Wikipedia tlwiki https://tl.wikipedia.org/wiki/Unang_Pahina MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Midya Natatangi Usapan Tagagamit Usapang tagagamit Wikipedia Usapang Wikipedia Talaksan Usapang talaksan MediaWiki Usapang MediaWiki Padron Usapang padron Tulong Usapang tulong Kategorya Usapang kategorya Portada Usapang Portada TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 588 2215068 2214630 2026-07-07T12:16:16Z ~2026-38435-41 163783 rv sockpuppet 2215068 wikitext text/x-wiki {{About|kalakhang kabisera ng Pilipinas|kabiserang lungsod|Maynila|ibang paggamit|Maynila (paglilinaw)}} {{infobox settlement | name = Kalakhang Maynilà<br />''Metro Manila'' | official_name = Pambansang Punong Rehiyon<br />''National Capital Region (NCR)'' | native_name = ᜃᜎᜃ᜔ᜑᜅ᜔ ᜋᜌ᜔ᜈᜒᜎ | native_name_lang = tl | other_name = Kamaynilaan | settlement_type = [[Kalakhang pook|Kalakhan]] at [[Mga rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]] | image_skyline = {{multiple image | perrow = 1/2/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Makati City Lights (Jopet Sy) - Flickr.jpg | alt1 = Makati CBD | caption1 = [[Makati Central Business District]] | image2 = Quezon Monument in Quezon Memorial.jpg | alt2 = Quezon Memorial Shrine | caption2 = [[Quezon Memorial Shrine]] | image3 = Rizal Monument (Manila, 2024).jpg | alt3 = Rizal Park known as Luneta Park | caption3 = [[Liwasang Rizal]] | image4 = BGC - BHS Central Jan 8 2025.jpg | alt4 = Bonifacio High Street | caption4 = Bonifacio High Street | image5 = Ortigas Center (Met. Manila) - Flickr.jpg | alt5 = Ortigas Center at night | caption5 = [[Sentrong Ortigas]] | image6 = Museo Nacional de Bellas Artes, Manila, Filipinas, 2023-08-27, DD 51.jpg | alt6 = National Museum of Fine Arts | caption6 = [[Pambansang Museo ng Sining]] | image7 = View of Pasay City at SM Mall of Asia.tif | alt7 = SM Mall of Asia | caption7 = [[SM Mall of Asia]] | image8 = Bonifacio Monument (Guillermo Tolentino).jpg | alt8 = Monumento | caption8 = [[Bonifacio Monument]] | image9 = 400 Year old Beauty.jpg | alt9 = University of Santo Tomas facade | caption9 = [[Unibersidad ng Santo Tomas]] }} | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_shield = | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = Lokasyon sa Pilipinas | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|3=region:PH_type:adm2nd_source:GNS|display=inline,title}} | subdivision_type = Bansa | subdivision_name = {{PHL}} | subdivision_type1 = Nangangasiwang entidad | subdivision_name1 = [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila]] | established_title = Naitatag | established_date = 7 Nobyembre 1975<ref name="LawPhil">{{cite web|url=http://www.lawphil.net/statutes/presdecs/pd1975/pd_824_1975.html|title=Presidential Decree No. 824 November 7, 1975|website=lawphil.net|publisher=[[Arellano University|Arellano Law Foundation]]|accessdate=14 Enero 2014}}</ref> | parts_type = Binubuo ng | parts_style = para | p1 = {{Collapsible list | title = 16 na lungsod at<br />isang bayan | 1 = '''[[Manila]]''' | 2 = [[Caloocan]] | 3 = [[Las Piñas]] | 4 = [[Makati]] | 5 = [[Malabon]] | 6 = [[Mandaluyong]] | 7 = [[Marikina]] | 8 = [[Muntinlupa]] | 9 = [[Navotas]] | 10 = [[Parañaque]] | 11 = [[Pasay]] | 12 = [[Pasig]] | 13 = [[Lungsod Quezon]] | 14 = [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] | 15 = [[Taguig]] | 16 = [[Valenzuela, Metro Manila|Valenzuela]] | 17 = [[Pateros]] }} | government_type = Kalakhang pamahalaan sa ilalim ng desentralisadong balangkas<ref>{{cite journal|last1=Manasan|first1=Rosario|last2=Mercado|first2=Ruben|title=Governance and Urban Development: Case Study of Metro Manila|journal=Philippine Institute for Development Studies Discussion Paper Series|date=Pebrero 1999|issue=99-03|url=https://dirp3.pids.gov.ph/ris/pdf/pidsdps9903.PDF|accessdate=15 Disyembre 2018|archive-date=16 Disyembre 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216210904/https://dirp3.pids.gov.ph/ris/pdf/pidsdps9903.PDF|url-status=dead}}</ref> | governing_body = [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila]] | leader_party = [[Liberal Party (Philippines)|LP]] | leader_title = Tagapangulo | leader_name = [[Danilo Lim]] | leader_title1 = Konsehal ng kalakhan | leader_name1 = Konseho ng kalakhang Maynila | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 619.57 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 12877253 | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{PH census|2015}} | population_density_km2 = auto | population_metro = 24100000 (Hindi pagtitipon, lugar ng kalakhan) | population_metro_footnotes = <ref name="citypop-Aggs">{{cite web|url=http://citypopulation.de/world/Agglomerations.html|title=The Principal Agglomerations of the World|website=citypopulation.de|accessdate=8 Disyembre 2017}}</ref> | population_demonyms = Tagalog: Manileño(-a), Manilenyo(-a), Taga-Maynila<br />Ingles: Manilan;<br />Kastila: ''manilense'',{{efn-la|Ito ang orihinal na pagsasalin sa wiking Espanyol, at ginamit din ito ni José Rizal sa kanyang obra na ''El filibusterismo''.