagagamit) | |{{ya}} | |{{ya}} |Arabe |- |[[Tsina]] |2004, 2005–2008, 2015–kasalukuyan (HTTPS), Abril 2019–kasalukuyan (lahat) |Lahat |{{ya}} |{{ya}} |{{ya}} |Lahat ng mga bersiyon |- |[[Tunisia]] |Ika-23 hanggang ika-27 ng Nobyembre 2006 | |{{ya}} | | |Lahat ng mga bersiyon |- |[[Turkya]] |2014–2015 (bahagi), Abril 2017–Enero 2020 (buo) | |{{ya}} | | |Lahat ng mga bersiyon |- |[[Uzbekistan]] |2007, 2008, 2012 | |{{ya}} | | |Lahat (2007, 2008) Uzbek (2012) |} == Pagpatay ng mga feature ng Wikimedia sa utos ng estado == === Indonesya === [[Talaksan:Blocked login.jpg|thumb|''Screenshot'' ng naharang na ''authentication domain'' ng Wikimedia kapag sinubukang mag-''log in'' gamit ang selpon sa Indonesya, noong ika-9 ng Marso 2026]] Hinarang ng [[Ministeryo ng Komunikasyon at Ugnayang Dihital]] (Komdigi) ng Indonesya ang akses sa ''authentication domain'' ng Wikimedia (<code>auth.wikimedia.org</code>) noong ika-25 ng Pebrero 2026. Dahil ito sa hindi pagtalima ng organisasyon na magtala bilang "Tagapaglaan ng Sistemang Elektroniko" ({{lang|id|Penyelenggara Sistem Elektronik}} o ''PSE''). Hinahadlangan nito ang pag-''log in'' ng mga tagagamit at ang paggawa ng mga akawnt sa lahat ng mga proyekto ng Wikimedia, kabilang na ang Wikipedia.<ref name="PSE-WMF">{{Cite press release |date=Pebrero 27, 2026 |title=Kemkomdigi Batasi Fitur Login Wikimedia karena Belum Daftar PSE Privat |url=https://www.komdigi.go.id/berita/siaran-pers/detail/kemkomdigi-batasi-fitur-login-wikimedia-karena-belum-daftar-pse-privat |access-date=Pebrero 28, 2026 |publisher=Ministry of Communication and Digital Affairs |website=Komdigi.go.id |language=id |archive-date=Marso 25, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260325235238/https://www.komdigi.go.id/berita/siaran-pers/detail/kemkomdigi-batasi-fitur-login-wikimedia-karena-belum-daftar-pse-privat |url-status=dead }}</ref> Nanawagan ang mga pangkat sa karapatang pantao na ibalik ang normal na akses sa mga website ng Wikimedia.<ref name="Tirto27Feb26">{{Cite web |last=Majid |first=Naufal |title=Koalisi Damai Desak Pemerintah Segera Buka Blokir Wikipedia |url=https://tirto.id/koalisi-damai-desak-pemerintah-segera-buka-blokir-wikipedia-hrGR |access-date=Pebrero 27, 2026 |date=Pebrero 27, 2026 |website=Tirto.id |language=id|trans-title=Peace Coalition, Nanawagan sa Pamahalaan na Agarang Alisin ang Harang sa Wikipedia}}</ref><ref name="TimesID27Feb26">{{Cite web |last=Nurdiyanto |first=Wahyu |date=Pebrero 27, 2026 |title=Koalisi Damai Desak Pemerintah Buka Blokir Login Wikipedia |url=https://timesindonesia.co.id/peristiwa-nasional/579653/koalisi-damai-desak-pemerintah-buka-blokir-login-wikipedia |access-date=Pebrero 27, 2026 |website=Times Indonesia |language=id|trans-title=Nanawagan ang Peace Coalition sa Pamahalaan na Bawiin ang Harang sa Wikipedia}}</ref><ref name="SAFE27Feb26">{{Cite press release|date=Pebrero 27, 2026 |title=Pemerintah Harus Segera Buka Kembali Blokir Wikipedia |url=https://safenet.or.id/id/2026/02/pemerintah-harus-segera-buka-kembali-blokir-wikipedia/ |access-date=Pebrero 28, 2026 |website=SAFEnet.or.id|publisher=Southeast Asia Freedom of Expression Network|language=id}}</ref> Noong ika-25 ng March 2026, hinarang ang [[Wikimedia Commons]] sa Indonesya.<ref>{{cite web|url=https://radarjogja.jawapos.com/news/657327884/kemkomdigi-blokir-wikimedia-commons-hari-ini-akses-edit-wikipedia-indonesia-terhenti-netizen-protes-keras?page=all#goog_rewarded|title=Kemkomdigi Blokir Wikimedia Commons Hari Ini, Akses Edit Wikipedia Indonesia Terhenti: Netizen Protes Keras|website=Radar Jogja|date=Marso 25, 2026|last=Ikhwanuddin|first=Iwa|publisher=[[Jawa Pos]]|trans-title=Hinarang Ngayon ng Ministry of Communication and Information Technology ang Wikimedia Commons, Hininto ang Akses sa Pag-edit ng Indonesian Wikipedia: Mariing Tinututulan ng mga Netizen|language=id}}</ref> Inalis ang harang na ito sa di-katagalan, at ipinaliwanag ng Komdigi na awtomatikong hinarang ng sistema ng sensura ang Wikimedia Commons dahil sa natuklasang mga salitang may kinalaman sa "pagsusugal." Gayunpaman, binigyang-diin ng Komdigi na marapat lamang na rumehistro na ang Pundasyong Wikimedia bilang ''PSE'' upang maisama na umano sila sa kanilang ''whitelist'' para hindi na madamay sa awtomatikong pagharang.<ref>{{cite news |url=https://tekno.kompas.com/read/2026/03/27/18593167/komdigi-buka-blokir-situs-web-wikimedia-commons |title=Komdigi Buka Blokir Situs Web Wikimedia Commons |date=Marso 27, 2026 |last1=Clinten |first1=Bill |last2=Pertiwi |first2=Wahyunanda Kusuma |website=Kompas.com |language=id |access-date=Abril 21, 2026}}</ref> Binantaan ng pamahalaan ng Indonesya ang Pundasyong Wikimedia noong ika-16 ng April 2026 na papatayin nila ang lahat ng akses sa mga website ng Wikimedia pagkaraan ng pitong mga araw ng pagtatrabaho, kapag hindi pa sila rumehistro bilang ''PSE''.<ref>{{cite web|url=https://en.tempo.co/read/2098753/indonesia-threatens-to-block-wikipedia-and-wikimedia-commons-access|title=Indonesia Threatens to Block Wikipedia and Wikimedia Commons Access|website=Tempo English|date=Abril 17, 2026|access-date=Abril 17, 2026|last=Mardianti|first=Dede Leni|publisher=[[Tempo (magasing Indones)|Tempo]]|language=en}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Wikipedia}} [[Kategorya:Sensura sa Internet ayon sa organisasyon]] [[Kategorya:Wikipedia]] 321qxtw53kj8tnvok3dduc93wniqke7 2214994 2214993 2026-07-07T08:24:32Z JWilz12345 77302 /* Indonesya */ pagsasapanahon 2214994 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Sperrungen von Wikipedia in der Volksrepublik China.jpg|thumb|Pagharang ng [[Wikipediang Aleman]] sa mga ''browser'' sa [[Tsina]] (''screenshot'' noong 2011)]] [[Sensura|Sinensura]] ng mga pamahalaan ng ilang mga bansa ang [[Wikipedia]], kabilang na ang Belarus, Beneswela, Iran, Nagkakaisang Kaharian (UK), Pakistan, Rusya, Saudi Arabia, Sirya, Tsina, Turkya, at Uzbekistan. Sa ilang mga pagkakataon, may malawakang [[pagsensura sa Internet]] sa pagkalahatan at nasasama ang mga nilalaman ng Wikipedia. Ipinagbabawal naman ng ibang mga hakbang ang pagpapanatili ng espesipikong nilalaman na maituturing na nakasasakit sa damdamin o opensibo. Isa ang pagharang sa mga kasangkapan na ginagamit ng mga awtoridad sa ilang bansa para isensura ang Wikipedia. Ilan pa sa mga kasangkapan ng mga awtoridad ang tahasang pagtarget ng mga tagagamit at ang pagbabago (ng mga awtoridad) ng mismong nilalaman ng nga artikulo. Nagagawa pa rati ng mga pamahalaan na iharang ang partikular na mga artikulo, ngunit lumipat ang Wikipedia sa [[HTTPS]] noong 2015. Napilitan ang mga sensor na iharang ang buong website.<ref name=":8">{{Cite web|url=https://cyber.harvard.edu/publications/2017/04/WikipediaCensorship|title=Analyzing Accessibility of Wikipedia Projects Around the World|last1=Clark|first1=Justin|last2=Faris|first2=Robert|date=2017|website=Berkman Klein Center|language=en|access-date=Setyembre 20, 2018|last3=Heacock Jones|first3=Rebekah|archive-url=https://web.archive.org/web/20180920131348/https://cyber.harvard.edu/publications/2017/04/WikipediaCensorship|archive-date=Setyembre 20, 2018|url-status=live}}</ref> == Mga uri ng pagsensura sa Wikipedia == {{See also|Pagsensura ng Internet}} === Pagharang ng lahat ng website ng Wikipedia (sa isa o sa bawat edisyong pangwika) === Patuloy na hinaharang ng ilang bansa ang Wikipedia sa loob ng napakahabang panahon, tulad ng Tsina. Ang ibang bansa naman ay gumagamit ng malawakang pagharang sa loob ng maikling panahon, mapa-ilang buwan man (halimbawa, sa Sirya) o ilang oras lamang (halimbawa, sa Pakistan).<ref name="Zaccaro 2023">{{cite web|last=Zaccaro|first=Maria|title=Pakistan blocks Wikipedia for 'blasphemous content'|website=BBC News|date=4 February 2023|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-64523501|access-date=Pebrero 4, 2023|archive-date=Pebrero 6, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206064510/https://www.bbc.com/news/world-asia-64523501|url-status=live}}</ref> === Pagharang ng espesipikong mga artikulo === Bago ang Hunyo 2015, kung kailang ganap na lumipat ang Wikipedia sa [[HTTPS]] mula [[HTTP]], hinarang ng ilang bansa ang ilang artikulong tungkol sa sensitibong mga paksa, tulad ng mga kaisipang itinataguyod ng isang kalabang partidong pampolitika, mga artikulong tungkol sa kasalukuyang mga kaganapan (halimbawa, sa Rusya), o mga kaisipan na tumututol sa tradisyong panrelihiyon ng isang rehimen (halimbawa, sa Iran). Nahirapan ang mga pamahalaan na siyasatin kung aling mga pahina ang pinupuntahan ng mga mambabasa sa Wikipedia, dahil sa HTTPS. Dahil dito, napilitan ang mga sensor na alisin man ang pagharang sa mga artikulo, o iharang ang buong website.<ref name=":8" /> === Pag-usig ng mga tagagamit === {{further|Talaan ng mga taong ikinulong dahil sa pag-ambag sa Wikipedia}} Malimit na nakatuon ang mga pag-uusig na ito sa mga tagagamit na naglalathala ng impormasyon na nais na isensura ng isang pamahalaan. Humahantong ito sa [[sariling pagsensura]]. === Pag-usig ng mga mambabasa === Simula nang lumipat ang Wikipedia sa HTTPS noong 2015, bibihira o wala na ang mga ulat ng malawakang paniniktik ng pamahalaan sa mga paggamit ng Wikipedia. Ngunit nagkabit naman ang ilang pamahalaan at kompanya ng [[Malawakang paniniktik|pangmalawakang paniniktik]] na mga ''[[spyware]] application'' sa mga kagamitan ng mga tagagamit. Maaaring masagap ng mga ito ang paggamit ng [[virtual private network|VPN]] software at magtala ng napuntahang mga [[URL]].<ref>{{Cite journal|date=Mayo 1, 2019|title=China's Algorithms of Repression|url=https://www.hrw.org/report/2019/05/01/chinas-algorithms-repression/reverse-engineering-xinjiang-police-mass|journal=Human Rights Watch|language=en}}</ref> == Malawakang pagsensura sa Wikipedia == === Talahanayan batay sa bansa === {| class="wikitable sortable" |+Mga halimbawa ng pagsensura sa Wikipedia !Bansa !Tagal !Kasalukyang naghaharang ng nilalaman !Dating naghaharang ng nilalaman !''Conflict-of-interest'' na pagbabago gawa ng mismong pamahalaan !Inu(u)sig ang mga tagagamit !Detalye |- |[[Belarus]] |Hinarang ang Wikipedia noong ika-11 ng March 2022 at ika-7 ng April 2022, may ikinulong na mga tagagamit simula noong 2022 | | | |{{ya}} | |- |[[Beneswela]] |Ika-12 hanggang ika-18 ng Enero 2019 | |{{ya}} | | |Lahat ng mga bersiyon |- |[[Hilagang Korea]] | |Lahat |{{ya}} |{{ya}} |{{ya}} |Pisikal na hindi nakakonekta sa mundo ang World Wide Web ng Hilagang Korea |- |[[Iran]] |2013–2015 (bahagi) | |{{ya}} |Pinaghihinalaan<ref name=":9" /> | |Daan-daang mga artikulo (2013–2015) |- |[[Myanmar]] |15 February 2021 – present |Lahat |{{ya}} | | |Lahat ng mga bersiyon |- |[[Pakistan]] |Ika-31 ng March 2006, ilang araw noong Mayo 2010, ika-3 ng Pebrero 2023 – ika-6 ng Pebrero 2023 | |{{ya}} | | |Ilan at lahat ng mga bersiyon |- |[[Rusya]] |Dekada-2010–kasalukuyan | |{{ya}} |{{ya}} |{{ya}} |Piling mga pahina |- |[[Saudi Arabia]] |Dekada-2000–kasalukuyan | |{{ya}} |{{ya}} |{{ya}} |Piling mga pahina |- |[[Sirya]] |Ika-30 ng Abril 2008 – ika-13 ng Pebrero 2009 (pagharang), 2012–2015 (pagkulong at pagbitay ng isang tagagamit) | |{{ya}} | |{{ya}} |Arabe |- |[[Tsina]] |2004, 2005–2008, 2015–kasalukuyan (HTTPS), Abril 2019–kasalukuyan (lahat) |Lahat |{{ya}} |{{ya}} |{{ya}} |Lahat ng mga bersiyon |- |[[Tunisia]] |Ika-23 hanggang ika-27 ng Nobyembre 2006 | |{{ya}} | | |Lahat ng mga bersiyon |- |[[Turkya]] |2014–2015 (bahagi), Abril 2017–Enero 2020 (buo) | |{{ya}} | | |Lahat ng mga bersiyon |- |[[Uzbekistan]] |2007, 2008, 2012 | |{{ya}} | | |Lahat (2007, 2008) Uzbek (2012) |} == Pagpatay ng mga feature ng Wikimedia sa utos ng estado == === Indonesya === [[Talaksan:Blocked login.jpg|thumb|''Screenshot'' ng naharang na ''authentication domain'' ng Wikimedia kapag sinubukang mag-''log in'' gamit ang selpon sa Indonesya, noong ika-9 ng Marso 2026]] Hinarang ng [[Ministeryo ng Komunikasyon at Ugnayang Dihital]] (Komdigi) ng Indonesya ang akses sa ''authentication domain'' ng Wikimedia (<code>auth.wikimedia.org</code>) noong ika-25 ng Pebrero 2026. Dahil ito sa hindi pagtalima ng organisasyon na magtala bilang "Tagapaglaan ng Sistemang Elektroniko" ({{lang|id|Penyelenggara Sistem Elektronik}} o ''PSE''). Hinahadlangan nito ang pag-''log in'' ng mga tagagamit at ang paggawa ng mga akawnt sa lahat ng mga proyekto ng Wikimedia, kabilang na ang Wikipedia.<ref name="PSE-WMF">{{Cite press release |date=Pebrero 27, 2026 |title=Kemkomdigi Batasi Fitur Login Wikimedia karena Belum Daftar PSE Privat |url=https://www.komdigi.go.id/berita/siaran-pers/detail/kemkomdigi-batasi-fitur-login-wikimedia-karena-belum-daftar-pse-privat |access-date=Pebrero 28, 2026 |publisher=Ministry of Communication and Digital Affairs |website=Komdigi.go.id |language=id |archive-date=Marso 25, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260325235238/https://www.komdigi.go.id/berita/siaran-pers/detail/kemkomdigi-batasi-fitur-login-wikimedia-karena-belum-daftar-pse-privat |url-status=dead }}</ref> Nanawagan ang mga pangkat sa karapatang pantao na ibalik ang normal na akses sa mga website ng Wikimedia.<ref name="Tirto27Feb26">{{Cite web |last=Majid |first=Naufal |title=Koalisi Damai Desak Pemerintah Segera Buka Blokir Wikipedia |url=https://tirto.id/koalisi-damai-desak-pemerintah-segera-buka-blokir-wikipedia-hrGR |access-date=Pebrero 27, 2026 |date=Pebrero 27, 2026 |website=Tirto.id |language=id|trans-title=Peace Coalition, Nanawagan sa Pamahalaan na Agarang Alisin ang Harang sa Wikipedia}}</ref><ref name="TimesID27Feb26">{{Cite web |last=Nurdiyanto |first=Wahyu |date=Pebrero 27, 2026 |title=Koalisi Damai Desak Pemerintah Buka Blokir Login Wikipedia |url=https://timesindonesia.co.id/peristiwa-nasional/579653/koalisi-damai-desak-pemerintah-buka-blokir-login-wikipedia |access-date=Pebrero 27, 2026 |website=Times Indonesia |language=id|trans-title=Nanawagan ang Peace Coalition sa Pamahalaan na Bawiin ang Harang sa Wikipedia}}</ref><ref name="SAFE27Feb26">{{Cite press release|date=Pebrero 27, 2026 |title=Pemerintah Harus Segera Buka Kembali Blokir Wikipedia |url=https://safenet.or.id/id/2026/02/pemerintah-harus-segera-buka-kembali-blokir-wikipedia/ |access-date=Pebrero 28, 2026 |website=SAFEnet.or.id|publisher=Southeast Asia Freedom of Expression Network|language=id}}</ref> Noong ika-25 ng March 2026, hinarang ang [[Wikimedia Commons]] sa Indonesya.<ref>{{cite web|url=https://radarjogja.jawapos.com/news/657327884/kemkomdigi-blokir-wikimedia-commons-hari-ini-akses-edit-wikipedia-indonesia-terhenti-netizen-protes-keras?page=all#goog_rewarded|title=Kemkomdigi Blokir Wikimedia Commons Hari Ini, Akses Edit Wikipedia Indonesia Terhenti: Netizen Protes Keras|website=Radar Jogja|date=Marso 25, 2026|last=Ikhwanuddin|first=Iwa|publisher=[[Jawa Pos]]|trans-title=Hinarang Ngayon ng Ministry of Communication and Information Technology ang Wikimedia Commons, Hininto ang Akses sa Pag-edit ng Indonesian Wikipedia: Mariing Tinututulan ng mga Netizen|language=id}}</ref> Inalis ang harang na ito sa di-katagalan, at ipinaliwanag ng Komdigi na awtomatikong hinarang ng sistema ng sensura ang Wikimedia Commons dahil sa natuklasang mga salitang may kinalaman sa "pagsusugal." Gayunpaman, binigyang-diin ng Komdigi na marapat lamang na rumehistro na ang Pundasyong Wikimedia bilang ''PSE'' upang maisama na umano sila sa kanilang ''whitelist'' para hindi na madamay sa awtomatikong pagharang.