}} ''manileño''(-''a'') | postal_code_type = [[List of ZIP codes in the Philippines|ZIP code]] | postal_code = {{PH wikidata|postal_code}} | area_code = {{PH wikidata|area_code}} | area_code_type = {{areacodestyle}} | blank_name_sec1 = [[Gross Domestic Product|GDP]] (2020) | blank_info_sec1 = [[Philippine peso|₱]]5.8 trilyon<br />[[USD|$]]120.56 bilyon | blank1_name_sec1 = Bilis ng paglago | blank1_info_sec1 = {{increase}} (7.5%) | blank_name_sec2 = Palatandaan ng pagunlad ng mga mamamayan (HDI) | blank_info_sec2 = {{increase}} 0.837 ({{fontcolor|Darkgreen|Sobrang taas}}) | blank1_name_sec2 = Antas ng HDI | blank1_info_sec2 = Pangalawa (2015) | blank3_name_sec1 = Pulisya | blank3_info_sec1 = NCRPO | iso_code = {{PH wikidata|iso_code}} | website = {{Official URL}} | timezone = [[Philippine Standard Time|PST]] | utc_offset = +8 | footnotes = {{notelist-la}} }} Ang '''Kalakhang Maynila''' ({{langx|en|Metropolitan Manila}}), opisyal na itinalaga bilang '''Pambansang Punong Rehiyon '''<ref>{{Cite web|url=https://kwf.gov.ph/wp-content/uploads/2015/12/Mga-ng-Pangalan-Tanggapan-sa-Filipino2.pdf|title=Mga Pangalan ng Tanggapan ng Pamahalaan sa Filipino|last=|first=|date=2013|website=[[Komisyon sa Wikang Filipino]]|language=Filipino|archive-url=https://web.archive.org/web/20210923032240/https://kwf.gov.ph/wp-content/uploads/2015/12/Mga-ng-Pangalan-Tanggapan-sa-Filipino2.pdf|archive-date=23 September 2021|access-date=27 Marso 2018|url-status=dead}}</ref> ({{langx|en|National Capital Region}}), ay ang kabiserang [[Mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] at ang pinakamalaking [[kalakhang pook]] ng [[Pilipinas]]. Ito ay matatagpuan sa silangang ng [[Look ng Maynila]], at pinapagitnaan ng mga rehiyon ng [[Gitnang Luzon]] at ng [[Calabarzon]]. Binubuo ito ng 16 na lungsod: [[Maynila]]—ang kabisera ng bansa—[[Caloocan]], [[Las Pinas|Las Piñas]], [[Lungsod Quezon]], [[Makati]], [[Malabon]], [[Mandaluyong]], [[Marikina]], [[Muntinlupa]], [[Navotas]], [[Parañaque]], [[Pasay]], [[Pasig]], [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]], [[Taguig]], at [[Valenzuela]], pati na rin ang bayan ng [[Pateros]]. Ang rehiyon ay may sukat na {{convert|636.00|sqkm}} at may kabuuang populasyon na 14,001,751 ayon sa senso ng 2024. Ang rehiyon ay sentro ng kultura, ekonomiya, pangangalakal, edukasyon, lipunan, at politika ng [[Pilipinas]]. == Kasaysayan == {{See also|Kasaysayan ng Maynila}} {{Further|Kabisera ng Pilipinas}} {{multiple image | direction = horizontal | width = 150 | align = right | footer = Mapa ng lalawigan ng [[Maynila]] | image1 = Manila Province.jpg | alt1 = | caption1 = | image2 = | alt2 = | caption2 = }} === Kaharian ng Lusong === [[Talaksan:Map of Manila 1570.png|left|thumb|229x229px|Ang mapa ng sinaunang Maynila noong 1570. Ang bayan ng Maynila ay naka-kulay dilaw.]] Isang makasaysayang kaharian na kilala bilang [[Kaharian ng Maynila|Maynila]] ang kabilang sa mga teritoryo na minsang nasaklaw sa mga sinaunang kaharian. Kasama rin dito ang mga isla sa paligid ng [[Kaharian ng Maynila|Maynila]] at [[Bayan ng Tondo|Tondo]], ngunit may mas maliit na kaharian din katulad ng [[Malabon|Tambobong]], Taguig, Pateros, at ang pinagtibay na kaharian ng [[Cainta]]. === Panahon ng Kastila, Himagsikan at Panahon ng Amerikano === Naging kabisera ito ng kolonyal na Pilipinas, at ang [[Intramuros]] ay nagsilbi bilang sentro ng kapangyarihang kolonyal. Noong 1898, isinama ang lungsod ng [[Manila]] at 23 iba pang mga bayan. Ang [[Marikina|Mariquina]] ay nagsilbi ring kabisera ng Pilipinas mula 1898–1899, noong inilipat ang soberanya ng Pilipinas sa [[Estados Unidos]]. Noong 1901, ang lalawigan ng Maynila ay pinawalangbisa at halos lahat ng teritoryo nito ay inilipat sa noo'y bagong lalawigan ng [[Rizal]]. Mula pa noong panahong kolonyal ng mga Espanyol, ang Maynila ay itinuturing bilang isang orihinal na [[lungsod pandaigdig]]. Ang [[galeon ng Maynila]] ay ang pinaka-unang kilalang kalakalan na naglayag sa rutang