<ref>{{cite news |url=https://tekno.kompas.com/read/2026/03/27/18593167/komdigi-buka-blokir-situs-web-wikimedia-commons |title=Komdigi Buka Blokir Situs Web Wikimedia Commons |date=Marso 27, 2026 |last1=Clinten |first1=Bill |last2=Pertiwi |first2=Wahyunanda Kusuma |website=Kompas.com |language=id |access-date=Abril 21, 2026}}</ref> Binantaan ng pamahalaan ng Indonesya ang Pundasyong Wikimedia noong ika-16 ng April 2026 na papatayin nila ang lahat ng akses sa mga website ng Wikimedia pagkaraan ng pitong mga araw ng pagtatrabaho, kapag hindi pa sila rumehistro bilang ''PSE''.<ref>{{cite web|url=https://en.tempo.co/read/2098753/indonesia-threatens-to-block-wikipedia-and-wikimedia-commons-access|title=Indonesia Threatens to Block Wikipedia and Wikimedia Commons Access|website=Tempo English|date=Abril 17, 2026|access-date=Abril 17, 2026|last=Mardianti|first=Dede Leni|publisher=[[Tempo (magasing Indones)|Tempo]]|language=en}}</ref> Inihayag ng pundasyon noong ika-30 ng Abril na nakapagtala na sila sa pamahalaan ng Indonesya bilang ''PSE''.<ref>{{cite news |url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/wikimedia-completes-indonesia-registration-under-threat-of-ban |title=Wikimedia completes Indonesia registration under threat of ban |work=The Straits Times |author=Agence France Presse |date=Abril 30, 2026 |access-date=Hulyo 7, 2026}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Wikipedia}} [[Kategorya:Sensura sa Internet ayon sa organisasyon]] [[Kategorya:Wikipedia]] gzamvrkhamb7ke4h3r9vx9vmhwwktdw 2 338514 2214936 2210738 2026-07-07T02:56:20Z GinawaSaHapon 102500 Removed redirect to [[Katinig sa pagitan ng ngipin]] 2214936 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --> '''Paniniwalà''' ang subhetibong [[Ugali|pag-uugali]] ukol sa pagtiwala sa pagiging [[Katotohanan|totoo]] ng isang bagay o pananaw. Ito ang pananalig sa isang opinyon patungkol sa isang bagay, totoo man ito o hindi. Sa [[epistemolohiya]], ginagamit ang katagang ito upang tumukoy sa mga pag-uugali sa mundo na maaaring totoo o hindi. Para masabing naniniwala ang isang tao sa isang bagay, itinuturing niya ito bilang totoo. Halimbawa, sinasabing naniniwala siya sa pagiging bilog ng [[Daigdig]] kung sumasang-ayon siya sa proposisyong "bilog ang mundo". Hindi nangangailangan ng [[pagkilatis]] upang maniwala sa isang bagay; halimbawa, konti lamang ang tao na pinag-iisipan talaga kung sisikat ba ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] bukas nang umaga, dahil karamihan sa mga tao ay naniniwala na sisikat ang Araw bukas nang umaga. Hindi rin nangangailangan ang isang paniniwala na maranasan ng isang tao; halimbawa, masasabi pa rin ng isang tao na hindi nakaranas kailanman ng [[niyebe]] na puti ang niyebe dahil alam niyang puti ang niyebe batay sa mga nakaranas nito. Maraming mga [[Pilosopiya|pilosopo]] sa kasaysayan ang sumubok na ilarawan ang paniniwala, mula sa pagiging isang representasyon ng mga maaaring maging ang [[mundo]] ayon kay [[Jerry Fodor]], pagtanggap sa mga bagay bilang totoo ayon kay [[Roderick Chisholm]], isang paraan upang ipaliwanag ang mga gawain ng isang tao ayon naman kina [[Daniel Dennett]] at [[Donald Davidson]], o bilang mga estado ng [[pag-iisip]] upang magawa ang isang bagay ayon naman kay [[Hilary Putnam]]. May mga ilan din na nagmumungkahi na malakihang baguhin ang ibig sabihin ng paniniwala, kabilang na ang pananaw na [[Materyalismong eliminatibo|eliminatibismo]], argumentong nagsasabi na walang katumbas sa [[kalikasan]] ang katutubong konsepto ng paniniwala ayon kay [[Paul Churchland]], at mga pormal na [[Epistemolohiya|epistemologo]] na gustong palitan ang pandalawahang pananaw sa paniniwala (kung naniniwala ka sa isang bagay o hindi) ng isang mas malayang sistema ng antas ng tiwala (maaaring medyo naniniwala ka sa isang bagay, hindi buong buo). 0zkkugiu71oaxpplr0q05ialdqi8ua0 2214937 2214936 2026-07-07T02:59:58Z GinawaSaHapon 102500 2214937 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa -->{{About|kabuuang konsepto|pananaw sa relihiyon|Pananampalataya}} '''Paniniwalà''' ang subhetibong [[Ugali|pag-uugali]] ukol sa pagtiwala sa pagiging [[Katotohanan|totoo]] ng isang bagay o pananaw. Ito ang pananalig sa isang opinyon patungkol sa isang bagay, totoo man ito o hindi. Sa [[epistemolohiya]], ginagamit ang katagang ito upang tumukoy sa mga pag-uugali sa mundo na maaaring totoo o hindi. Para masabing naniniwala ang isang tao sa isang bagay, itinuturing niya ito bilang totoo. Halimbawa, sinasabing naniniwala siya sa pagiging bilog ng [[Daigdig]] kung sumasang-ayon siya sa proposisyong "bilog ang mundo". Hindi nangangailangan ng [[pagkilatis]] upang maniwala sa isang bagay; halimbawa, konti lamang ang tao na pinag-iisipan talaga kung sisikat ba ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] bukas nang umaga, dahil karamihan sa mga tao ay naniniwala na sisikat ang Araw bukas nang umaga. Hindi rin nangangailangan ang isang paniniwala na maranasan ng isang tao; halimbawa, masasabi pa rin ng isang tao na hindi nakaranas kailanman ng [[niyebe]] na puti ang niyebe dahil alam niyang puti ang niyebe batay sa mga nakaranas nito. Maraming mga [[Pilosopiya|pilosopo]] sa kasaysayan ang sumubok na ilarawan ang paniniwala, mula sa pagiging isang representasyon ng mga maaaring maging ang [[mundo]] ayon kay [[Jerry Fodor]], pagtanggap sa mga bagay bilang totoo ayon kay [[Roderick Chisholm]], isang paraan upang ipaliwanag ang mga gawain ng isang tao ayon naman kina [[Daniel Dennett]] at [[Donald Davidson]], o bilang mga estado ng [[pag-iisip]] upang magawa ang isang bagay ayon naman kay [[Hilary Putnam]]. May mga ilan din na nagmumungkahi na malakihang baguhin ang ibig sabihin ng paniniwala, kabilang na ang pananaw na [[Materyalismong eliminatibo|eliminatibismo]], argumentong nagsasabi na walang katumbas sa [[kalikasan]] ang katutubong konsepto ng paniniwala ayon kay [[Paul Churchland]], at mga pormal na [[Epistemolohiya|epistemologo]] na gustong palitan ang pandalawahang pananaw sa paniniwala (kung naniniwala ka sa isang bagay o hindi) ng isang mas malayang sistema ng antas ng tiwala (maaaring medyo naniniwala ka sa isang bagay, hindi buong buo). 9f1n56h0534i6foyam2g32axq4gdq7i 2214941 2214937 2026-07-07T03:43:33Z GinawaSaHapon 102500 2214941 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa -->{{About|kabuuang konsepto|pananaw sa relihiyon|Pananampalataya}} '''Paniniwalà''' ang subhetibong [[Ugali|pag-uugali]] ukol sa pagtiwala sa pagiging [[Katotohanan|totoo]] ng isang bagay o pananaw. Ito ang pananalig sa isang opinyon patungkol sa isang bagay, totoo man ito o hindi. Sa [[epistemolohiya]], ginagamit ang katagang ito upang tumukoy sa mga pag-uugali sa mundo na maaaring totoo o hindi. Para masabing naniniwala ang isang tao sa isang bagay, itinuturing niya ito bilang totoo. Halimbawa, sinasabing naniniwala siya sa pagiging bilog ng [[Daigdig]] kung sumasang-ayon siya sa [[Proposisyon|proposisyong]] "bilog ang mundo". Hindi nangangailangan ng [[pagkilatis]] upang maniwala sa isang bagay; halimbawa, konti lamang ang tao na pinag-iisipan talaga kung sisikat ba ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] bukas nang umaga, dahil karamihan sa mga tao ay naniniwala na sisikat ang Araw bukas nang umaga. Hindi rin nangangailangan ang isang paniniwala na maranasan ng isang tao; halimbawa, masasabi pa rin ng isang tao na hindi nakaranas kailanman ng [[niyebe]] na puti ang niyebe dahil alam niyang puti ang niyebe batay sa mga nakaranas nito. Maraming mga [[Pilosopiya|pilosopo]] sa kasaysayan ang sumubok na ilarawan ang paniniwala, mula sa pagiging isang representasyon ng mga maaaring maging ang [[mundo]] ayon kay [[Jerry Fodor]], pagtanggap sa mga bagay bilang totoo ayon kay [[Roderick Chisholm]], isang paraan upang ipaliwanag ang mga gawain ng isang tao ayon naman kina [[Daniel Dennett]] at [[Donald Davidson]], o bilang mga estado ng [[pag-iisip]] upang magawa ang isang bagay ayon naman kay [[Hilary Putnam]]. May mga ilan din na nagmumungkahi na malakihang baguhin ang ibig sabihin ng paniniwala, kabilang na ang pananaw na [[Materyalismong eliminatibo|eliminatibismo]], argumentong nagsasabi na walang katumbas sa [[kalikasan]] ang katutubong konsepto ng paniniwala ayon kay [[Paul Churchland]], at mga pormal na [[Epistemolohiya|epistemologo]] na gustong palitan ang pandalawahang pananaw sa paniniwala (kung naniniwala ka sa isang bagay o hindi) ng isang mas malayang sistema ng antas ng tiwala (maaaring medyo naniniwala ka sa isang bagay, hindi buong buo). == Paglalarawan == Maraming mga paglalarawan sa mga pangunahing katangian ng paniniwala ang iminungkahi, ngunit walang kasunduan ang nabuo kung alin dito ang tama. Tradisyonal na nangungunang pananaw ang ''representasyonalismo'', ang pananaw na ang mga pag-uugali sa mga representasyon na karaniwang iniuugnay sa mga proposisyon ang mga pag-uugali sa isip na kumakatawan sa mga paniniwala. Ito ang bumubuo sa kaisipan ukol sa naturang pag-uugali. Salungat naman dito ang ''punsiyonalismo'', na nagtuturing sa mga paniniwala bilang mga punsiyon o gampanin sa pag-uugali. Ayon naman sa ''disposisyonalismo'', matutukoy ang mga paniniwala sa pag-uugali patungkol sa mga partikular na bagay. Madalas itong hinahanay sa ilalim ng punsiyonalismo dahil sa pagtuturing sa mga paniniwala bilang sanhi sa mga pag-uugali. Nakikilala naman sa modernong pilosopiya ang pananaw na ''interpretasyonismo'', na nagsasabing nakakaapekto o nakadepende ang paniniwala sa isang bagay sa interpretasyon ng iba ukol rito.<ref name="Schwitzgebel">{{cite web |last1=Schwitzgebel |first1=Eric |date=2019 |title=Belief |trans-title=Paniniwala |url=https://plato.stanford.edu/entries/belief/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115080001/https://plato.stanford.edu/entries/belief/ |archive-date=15 November 2019 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> == Sanggunian == {{Reflist}}{{Navboxes|list={{Belief systems}} {{Epistemology}} {{Philosophical logic}} {{religion topics}} {{philosophy of religion}} {{World view}}}}{{Authority control}} ddn1rxex68h3qldt016rwmnea6pu9j7 2 338719 2215050 2214846 2026-07-07T11:33:21Z Lolbet101 163542 /* Mga artikulong ginawa ko sa Tagalog */ 2215050 wikitext text/x-wiki Tl: Kumusta! Ako si Lolbet101. Nasisiyahan akong gumawa ng mga artikulo sa Wikipedia tungkol sa kalawakan at iba pang mga paksa. Gumagawa at nagpapabuti ako ng mga artikulo sa Tagalog. En: Hello! I am Lolbet101. I enjoy creating Wikipedia articles about space and other topics. I make and improve articles in Tagalog. == Mga artikulong ginawa ko sa Tagalog == (En: Articles I made in Tagalog) * [[Android 17]] * [[Pamamaril sa paaralan sa Tacloban noong 2026]] == Ang iba ko pang mga account sa Wikimedia == (En: My other Wikimedia accounts) * [[w:en:User:Lolbet101|English Wikipedia]] * [[w:simple:User:Lolbet101|Simple English Wikipedia]] * [[w:metawiki:User:Lolbet101|Meta-Wiki]] akdo487w7ndp11q6u69o0ivzb2epu2g 0 338752 2214895 2214844 2026-07-06T16:32:56Z LknFenix 125962 + link sa [[Unang pagtataluwalag kay Sara Duterte]] 2214895 wikitext text/x-wiki {{Infobox impeachment process | title = Ikalawang pagtataluwalag kay Sara Duterte | image = Senator-Judges taking their oath for the Second impeachment of VP Duterte (cropped).jpg | caption = Mga senador na nanunumpa bilang mga senador-hukom sa pagpupulong ng korte ng pagtataluwalag noong Mayo 18, 2026 | accused = [[Sara Duterte]], ika-15 [[pangalawang pangulo ng Pilipinas]] | proponents = | outcome = | accusations = * Pagtataksil sa tiwala ng publiko * May-salang paglabag sa Konstitusyon * Pangungurakot at katiwalian * Panunuhol | cause = | header_votes = | period = {{start date|2026|5|11}} – kasalukuyan | vote1 = Pag-apruba ng ulat ng komite mula sa Komite sa Katarungan (Mayo 4, 2026) | votes_favor1 = {{composition bar|55|55|green|per=1}} | votes_against1 = {{composition bar|0|55|red|per=1}} | result1 = Isinumite ang mga Artikulo ng Pagtataluwalag sa Kapulungan ng mga Kinatawan para sa pormal na botohan sa plenaryo. | vote2 = Botohan ng plenaryo ng [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kapulungan ng mga Kinatawan]] sa pagpapatibay ng Resolusyon Blg. 989, na naglalaman ng mga Artikulo ng Pagtataluwalag (Mayo 11, 2026) | result2 = Isinumite ang mga Artikulo ng Pagtataluwalag sa [[Senado ng Pilipinas|Senado]] para sa paglilitis sa pagtataluwalag ni Duterte. Nagpulong ang Senado bilang korte ng pagtataluwalag noong Mayo 18, 2026 | votes_favor2 = {{composition bar|257|318|green|per=1}} | votes_against2 = {{composition bar|25|318|red|per=1}} | present2 = {{composition bar|9|318|yellow|per=1}} | not_voting2 = {{composition bar|27|318|gray|per=1}} | vote3 = Paglilitis sa pagtataluwalag sa [[Senado ng Pilipinas|Senado]] | votes_favor3 = | votes_against3 = | present3 = | result3 = Sinimulan ng Senado ang paglilitis sa pagtataluwalag noong Hulyo 6, 2026. }} Noong Pebrero 2, 2026, nagsimula ang panibagong pagsisikap na isailalim sa pagtataluwalag si [[Sara Duterte]] sa ikalawang pagkakataon bilang [[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas]], kasunod ng [[Unang pagtataluwalag kay Sara Duterte|nauna niyang pagtataluwalag]] ng [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kapulungan ng mga Kinatawan]] noong Pebrero 5, 2025. Sa naunang proseso, isinumite sa [[Senado ng Pilipinas|Senado]] ang mga artikulo ng pagtataluwalag para sa paglilitis. Gayunpaman, nang magpulong ang Senado bilang korte ng pagtataluwalag noong Hunyo 10, 2025, ibinalik nito ang mga artikulo sa Kapulungan. Noong Hulyo 2025, idineklara ng [[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Korte Suprema]] na labag sa konstitusyon ang reklamo ng pagtataluwalag matapos magpasya na ang mga naunang reklamo ay nagpairal na ng isang-taong pagbabawal sa konstitusyon laban sa maramihang proseso ng pagtataluwalag, na nagpatigil sa paglilitis. Kasunod ng paglipas ng isang-taong pagbabawal, hindi bababa sa dalawang bagong reklamo ng pagtataluwalag ang isinampa laban kay Duterte. Ang apat na reklamo ng pagtataluwalag ay pormal na sinimulan noong Pebrero 23, 2026, matapos itong ipasa sa Komite sa Katarungan ng Kapulungan ng mga Kinatawan.<ref name="Lalu-2026">{{Cite web |last=Lalu |first=Gabriel Pabico |date=Pebrero 23, 2026 |title=Impeachment initiated: Raps vs Sara Duterte sent to House justice panel |url=https://newsinfo.inquirer.net/2186319/impeachment-initiated-raps-vs-duterte-sent-to-house-justice-panel |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=INQUIRER.net |language=en|trans-title=Sinimulan na ang proseso ng pagtataluwalag: Isinumite sa Komite sa Katarungan ng Kamara ang mga reklamong inihain laban kay Sara Duterte}}</ref> Noong Abril 29, 2026, ang Komite sa Katarungan ng Kapulungan ng mga Kinatawan, na pinamumunuan ni Gerville Luistro, ay nagkaisang bumoto (53–0) na may posibleng dahilan upang isailalim sa pagtataluwalag si Duterte. Pinagsama ng komite ang mga reklamo, kabilang ang mga inihain ng abogadong si Nathaniel Cabrera at ng isang grupong pinamumunuan ng mga pari at abogado, sa iisang hanay ng mga Artikulo ng Pagtataluwalag. Binanggit ng mga mambabatas ang mga paratang ng maling paggamit ng mga kumpidensyal na pondo, hindi maipaliwanag na kayamanan, at mga banta laban kina Pangulong [[Bongbong Marcos]], Unang Ginang Liza Araneta Marcos, at dating Ispiker ng Kapulungan na si [[Martin Romualdez]].