pangkalakaran sa [[Karagatang Pasipiko]] sa loob ng 250 taon, na nagdadala sa Espanya ng mga karagamentong may luho, benepisyong pang-ekonomiya, at pagpapalit ng kultura. ==Heograpiya== [[Talaksan:Iss047e099713 lrg Manila.jpg|500x500px|thumb|center|Retratong satelayt ng Kalakhang Maynila na kinuha mula sa [[International Space Station]] noong Mayo 2016.]] [[Talaksan:Metro Manila view from Manila Bay - Makati and Pasay (Fort San Felipe, Cavite City; 2017-04-03).jpeg|thumb|Tanawin ng Kalakhang Maynila mula sa [[Moog ng San Felipe (Kabite)|Moog ng San Felipe]] sa [[Kabite]].]] Matatagpuan sa 14°40' H 121°3 S, ang Kalakhang Maynila ay nasa isang ''isthmus'' na naghahanggan sa [[Lawa ng Laguna]] sa timog silangan at sa [[Look ng Maynila]] sa kanluran. Ang pook metropolitan ay nasa malawak na kapatagan. Naghahanggan ang sakop nito sa [[Bulacan]] sa hilaga, sa lalawigan ng [[Rizal (lalawigan)|Rizal]] sa silangan, sa [[Laguna (lalawigan)|Laguna]] sa timog at sa [[Kabite]] sa timog kanluran. Hinahati ng [[Ilog Pasig]] ang Kalakhang Maynila na nagdudugtong sa dalawang katubigan kinahahanggan nito sa kanluran at silangan. Pinakamaliit sa mga rehiyon ng Pilipinas ang Kalakhang Maynila, subalit pinakamatao at pinakamakapal ang [[populasyon]] nito. 636 kilometrong parisukat ang lawak nito at pinapaligiran ito ng mga lalawigan ng [[Bulacan]] sa hilaga, [[Rizal]] sa silangan, at [[Laguna]] at [[Cavite]] sa timog. Matatagpuan naman sa kanluran ng Kalakhang Maynila ang [[Look ng Maynila]] at sa timog-silangan naman ang [[Laguna de Bay]]. Dumadaloy sa gitna ng Kalakhang Maynila ang [[Ilog Pasig]] na siyang nagdudugtong [[Lawa ng Laguna|Laguna de Bay]] sa Look ng Maynila. Ang Kalakhang Maynila ay itinuturing ''swampy'' [[isthmus]] na may karaniwang elebasyon na 10 metro. Ang pangunahing anyong tubig ng Kalakhang Maynila ay ang [[Ilog Pasig]]; ito ang humahati sa isthmus ng Kalakhang Maynila. ==Klima== Ayon sa [[pagbubukod ng klima na Köppen]], ang Pambansang Punong Rehiyon ay may [[tropikong sabana na klima|tropikong basa at tuyo na klima]] at [[tropikong balaklaot na klima]]. Ang Kalakhang Maynila ay may maikling [[tagtuyo]] mula Enero hanggang Mayo, at may pagkahabang [[tag-ulan]] mula Hunyo hanggang Disyembre. {{-}} {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" |Buwan ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Enero ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Pebrero ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Marso ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Abril ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Mayo ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Hunyo ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Hulyo ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Agosto ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Setyembre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Oktubre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Nobyembre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Disyembre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Taon |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" |Katamtamang Mataas na Temperatura°C | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 31 | style="color:#000000;" | 32 | style="color:#000000;" | 33 | style="color:#000000;" | 33 | style="color:#000000;" | 32 | style="color:#000000;" | 31 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 31 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 31 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Katamtaman Kababaan ng Temperatura°C (°F) | style="color:#000000;" | 21 | style="color:#000000;" | 22 | style="color:#000000;" | 22 | style="color:#000000;" | 24 | style="color:#000000;" | 25 | style="color:#000000;" | 25 | style="color:#000000;" | 24 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 22 | style="color:#000000;" | 23 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Ulan (cm) | style="color:#000000;" | 2 | style="color:#000000;" | 1 | style="color:#000000;" | 1 | style="color:#000000;" | 3 | style="color:#000000;" | 12 | style="color:#000000;" | 26 | style="color:#000000;" | 40 | style="color:#000000;" | 36 | style="color:#000000;" | 34 | style="color:#000000;" | 19 | style="color:#000000;" | 13 | style="color:#000000;" | 6 | style="color:#000000;" | 197 |- | colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Pinagkunan: [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=092489&refer=&units=metric Weatherbase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307224333/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=092489&refer=&units=metric |date=2012-03-07 }}'' |} ==Pamahalaan at politika== {{further|Mga paghahating pampangasiwaan ng Kalakhang Maynila}} ===Mga lungsod at bayan=== [[Talaksan:Metro Manila in the Philippines.png|thumb|Mapa ng Kalakhang Maynila.]] Ang labimpitong mga yunit ng lokal na pamahalaan ng Kalakhang Maynila ay administratibong kapantay sa mga lalawigan. Binubuo ang mga ito ng labing-anim na mga [[Mga lungsod ng Pilipinas#Klasipikasyon ng lungsod|malayang lungsod]] na iniuri bilang "mga lungsod na mataas na urbanisado", at isang malayang bayan: [[Pateros]]. {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;text-align:right;font-size:95%;background-color:#FDFDFD;" ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lungsod {{small|o}}<br />bayan ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Retrato ! scope="col" style="border-bottom:none;white-space:nowrap;" class="unsortable" colspan=2 | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Lawak{{ref label|Area|a|none}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Densidad ! scope="col" style="border-bottom:none;" | Petsa ng pagsapi bilang lungsod |- ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | sq mi ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | /sq mi ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Caloocan]] | [[Talaksan:9526Complex Caloocan City Hall Landmarks 21.jpg|200px]] | {{percent and number|1,583,978|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|53.20|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1,583,978/53.20|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1962 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Las Piñas]] | [[Talaksan:Barangay Talon Las Pinas City Aerial Photo.jpg|200px]] | {{percent and number|588,894|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|32.02|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|588,894/32.02|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1997 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Makati]] | [[Talaksan:Makaki skyline (from PUP Hasmin) (Magsaysay Boulevard, Santa Mesa, Manila)(2018-02-22).jpg|200px]] | {{percent and number|582,602|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|21.73|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|582,602/21.73|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1995 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Malabon]] | [[Talaksan:MalabnCityHallChurchjf0848 07.JPG|200px]] | {{percent and number|365,525|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|15.96|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|365,525/15.96|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2001 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Mandaluyong]] | [[Talaksan:Laika ac Manila (6445259459).jpg|200px]] | {{percent and number|386,276|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|11.06|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|386,276/11.06|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1994 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Maynila]] | [[Talaksan:Manila downtown - Binondo, Quiapo, Quezon Bridge, Pasig River, Arroceros (close-up) (Manila)(2018-02-07).jpg|200px]] | {{percent and number|1,780,148|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|42.88|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1,780,148/42.88|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1571 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Marikina]] | [[Talaksan:MarikinaRiverBankShoesjf9425 20.JPG|200px]] | {{percent and number|450,741|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|22.64|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|450,741/22.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1996 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Muntinlupa]] | [[Talaksan:Filiinvest Cityscape at night.jpg|200px]] | {{percent and number|504,509|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|41.67|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|504,509/41.67|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1995 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Navotas]] | [[Talaksan:PIC TEMP GEO 100917 0 (93).JPG|200px]] | {{percent and number|249,463|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|11.51|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|249,463/11.51|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2007 