<ref name="Chi-2026">{{cite news |last=Chi |first=Cristina |date=Abril 29, 2026 |title=House panel finds probable cause to impeach VP Sara Duterte |url=https://www.philstar.com/headlines/2026/04/29/2524483/house-panel-finds-probable-cause-impeach-vp-sara-duterte |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260505022316/https://www.philstar.com/headlines/2026/04/29/2524483/house-panel-finds-probable-cause-impeach-vp-sara-duterte |archive-date=Mayo 5, 2026 |access-date=Mayo 11, 2026 |work=The Philippine Star|language=en|trans-title=Panel ng Kamara, nagpasyang may sapat na batayan upang isailalim sa pagtataluwalag si VP Sara Duterte}}</ref><ref>{{Cite news |last=Panti |first=Llanesca T. |date=Abril 29, 2026 |title=House justice panel finds probable cause to impeach VP Sara Duterte |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/nation/985781/sara-duterte-impeachment-house-justice-committee-probable-cause/story/ |access-date=Abril 29, 2026 |work=GMA News|trans-title=Komite sa katarungan ng kamara, nakitang may sapat na batayan upang isailalim sa pagtataluwalag si Bise Presidente Sara Duterte}}</ref><ref>{{Cite news |last=Lalu |first=Gabriel Pabico |date=Abril 29, 2026 |title=House justice panel finds probable cause to impeach Sara Duterte |url=https://newsinfo.inquirer.net/2359997/house-justice-panel-finds-probable-cause-to-impeach-sara-duterte |access-date=Abril 29, 2026 |work=Philippine Daily Inquirer|language=en|trans-title=Komite sa katarungan ng kamara, nakitang may sapat na batayan upang isailalim sa pagtataluwalag si Sara Duterte}}</ref><ref>{{Cite news |last=Tolentino |first=Reina C. |date=Abril 29, 2026 |title=House panel finds probable cause to impeach Duterte |url=https://www.manilatimes.net/2026/04/29/news/national/house-panel-finds-probable-cause-to-impeach-duterte/2331209 |access-date=Abril 29, 2026 |work=The Manila Times|language=en|trans-title=Panel ng kamara, nakitang may sapat na batayan upang isailalim sa pagtataluwalag si Duterte}}</ref> Ang pinagsama-samang mga Artikulo ng Pagtataluwalag ay isinailalim sa botohan sa plenaryo noong Mayo 11, 2026, kung saan 257 miyembro ng Kamara ang bumoto pabor sa pagtataluwalag kay Duterte, na naging daan upang maisumite sa Senado ang mga Artikulo ng Pagtataluwalag. Nagpulong ang Senado bilang korte ng pagtataluwalag noong Mayo 18, bagama't ang paglilitis sa pagtataluwalag ay hindi opisyal na nagsimula hanggang Hulyo 6, 2026. ==Mga sanggunian== {{reflist}} 6f5wghtq92a04d1irsz3zgqu6agjalh 5 338757 2214914 2214827 2026-07-07T00:09:41Z Jojit fb 38 remove non-sense post 2214914 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 15 338759 2214915 2214831 2026-07-07T00:10:28Z Jojit fb 38 remove non-sense post 2214915 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 338767 2214894 2214848 2026-07-06T16:31:36Z LknFenix 125962 + Infobox 2214894 wikitext text/x-wiki {{Infobox impeachment process | title = Unang pagtataluwalag kay Sara Duterte | image = HREP House of Representatives impeaches VP Sara Duterte 20250205-174054.jpg | caption = Naghain ng mosyon ang Kapulungan ng mga Kinatawan para sa pagtataluwalag kay Pangalawang Pangulong Sara Duterte noong Pebrero 5, 2025 | accused = [[Sara Duterte]], ika-15 [[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas]] | proponents = | outcome = Nasailalim sa pagtataluwalag ng [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kapulungan ng mga Kinatawan]],{{Efn|Si Duterte ang tanging nasailalim sa pagtataluwalag ngunit hindi kailanman nahatulan o pinawalang-sala ng Senado ng Pilipinas, matapos nitong ipasyang iarkibo ang mga Artikulo ng Pagtataluwalag kasunod ng pagpapawalang-bisa ng Korte Suprema sa reklamo.}} nanatili sa tungkulin bilang [[Bise Presidente ng Pilipinas]]. | accusations = * May-salang paglabag sa Konstitusyon<ref name="charges">{{Cite news |last=Ager |first=Maila |date=Pebrero 5, 2025 |title=Senate goes on break without tackling impeach bid vs VP Duterte |trans-title=Nagpapahinga ang Senado nang hindi tinatalakay ang tangkang pagsasakdal kay BP Duterte |url=https://newsinfo.inquirer.net/2031899/senate-goes-on-break-without-tackling-impeach-bid-vs-vp-duterte |access-date=Pebrero 5, 2025 |work=[[Philippine Daily Inquirer]]}}</ref> * Pagtataksil sa tiwala ng publiko<ref name = "charges" /> * Pangungurakot at katiwalian<ref name = "charges" /> * Iba pang matataas na krimen<ref name = "charges" /> | cause = * Kontrobersiya sa paggamit ng mga kumpidensiyal na pondo ng Tanggapan ng Pangalawang Pangulo at [[Kagawaran ng Edukasyon]] * Umano'y banta ng pagpaslang kina Pangulong [[Bongbong Marcos]], Unang Ginang Liza Marcos, at Ispiker ng Kapulungan na si [[Martin Romualdez]] * Pagkakasangkot sa ekstrahudisyal na pagpatay sa mga suspek sa droga | header_votes = Botohan ng [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kapulungan ng mga Kinatawan]] sa pagtataluwalag<br />(Pebrero 5, 2025) | vote1 = | votes_favor1 = {{composition bar|215|306|green|per=1}}(Karagdagang 25 na naberipika bilang nagrereklamo) | not_voting1 = {{composition bar|66|306|gray|per=1}} | result1 = Matagumpay na naisagawa ang pagtataluwalag, na noon ay isinasagawa pa hanggang sa ipawalang-bisa ito ng Korte Suprema | vote2 = Botohan ng [[Senado ng Pilipinas|Senado]] upang ibalik ang mosyon sa Kapulungan ng mga Kinatawan<br /> (Hunyo 10, 2025) | votes_favor2 = {{composition bar|18|23|green|per=1}} | votes_against2 = {{composition bar|5|23|red|per=1}} | result2 = Para sa sertipikasyon ng Kapulungan ng mga Kinatawan na ang reklamo ng pagtataluwalag ay hindi lumalabag sa Konstitusyon, at para sa kumpirmasyon ng ika-20 Kongreso ng Kapulungan kung handa pa rin itong ituloy ang reklamo ng pagtataluwalag | period = {{start date|2025|2|5}} – {{start date|2025|8|6}}<br />({{age in years, months, weeks and days|2025|2|5|2025|8|6}}) | vote3 = Aksyon sa hinaharap ng [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kapulungan ng mga Kinatawan]] | votes_favor3 = | votes_against3 = | present3 = | result3 = Sinertipika ang reklamo ng pagtataluwalag bilang naaayon sa konstitusyon (Hunyo 11, 2025)<ref>{{cite news |last1=Subingsubing |first1=Krixia |date=Hunyo 26, 2025 |title=House prosecutors submit Sara Duterte impeach complaint certification |trans-title=Nagsumite ang mga tagausig ng Kapulungan ng sertipikasyon ng reklamo ng pagtataluwalag kay Sara Duterte |url=https://newsinfo.inquirer.net/2074664/house-prosecutors-submit-complaint-certification |access-date=Hunyo 27, 2025 |work=[[Philippine Daily Inquirer]]}}</ref><br />Ang kumpirmasyon ng ika-20 Kongreso kung itutuloy ang reklamo ay nanatiling nakabinbin hanggang sa ipawalang-bisa ng Korte Suprema ang reklamo ng pagtataluwalag | vote4 = Ang pasya ng [[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Korte Suprema]]<br />(Hulyo 25, 2025) | votes_favor4 = {{composition bar|13|15|green|per=1}} | votes_against4 = | present4 = | not_voting4 = {{composition bar|2|15|gray|per=1}} | result4 = Nagpasya na labag sa Konstitusyon ang ikaapat na reklamo ng pagtataluwalag na ginamit upang isailalim sa pagtataluwalag si Bise Presidente Duterte<ref name="Bolledo-2025">{{Cite news |last=Bolledo |first=Jairo |date=Hulyo 25, 2025 |title=Supreme Court bars Sara impeachment, can be refiled next year |trans-title= Hinarang ng Korte Suprema ang pagtataluwalag kay Sara; maaari itong isampa muli sa susunod na taon |url=https://www.rappler.com/philippines/supreme-court-decision-blocks-sara-duterte-impeachment-trial-july-2025/ |access-date=Hulyo 25, 2025 |work=[[Rappler]]}}</ref> | vote5 = Botohan ng [[Senado ng Pilipinas|Senado]] upang ilipat ang mga artikulo ng pagtataluwalag sa mga arkibo nito<br />(Agosto 6, 2025) | votes_favor5 = {{composition bar|19|24|green|per=1}} | votes_against5 = {{composition bar|4|24|red|per=1}} | present5 = {{composition bar|1|24|gray|per=1}} | not_voting5 = | result5 = Iniarkibo ang mga Artikulo ng Pagtataluwalag; isinuspinde ang paglilitis habang hinihintay ang resolusyon sa mosyon para sa muling pagsasaalang-alang na inihain ng Kapulungan ng mga Kinatawan sa Korte Suprema<ref>{{Cite news |last=Magsambol |first=Bonz |date=Agosto 6, 2025 |title=Trial 'dead': Senate archives Sara Duterte impeachment |trans-title= 'Patay' ang paglilitas: Iniarkibo ng Senado ang pagtataluwalag kay Sara Duterte|url=https://www.rappler.com/philippines/senate-vote-archive-sara-duterte-impeachment-august-6-2025/ |access-date=Agosto 6, 2025 |work=[[Rappler]]}}</ref> }} Noong Disyembre 2024, apat na reklamo ng pagtataluwalag ang pormal na inihain laban kay [[Sara Duterte]], ang ika-15 [[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas|pangalawang pangulo ng Pilipinas]], na nagsilbi sa ilalim ng administrasyon ni Pangulong [[Bongbong Marcos]]. Ang ikaapat na reklamo ay inaprubahan ng [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kapulungan ng mga Kinatawan]] noong Pebrero 5, 2025, na nagbukas ng daan para sa isang paglilitis sa pagtataluwalag sa Senado. Nagpulong ang Senado pagkalipas ng ilang buwan, sa kabila ng mga panawagan ng mga nagsusulong ng pagtataluwalag na agad simulan ang paglilitis. Noong Hunyo 10, 2025, ibinalik ng Senado ang mga Artikulo ng Pagtataluwalag sa Kapulungan ng mga Kinatawan. Noong Hulyo 25, 2025, nagpasya ang [[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Korte Suprema]] na ang reklamo ng pagtataluwalag laban kay Duterte ay labag sa Konstitusyon, na nagresulta sa pagbabawal sa paghahain ng anumang bagong reklamo ng pagtataluwalag laban sa kanya hanggang Pebrero 6, 2026. Nagpasya rin ang Korte na ang Senado ay hindi maaaring magkaroon ng hurisdiksyon sa kaso at hindi magpapatuloy ang paglilitis sa pagtataluwalag. Gayunpaman, pinanindigan ng Korte na hindi nito pinawawalang-sala si Duterte sa mga paratang laban sa kanya.<ref name="Bolledo-2025" /> Si Duterte ang naging unang bise presidente ng Pilipinas na nasailalim sa pagtataluwalag, bagama't nanatili siya sa puwesto dahil hindi naglabas ng pinal na hatol ang Senado. ==Talababa== {{Notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:2024 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga pinagmulan ng banyagang wika ng CS1 (ISO 639-2)]] [[Kategorya:Articles with hCards]] 13gzub7sjajlbw6gt1hbrkwp2qvyfln 2214963 2214894 2026-07-07T05:36:25Z LknFenix 125962 + For 2214963 wikitext text/x-wiki {{for|ikalawang pagtataluwalag kay Sara Duterte noong Mayo 2026|Ikalawang pagtataluwalag kay Sara Duterte}} {{Infobox impeachment process | title = Unang pagtataluwalag kay Sara Duterte | image = HREP House of Representatives impeaches VP Sara Duterte 20250205-174054.jpg | caption = Naghain ng mosyon ang Kapulungan ng mga Kinatawan para sa pagtataluwalag kay Pangalawang Pangulong Sara Duterte noong Pebrero 5, 2025 | accused = [[Sara Duterte]], ika-15 [[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas]] | proponents = | outcome = Nasailalim sa pagtataluwalag ng [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kapulungan ng mga Kinatawan]],{{Efn|Si Duterte ang tanging nasailalim sa pagtataluwalag ngunit hindi kailanman nahatulan o pinawalang-sala ng Senado ng Pilipinas, matapos nitong ipasyang iarkibo ang mga Artikulo ng Pagtataluwalag kasunod ng pagpapawalang-bisa ng Korte Suprema sa reklamo.}} nanatili sa tungkulin bilang [[Bise Presidente ng Pilipinas]]. | accusations = * May-salang paglabag sa Konstitusyon<ref name="charges">{{Cite news |last=Ager |first=Maila |date=Pebrero 5, 2025 |title=Senate goes on break without tackling impeach bid vs VP Duterte |trans-title=Nagpapahinga ang Senado nang hindi tinatalakay ang tangkang pagsasakdal kay BP Duterte |url=https://newsinfo.inquirer.net/2031899/senate-goes-on-break-without-tackling-impeach-bid-vs-vp-duterte |access-date=Pebrero 5, 2025 |work=[[Philippine Daily Inquirer]]}}</ref> * Pagtataksil sa tiwala ng publiko<ref name = "charges" /> * Pangungurakot at katiwalian<ref name = "charges" /> * Iba pang matataas na krimen<ref name = "charges" /> | cause = * Kontrobersiya sa paggamit ng mga kumpidensiyal na pondo ng Tanggapan ng Pangalawang Pangulo at [[Kagawaran ng Edukasyon]] * Umano'y banta ng pagpaslang kina Pangulong [[Bongbong Marcos]], Unang Ginang Liza Marcos, at Ispiker ng Kapulungan na si [[Martin Romualdez]] * Pagkakasangkot sa ekstrahudisyal na pagpatay sa mga suspek sa droga | header_votes = Botohan ng [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kapulungan ng mga Kinatawan]] sa pagtataluwalag<br />(Pebrero 5, 2025) | vote1 = | votes_favor1 = {{composition bar|215|306|green|per=1}}(Karagdagang 25 na naberipika bilang nagrereklamo) | not_voting1 = {{composition bar|66|306|gray|per=1}} | result1 = Matagumpay na naisagawa ang pagtataluwalag, na noon ay isinasagawa pa hanggang sa ipawalang-bisa ito ng Korte Suprema | vote2 = Botohan ng [[Senado ng Pilipinas|Senado]] upang ibalik ang mosyon sa Kapulungan ng mga Kinatawan<br /> (Hunyo 10, 2025) | votes_favor2 = {{composition bar|18|23|green|per=1}} | votes_against2 = {{composition bar|5|23|red|per=1}} | result2 = Para sa sertipikasyon ng Kapulungan ng mga Kinatawan na ang reklamo ng pagtataluwalag ay hindi lumalabag sa Konstitusyon, at para sa kumpirmasyon ng ika-20 Kongreso ng Kapulungan kung handa pa rin itong ituloy ang reklamo ng pagtataluwalag | period = {{start date|2025|2|5}} – {{start date|2025|8|6}}<br />({{age in years, months, weeks and days|2025|2|5|2025|8|6}}) | vote3 = Aksyon sa hinaharap ng [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kapulungan ng mga Kinatawan]] | votes_favor3 = | votes_against3 = | present3 = | result3 = Sinertipika ang reklamo ng pagtataluwalag bilang naaayon sa konstitusyon (Hunyo 11, 2025)<ref>{{cite news |last1=Subingsubing |first1=Krixia |date=Hunyo 26, 2025 |title=House prosecutors submit Sara Duterte impeach complaint certification |trans-title=Nagsumite ang mga tagausig ng Kapulungan ng sertipikasyon ng reklamo ng pagtataluwalag kay Sara Duterte |url=https://newsinfo.inquirer.net/2074664/house-prosecutors-submit-complaint-certification |access-date=Hunyo 27, 2025 |work=[[Philippine Daily Inquirer]]}}</ref><br />Ang kumpirmasyon ng ika-20 Kongreso kung itutuloy ang reklamo ay nanatiling nakabinbin hanggang sa ipawalang-bisa ng Korte Suprema ang reklamo ng pagtataluwalag | vote4 = Ang pasya ng [[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Korte Suprema]]<br />(Hulyo 25, 2025) | votes_favor4 = {{composition bar|13|15|green|per=1}} | votes_against4 = | present4 = | not_voting4 = {{composition bar|2|15|gray|per=1}} | result4 = Nagpasya na labag sa Konstitusyon ang ikaapat na reklamo ng pagtataluwalag na ginamit upang isailalim sa pagtataluwalag si Bise Presidente Duterte<ref name="Bolledo-2025">{{Cite news |last=Bolledo |first=Jairo |date=Hulyo 25, 2025 |title=Supreme Court bars Sara impeachment, can be refiled next year |trans-title= Hinarang ng Korte Suprema ang pagtataluwalag kay Sara; maaari itong isampa muli sa susunod na taon |url=https://www.rappler.com/philippines/supreme-court-decision-blocks-sara-duterte-impeachment-trial-july-2025/ |access-date=Hulyo 25, 2025 |work=[[Rappler]]}}</ref> | vote5 = Botohan ng [[Senado ng Pilipinas|Senado]] upang ilipat ang mga artikulo ng pagtataluwalag sa mga arkibo nito<br />(Agosto 6, 2025) | votes_favor5 = {{composition bar|19|24|green|per=1}} | votes_against5 = {{composition bar|4|24|red|per=1}} | present5 = {{composition bar|1|24|gray|per=1}} | not_voting5 = | result5 = Iniarkibo ang mga Artikulo ng Pagtataluwalag; isinuspinde ang paglilitis habang hinihintay ang resolusyon sa mosyon para sa muling pagsasaalang-alang na inihain ng Kapulungan ng mga Kinatawan sa Korte Suprema<ref>{{Cite news |last=Magsambol |first=Bonz |date=Agosto 6, 2025 |title=Trial 'dead': Senate archives Sara Duterte impeachment |trans-title= 'Patay' ang paglilitas: Iniarkibo ng Senado ang pagtataluwalag kay Sara Duterte|url=https://www.rappler.com/philippines/senate-vote-archive-sara-duterte-impeachment-august-6-2025/ |access-date=Agosto 6, 2025 |work=[[Rappler]]}}</ref> }} Noong Disyembre 2024, apat na reklamo ng pagtataluwalag ang pormal na inihain laban kay [[Sara Duterte]], ang ika-15 [[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas|pangalawang pangulo ng Pilipinas]], na nagsilbi sa ilalim ng administrasyon ni Pangulong [[Bongbong Marcos]]. Ang ikaapat na reklamo ay inaprubahan ng [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kapulungan ng mga Kinatawan]] noong Pebrero 5, 2025, na nagbukas ng daan para sa isang paglilitis sa pagtataluwalag sa Senado. Nagpulong ang Senado pagkalipas ng ilang buwan, sa kabila ng mga panawagan ng mga nagsusulong ng pagtataluwalag na agad simulan ang paglilitis. Noong Hunyo 10, 2025, ibinalik ng Senado ang mga Artikulo ng Pagtataluwalag sa Kapulungan ng mga Kinatawan. Noong Hulyo 25, 2025, nagpasya ang [[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Korte Suprema]] na ang reklamo ng pagtataluwalag laban kay Duterte ay labag sa Konstitusyon, na nagresulta sa pagbabawal sa paghahain ng anumang bagong reklamo ng pagtataluwalag laban sa kanya hanggang Pebrero 6, 2026. Nagpasya rin ang Korte na ang Senado ay hindi maaaring magkaroon ng hurisdiksyon sa kaso at hindi magpapatuloy ang paglilitis sa pagtataluwalag. Gayunpaman, pinanindigan ng Korte na hindi nito pinawawalang-sala si Duterte sa mga paratang laban sa kanya.<ref name="Bolledo-2025" /> Si Duterte ang naging unang bise presidente ng Pilipinas na nasailalim sa pagtataluwalag, bagama't nanatili siya sa puwesto dahil hindi naglabas ng pinal na hatol ang Senado. ==Talababa== {{Notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:2024 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga pinagmulan ng banyagang wika ng CS1 (ISO 639-2)]] [[Kategorya:Articles with hCards]] t1xv38gse61s7mauvcbga2zticxpu5b 0 338769 2214863 2026-07-06T14:01:10Z Jojit fb 38 Inilipat ni Jojit fb ang pahinang [[Islang Navassa]] sa [[Pulo ng Navassa]] 2214863 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pulo ng Navassa]] i594v7z0bx4cjejjw5bpg8b3cqs9hm0 10 338770 2214880 2026-07-06T15:05:39Z Jojit fb 38 Inilipat ni Jojit fb ang pahinang [[Padron:Country data Saint Kitts and Nevis]] sa [[Padron:Country data San Cristobal at Nieves]] 2214880 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Padron:Country data San Cristobal at Nieves]] 6iusihoz5kj3on5ep3wgm1noptbtfxi 10 338771 2214883 2026-07-06T15:07:36Z Jojit fb 38 Inilipat ni Jojit fb ang pahinang [[Padron:Country data Saint Vincent and the Grenadines]] sa [[Padron:Country data San Vicente at ang Granadinas]] 2214883 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Padron:Country data San Vicente at ang Granadinas]] gm4gn6t1uljnzzjzwki8uhixu66nuse 0 338772 2214896 2026-07-06T16:34:30Z LknFenix 125962 Ikinakarga sa [[Unang pagtataluwalag kay Sara Duterte]] 2214896 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Unang pagtataluwalag kay Sara Duterte]] 0wuh2z4r84ns7lvzkkwnaeez4tbsuko 0 338773 2214897 2026-07-06T16:35:46Z LknFenix 125962 Ikinakarga sa [[Unang pagtataluwalag kay Sara Duterte]] 2214897 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Unang pagtataluwalag kay Sara Duterte]] 0wuh2z4r84ns7lvzkkwnaeez4tbsuko 0 338774 2214898 2026-07-06T16:36:12Z LknFenix 125962 Ikinakarga sa [[Unang pagtataluwalag kay Sara Duterte]] 2214898 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Unang pagtataluwalag kay Sara Duterte]] 0wuh2z4r84ns7lvzkkwnaeez4tbsuko 0 338775 2214899 2026-07-06T16:36:41Z LknFenix 125962 Ikinakarga sa [[Unang pagtataluwalag kay Sara Duterte]] 2214899 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Unang pagtataluwalag kay Sara Duterte]] 0wuh2z4r84ns7lvzkkwnaeez4tbsuko 0 338776 2214900 2026-07-06T16:37:09Z LknFenix 125962 Ikinakarga sa [[Unang pagtataluwalag kay Sara Duterte]] 2214900 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Unang pagtataluwalag kay Sara Duterte]] 0wuh2z4r84ns7lvzkkwnaeez4tbsuko 0 338777 2214901 2026-07-06T16:37:35Z LknFenix 125962 Ikinakarga sa [[Unang pagtataluwalag kay Sara Duterte]] 2214901 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Unang pagtataluwalag kay Sara Duterte]] 0wuh2z4r84ns7lvzkkwnaeez4tbsuko 0 338778 2214902 2026-07-06T16:38:00Z LknFenix 125962 Ikinakarga sa [[Unang pagtataluwalag kay Sara Duterte]] 2214902 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Unang pagtataluwalag kay Sara Duterte]] 0wuh2z4r84ns7lvzkkwnaeez4tbsuko 0 338779 2214920 2026-07-07T00:19:15Z Jojit fb 38 Inilipat ni Jojit fb ang pahinang [[Dinagat, Dinagat Islands]] sa [[Dinagat, Kapuluang Dinagat]] 2214920 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Dinagat, Kapuluang Dinagat]] fbhxk2m2cty6ovxu5jy6gkqizw51m61 0 338780 2214922 2026-07-07T00:20:21Z Jojit fb 38 Inilipat ni Jojit fb ang pahinang [[Loreto, Dinagat Islands]] sa [[Loreto, Kapuluang Dinagat]] 2214922 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Loreto, Kapuluang Dinagat]] du9qwyfkitsezplmropzcunpklqnihz 0 338781 2214924 2026-07-07T00:20:58Z Jojit fb 38 Inilipat ni Jojit fb ang pahinang [[San Jose, Dinagat Islands]] sa [[San Jose, Kapuluang Dinagat]] 2214924 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[San Jose, Kapuluang Dinagat]] 2snkns3fkwwcy8gohrlw06xg7g0exsn 0 338782 2214929 2026-07-07T01:48:06Z GinawaSaHapon 102500 Bagong pahina: {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --> {{Infobox IPA|above=Apical|ipa symbol=◌̺|ipa symbol2=◌᫣|ipa number=409|decimal1=826|decimal2=6883|imagefile=IPA Unicode 0x033A.svg}}{{IPA notice}} Sa [[ponetika]], '''katínig sa dúlo ng díla''' o '''apikál''' ang mga [[katinig sa harapan]] na nabubuo gamit ang dulo ng [[dila]] sa isang pasibong artikulador kagaya ng [[Katinig sa ngipin|sa ngipin]] o Katinig sa gilagid|sa gila... 2214929 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --> {{Infobox IPA|above=Apical|ipa symbol=◌̺|ipa symbol2=◌᫣|ipa number=409|decimal1=826|decimal2=6883|imagefile=IPA Unicode 0x033A.svg}}{{IPA notice}} Sa [[ponetika]], '''katínig sa dúlo ng díla''' o '''apikál''' ang mga [[katinig sa harapan]] na nabubuo gamit ang dulo ng [[dila]] sa isang pasibong artikulador kagaya ng [[Katinig sa ngipin|sa ngipin]] o [[Katinig sa gilagid|sa gilagid]].<ref name=":0">{{cite book |last=Catford |first=J.C. |title=Fundamental problems in phonetics |publisher=Indiana University Press |year=1977 |place=Bloomington |language=en |trans-title=Mga pangunahing problema sa ponetika}}</ref><ref>{{SOWL}}</ref> Naitatangi ito sa mga [[katinig sa katawan ng dila]], na nabubuo naman sa bahagi ng dila lagpas sa dulo nito. Minsan, itinatangi ang artikulasyon sa dulong bahagi ng dila lamang sa artikulasyong nabubuo gamit ang parehong dulo at katawan ng dila, tinatawag na '''katínig sa dúlo't katawán ng díla''' o '''apikólaminál'''.<ref>{{cite journal |last=Gafos |first=Diamandis |year=1997 |title=A Cross-Sectional View of s, ʃ, θ |trans-title=Cross-section ng s, ʃ, θ |url=https://scholarworks.umass.edu/nels/vol27/iss1/11 |journal=Proceedings of the North East Linguistics Society |language=en |volume=27}}</ref> Gayunpaman, bihira itangi ang dalawang ito at karaniwang iginugrupo na lamang ito sa mga katinig sa dulo ng dila.<ref name=":0" /><ref>{{cite book |last=Dart |first=Sarah N. |url=https://escholarship.org/uc/item/52f5v2x2 |title=Articulatory and Acoustic Properties of Apical and Laminal Articulations |year=1991 |series=Working Papers in Phonetics |volume=79 |language=en |trans-title=Mga Katangiang Artikulatoryo at Akustiko ng mga Artikulasyon sa Dulo at Katawan ng Dila}}</ref> Bihira lamang ang pagtatanging ito sa mga katinig; tanging makikita lamang ito sa mga [[katinig na pasutsot]] o [[Katinig na pasara-sutsot|pasara-sutsot]]. Itinatangi sa ilang mga barayti ng [[Wikang Arabe|wikang Arabo]] ang tunog na {{IPA|[t]}} bilang katinig sa katawan ng dila ngunit sa dulo ng dila naman ang tunog na {{IPA|[d]}}. Ikumpara ito sa mga wikang kagaya ng [[Wikang Ingles|Ingles]] na parehong binibigkas ang pares na ito bilang nasa dulo ng dila o katawan ng dila [[Mga wikang Ingles sa mundo|depende sa barayti]]. May pagtatangi naman sa [[wikang Basko]] para sa mga katinig na pasutsot sa gilagid. Ginagamit rin ng [[wikang Mandarin]] ang pagtatanging ito sa mga pasutsot [[Katinig sa likurang gilagid|sa likurang gilagid]]. Karaniwan naman itinatangi sa [[mga wikang katutubo ng Australia]] ang katinig sa dulo ng dila sa katawan ng dila para sa mga [[katinig na pailong]], [[Katinig na pasara|pasara]], at sa mga [[Katinig na palapit|palapit]] [[Katinig na pagilid|pagilid]]. Isinusulat ang mga katinig sa dulo ng dila sa [[Internasyonal na Ponetikong Alpabeto]] gamit ang tuldik na kapareho ng sa mga katinig sa ngipin ngunit nakabaligtad, {{unichar|033A|COMBINING INVERTED BRIDGE BELOW|html=|cwith=◌}}. == Tingnan din == * [[Katinig sa katawan ng dila]] * [[Katinig sa ilalim ng dila]] == Sanggunian == {{Reflist}}{{Articulation navbox}} [[Kategorya:Mga katinig]] [[Kategorya:Bigkas]] [[Kategorya:Ponetikang pang-artikulasyon]] agfqr2e5dzu7nkzbsywa8794ya0luz5 0 338783 2214930 2026-07-07T01:50:58Z GinawaSaHapon 102500 Ikinakarga sa [[Katinig sa dulo ng dila]] 2214930 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Katinig sa dulo ng dila]] ndxjevm6yoca4f0jz5ukknrb7m50vxu 0 338784 2214931 2026-07-07T01:51:40Z GinawaSaHapon 102500 Ikinakarga sa [[Katinig sa dulo ng dila]] 2214931 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Katinig sa dulo ng dila]] ndxjevm6yoca4f0jz5ukknrb7m50vxu 0 338785 2214932 2026-07-07T01:52:10Z GinawaSaHapon 102500 Ikinakarga sa [[Katinig sa dulo ng dila]] 2214932 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Katinig sa dulo ng dila]] ndxjevm6yoca4f0jz5ukknrb7m50vxu 828 338786 2214933 2026-07-07T01:54:39Z GinawaSaHapon 102500 Bagong pahina: local p = {} -- Finds the next key key <= or >= the given i. -- operator is ±1 local function findItemRange(data, i, operator) local bestIndex = nil i = i * operator for k, v in pairs(data) do local kop = type(k) == 'number' and k * operator if kop and kop <= i and (bestIndex == nil or kop > bestIndex * operator) then bestIndex = k end end if bestIndex then return data[bestIndex] else return nil end end local function load(... 2214933 Scribunto text/plain local p = {} -- Finds the next key key <= or >= the given i. -- operator is ±1 local function findItemRange(data, i, operator) local bestIndex = nil i = i * operator for k, v in pairs(data) do local kop = type(k) == 'number' and k * operator if kop and kop <= i and (bestIndex == nil or kop > bestIndex * operator) then bestIndex = k end end if bestIndex then return data[bestIndex] else return nil end end local function load(datamodule, frame) local args = frame.args local data = mw.loadData(datamodule) for i = 1, 20 do if args[i] then data = data[tonumber(args[i]) or args[i]] elseif args[i .. ' lteq'] then data = findItemRange(data, tonumber(args[i .. ' lteq']), 1) elseif args[i .. ' gteq'] then data = findItemRange(data, tonumber(args[i .. ' gteq']), -1) else break end end if data == nil then return args['if_nil'] -- not a required argument, OK to return nil here. end if type(data) == 'table' then -- Put the table into another table because the return value of loadData -- is a "fake" table that only has certain metamethods. local realdata = {} for k, v in pairs(data) do realdata[k] = v end data = realdata else data = { data } end if args['template'] then return mw.text.unstripNoWiki(args['template']):format(unpack(data)) elseif args['preprocess'] then return frame:preprocess(mw.text.unstripNoWiki(args['preprocess']):format(unpack(data))) else return table.concat(data) end end return setmetatable({}, { __index = function(t, k) return function(frame) return load('Module:' .. k, frame) end end }) h8xxe6nggfeoforb3unrtmyifjwn6py 828 338787 2214934 2026-07-07T01:56:24Z GinawaSaHapon 102500 Bagong pahina: return { [9]='&amp;Tab;', [33]='&amp;excl;', [34]='&amp;quot;, &amp;QUOT;', [35]='&amp;num;', [36]='&amp;dollar;', [37]='&amp;percnt;', [38]='&amp;amp;, &amp;AMP;', [39]='&amp;apos;', [40]='&amp;lpar;', [41]='&amp;rpar;', [42]='&amp;ast;, &amp;midast;', [43]='&amp;plus;', [44]='&amp;comma;', [46]='&amp;period;', [47]='&amp;sol;', [58]='&amp;colon;', [59]='&amp;semi;', [60]='&amp;lt;, &amp;LT;', [61]='&amp;equals;', [62]='&amp;gt;, &amp;GT;', [63]='&amp;quest;', [64]='&amp;com... 2214934 Scribunto text/plain return { [9]='&amp;Tab;', [33]='&amp;excl;', [34]='&amp;quot;, &amp;QUOT;', [35]='&amp;num;', [36]='&amp;dollar;', [37]='&amp;percnt;', [38]='&amp;amp;, &amp;AMP;', [39]='&amp;apos;', [40]='&amp;lpar;', [41]='&amp;rpar;', [42]='&amp;ast;, &amp;midast;', [43]='&amp;plus;', [44]='&amp;comma;', [46]='&amp;period;', [47]='&amp;sol;', [58]='&amp;colon;', [59]='&amp;semi;', [60]='&amp;lt;, &amp;LT;', [61]='&amp;equals;', [62]='&amp;gt;, &amp;GT;', [63]='&amp;quest;', [64]='&amp;commat;', [91]='&amp;lbrack;, &amp;lsqb;', [92]='&amp;bsol;', [93]='&amp;rbrack;, &amp;rsqb;', [94]='&amp;Hat;', [95]='&amp;lowbar;, &amp;UnderBar;', [96]='&amp;DiacriticalGrave;, &amp;grave;', [123]='&amp;lbrace;, &amp;lcub;', [124]='&amp;verbar;, &amp;vert;, &amp;VerticalLine;', [125]='&amp;rbrace;, &amp;rcub;', [160]='&amp;nbsp;, &amp;NonBreakingSpace;', [161]='&amp;iexcl;', [162]='&amp;cent;', [163]='&amp;pound;', [164]='&amp;curren;', [165]='&amp;yen;', [166]='&amp;brvbar;', [167]='&amp;sect;', [168]='&amp;uml;, &amp;die;, &amp;Dot;, &amp;DoubleDot;', [169]='&amp;copy;, &amp;COPY;', [170]='&amp;ordf;', [171]='&amp;laquo;', [172]='&amp;not;', [173]='&amp;shy;', [174]='&amp;reg;, &amp;REG;, &amp;circledR;', [175]='&amp;macr;, &amp;strns;', [176]='&amp;deg;', [177]='&amp;plusmn;, &amp;PlusMinus;, &amp;pm;', [178]='&amp;sup2;', [179]='&amp;sup3;', [180]='&amp;acute;, &amp;DiacriticalAcute;', [181]='&amp;micro;', [182]='&amp;para;', [183]='&amp;middot;, &amp;CenterDot;, &amp;centerdot;', [184]='&amp;cedil;, &amp;Cedilla;', [185]='&amp;sup1;', [186]='&amp;ordm;', [187]='&amp;raquo;', [188]='&amp;frac14;', [189]='&amp;frac12;, &amp;half;', [190]='&amp;frac34;', [191]='&amp;iquest;', [192]='&amp;Agrave;', [193]='&amp;Aacute;', [194]='&amp;Acirc;', [195]='&amp;Atilde;', [196]='&amp;Auml;', [197]='&amp;Aring;, &amp;angst;', [198]='&amp;AElig;', [199]='&amp;Ccedil;', [200]='&amp;Egrave;', [201]='&amp;Eacute;', [202]='&amp;Ecirc;', [203]='&amp;Euml;', [204]='&amp;Igrave;', [205]='&amp;Iacute;', [206]='&amp;Icirc;', [207]='&amp;Iuml;', [208]='&amp;ETH;', [209]='&amp;Ntilde;', [210]='&amp;Ograve;', [211]='&amp;Oacute;', [212]='&amp;Ocirc;', [213]='&amp;Otilde;', [214]='&amp;Ouml;', [215]='&amp;times;', [216]='&amp;Oslash;', [217]='&amp;Ugrave;', [218]='&amp;Uacute;', [219]='&amp;Ucirc;', [220]='&amp;Uuml;', [221]='&amp;Yacute;', [222]='&amp;THORN;', [223]='&amp;szlig;', [224]='&amp;agrave;', [225]='&amp;aacute;', [226]='&amp;acirc;', [227]='&amp;atilde;', [228]='&amp;auml;', [229]='&amp;aring;', [230]='&amp;aelig;', [231]='&amp;ccedil;', [232]='&amp;egrave;', [233]='&amp;eacute;', [234]='&amp;ecirc;', [235]='&amp;euml;', [236]='&amp;igrave;', [237]='&amp;iacute;', [238]='&amp;icirc;', [239]='&amp;iuml;', [240]='&amp;eth;', [241]='&amp;ntilde;', [242]='&amp;ograve;', [243]='&amp;oacute;', [244]='&amp;ocirc;', [245]='&amp;otilde;', [246]='&amp;ouml;', [247]='&amp;divide;, &amp;div;', [248]='&amp;oslash;', [249]='&amp;ugrave;', [250]='&amp;uacute;', [251]='&amp;ucirc;', [252]='&amp;uuml;', [253]='&amp;yacute;', [254]='&amp;thorn;', [255]='&amp;yuml;', [256]='&amp;Amacr;', [257]='&amp;amacr;', [258]='&amp;Abreve;', [259]='&amp;abreve;', [260]='&amp;Aogon;', [261]='&amp;aogon;', [262]='&amp;Cacute;', [263]='&amp;cacute;', [264]='&amp;Ccirc;', [265]='&amp;ccirc;', [266]='&amp;Cdot;', [267]='&amp;cdot;', [268]='&amp;Ccaron;', [269]='&amp;ccaron;', [270]='&amp;Dcaron;', [271]='&amp;dcaron;', [272]='&amp;Dstrok;', [273]='&amp;dstrok;', [274]='&amp;Emacr;', [275]='&amp;emacr;', [278]='&amp;Edot;', [279]='&amp;edot;', [280]='&amp;Eogon;', [281]='&amp;eogon;', [282]='&amp;Ecaron;', [283]='&amp;ecaron;', [284]='&amp;Gcirc;', [285]='&amp;gcirc;', [286]='&amp;Gbreve;', [287]='&amp;gbreve;', [288]='&amp;Gdot;', [289]='&amp;gdot;', [290]='&amp;Gcedil;', [292]='&amp;Hcirc;', [293]='&amp;hcirc;', [294]='&amp;Hstrok;', [295]='&amp;hstrok;', [296]='&amp;Itilde;', [297]='&amp;itilde;', [298]='&amp;Imacr;', [299]='&amp;imacr;', [302]='&amp;Iogon;', [303]='&amp;iogon;', [304]='&amp;Idot;', [305]='&amp;imath;, &amp;inodot;', [306]='&amp;IJlig;', [307]='&amp;ijlig;', [308]='&amp;Jcirc;', [309]='&amp;jcirc;', [310]='&amp;Kcedil;', [311]='&amp;kcedil;', [312]='&amp;kgreen;', [313]='&amp;Lacute;', [314]='&amp;lacute;', [315]='&amp;Lcedil;', [316]='&amp;lcedil;', [317]='&amp;Lcaron;', [318]='&amp;lcaron;', [319]='&amp;Lmidot;', [320]='&amp;lmidot;', [321]='&amp;Lstrok;', [322]='&amp;lstrok;', [323]='&amp;Nacute;', [324]='&amp;nacute;', [325]='&amp;Ncedil;', [326]='&amp;ncedil;', [327]='&amp;Ncaron;', [328]='&amp;ncaron;', [329]='&amp;napos;', [330]='&amp;ENG;', [331]='&amp;eng;', [332]='&amp;Omacr;', [333]='&amp;omacr;', [336]='&amp;Odblac;', [337]='&amp;odblac;', [338]='&amp;OElig;', [339]='&amp;oelig;', [340]='&amp;Racute;', [341]='&amp;racute;', [342]='&amp;Rcedil;', [343]='&amp;rcedil;', [344]='&amp;Rcaron;', [345]='&amp;rcaron;', [346]='&amp;Sacute;', [347]='&amp;sacute;', [348]='&amp;Scirc;', [349]='&amp;scirc;', [350]='&amp;Scedil;', [351]='&amp;scedil;', [352]='&amp;Scaron;', [353]='&amp;scaron;', [354]='&amp;Tcedil;', [355]='&amp;tcedil;', [356]='&amp;Tcaron;', [357]='&amp;tcaron;', [358]='&amp;Tstrok;', [359]='&amp;tstrok;', [360]='&amp;Utilde;', [361]='&amp;utilde;', [362]='&amp;Umacr;', [363]='&amp;umacr;', [364]='&amp;Ubreve;', [365]='&amp;ubreve;', [366]='&amp;Uring;', [367]='&amp;uring;', [368]='&amp;Udblac;', [369]='&amp;udblac;', [370]='&amp;Uogon;', [371]='&amp;uogon;', [372]='&amp;Wcirc;', [373]='&amp;wcirc;', [374]='&amp;Ycirc;', [375]='&amp;ycirc;', [376]='&amp;Yuml;', [377]='&amp;Zacute;', [378]='&amp;zacute;', [379]='&amp;Zdot;', [380]='&amp;zdot;', [381]='&amp;Zcaron;', [382]='&amp;zcaron;', [402]='&amp;fnof;', [437]='&amp;imped;', [501]='&amp;gacute;', [567]='&amp;jmath;', [710]='&amp;circ;', [711]='&amp;caron;, &amp;Hacek;', [728]='&amp;Breve;, &amp;breve;', [729]='&amp;DiacriticalDot;, &amp;dot;', [730]='&amp;ring;', [731]='&amp;ogon;', [732]='&amp;DiacriticalTilde;, &amp;tilde;', [733]='&amp;dblac;, &amp;DiacriticalDoubleAcute;', [785]='&amp;DownBreve;', [913]='&amp;Alpha;', [914]='&amp;Beta;', [915]='&amp;Gamma;', [916]='&amp;Delta;', [917]='&amp;Epsilon;', [918]='&amp;Zeta;', [919]='&amp;Eta;', [920]='&amp;Theta;', [921]='&amp;Iota;', [922]='&amp;Kappa;', [923]='&amp;Lambda;', [924]='&amp;Mu;', [925]='&amp;Nu;', [926]='&amp;Xi;', [927]='&amp;Omicron;', [928]='&amp;Pi;', [929]='&amp;Rho;', [931]='&amp;Sigma;', [932]='&amp;Tau;', [933]='&amp;Upsilon;', [934]='&amp;Phi;', [935]='&amp;Chi;', [936]='&amp;Psi;', [937]='&amp;ohm;, &amp;Omega;', [945]='&amp;alpha;', [946]='&amp;beta;', [947]='&amp;gamma;', [948]='&amp;delta;', [949]='&amp;epsi;, &amp;epsilon;', [950]='&amp;zeta;', [951]='&amp;eta;', [952]='&amp;theta;', [953]='&amp;iota;', [954]='&amp;kappa;', [955]='&amp;lambda;', [956]='&amp;mu;', [957]='&amp;nu;', [958]='&amp;xi;', [959]='&amp;omicron;', [960]='&amp;pi;', [961]='&amp;rho;', [962]='&amp;sigmaf;, &amp;sigmav;, &amp;varsigma;', [963]='&amp;sigma;', [964]='&amp;tau;', [965]='&amp;upsi;, &amp;upsilon;', [966]='&amp;phi;', [967]='&amp;chi;', [968]='&amp;psi;', [969]='&amp;omega;', [977]='&amp;thetasym;, &amp;thetav;, &amp;vartheta;', [978]='&amp;Upsi;, &amp;upsih;', [981]='&amp;phiv;, &amp;straightphi;, &amp;varphi;', [982]='&amp;piv;, &amp;varpi;', [988]='&amp;Gammad;', [989]='&amp;digamma;, &amp;gammad;', [1008]='&amp;kappav;, &amp;varkappa;', [1009]='&amp;rhov;, &amp;varrho;', [1013]='&amp;epsiv;, &amp;straightepsilon;, &amp;varepsilon;', [1014]='&amp;backepsilon;, &amp;bepsi;', [1025]='&amp;IOcy;', [1026]='&amp;DJcy;', [1027]='&amp;GJcy;', [1028]='&amp;Jukcy;', [1029]='&amp;DScy;', [1030]='&amp;Iukcy;', [1031]='&amp;YIcy;', [1032]='&amp;Jsercy;', [1033]='&amp;LJcy;', [1034]='&amp;NJcy;', [1035]='&amp;TSHcy;', [1036]='&amp;KJcy;', [1038]='&amp;Ubrcy;', [1039]='&amp;DZcy;', [1040]='&amp;Acy;', [1041]='&amp;Bcy;', [1042]='&amp;Vcy;', [1043]='&amp;Gcy;', [1044]='&amp;Dcy;', [1045]='&amp;IEcy;', [1046]='&amp;ZHcy;', [1047]='&amp;Zcy;', [1048]='&amp;Icy;', [1049]='&amp;Jcy;', [1050]='&amp;Kcy;', [1051]='&amp;Lcy;', [1052]='&amp;Mcy;', [1053]='&amp;Ncy;', [1054]='&amp;Ocy;', [1055]='&amp;Pcy;', [1056]='&amp;Rcy;', [1057]='&amp;Scy;', [1058]='&amp;Tcy;', [1059]='&amp;Ucy;', [1060]='&amp;Fcy;', [1061]='&amp;KHcy;', [1062]='&amp;TScy;', [1063]='&amp;CHcy;', [1064]='&amp;SHcy;', [1065]='&amp;SHCHcy;', [1066]='&amp;HARDcy;', [1067]='&amp;Ycy;', [1068]='&amp;SOFTcy;', [1069]='&amp;Ecy;', [1070]='&amp;YUcy;', [1071]='&amp;YAcy;', [1072]='&amp;acy;', [1073]='&amp;bcy;', [1074]='&amp;vcy;', [1075]='&amp;gcy;', [1076]='&amp;dcy;', [1077]='&amp;iecy;', [1078]='&amp;zhcy;', [1079]='&amp;zcy;', [1080]='&amp;icy;', [1081]='&amp;jcy;', [1082]='&amp;kcy;', [1083]='&amp;lcy;', [1084]='&amp;mcy;', [1085]='&amp;ncy;', [1086]='&amp;ocy;', [1087]='&amp;pcy;', [1088]='&amp;rcy;', [1089]='&amp;scy;', [1090]='&amp;tcy;', [1091]='&amp;ucy;', [1092]='&amp;fcy;', [1093]='&amp;khcy;', [1094]='&amp;tscy;', [1095]='&amp;chcy;', [1096]='&amp;shcy;', [1097]='&amp;shchcy;', [1098]='&amp;hardcy;', [1099]='&amp;ycy;', [1100]='&amp;softcy;', [1101]='&amp;ecy;', [1102]='&amp;yucy;', [1103]='&amp;yacy;', [1105]='&amp;iocy;', [1106]='&amp;djcy;', [1107]='&amp;gjcy;', [1108]='&amp;jukcy;', [1109]='&amp;dscy;', [1110]='&amp;iukcy;', [1111]='&amp;yicy;', [1112]='&amp;jsercy;', [1113]='&amp;ljcy;', [1114]='&amp;njcy;', [1115]='&amp;tshcy;', [1116]='&amp;kjcy;', [1118]='&amp;ubrcy;', [1119]='&amp;dzcy;', [8194]='&amp;ensp;', [8195]='&amp;emsp;', [8196]='&amp;emsp13;', [8197]='&amp;emsp14;', [8199]='&amp;numsp;', [8200]='&amp;puncsp;', [8201]='&amp;thinsp;, &amp;ThinSpace;', [8202]='&amp;hairsp;, &amp;VeryThinSpace;', [8203]='&amp;NegativeMediumSpace;, &amp;NegativeThickSpace;, &amp;NegativeThinSpace;, &amp;NegativeVeryThinSpace;, &amp;ZeroWidthSpace;', [8204]='&amp;zwnj;', [8205]='&amp;zwj;', [8206]='&amp;lrm;', [8207]='&amp;rlm;', [8208]='&amp;dash;, &amp;hyphen;', [8211]='&amp;ndash;', [8212]='&amp;mdash;', [8213]='&amp;horbar;', [8214]='&amp;Verbar;, &amp;Vert;', [8216]='&amp;lsquo;, &amp;OpenCurlyQuote;', [8217]='&amp;CloseCurlyQuote;, &amp;rsquo;, &amp;rsquor;', [8218]='&amp;lsquor;, &amp;sbquo;', [8220]='&amp;ldquo;, &amp;OpenCurlyDoubleQuote;', [8221]='&amp;CloseCurlyDoubleQuote;, &amp;rdquo;, &amp;rdquor;', [8222]='&amp;bdquo;, &amp;ldquor;', [8224]='&amp;dagger;', [8225]='&amp;Dagger;, &amp;ddagger;', [8226]='&amp;bull;, &amp;bullet;', [8229]='&amp;nldr;', [8230]='&amp;hellip;, &amp;mldr;', [8240]='&amp;permil;', [8241]='&amp;pertenk;', [8242]='&amp;prime;', [8243]='&amp;Prime;', [8244]='&amp;tprime;', [8245]='&amp;backprime;, &amp;bprime;', [8249]='&amp;lsaquo;', [8250]='&amp;rsaquo;', [8254]='&amp;oline;, &amp;OverBar;', [8257]='&amp;caret;', [8259]='&amp;hybull;', [8260]='&amp;frasl;', [8271]='&amp;bsemi;', [8279]='&amp;qprime;', [8287]='&amp;MediumSpace;', [8288]='&amp;NoBreak;', [8289]='&amp;af;, &amp;ApplyFunction;', [8290]='&amp;InvisibleTimes;, &amp;it;', [8291]='&amp;ic;, &amp;InvisibleComma;', [8364]='&amp;euro;', [8411]='&amp;tdot;, &amp;TripleDot;', [8412]='&amp;DotDot;', [8450]='&amp;complexes;, &amp;Copf;', [8453]='&amp;incare;', [8458]='&amp;gscr;', [8459]='&amp;hamilt;, &amp;HilbertSpace;, &amp;Hscr;', [8460]='&amp;Hfr;, &amp;Poincareplane;', [8461]='&amp;Hopf;, &amp;quaternions;', [8462]='&amp;planckh;', [8463]='&amp;hbar;, &amp;hslash;, &amp;planck;, &amp;plankv;', [8464]='&amp;imagline;, &amp;Iscr;', [8465]='&amp;Ifr;, &amp;Im;, &amp;image;, &amp;imagpart;', [8466]='&amp;lagran;, &amp;Laplacetrf;, &amp;Lscr;', [8467]='&amp;ell;', [8469]='&amp;naturals;, &amp;Nopf;', [8470]='&amp;numero;', [8471]='&amp;copysr;', [8472]='&amp;weierp;, &amp;wp;', [8473]='&amp;Popf;, &amp;primes;', [8474]='&amp;Qopf;, &amp;rationals;', [8475]='&amp;realine;, &amp;Rscr;', [8476]='&amp;Re;, &amp;real;, &amp;realpart;, &amp;Rfr;', [8477]='&amp;reals;, &amp;Ropf;', [8478]='&amp;rx;', [8482]='&amp;TRADE;, &amp;trade;', [8484]='&amp;integers;, &amp;Zopf;', [8487]='&amp;mho;', [8488]='&amp;zeetrf;, &amp;Zfr;', [8489]='&amp;iiota;', [8492]='&amp;bernou;, &amp;Bernoullis;, &amp;Bscr;', [8493]='&amp;Cayleys;, &amp;Cfr;', [8495]='&amp;escr;', [8496]='&amp;Escr;, &amp;expectation;', [8497]='&amp;Fouriertrf;, &amp;Fscr;', [8499]='&amp;Mellintrf;, &amp;Mscr;, &amp;phmmat;', [8500]='&amp;order;, &amp;orderof;, &amp;oscr;', [8501]='&amp;alefsym;, &amp;aleph;', [8502]='&amp;beth;', [8503]='&amp;gimel;', [8504]='&amp;daleth;', [8517]='&amp;CapitalDifferentialD;, &amp;DD;', [8518]='&amp;dd;, &amp;DifferentialD;', [8519]='&amp;ee;, &amp;ExponentialE;, &amp;exponentiale;', [8520]='&amp;ii;, &amp;ImaginaryI;', [8531]='&amp;frac13;', [8532]='&amp;frac23;', [8533]='&amp;frac15;', [8534]='&amp;frac25;', [8535]='&amp;frac35;', [8536]='&amp;frac45;', [8537]='&amp;frac16;', [8538]='&amp;frac56;', [8539]='&amp;frac18;', [8540]='&amp;frac38;', [8541]='&amp;frac58;', [8542]='&amp;frac78;', [8592]='&amp;larr;, &amp;LeftArrow;, &amp;leftarrow;, &amp;ShortLeftArrow;, &amp;slarr;', [8593]='&amp;ShortUpArrow;, &amp;uarr;, &amp;UpArrow;, &amp;uparrow;', [8594]='&amp;rarr;, &amp;RightArrow;, &amp;rightarrow;, &amp;ShortRightArrow;, &amp;srarr;', [8595]='&amp;darr;, &amp;DownArrow;, &amp;downarrow;, &amp;ShortDownArrow;', [8596]='&amp;harr;, &amp;LeftRightArrow;, &amp;leftrightarrow;', [8597]='&amp;UpDownArrow;, &amp;updownarrow;, &amp;varr;', [8598]='&amp;nwarr;, &amp;nwarrow;, &amp;UpperLeftArrow;', [8599]='&amp;nearr;, &amp;nearrow;, &amp;UpperRightArrow;', [8600]='&amp;LowerRightArrow;, &amp;searr;, &amp;searrow;', [8601]='&amp;LowerLeftArrow;, &amp;swarr;, &amp;swarrow;', [8602]='&amp;nlarr;, &amp;nleftarrow;', [8603]='&amp;nrarr;, &amp;nrightarrow;', [8605]='&amp;rarrw;, &amp;rightsquigarrow;', [8606]='&amp;Larr;, &amp;twoheadleftarrow;', [8607]='&amp;Uarr;', [8608]='&amp;Rarr;, &amp;twoheadrightarrow;', [8609]='&amp;Darr;', [8610]='&amp;larrtl;, &amp;leftarrowtail;', [8611]='&amp;rarrtl;, &amp;rightarrowtail;', [8612]='&amp;LeftTeeArrow;, &amp;mapstoleft;', [8613]='&amp;mapstoup;, &amp;UpTeeArrow;', [8614]='&amp;map;, &amp;mapsto;, &amp;RightTeeArrow;', [8615]='&amp;DownTeeArrow;, &amp;mapstodown;', [8617]='&amp;hookleftarrow;, &amp;larrhk;', [8618]='&amp;hookrightarrow;, &amp;rarrhk;', [8619]='&amp;larrlp;, &amp;looparrowleft;', [8620]='&amp;looparrowright;, &amp;rarrlp;', [8621]='&amp;harrw;, &amp;leftrightsquigarrow;', [8622]='&amp;nharr;, &amp;nleftrightarrow;', [8624]='&amp;Lsh;, &amp;lsh;', [8625]='&amp;Rsh;, &amp;rsh;', [8626]='&amp;ldsh;', [8627]='&amp;rdsh;', [8629]='&amp;crarr;', [8630]='&amp;cularr;, &amp;curvearrowleft;', [8631]='&amp;curarr;, &amp;curvearrowright;', [8634]='&amp;circlearrowleft;, &amp;olarr;', [8635]='&amp;circlearrowright;, &amp;orarr;', [8636]='&amp;leftharpoonup;, &amp;LeftVector;, &amp;lharu;', [8637]='&amp;DownLeftVector;, &amp;leftharpoondown;, &amp;lhard;', [8638]='&amp;RightUpVector;, &amp;uharr;, &amp;upharpoonright;', [8639]='&amp;LeftUpVector;, &amp;uharl;, &amp;upharpoonleft;', [8640]='&amp;rharu;, &amp;rightharpoonup;, &amp;RightVector;', [8641]='&amp;DownRightVector;, &amp;rhard;, &amp;rightharpoondown;', [8642]='&amp;dharr;, &amp;downharpoonright;, &amp;RightDownVector;', [8643]='&amp;dharl;, &amp;downharpoonleft;, &amp;LeftDownVector;', [8644]='&amp;RightArrowLeftArrow;, &amp;rightleftarrows;, &amp;rlarr;', [8645]='&amp;udarr;, &amp;UpArrowDownArrow;', [8646]='&amp;LeftArrowRightArrow;, &amp;leftrightarrows;, &amp;lrarr;', [8647]='&amp;leftleftarrows;, &amp;llarr;', [8648]='&amp;upuparrows;, &amp;uuarr;', [8649]='&amp;rightrightarrows;, &amp;rrarr;', [8650]='&amp;ddarr;, &amp;downdownarrows;', [8651]='&amp;leftrightharpoons;, &amp;lrhar;, &amp;ReverseEquilibrium;', [8652]='&amp;Equilibrium;, &amp;rightleftharpoons;, &amp;rlhar;', [8653]='&amp;nlArr;, &amp;nLeftarrow;', [8654]='&amp;nhArr;, &amp;nLeftrightarrow;', [8655]='&amp;nrArr;, &amp;nRightarrow;', [8656]='&amp;DoubleLeftArrow;, &amp;lArr;, &amp;Leftarrow;', [8657]='&amp;DoubleUpArrow;, &amp;uArr;, &amp;Uparrow;', [8658]='&amp;DoubleRightArrow;, &amp;Implies;, &amp;rArr;, &amp;Rightarrow;', [8659]='&amp;dArr;, &amp;DoubleDownArrow;, &amp;Downarrow;', [8660]='&amp;DoubleLeftRightArrow;, &amp;hArr;, &amp;iff;, &amp;Leftrightarrow;', [8661]='&amp;DoubleUpDownArrow;, &amp;Updownarrow;, &amp;vArr;', [8662]='&amp;nwArr;', [8663]='&amp;neArr;', [8664]='&amp;seArr;', [8665]='&amp;swArr;', [8666]='&amp;lAarr;, &amp;Lleftarrow;', [8667]='&amp;rAarr;, &amp;Rrightarrow;', [8669]='&amp;zigrarr;', [8676]='&amp;larrb;, &amp;LeftArrowBar;', [8677]='&amp;rarrb;, &amp;RightArrowBar;', [8693]='&amp;DownArrowUpArrow;, &amp;duarr;', [8701]='&amp;loarr;', [8702]='&amp;roarr;', [8703]='&amp;hoarr;', [8704]='&amp;ForAll;, &amp;forall;', [8705]='&amp;comp;, &amp;complement;', [8706]='&amp;part;, &amp;PartialD;', [8707]='&amp;exist;, &amp;Exists;', [8708]='&amp;nexist;, &amp;nexists;, &amp;NotExists;', [8709]='&amp;empty;, &amp;emptyset;, &amp;emptyv;, &amp;varnothing;', [8711]='&amp;Del;, &amp;nabla;', [8712]='&amp;Element;, &amp;in;, &amp;isin;, &amp;isinv;', [8713]='&amp;NotElement;, &amp;notin;, &amp;notinva;', [8715]='&amp;ni;, &amp;niv;, &amp;ReverseElement;, &amp;SuchThat;', [8716]='&amp;notni;, &amp;notniva;, &amp;NotReverseElement;', [8719]='&amp;prod;, &amp;Product;', [8720]='&amp;coprod;, &amp;Coproduct;', [8721]='&amp;Sum;, &amp;sum;', [8722]='&amp;minus;', [8723]='&amp;MinusPlus;, &amp;mnplus;, &amp;mp;', [8724]='&amp;dotplus;, &amp;plusdo;', [8726]='&amp;Backslash;, &amp;setminus;, &amp;setmn;, &amp;smallsetminus;, &amp;ssetmn;', [8727]='&amp;lowast;', [8728]='&amp;compfn;, &amp;SmallCircle;', [8730]='&amp;radic;, &amp;Sqrt;', [8733]='&amp;prop;, &amp;Proportional;, &amp;propto;, &amp;varpropto;, &amp;vprop;', [8734]='&amp;infin;', [8735]='&amp;angrt;', [8736]='&amp;ang;, &amp;angle;', [8737]='&amp;angmsd;, &amp;measuredangle;', [8738]='&amp;angsph;', [8739]='&amp;mid;, &amp;shortmid;, &amp;smid;, &amp;VerticalBar;', [8740]='&amp;nmid;, &amp;NotVerticalBar;, &amp;nshortmid;, &amp;nsmid;', [8741]='&amp;DoubleVerticalBar;, &amp;par;, &amp;parallel;, &amp;shortparallel;, &amp;spar;', [8742]='&amp;NotDoubleVerticalBar;, &amp;npar;, &amp;nparallel;, &amp;nshortparallel;, &amp;nspar;', [8743]='&amp;and;, &amp;wedge;', [8744]='&amp;or;, &amp;vee;', [8745]='&amp;cap;', [8746]='&amp;cup;', [8747]='&amp;int;, &amp;Integral;', [8748]='&amp;Int;', [8749]='&amp;iiint;, &amp;tint;', [8750]='&amp;conint;, &amp;ContourIntegral;, &amp;oint;', [8751]='&amp;Conint;, &amp;DoubleContourIntegral;', [8752]='&amp;Cconint;', [8753]='&amp;cwint;', [8754]='&amp;ClockwiseContourIntegral;, &amp;cwconint;', [8755]='&amp;awconint;, &amp;CounterClockwiseContourIntegral;', [8756]='&amp;there4;, &amp;Therefore;, &amp;therefore;', [8757]='&amp;becaus;, &amp;Because;, &amp;because;', [8758]='&amp;ratio;', [8759]='&amp;Colon;, &amp;Proportion;', [8760]='&amp;dotminus;, &amp;minusd;', [8762]='&amp;mDDot;', [8763]='&amp;homtht;', [8764]='&amp;sim;, &amp;thicksim;, &amp;thksim;, &amp;Tilde;', [8765]='&amp;backsim;, &amp;bsim;', [8766]='&amp;ac;, &amp;mstpos;', [8767]='&amp;acd;', [8768]='&amp;VerticalTilde;, &amp;wr;, &amp;wreath;', [8769]='&amp;NotTilde;, &amp;nsim;', [8770]='&amp;eqsim;, &amp;EqualTilde;, &amp;esim;', [8771]='&amp;sime;, &amp;simeq;, &amp;TildeEqual;', [8772]='&amp;NotTildeEqual;, &amp;nsime;, &amp;nsimeq;', [8773]='&amp;cong;, &amp;TildeFullEqual;', [8774]='&amp;simne;', [8775]='&amp;ncong;, &amp;NotTildeFullEqual;', [8776]='&amp;ap;, &amp;approx;, &amp;asymp;, &amp;thickapprox;, &amp;thkap;, &amp;TildeTilde;', [8777]='&amp;nap;, &amp;napprox;, &amp;NotTildeTilde;', [8778]='&amp;ape;, &amp;approxeq;', [8779]='&amp;apid;', [8780]='&amp;backcong;, &amp;bcong;', [8781]='&amp;asympeq;, &amp;CupCap;', [8782]='&amp;bump;, &amp;Bumpeq;, &amp;HumpDownHump;', [8783]='&amp;bumpe;, &amp;bumpeq;, &amp;HumpEqual;', [8784]='&amp;doteq;, &amp;DotEqual;, &amp;esdot;', [8785]='&amp;doteqdot;, &amp;eDot;', [8786]='&amp;efDot;, &amp;fallingdotseq;', [8787]='&amp;erDot;, &amp;risingdotseq;', [8788]='&amp;Assign;, &amp;colone;, &amp;coloneq;', [8789]='&amp;ecolon;, &amp;eqcolon;', [8790]='&amp;ecir;, &amp;eqcirc;', [8791]='&amp;circeq;, &amp;cire;', [8793]='&amp;wedgeq;', [8794]='&amp;veeeq;', [8796]='&amp;triangleq;, &amp;trie;', [8799]='&amp;equest;, &amp;questeq;', [8800]='&amp;ne;, &amp;NotEqual;', [8801]='&amp;Congruent;, &amp;equiv;', [8802]='&amp;nequiv;, &amp;NotCongruent;', [8804]='&amp;le;, &amp;leq;', [8805]='&amp;ge;, &amp;geq;, &amp;GreaterEqual;', [8806]='&amp;lE;, &amp;leqq;, &amp;LessFullEqual;', [8807]='&amp;gE;, &amp;geqq;, &amp;GreaterFullEqual;', [8808]='&amp;lnE;, &amp;lneqq;', [8809]='&amp;gnE;, &amp;gneqq;', [8810]='&amp;ll;, &amp;Lt;, &amp;NestedLessLess;', [8811]='&amp;gg;, &amp;Gt;, &amp;NestedGreaterGreater;', [8812]='&amp;between;, &amp;twixt;', [8813]='&amp;NotCupCap;', [8814]='&amp;nless;, &amp;nlt;, &amp;NotLess;', [8815]='&amp;ngt;, &amp;ngtr;, &amp;NotGreater;', [8816]='&amp;nle;, &amp;nleq;, &amp;NotLessEqual;', [8817]='&amp;nge;, &amp;ngeq;, &amp;NotGreaterEqual;', [8818]='&amp;lesssim;, &amp;LessTilde;, &amp;lsim;', [8819]='&amp;GreaterTilde;, &amp;gsim;, &amp;gtrsim;', [8820]='&amp;nlsim;, &amp;NotLessTilde;', [8821]='&amp;ngsim;, &amp;NotGreaterTilde;', [8822]='&amp;LessGreater;, &amp;lessgtr;, &amp;lg;', [8823]='&amp;gl;, &amp;GreaterLess;, &amp;gtrless;', [8824]='&amp;NotLessGreater;, &amp;ntlg;', [8825]='&amp;NotGreaterLess;, &amp;ntgl;', [8826]='&amp;pr;, &amp;prec;, &amp;Precedes;', [8827]='&amp;sc;, &amp;succ;, &amp;Succeeds;', [8828]='&amp;prcue;, &amp;preccurlyeq;, &amp;PrecedesSlantEqual;', [8829]='&amp;sccue;, &amp;succcurlyeq;, &amp;SucceedsSlantEqual;', [8830]='&amp;PrecedesTilde;, &amp;precsim;, &amp;prsim;', [8831]='&amp;scsim;, &amp;SucceedsTilde;, &amp;succsim;', [8832]='&amp;NotPrecedes;, &amp;npr;, &amp;nprec;', [8833]='&amp;NotSucceeds;, &amp;nsc;, &amp;nsucc;', [8834]='&amp;sub;, &amp;subset;', [8835]='&amp;sup;, &amp;Superset;, &amp;supset;', [8836]='&amp;nsub;', [8837]='&amp;nsup;', [8838]='&amp;sube;, &amp;subseteq;, &amp;SubsetEqual;', [8839]='&amp;supe;, &amp;SupersetEqual;, &amp;supseteq;', [8840]='&amp;NotSubsetEqual;, &amp;nsube;, &amp;nsubseteq;', [8841]='&amp;NotSupersetEqual;, &amp;nsupe;, &amp;nsupseteq;', [8842]='&amp;subne;, &amp;subsetneq;', [8843]='&amp;supne;, &amp;supsetneq;', [8845]='&amp;cupdot;', [8846]='&amp;UnionPlus;, &amp;uplus;', [8847]='&amp;sqsub;, &amp;sqsubset;, &amp;SquareSubset;', [8848]='&amp;sqsup;, &amp;sqsupset;, &amp;SquareSuperset;', [8849]='&amp;sqsube;, &amp;sqsubseteq;, &amp;SquareSubsetEqual;', [8850]='&amp;sqsupe;, &amp;sqsupseteq;, &amp;SquareSupersetEqual;', [8851]='&amp;sqcap;, &amp;SquareIntersection;', [8852]='&amp;sqcup;, &amp;SquareUnion;', [8853]='&amp;CirclePlus;, &amp;oplus;', [8854]='&amp;CircleMinus;, &amp;ominus;', [8855]='&amp;CircleTimes;, &amp;otimes;', [8856]='&amp;osol;', [8857]='&amp;CircleDot;, &amp;odot;', [8858]='&amp;circledcirc;, &amp;ocir;', [8859]='&amp;circledast;, &amp;oast;', [8861]='&amp;circleddash;, &amp;odash;', [8862]='&amp;boxplus;, &amp;plusb;', [8863]='&amp;boxminus;, &amp;minusb;', [8864]='&amp;boxtimes;, &amp;timesb;', [8865]='&amp;dotsquare;, &amp;sdotb;', [8866]='&amp;RightTee;, &amp;vdash;', [8867]='&amp;dashv;, &amp;LeftTee;', [8868]='&amp;DownTee;, &amp;top;', [8869]='&amp;bot;, &amp;bottom;, &amp;perp;, &amp;UpTee;', [8871]='&amp;models;', [8872]='&amp;DoubleRightTee;, &amp;vDash;', [8873]='&amp;Vdash;', [8874]='&amp;Vvdash;', [8875]='&amp;VDash;', [8876]='&amp;nvdash;', [8877]='&amp;nvDash;', [8878]='&amp;nVdash;', [8879]='&amp;nVDash;', [8880]='&amp;prurel;', [8882]='&amp;LeftTriangle;, &amp;vartriangleleft;, &amp;vltri;', [8883]='&amp;RightTriangle;, &amp;vartriangleright;, &amp;vrtri;', [8884]='&amp;LeftTriangleEqual;, &amp;ltrie;, &amp;trianglelefteq;', [8885]='&amp;RightTriangleEqual;, &amp;rtrie;, &amp;trianglerighteq;', [8886]='&amp;origof;', [8887]='&amp;imof;', [8888]='&amp;multimap;, &amp;mumap;', [8889]='&amp;hercon;', [8890]='&amp;intcal;, &amp;intercal;', [8891]='&amp;veebar;', [8893]='&amp;barvee;', [8894]='&amp;angrtvb;', [8895]='&amp;lrtri;', [8896]='&amp;bigwedge;, &amp;Wedge;, &amp;xwedge;', [8897]='&amp;bigvee;, &amp;Vee;, &amp;xvee;', [8898]='&amp;bigcap;, &amp;Intersection;, &amp;xcap;', [8899]='&amp;bigcup;, &amp;Union;, &amp;xcup;', [8900]='&amp;diam;, &amp;Diamond;, &amp;diamond;', [8901]='&amp;sdot;', [8902]='&amp;sstarf;, &amp;Star;', [8903]='&amp;divideontimes;, &amp;divonx;', [8904]='&amp;bowtie;', [8905]='&amp;ltimes;', [8906]='&amp;rtimes;', [8907]='&amp;leftthreetimes;, &amp;lthree;', [8908]='&amp;rightthreetimes;, &amp;rthree;', [8909]='&amp;backsimeq;, &amp;bsime;', [8910]='&amp;curlyvee;, &amp;cuvee;', [8911]='&amp;curlywedge;, &amp;cuwed;', [8912]='&amp;Sub;, &amp;Subset;', [8913]='&amp;Sup;, &amp;Supset;', [8914]='&amp;Cap;', [8915]='&amp;Cup;', [8916]='&amp;fork;, &amp;pitchfork;', [8917]='&amp;epar;', [8918]='&amp;lessdot;, &amp;ltdot;', [8919]='&amp;gtdot;, &amp;gtrdot;', [8920]='&amp;Ll;', [8921]='&amp;Gg;, &amp;ggg;', [8922]='&amp;leg;, &amp;lesseqgtr;, &amp;LessEqualGreater;', [8923]='&amp;gel;, &amp;GreaterEqualLess;, &amp;gtreqless;', [8926]='&amp;cuepr;, &amp;curlyeqprec;', [8927]='&amp;cuesc;, &amp;curlyeqsucc;', [8928]='&amp;NotPrecedesSlantEqual;, &amp;nprcue;', [8929]='&amp;NotSucceedsSlantEqual;, &amp;nsccue;', [8930]='&amp;NotSquareSubsetEqual;, &amp;nsqsube;', [8931]='&amp;NotSquareSupersetEqual;, &amp;nsqsupe;', [8934]='&amp;lnsim;', [8935]='&amp;gnsim;', [8936]='&amp;precnsim;, &amp;prnsim;', [8937]='&amp;scnsim;, &amp;succnsim;', [8938]='&amp;nltri;, &amp;NotLeftTriangle;, &amp;ntriangleleft;', [8939]='&amp;NotRightTriangle;, &amp;nrtri;, &amp;ntriangleright;', [8940]='&amp;nltrie;, &amp;NotLeftTriangleEqual;, &amp;ntrianglelefteq;', [8941]='&amp;NotRightTriangleEqual;, &amp;nrtrie;, &amp;ntrianglerighteq;', [8942]='&amp;vellip;', [8943]='&amp;ctdot;', [8944]='&amp;utdot;', [8945]='&amp;dtdot;', [8946]='&amp;disin;', [8947]='&amp;isinsv;', [8948]='&amp;isins;', [8949]='&amp;isindot;', [8950]='&amp;notinvc;', [8951]='&amp;notinvb;', [8953]='&amp;isinE;', [8954]='&amp;nisd;', [8955]='&amp;xnis;', [8956]='&amp;nis;', [8957]='&amp;notnivc;', [8958]='&amp;notnivb;', [8965]='&amp;barwed;, &amp;barwedge;', [8966]='&amp;Barwed;, &amp;doublebarwedge;', [8968]='&amp;lceil;, &amp;LeftCeiling;', [8969]='&amp;rceil;, &amp;RightCeiling;', [8970]='&amp;LeftFloor;, &amp;lfloor;', [8971]='&amp;rfloor;, &amp;RightFloor;', [8972]='&amp;drcrop;', [8973]='&amp;dlcrop;', [8974]='&amp;urcrop;', [8975]='&amp;ulcrop;', [8976]='&amp;bnot;', [8978]='&amp;profline;', [8979]='&amp;profsurf;', [8981]='&amp;telrec;', [8982]='&amp;target;', [8988]='&amp;ulcorn;, &amp;ulcorner;', [8989]='&amp;urcorn;, &amp;urcorner;', [8990]='&amp;dlcorn;, &amp;llcorner;', [8991]='&amp;drcorn;, &amp;lrcorner;', [8994]='&amp;frown;, &amp;sfrown;', [8995]='&amp;smile;, &amp;ssmile;', [9005]='&amp;cylcty;', [9006]='&amp;profalar;', [9014]='&amp;topbot;', [9021]='&amp;ovbar;', [9023]='&amp;solbar;', [9084]='&amp;angzarr;', [9136]='&amp;lmoust;, &amp;lmoustache;', [9137]='&amp;rmoust;, &amp;rmoustache;', [9140]='&amp;OverBracket;, &amp;tbrk;', [9141]='&amp;bbrk;, &amp;UnderBracket;', [9142]='&amp;bbrktbrk;', [9180]='&amp;OverParenthesis;', [9181]='&amp;UnderParenthesis;', [9182]='&amp;OverBrace;', [9183]='&amp;UnderBrace;', [9186]='&amp;trpezium;', [9191]='&amp;elinters;', [9251]='&amp;blank;', [9416]='&amp;circledS;, &amp;oS;', [9472]='&amp;boxh;, &amp;HorizontalLine;', [9474]='&amp;boxv;', [9484]='&amp;boxdr;', [9488]='&amp;boxdl;', [9492]='&amp;boxur;', [9496]='&amp;boxul;', [9500]='&amp;boxvr;', [9508]='&amp;boxvl;', [9516]='&amp;boxhd;', [9524]='&amp;boxhu;', [9532]='&amp;boxvh;', [9552]='&amp;boxH;', [9553]='&amp;boxV;', [9554]='&amp;boxdR;', [9555]='&amp;boxDr;', [9556]='&amp;boxDR;', [9557]='&amp;boxdL;', [9558]='&amp;boxDl;', [9559]='&amp;boxDL;', [9560]='&amp;boxuR;', [9561]='&amp;boxUr;', [9562]='&amp;boxUR;', [9563]='&amp;boxuL;', [9564]='&amp;boxUl;', [9565]='&amp;boxUL;', [9566]='&amp;boxvR;', [9567]='&amp;boxVr;', [9568]='&amp;boxVR;', [9569]='&amp;boxvL;', [9570]='&amp;boxVl;', [9571]='&amp;boxVL;', [9572]='&amp;boxHd;', [9573]='&amp;boxhD;', [9574]='&amp;boxHD;', [9575]='&amp;boxHu;', [9576]='&amp;boxhU;', [9577]='&amp;boxHU;', [9578]='&amp;boxvH;', [9579]='&amp;boxVh;', [9580]='&amp;boxVH;', [9600]='&amp;uhblk;', [9604]='&amp;lhblk;', [9608]='&amp;block;', [9617]='&amp;blk14;', [9618]='&amp;blk12;', [9619]='&amp;blk34;', [9633]='&amp;squ;, &amp;Square;, &amp;square;', [9642]='&amp;blacksquare;, &amp;FilledVerySmallSquare;, &amp;squarf;, &amp;squf;', [9643]='&amp;EmptyVerySmallSquare;', [9645]='&amp;rect;', [9646]='&amp;marker;', [9649]='&amp;fltns;', [9651]='&amp;bigtriangleup;, &amp;xutri;', [9652]='&amp;blacktriangle;, &amp;utrif;', [9653]='&amp;triangle;, &amp;utri;', [9656]='&amp;blacktriangleright;, &amp;rtrif;', [9657]='&amp;rtri;, &amp;triangleright;', [9661]='&amp;bigtriangledown;, &amp;xdtri;', [9662]='&amp;blacktriangledown;, &amp;dtrif;', [9663]='&amp;dtri;, &amp;triangledown;', [9666]='&amp;blacktriangleleft;, &amp;ltrif;', [9667]='&amp;ltri;, &amp;triangleleft;', [9674]='&amp;loz;, &amp;lozenge;', [9675]='&amp;cir;', [9708]='&amp;tridot;', [9711]='&amp;bigcirc;, &amp;xcirc;', [9720]='&amp;ultri;', [9721]='&amp;urtri;', [9722]='&amp;lltri;', [9723]='&amp;EmptySmallSquare;', [9724]='&amp;FilledSmallSquare;', [9733]='&amp;bigstar;, &amp;starf;', [9734]='&amp;star;', [9742]='&amp;phone;', [9792]='&amp;female;', [9794]='&amp;male;', [9824]='&amp;spades;, &amp;spadesuit;', [9827]='&amp;clubs;, &amp;clubsuit;', [9829]='&amp;hearts;, &amp;heartsuit;', [9830]='&amp;diamondsuit;, &amp;diams;', [9834]='&amp;sung;', [9837]='&amp;flat;', [9838]='&amp;natur;, &amp;natural;', [9839]='&amp;sharp;', [10003]='&amp;check;, &amp;checkmark;', [10007]='&amp;cross;', [10016]='&amp;malt;, &amp;maltese;', [10038]='&amp;sext;', [10072]='&amp;VerticalSeparator;', [10098]='&amp;lbbrk;', [10099]='&amp;rbbrk;', [10184]='&amp;bsolhsub;', [10185]='&amp;suphsol;', [10214]='&amp;LeftDoubleBracket;, &amp;lobrk;', [10215]='&amp;RightDoubleBracket;, &amp;robrk;', [10216]='&amp;lang;, &amp;langle;, &amp;LeftAngleBracket;', [10217]='&amp;rang;, &amp;rangle;, &amp;RightAngleBracket;', [10218]='&amp;Lang;', [10219]='&amp;Rang;', [10220]='&amp;loang;', [10221]='&amp;roang;', [10229]='&amp;LongLeftArrow;, &amp;longleftarrow;, &amp;xlarr;', [10230]='&amp;LongRightArrow;, &amp;longrightarrow;, &amp;xrarr;', [10231]='&amp;LongLeftRightArrow;, &amp;longleftrightarrow;, &amp;xharr;', [10232]='&amp;DoubleLongLeftArrow;, &amp;Longleftarrow;, &amp;xlArr;', [10233]='&amp;DoubleLongRightArrow;, &amp;Longrightarrow;, &amp;xrArr;', [10234]='&amp;DoubleLongLeftRightArrow;, &amp;Longleftrightarrow;, &amp;xhArr;', [10236]='&amp;longmapsto;, &amp;xmap;', [10239]='&amp;dzigrarr;', [10498]='&amp;nvlArr;', [10499]='&amp;nvrArr;', [10500]='&amp;nvHarr;', [10501]='&amp;Map;', [10508]='&amp;lbarr;', [10509]='&amp;bkarow;, &amp;rbarr;', [10510]='&amp;lBarr;', [10511]='&amp;dbkarow;, &amp;rBarr;', [10512]='&amp;drbkarow;, &amp;RBarr;', [10513]='&amp;DDotrahd;', [10514]='&amp;UpArrowBar;', [10515]='&amp;DownArrowBar;', [10518]='&amp;Rarrtl;', [10521]='&amp;latail;', [10522]='&amp;ratail;', [10523]='&amp;lAtail;', [10524]='&amp;rAtail;', [10525]='&amp;larrfs;', [10526]='&amp;rarrfs;', [10527]='&amp;larrbfs;', [10528]='&amp;rarrbfs;', [10531]='&amp;nwarhk;', [10532]='&amp;nearhk;', [10533]='&amp;hksearow;, &amp;searhk;', [10534]='&amp;hkswarow;, &amp;swarhk;', [10535]='&amp;nwnear;', [10536]='&amp;nesear;, &amp;toea;', [10537]='&amp;seswar;, &amp;tosa;', [10538]='&amp;swnwar;', [10547]='&amp;rarrc;', [10549]='&amp;cudarrr;', [10550]='&amp;ldca;', [10551]='&amp;rdca;', [10552]='&amp;cudarrl;', [10553]='&amp;larrpl;', [10556]='&amp;curarrm;', [10557]='&amp;cularrp;', [10565]='&amp;rarrpl;', [10568]='&amp;harrcir;', [10569]='&amp;Uarrocir;', [10570]='&amp;lurdshar;', [10571]='&amp;ldrushar;', [10574]='&amp;LeftRightVector;', [10575]='&amp;RightUpDownVector;', [10576]='&amp;DownLeftRightVector;', [10577]='&amp;LeftUpDownVector;', [10578]='&amp;LeftVectorBar;', [10579]='&amp;RightVectorBar;', [10580]='&amp;RightUpVectorBar;', [10581]='&amp;RightDownVectorBar;', [10582]='&amp;DownLeftVectorBar;', [10583]='&amp;DownRightVectorBar;', [10584]='&amp;LeftUpVectorBar;', [10585]='&amp;LeftDownVectorBar;', [10586]='&amp;LeftTeeVector;', [10587]='&amp;RightTeeVector;', [10588]='&amp;RightUpTeeVector;', [10589]='&amp;RightDownTeeVector;', [10590]='&amp;DownLeftTeeVector;', [10591]='&amp;DownRightTeeVector;', [10592]='&amp;LeftUpTeeVector;', [10593]='&amp;LeftDownTeeVector;', [10594]='&amp;lHar;', [10595]='&amp;uHar;', [10596]='&amp;rHar;', [10597]='&amp;dHar;', [10598]='&amp;luruhar;', [10599]='&amp;ldrdhar;', [10600]='&amp;ruluhar;', [10601]='&amp;rdldhar;', [10602]='&amp;lharul;', [10603]='&amp;llhard;', [10604]='&amp;rharul;', [10605]='&amp;lrhard;', [10606]='&amp;udhar;, &amp;UpEquilibrium;', [10607]='&amp;duhar;, &amp;ReverseUpEquilibrium;', [10608]='&amp;RoundImplies;', [10609]='&amp;erarr;', [10610]='&amp;simrarr;', [10611]='&amp;larrsim;', [10612]='&amp;rarrsim;', [10613]='&amp;rarrap;', [10614]='&amp;ltlarr;', [10616]='&amp;gtrarr;', [10617]='&amp;subrarr;', [10619]='&amp;suplarr;', [10620]='&amp;lfisht;', [10621]='&amp;rfisht;', [10622]='&amp;ufisht;', [10623]='&amp;dfisht;', [10629]='&amp;lopar;', [10630]='&amp;ropar;', [10635]='&amp;lbrke;', [10636]='&amp;rbrke;', [10637]='&amp;lbrkslu;', [10638]='&amp;rbrksld;', [10639]='&amp;lbrksld;', [10640]='&amp;rbrkslu;', [10641]='&amp;langd;', [10642]='&amp;rangd;', [10643]='&amp;lparlt;', [10644]='&amp;rpargt;', [10645]='&amp;gtlPar;', [10646]='&amp;ltrPar;', [10650]='&amp;vzigzag;', [10652]='&amp;vangrt;', [10653]='&amp;angrtvbd;', [10660]='&amp;ange;', [10661]='&amp;range;', [10662]='&amp;dwangle;', [10663]='&amp;uwangle;', [10664]='&amp;angmsdaa;', [10665]='&amp;angmsdab;', [10666]='&amp;angmsdac;', [10667]='&amp;angmsdad;', [10668]='&amp;angmsdae;', [10669]='&amp;angmsdaf;', [10670]='&amp;angmsdag;', [10671]='&amp;angmsdah;', [10672]='&amp;bemptyv;', [10673]='&amp;demptyv;', [10674]='&amp;cemptyv;', [10675]='&amp;raemptyv;', [10676]='&amp;laemptyv;', [10677]='&amp;ohbar;', [10678]='&amp;omid;', [10679]='&amp;opar;', [10681]='&amp;operp;', [10683]='&amp;olcross;', [10684]='&amp;odsold;', [10686]='&amp;olcir;', [10687]='&amp;ofcir;', [10688]='&amp;olt;', [10689]='&amp;ogt;', [10690]='&amp;cirscir;', [10691]='&amp;cirE;', [10692]='&amp;solb;', [10693]='&amp;bsolb;', [10697]='&amp;boxbox;', [10701]='&amp;trisb;', [10702]='&amp;rtriltri;', [10703]='&amp;LeftTriangleBar;', [10704]='&amp;RightTriangleBar;', [10716]='&amp;iinfin;', [10717]='&amp;infintie;', [10718]='&amp;nvinfin;', [10723]='&amp;eparsl;', [10724]='&amp;smeparsl;', [10725]='&amp;eqvparsl;', [10731]='&amp;blacklozenge;, &amp;lozf;', [10740]='&amp;RuleDelayed;', [10742]='&amp;dsol;', [10752]='&amp;bigodot;, &amp;xodot;', [10753]='&amp;bigoplus;, &amp;xoplus;', [10754]='&amp;bigotimes;, &amp;xotime;', [10756]='&amp;biguplus;, &amp;xuplus;', [10758]='&amp;bigsqcup;, &amp;xsqcup;', [10764]='&amp;iiiint;, &amp;qint;', [10765]='&amp;fpartint;', [10768]='&amp;cirfnint;', [10769]='&amp;awint;', [10770]='&amp;rppolint;', [10771]='&amp;scpolint;', [10772]='&amp;npolint;', [10773]='&amp;pointint;', [10774]='&amp;quatint;', [10775]='&amp;intlarhk;', [10786]='&amp;pluscir;', [10787]='&amp;plusacir;', [10788]='&amp;simplus;', [10789]='&amp;plusdu;', [10790]='&amp;plussim;', [10791]='&amp;plustwo;', [10793]='&amp;mcomma;', [10794]='&amp;minusdu;', [10797]='&amp;loplus;', [10798]='&amp;roplus;', [10799]='&amp;Cross;', [10800]='&amp;timesd;', [10801]='&amp;timesbar;', [10803]='&amp;smashp;', [10804]='&amp;lotimes;', [10805]='&amp;rotimes;', [10806]='&amp;otimesas;', [10807]='&amp;Otimes;', [10808]='&amp;odiv;', [10809]='&amp;triplus;', [10810]='&amp;triminus;', [10811]='&amp;tritime;', [10812]='&amp;intprod;, &amp;iprod;', [10815]='&amp;amalg;', [10816]='&amp;capdot;', [10818]='&amp;ncup;', [10819]='&amp;ncap;', [10820]='&amp;capand;', [10821]='&amp;cupor;', [10822]='&amp;cupcap;', [10823]='&amp;capcup;', [10824]='&amp;cupbrcap;', [10825]='&amp;capbrcup;', [10826]='&amp;cupcup;', [10827]='&amp;capcap;', [10828]='&amp;ccups;', [10829]='&amp;ccaps;', [10832]='&amp;ccupssm;', [10835]='&amp;And;', [10836]='&amp;Or;', [10837]='&amp;andand;', [10838]='&amp;oror;', [10839]='&amp;orslope;', [10840]='&amp;andslope;', [10842]='&amp;andv;', [10843]='&amp;orv;', [10844]='&amp;andd;', [10845]='&amp;ord;', [10847]='&amp;wedbar;', [10854]='&amp;sdote;', [10858]='&amp;simdot;', [10861]='&amp;congdot;', [10862]='&amp;easter;', [10863]='&amp;apacir;', [10864]='&amp;apE;', [10865]='&amp;eplus;', [10866]='&amp;pluse;', [10867]='&amp;Esim;', [10868]='&amp;Colone;', [10869]='&amp;Equal;', [10871]='&amp;ddotseq;, &amp;eDDot;', [10872]='&amp;equivDD;', [10873]='&amp;ltcir;', [10874]='&amp;gtcir;', [10875]='&amp;ltquest;', [10876]='&amp;gtquest;', [10877]='&amp;leqslant;, &amp;les;, &amp;LessSlantEqual;', [10878]='&amp;geqslant;, &amp;ges;, &amp;GreaterSlantEqual;', [10879]='&amp;lesdot;', [10880]='&amp;gesdot;', [10881]='&amp;lesdoto;', [10882]='&amp;gesdoto;', [10883]='&amp;lesdotor;', [10884]='&amp;gesdotol;', [10885]='&amp;lap;, &amp;lessapprox;', [10886]='&amp;gap;, &amp;gtrapprox;', [10887]='&amp;lne;, &amp;lneq;', [10888]='&amp;gne;, &amp;gneq;', [10889]='&amp;lnap;, &amp;lnapprox;', [10890]='&amp;gnap;, &amp;gnapprox;', [10891]='&amp;lEg;, &amp;lesseqqgtr;', [10892]='&amp;gEl;, &amp;gtreqqless;', [10893]='&amp;lsime;', [10894]='&amp;gsime;', [10895]='&amp;lsimg;', [10896]='&amp;gsiml;', [10897]='&amp;lgE;', [10898]='&amp;glE;', [10899]='&amp;lesges;', [10900]='&amp;gesles;', [10901]='&amp;els;, &amp;eqslantless;', [10902]='&amp;egs;, &amp;eqslantgtr;', [10903]='&amp;elsdot;', [10904]='&amp;egsdot;', [10905]='&amp;el;', [10906]='&amp;eg;', [10909]='&amp;siml;', [10910]='&amp;simg;', [10911]='&amp;simlE;', [10912]='&amp;simgE;', [10913]='&amp;LessLess;', [10914]='&amp;GreaterGreater;', [10916]='&amp;glj;', [10917]='&amp;gla;', [10918]='&amp;ltcc;', [10919]='&amp;gtcc;', [10920]='&amp;lescc;', [10921]='&amp;gescc;', [10922]='&amp;smt;', [10923]='&amp;lat;', [10924]='&amp;smte;', [10925]='&amp;late;', [10926]='&amp;bumpE;', [10927]='&amp;pre;, &amp;PrecedesEqual;, &amp;preceq;', [10928]='&amp;sce;, &amp;SucceedsEqual;, &amp;succeq;', [10931]='&amp;prE;', [10932]='&amp;scE;', [10933]='&amp;precneqq;, &amp;prnE;', [10934]='&amp;scnE;, &amp;succneqq;', [10935]='&amp;prap;, &amp;precapprox;', [10936]='&amp;scap;, &amp;succapprox;', [10937]='&amp;precnapprox;, &amp;prnap;', [10938]='&amp;scnap;, &amp;succnapprox;', [10939]='&amp;Pr;', [10940]='&amp;Sc;', [10941]='&amp;subdot;', [10942]='&amp;supdot;', [10943]='&amp;subplus;', [10944]='&amp;supplus;', [10945]='&amp;submult;', [10946]='&amp;supmult;', [10947]='&amp;subedot;', [10948]='&amp;supedot;', [10949]='&amp;subE;, &amp;subseteqq;', [10950]='&amp;supE;, &amp;supseteqq;', [10951]='&amp;subsim;', [10952]='&amp;supsim;', [10955]='&amp;subnE;, &amp;subsetneqq;', [10956]='&amp;supnE;, &amp;supsetneqq;', [10959]='&amp;csub;', [10960]='&amp;csup;', [10961]='&amp;csube;', [10962]='&amp;csupe;', [10963]='&amp;subsup;', [10964]='&amp;supsub;', [10965]='&amp;subsub;', [10966]='&amp;supsup;', [10967]='&amp;suphsub;', [10968]='&amp;supdsub;', [10969]='&amp;forkv;', [10970]='&amp;topfork;', [10971]='&amp;mlcp;', [10980]='&amp;Dashv;, &amp;DoubleLeftTee;', [10982]='&amp;Vdashl;', [10983]='&amp;Barv;', [10984]='&amp;vBar;', [10985]='&amp;vBarv;', [10987]='&amp;Vbar;', [10988]='&amp;Not;', [10989]='&amp;bNot;', [10990]='&amp;rnmid;', [10991]='&amp;cirmid;', [10992]='&amp;midcir;', [10993]='&amp;topcir;', [10994]='&amp;nhpar;', [10995]='&amp;parsim;', [11005]='&amp;parsl;', [64256]='&amp;fflig;', [64257]='&amp;filig;', [64258]='&amp;fllig;', [64259]='&amp;ffilig;', [64260]='&amp;ffllig;', [119964]='&amp;Ascr;', [119966]='&amp;Cscr;', [119967]='&amp;Dscr;', [119970]='&amp;Gscr;', [119973]='&amp;Jscr;', [119974]='&amp;Kscr;', [119977]='&amp;Nscr;', [119978]='&amp;Oscr;', [119979]='&amp;Pscr;', [119980]='&amp;Qscr;', [119982]='&amp;Sscr;', [119983]='&amp;Tscr;', [119984]='&amp;Uscr;', [119985]='&amp;Vscr;', [119986]='&amp;Wscr;', [119987]='&amp;Xscr;', [119988]='&amp;Yscr;', [119989]='&amp;Zscr;', [119990]='&amp;ascr;', [119991]='&amp;bscr;', [119992]='&amp;cscr;', [119993]='&amp;dscr;', [119995]='&amp;fscr;', [119997]='&amp;hscr;', [119998]='&amp;iscr;', [119999]='&amp;jscr;', [120000]='&amp;kscr;', [120001]='&amp;lscr;', [120002]='&amp;mscr;', [120003]='&amp;nscr;', [120005]='&amp;pscr;', [120006]='&amp;qscr;', [120007]='&amp;rscr;', [120008]='&amp;sscr;', [120009]='&amp;tscr;', [120010]='&amp;uscr;', [120011]='&amp;vscr;', [120012]='&amp;wscr;', [120013]='&amp;xscr;', [120014]='&amp;yscr;', [120015]='&amp;zscr;', [120068]='&amp;Afr;', [120069]='&amp;Bfr;', [120071]='&amp;Dfr;', [120072]='&amp;Efr;', [120073]='&amp;Ffr;', [120074]='&amp;Gfr;', [120077]='&amp;Jfr;', [120078]='&amp;Kfr;', [120079]='&amp;Lfr;', [120080]='&amp;Mfr;', [120081]='&amp;Nfr;', [120082]='&amp;Ofr;', [120083]='&amp;Pfr;', [120084]='&amp;Qfr;', [120086]='&amp;Sfr;', [120087]='&amp;Tfr;', [120088]='&amp;Ufr;', [120089]='&amp;Vfr;', [120090]='&amp;Wfr;', [120091]='&amp;Xfr;', [120092]='&amp;Yfr;', [120094]='&amp;afr;', [120095]='&amp;bfr;', [120096]='&amp;cfr;', [120097]='&amp;dfr;', [120098]='&amp;efr;', [120099]='&amp;ffr;', [120100]='&amp;gfr;', [120101]='&amp;hfr;', [120102]='&amp;ifr;', [120103]='&amp;jfr;', [120104]='&amp;kfr;', [120105]='&amp;lfr;', [120106]='&amp;mfr;', [120107]='&amp;nfr;', [120108]='&amp;ofr;', [120109]='&amp;pfr;', [120110]='&amp;qfr;', [120111]='&amp;rfr;', [120112]='&amp;sfr;', [120113]='&amp;tfr;', [120114]='&amp;ufr;', [120115]='&amp;vfr;', [120116]='&amp;wfr;', [120117]='&amp;xfr;', [120118]='&amp;yfr;', [120119]='&amp;zfr;', [120120]='&amp;Aopf;', [120121]='&amp;Bopf;', [120123]='&amp;Dopf;', [120124]='&amp;Eopf;', [120125]='&amp;Fopf;', [120126]='&amp;Gopf;', [120128]='&amp;Iopf;', [120129]='&amp;Jopf;', [120130]='&amp;Kopf;', [120131]='&amp;Lopf;', [120132]='&amp;Mopf;', [120134]='&amp;Oopf;', [120138]='&amp;Sopf;', [120139]='&amp;Topf;', [120140]='&amp;Uopf;', [120141]='&amp;Vopf;', [120142]='&amp;Wopf;', [120143]='&amp;Xopf;', [120144]='&amp;Yopf;', [120146]='&amp;aopf;', [120147]='&amp;bopf;', [120148]='&amp;copf;', [120149]='&amp;dopf;', [120150]='&amp;eopf;', [120151]='&amp;fopf;', [120152]='&amp;gopf;', [120153]='&amp;hopf;', [120154]='&amp;iopf;', [120155]='&amp;jopf;', [120156]='&amp;kopf;', [120157]='&amp;lopf;', [120158]='&amp;mopf;', [120159]='&amp;nopf;', [120160]='&amp;oopf;', [120161]='&amp;popf;', [120162]='&amp;qopf;', [120163]='&amp;ropf;', [120164]='&amp;sopf;', [120165]='&amp;topf;', [120166]='&amp;uopf;', [120167]='&amp;vopf;', [120168]='&amp;wopf;', [120169]='&amp;xopf;', [120170]='&amp;yopf;', [120171]='&amp;zopf;'} o229krhmwd41nhyxsbzj04tnlqlv02n 0 338788 2214958 2026-07-07T05:29:23Z GinawaSaHapon 102500 Inilipat ni GinawaSaHapon ang pahinang [[Mga Relihiyong Abraamiko]] sa [[Mga relihiyong Abrahamiko]] 2214958 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Mga relihiyong Abrahamiko]] 65dsng4r146fvr6rvm2t035srnrsb00 10 338789 2214959 2026-07-07T05:29:45Z GinawaSaHapon 102500 Bagong pahina: {{Navbox | name = Belief systems | title = [[Paniniwala|Sistema ng paniniwala]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | list1 = * [[Mga relihiyong Abrahamiko|Abrahamismo]] * [[Akosmismo]] * [[Agnostisismo]] * [[Animismo]] * [[Antirelihiyon]] * [[Ateismo]] * [[Deismo]] * [[Dharma|Darmismo]] * [[Kosmolohiyang dualista|Dualismo]] * [[Kanluraning esoterismo|Esoterismo]] * [[Teolohiyang pemenista]] * [[Gnostisismo]] * [[Henoteismo]] * [[Imanensiya]] * Monismo... 2214959 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Belief systems | title = [[Paniniwala|Sistema ng paniniwala]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | list1 = * [[Mga relihiyong Abrahamiko|Abrahamismo]] * [[Akosmismo]] * [[Agnostisismo]] * [[Animismo]] * [[Antirelihiyon]] * [[Ateismo]] * [[Deismo]] * [[Dharma|Darmismo]] * [[Kosmolohiyang dualista|Dualismo]] * [[Kanluraning esoterismo|Esoterismo]] * [[Teolohiyang pemenista]] * [[Gnostisismo]] * [[Henoteismo]] * [[Imanensiya]] * [[Monismo]] * [[Monolatriya]] * [[Monoteismo]] * [[Mistisismo]] * [[Neoplatonismo]] * [[New Age]] * [[New Thought]] * [[Nondualismo]] * [[Pandeismo]] * [[Panteismo]] * [[Panenteismo]] * [[Politeismo]] * [[Teolohiya ng proseso]] * [[Naturalismong relihiyoso]] * [[Shamanismo]] * [[Śramaṇa]] * [[Mga relihiyon ng Silangang Asya|Taoista]] * [[Teismo]] * [[Transendensiya (relihiyon)|Transendensiya]] }}<noinclude> {{Navbox documentation}} </noinclude> r8ogirjtko11r5k7wt5o2o40inhsp0z 1 338790 2214968 2026-07-07T05:51:36Z LknFenix 125962 + isinalinwikang pahina 2214968 wikitext text/x-wiki {{Isinalinwikang pahina|en|Theobroma cacao}} lz6vnfo7dophyzhr0yt773vcb5e84gc 10 338791 2214971 2026-07-07T06:09:34Z GinawaSaHapon 102500 Bagong pahina: {{Navbox | name = Epistemology | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Epistemolohiya]] | bodyclass = hlist | group1 = Mga epistemologo | list1 = * [[William Alston]] * [[Tomas ng Aquino]] * [[Aristoteles]] * [[Robert Audi]] * [[Agustin ng Hipona]] * [[A. J. Ayer]] * [[George Berkeley]] * [[Berlin Circle]] * [[Laurence BonJour]] * [[Gilles Deleuze]] * [[Keith DeRose]] * [[René Descartes]] * [[John Dewey]] * [[Fred Dretske]] * Edmund Gettier... 2214971 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Epistemology | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Epistemolohiya]] | bodyclass = hlist | group1 = Mga epistemologo | list1 = * [[William Alston]] * [[Tomas ng Aquino]] * [[Aristoteles]] * [[Robert Audi]] * [[Agustin ng Hipona]] * [[A. J. Ayer]] * [[George Berkeley]] * [[Berlin Circle]] * [[Laurence BonJour]] * [[Gilles Deleuze]] * [[Keith DeRose]] * [[René Descartes]] * [[John Dewey]] * [[Fred Dretske]] * [[Edmund Gettier]] * [[Alvin Goldman]] * [[Nelson Goodman]] * [[Paul Grice]] * [[Anil Gupta]] * [[Susan Haack]] * [[David Hume]] * [[Immanuel Kant]] * [[Søren Kierkegaard]] * [[Peter D. Klein]] * [[Saul Kripke]] * [[Hilary Kornblith]] * [[David Lewis]] * [[John Locke]] * [[G. E. Moore]] * [[John McDowell]] * [[Robert Nozick]] * [[Alvin Plantinga]] * [[Platon]] * [[Duncan Pritchard]] * [[James Pryor]] * [[Hilary Putnam]] * [[Willard Van Orman Quine|W. V. O. Quine]] * [[Thomas Reid]] * [[Bertrand Russell]] * [[Gilbert Ryle]] * [[Wilfrid Sellars]] * [[Susanna Siegel]] * [[Ernest Sosa]] * [[P. F. Strawson]] * [[Baruch Spinoza]] * [[Timothy Williamson]] * [[Ludwig Wittgenstein]] * [[Nicholas Wolterstorff]] * [[Vienna Circle]] * ''[[Talaan ng mga epistemologo|atbp...]]'' | group2 = Mga teorya | list2 = * [[Koherentismo]] * [[Epistemolohiyang konstruktibista|Konstruksiyonismo]] * [[Kontekstuwalismo]] * [[Empirismo]] * [[Epistemolohiyang ebolusyonaryo]] * [[Pabilismo]] * [[Epistemolohiyang pemenista]] * [[Pideismo]] * [[Pundasyonalismo]] * [[Hontolohiya]] * [[Holismong semantiko|Holismo]] * [[Impinitismo]] * [[Inatismo]] * [[Realismong inosente]] * [[Epistemolohiyang naturalisado]] * [[Penomenalismo]] * [[Positibismo]] * [[Rasyonalismo]] * [[Reduksiyonismo]] * [[Reliabilismo]] * [[Realismong direkta at di-direkta|Realismong representasyonal]] * [[Skeptisismong pampilosopiya|Skeptisismo]] * [[Idealismong transendental]] | group3 = Mga konsepto | list3 = * [[A priori at a posteriori|Kaalamang ''a priori'' at ''a posteriori'']] * [[Pagsusuring pampilosopiya|Pagsusuri]] * [[Pagkakaibang analitiko-sintetiko]] * [[Paniniwala]] * [[Kasiguraduhan]] * [[Sentido komun]] * [[Kaalamang deskriptibo]] * [[Kaisipang gumagalugad]] * [[Epistemikong kawalang-katarungan]] * [[Epistemikong birtud]] * [[Problemang Gettier]] * [[Pangangatuwirang induktibo|Induksiyon]] * [[Internalismo at eksternalismo]] * [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)|Pangangatuwiran]] * [[Kaalaman]] * [[Epistemikong pribilehiyo]] * [[Problema ng induksiyon]] * [[Problema ng ibang isip]] * [[Persepsiyon]] * [[Kaalamang pamproseso]] * [[Proposisyon]] * [[Walang katapusang pag-urong]] * [[Pagkasimple]] * [[Katotohanan]] * [[Kawalang-kasiguraduhan]] * [[Pananaw sa mundo]] | group4 = Kaugnay | list4 = * [[Pananampalataya at rasyonalismo]] * [[Pormal na epistemolohiya]] * [[Metaepistemolohiya]] * [[Pilosopiya ng persepsiyon]] * [[Pilosopiya ng agham]] * [[Epistemolohiyang panlipunan]] * [[Epistemolohiyang pambirtud]] | below = * {{icon|category}} [[:Kategorya:Epistemolohiya|Kategorya]] }}<noinclude> {{Navbox documentation}} </noinclude> tu19755ggizree3a70qvp4vimtactob 0 338792 2214983 2026-07-07T07:33:24Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Infobox hurricane | Name = Super Bagyong Bavi | Basin = WPac | Formed = Hunyo 30 | Dissipated = kasalukuyan | image = BAVI H9RGB 2026-07-04 0320z cropped.png | 10-min winds = 100 | 1-min winds = 140 | Pressure = 925 | Season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026]] }} Ang '''Super Bagyong Inday''' (Pagtatalagang Pandaigdig: '''Super Bagyong Bavi''') ang kasalukuyang bagyo at ika-9 bagyong papasok at ang ikalawang bagyong pumasok sa buwan ng Hulyo 2026 sa Pilipinas. ==Mi... 2214983 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane | Name = Super Bagyong Bavi | Basin = WPac | Formed = Hunyo 30 | Dissipated = kasalukuyan | image = BAVI H9RGB 2026-07-04 0320z cropped.png | 10-min winds = 100 | 1-min winds = 140 | Pressure = 925 | Season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026]] }} Ang '''Super Bagyong Inday''' (Pagtatalagang Pandaigdig: '''Super Bagyong Bavi''') ang kasalukuyang bagyo at ika-9 bagyong papasok at ang ikalawang bagyong pumasok sa buwan ng Hulyo 2026 sa Pilipinas. ==Mityorolohikal== [[Talaksan:Bavi 2026 path.png|thumb|Ang galaw ng Super Bagyong Inday.]] Nasa antas nang hanggang Kategorya 4 ang Bagyong Uwan o Fung-wong na unang tumama sa bayan ng [[Dinalungan, Aurora]], pasadong 8pm ng gabi sa [[Pilipinas]]. Ang laki ng bagyong Inday ay ''approx.'' 1,800 kilometero o higit pa dahil sa laki at sakop ang buong Pilipinas sa lapad sa Karagatang Pasipiko. ==Banta== Itataas ang Signal 1, 2 o hanggang 3 ang Dulong [[Hilagang Luzon]] kabilang ang lalawigan ng mga [[Batanes]] at [[Cagayan]]. ==Pinsala== Unang tumama sa bagyo sa mga isla ng Marianas kabilang ang ''Rota'' kung saan dumaan ang "eye wall" nito., Na nagdulot ng malawakang pinsala, mga kabahayan at ilang establisyemento. {{S-start}} {{Succession box|before=Henry|title=Kapalitan|years=Inday|after=Josie}} {{S-end}} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:2026 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Super Bagyo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas ng 2026]] bc4nm9mnfnqegx81px7qwnnbcjdxi5j 2214985 2214983 2026-07-07T07:35:30Z Ivan P. Clarin 84769 2214985 wikitext text/x-wiki {{Current|[[Bagyo]]|date=Hulyo 2026}} {{Infobox hurricane | Name = Super Bagyong Bavi | Basin = WPac | Formed = Hunyo 30 | Dissipated = kasalukuyan | image = BAVI H9RGB 2026-07-04 0320z cropped.png | 10-min winds = 100 | 1-min winds = 140 | Pressure = 925 | Season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026]] }} Ang '''Super Bagyong Inday''' (Pagtatalagang Pandaigdig: '''Super Bagyong Bavi''') ang kasalukuyang bagyo at ika-9 bagyong papasok at ang ikalawang bagyong pumasok sa buwan ng Hulyo 2026 sa Pilipinas. ==Mityorolohikal== [[Talaksan:Bavi 2026 path.png|thumb|Ang galaw ng Super Bagyong Inday.]] Nasa antas nang hanggang Kategorya 4 ang Bagyong Uwan o Fung-wong na unang tumama sa bayan ng [[Dinalungan, Aurora]], pasadong 8pm ng gabi sa [[Pilipinas]]. Ang laki ng bagyong Inday ay ''approx.'' 1,800 kilometero o higit pa dahil sa laki at sakop ang buong Pilipinas sa lapad sa Karagatang Pasipiko. ==Banta== Itataas ang Signal 1, 2 o hanggang 3 ang Dulong [[Hilagang Luzon]] kabilang ang lalawigan ng mga [[Batanes]] at [[Cagayan]]. ==Pinsala== Unang tumama sa bagyo sa mga isla ng Marianas kabilang ang ''Rota'' kung saan dumaan ang "eye wall" nito., Na nagdulot ng malawakang pinsala, mga kabahayan at ilang establisyemento. {{S-start}} {{Succession box|before=Henry|title=Kapalitan|years=Inday|after=Josie}} {{S-end}} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:2026 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Super Bagyo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas ng 2026]] lae7y7bbk3j4o0s7hdgcl83tsz6hn62 2214986 2214985 2026-07-07T07:36:37Z Ivan P. Clarin 84769 2214986 wikitext text/x-wiki {{Current|[[Bagyo]]|date=Hulyo 2026}} {{Infobox hurricane | Name = Super Bagyong Bavi | Basin = WPac | Formed = Hunyo 30 | Dissipated = kasalukuyan | image = Bavi 2026-07-05 2220Z.jpg | 10-min winds = 100 | 1-min winds = 140 | Pressure = 925 | Season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026]] }} Ang '''Super Bagyong Inday''' (Pagtatalagang Pandaigdig: '''Super Bagyong Bavi''') ang kasalukuyang bagyo at ika-9 bagyong papasok at ang ikalawang bagyong pumasok sa buwan ng Hulyo 2026 sa Pilipinas. ==Mityorolohikal== [[Talaksan:Bavi 2026 path.png|thumb|Ang galaw ng Super Bagyong Inday.]] Nasa antas nang hanggang Kategorya 4 ang Bagyong Uwan o Fung-wong na unang tumama sa bayan ng [[Dinalungan, Aurora]], pasadong 8pm ng gabi sa [[Pilipinas]]. Ang laki ng bagyong Inday ay ''approx.'' 1,800 kilometero o higit pa dahil sa laki at sakop ang buong Pilipinas sa lapad sa Karagatang Pasipiko. ==Banta== Itataas ang Signal 1, 2 o hanggang 3 ang Dulong [[Hilagang Luzon]] kabilang ang lalawigan ng mga [[Batanes]] at [[Cagayan]]. ==Pinsala== Unang tumama sa bagyo sa mga isla ng Marianas kabilang ang ''Rota'' kung saan dumaan ang "eye wall" nito., Na nagdulot ng malawakang pinsala, mga kabahayan at ilang establisyemento. {{S-start}} {{Succession box|before=Henry|title=Kapalitan|years=Inday|after=Josie}} {{S-end}} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:2026 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Super Bagyo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas ng 2026]] 1xrr2moe3dpr78en4qwuppl7m3girr5 2214987 2214986 2026-07-07T07:37:30Z Ivan P. Clarin 84769 /* Mityorolohikal */ 2214987 wikitext text/x-wiki {{Current|[[Bagyo]]|date=Hulyo 2026}} {{Infobox hurricane | Name = Super Bagyong Bavi | Basin = WPac | Formed = Hunyo 30 | Dissipated = kasalukuyan | image = Bavi 2026-07-05 2220Z.jpg | 10-min winds = 100 | 1-min winds = 140 | Pressure = 925 | Season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026]] }} Ang '''Super Bagyong Inday''' (Pagtatalagang Pandaigdig: '''Super Bagyong Bavi''') ang kasalukuyang bagyo at ika-9 bagyong papasok at ang ikalawang bagyong pumasok sa buwan ng Hulyo 2026 sa Pilipinas. ==Mityorolohikal== [[Talaksan:Bavi 2026 path.png|thumb|Ang galaw ng Super Bagyong Inday.]] Mag tataas mula sa Signals ang PAGASA habang papalapit ang bagyo. Ang laki ng bagyong Inday ay ''approx.'' 1,800 kilometero o higit pa dahil sa laki at sakop ang buong Pilipinas sa lapad sa Karagatang Pasipiko. ==Banta== Itataas ang Signal 1, 2 o hanggang 3 ang Dulong [[Hilagang Luzon]] kabilang ang lalawigan ng mga [[Batanes]] at [[Cagayan]]. ==Pinsala== Unang tumama sa bagyo sa mga isla ng Marianas kabilang ang ''Rota'' kung saan dumaan ang "eye wall" nito., Na nagdulot ng malawakang pinsala, mga kabahayan at ilang establisyemento. {{S-start}} {{Succession box|before=Henry|title=Kapalitan|years=Inday|after=Josie}} {{S-end}} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:2026 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Super Bagyo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas ng 2026]] cy7yyppcdekvtr1ptec1wo5gbumgqv8 2214988 2214987 2026-07-07T07:37:58Z Ivan P. Clarin 84769 /* Pinsala */ 2214988 wikitext text/x-wiki {{Current|[[Bagyo]]|date=Hulyo 2026}} {{Infobox hurricane | Name = Super Bagyong Bavi | Basin = WPac | Formed = Hunyo 30 | Dissipated = kasalukuyan | image = Bavi 2026-07-05 2220Z.jpg | 10-min winds = 100 | 1-min winds = 140 | Pressure = 925 | Season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026]] }} Ang '''Super Bagyong Inday''' (Pagtatalagang Pandaigdig: '''Super Bagyong Bavi''') ang kasalukuyang bagyo at ika-9 bagyong papasok at ang ikalawang bagyong pumasok sa buwan ng Hulyo 2026 sa Pilipinas. ==Mityorolohikal== [[Talaksan:Bavi 2026 path.png|thumb|Ang galaw ng Super Bagyong Inday.]] Mag tataas mula sa Signals ang PAGASA habang papalapit ang bagyo. Ang laki ng bagyong Inday ay ''approx.'' 1,800 kilometero o higit pa dahil sa laki at sakop ang buong Pilipinas sa lapad sa Karagatang Pasipiko. ==Banta== Itataas ang Signal 1, 2 o hanggang 3 ang Dulong [[Hilagang Luzon]] kabilang ang lalawigan ng mga [[Batanes]] at [[Cagayan]]. ==Pinsala== Unang tumama ang bagyo sa mga isla ng Marianas kabilang ang ''Rota'' kung saan dumaan ang "eye wall" nito., Na nagdulot ng malawakang pinsala, mga kabahayan at ilang establisyemento. {{S-start}} {{Succession box|before=Henry|title=Kapalitan|years=Inday|after=Josie}} {{S-end}} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:2026 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Super Bagyo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas ng 2026]] oqihrdv7eeny5m8b4he0m3fulp1q7mh 2214990 2214988 2026-07-07T07:46:41Z Ivan P. Clarin 84769 2214990 wikitext text/x-wiki {{For|[[Bagyo]]|Bagyong Inday (2022)}} {{Current|[[Bagyo]]|date=Hulyo 2026}} {{Infobox hurricane | Name = Super Bagyong Bavi | Basin = WPac | Formed = Hunyo 30 | Dissipated = kasalukuyan | image = Bavi 2026-07-05 2220Z.jpg | 10-min winds = 100 | 1-min winds = 140 | Pressure = 925 | Season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026]] }} Ang '''Super Bagyong Inday''' (Pagtatalagang Pandaigdig: '''Super Bagyong Bavi''') ang kasalukuyang bagyo at ika-9 bagyong papasok at ang ikalawang bagyong pumasok sa buwan ng Hulyo 2026 sa Pilipinas. ==Mityorolohikal== [[Talaksan:Bavi 2026 path.png|thumb|Ang galaw ng Super Bagyong Inday.]] Mag tataas mula sa Signals ang PAGASA habang papalapit ang bagyo. Ang laki ng bagyong Inday ay ''approx.'' 1,800 kilometero o higit pa dahil sa laki at sakop ang buong Pilipinas sa lapad sa Karagatang Pasipiko. ==Banta== Itataas ang Signal 1, 2 o hanggang 3 ang Dulong [[Hilagang Luzon]] kabilang ang lalawigan ng mga [[Batanes]] at [[Cagayan]]. ==Pinsala== Unang tumama ang bagyo sa mga isla ng Marianas kabilang ang ''Rota'' kung saan dumaan ang "eye wall" nito., Na nagdulot ng malawakang pinsala, mga kabahayan at ilang establisyemento. {{S-start}} {{Succession box|before=Henry|title=Kapalitan|years=Inday|after=Josie}} {{S-end}} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:2026 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Super Bagyo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas ng 2026]] ezuq0qfehkcvdnwvwmruxpzhvg639ez 0 338793 2214991 2026-07-07T08:02:38Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Infobox hurricane | Name = Bagyong Francisco (''Mekkhala'') | Basin = WPac | Formed = Hunyo 18 | Dissipated = Hunyo 28 | image = Mekkhala 2026-06-22 0500Z.jpg | 10-min winds = 100 | 1-min winds = 125 | Pressure =925 | fatalities = 10 | injured = 5 | missing = 1 | Hurricane season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026]] }} Ang '''Bagyong Francisco''' (Pagtatalagang Pandaigdig: '''Super Bagyong Mekkhala''') ang kasalukuyang bagyo at ika-7 bagyong pumasok at ang ikatlong b... 2214991 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane | Name = Bagyong Francisco (''Mekkhala'') | Basin = WPac | Formed = Hunyo 18 | Dissipated = Hunyo 28 | image = Mekkhala 2026-06-22 0500Z.jpg | 10-min winds = 100 | 1-min winds = 125 | Pressure =925 | fatalities = 10 | injured = 5 | missing = 1 | Hurricane season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026]] }} Ang '''Bagyong Francisco''' (Pagtatalagang Pandaigdig: '''Super Bagyong Mekkhala''') ang kasalukuyang bagyo at ika-7 bagyong pumasok at ang ikatlong bagyong pumasok sa buwan ng Hunyo 2026, Na nanalasa sa Dulong [[Hilagang Luzon]]. ==Mityorolohikal== [[Talaksan:Mekkhala 2026 path.png|thumb|Ang galaw ng Bagyong Francisco.]] ==Banta== ==Pinsala== {{S-start}} {{Succession box|before=Ester|title=Kapalitan|years=Francisco|after=Gardo}} {{S-end}} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:2026 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Super Bagyo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas ng 2026]] baz5z7kvji25lerhi3l3ec7gor9zjqj 1 338794 2215023 2026-07-07T10:04:30Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Isinalinwikang pahina|en|Firecrackers in the Philippines}} 2215023 wikitext text/x-wiki {{Isinalinwikang pahina|en|Firecrackers in the Philippines}} 5oue45d31hcvnxiv1kqxfjg7p9gy3dl 1 338795 2215025 2026-07-07T10:05:21Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Isinalinwikang pahina|en|Typhoon Bavi (2026)}} 2215025 wikitext text/x-wiki {{Isinalinwikang pahina|en|Typhoon Bavi (2026)}} auv3qh0lsa2onts5yt7a4p5hmalpiw3 1 338796 2215026 2026-07-07T10:06:13Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Isinalinwikang pahina|en|Typhoon Mekkhala (2026)}} 2215026 wikitext text/x-wiki {{Isinalinwikang pahina|en|Typhoon Mekkhala (2026)}} ot9ouzmaj1axypcoz1f2plz04twkp9u 0 338797 2215043 2026-07-07T11:19:13Z Lolbet101 163542 Bagong artikulo tungkol sa pamamaril sa Tacloban. Paunawa: Kung may makitang pagkakamali o kulang na detalye, maaari iwasto ito gamit ang mapagkakatiwalaang sanggunian at alinsunod sa mga patakaran ng Wikipedia. Salamat po. (New article about shooting in Tacloban. Notice: If you find errors or missing details, please improve this article using reliable sources and in accordance with Wikipedia's policies. Thank you.) 2215043 wikitext text/x-wiki {{Short description|Pamamaril sa paaralan sa Tacloban noong 2026}} [[Talaksan:Sonny Angara at San Jose National High School, Tacloban in 2026.jpg|thumb|Ininspeksyon ni Education Secretary [[Sonny Angara]] (gitna) ang Jose National High School, isang araw pagkatapos ng pamamaril.]] Noong Hunyo 22, 2026, isang pamamaril ang nangyari sa '''San Jose National High School''' sa [[Tacloban]], [[Leyte]], sa [[Pilipinas]]. Tatlong estudyante ang namatay at hindi bababa sa 20 pang sugatan.<ref>{{Cite news|title=High school shooting in the Philippines kills 3, and police arrest 2 students|url=https://apnews.com/article/022bd9892d858b1bc5e9ed741e0d7222|work=Associated Press|date=}}</ref> Inaresto ng mga pulis ang dalawang [[menor de edad]].<ref>{{Cite news|title=Two students arrested after three killed in Philippines school shooting|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/6/22/two-students-arrested-after-three-killed-in-philippines-school-shooting|work=Al Jazeera|date=}}</ref> == Imbestigasyon == Nagsimula ang insidente habang may klase sa loob ng paaralan. Nagdulot ito ng pagkamatay ng tatlong estudyante. Nagresponde ang mga pulis, mga guro, at taong medikal upang mailikas ang mga estudyante at matiyak ang kanilang kaligtasan.<ref>{{Cite news|title=3 dead, 5 injured in school shooting incident in Tacloban |url=https://www.youtube.com/watch?v=rw90_hHLHrs|work=ANC Digital (YouTube)|date=}}</ref> Ayon sa [[Pambansang Pulisya ng Pilipinas|Philippine National Police]], dalawang menor de edad ang pinaghihinalaang sangkot sa pamamaril. Pinag-aaralan nila ang posibleng motibo ng insidente at kung paano nakuha ng mga suspek ang mga ginamit nilang baril. Patuloy pang iniimbestigahan ng mga awtoridad ang iba pang posibleng dahilan kaugnay sa insidente.<ref>{{Cite news|title=Tacloban school attack planned for more than a month|url=https://www.pna.gov.ph/articles/1277845|work=Philippine News Agency|date=}}</ref><ref>{{Cite news|title=Tacloban school shooting 'planned', shooter got gun from policewoman-aunt: PNP|url=https://www.abs-cbn.com/news/regions/2026/6/23/tacloban-school-shooting-planned-shooter-got-gun-from-policewoman-aunt-pnp-0858|work=ABS-CBN News|date=}}</ref> == Reaksiyon == Naglabas ng pahayag ang [[Komisyon ng Karapatang Pantao|Commission on Human Rights]] tungkol sa insidente at nanawagan ng mas hihigpitan ang mga hakbang upang maprotektahan ang mga mag-aaral sa loob ng paaralan.<ref>{{Cite web|title=Statement of the Commission on Human Rights on the Tacloban school shooting incident|url=https://chr.gov.ph/statement-of-the-commission-on-human-rights-on-the-tacloban-school-shooting-incident/|website=Commission on Human Rights|date=}}</ref> Ang [[Kagawaran ng Interyor at Pamahalaang Lokal|Department of the Interior and Local Government]] ay nag-abot ng pakikiramay at nangakong makikipagtulungan sila sa mga ahensiya sa isinasagawang imbestigasyon.<ref>{{Cite web|title=DILG Statement on the Tacloban School shooting|url=https://pia.gov.ph/press-release/dilg-statement-on-the-tacloban-school-shooting/|website=Philippine Information Agency|date=}}</ref> Kasunod ng insidente, sinusuri ng pamahalaan ang mga patakaran sa seguridad ng mga paaralan.<ref>{{Cite news|title=Philippines rethinks school safety after rare shooting kills three|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/philippines-rethinks-school-safety-after-rare-shooting-kills-three-2026-06-23/|work=Reuters|date=}}</ref> == Tingnan din == * [[Tacloban]] * [[Pambansang Pulisya ng Pilipinas]] (Philippine National Police) == Mga sanggunian == {{Reflist}} d3tyl54wq7gw6pneq222ur9gx7apxdg