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Parañaque]] | [[Talaksan:Coastal Road Aerial View.JPG|200px]] | {{percent and number|664,822|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|47.28|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|664,822/47.28|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1998 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Pasay]] | [[Talaksan:Pic geo photos - ph=mm=pasay=bay city skyline - aerial shot from cityland vito cruz -philippines--2015-0624--ls-.JPG|200px]] | {{percent and number|416,522|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|18.64|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|416,522/18.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1947 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Pasig]] | [[Talaksan:Mm-pasigortigas-aerial2012.jpg|center|frameless|201x201px]] | {{percent and number|755,300|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|31.46|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|755,300/31.46|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1995 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Pateros]] | [[Talaksan:Pateros overview.jpg|200px]] | {{percent and number|63,840|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|1.76|km2|abbr=values|disp=table}}{{ref label|PaterosArea|b|none}} | {{convert|{{sigfig|63,840/1.76|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | ''Hindi pa isang lungsod'' |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Lungsod Quezon]] | [[Talaksan:Quezon City skyline - South Triangle with TV towers (from Mezza 2) (Quezon City)(2018-05-12).jpg|200px]] | {{percent and number|2,936,116|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|165.33|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|2,936,116/165.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1939 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]] | [[Talaksan:Wilson Street, Greenhills, San Juan City, Philippines - panoramio.jpg|200px]] | {{percent and number|122,180|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|5.87|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|122,180/5.87|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2007 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Taguig]] | [[Talaksan:Bonifacio Global City - skyline shot from BSA Twin Towers Ortigas.jpg|200px]] | {{percent and number|804,915|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|45.18|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|804,915/45.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2004 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Valenzuela]] | [[Talaksan:Birds-eye view of Marulas, Valenzuela City.jpg|200px]] | {{percent and number|620,422|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|45.75|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|620,422/45.75|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1998 |-class="sortbottom" ! scope="row" colspan=3 style="text-align:left;" | Kabuuan ! scope="col" style="text-align:right;" | 12,877,253 ! scope="col" style="text-align:right;" | 613.94 ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|613.94|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|12,877,253/613.94|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|12,877,253/613.94|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" style="background-color:none;border-bottom:none | |-class="sortbottom" style="text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;" | colspan=9 style="padding-left:1em;" | {{Ordered list | list_style_type=lower-alpha | {{note label|Area|a|none}}Ang mga bilang ng sukat ng lupain ay mula sa Philippine Institute of Volcanology and Seismology at Geoscience Australia.<ref>{{cite web|url=http://www.mbc.com.ph/engine/wp-content/uploads/2013/10/Solidum-Update-of-Earthquake-Hazards-and-Risk-Assessment-of-MMla-14Nov2013.pdf |title=An Update on the Earthquake Hazards and Risk Assessment of Greater Metropolitan Manila Area |publisher=[[Philippine Institute of Volcanology and Seismology]] |deadurl=no |date=November 14, 2013 |accessdate=May 16, 2016 }}{{dead link|date=June 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/1509/Component_5_Earthquake_Risk_Analysis_Technical%20Report_-_Final_Draft_by_GA_and_PHIVOLCS.pdf |title=Enhancing Risk Analysis Capacities for Flood, Tropical Cyclone Severe Wind and Earthquake for the Greater Metro Manila Area Component 5 – Earthquake Risk Analysis |publisher=[[Philippine Institute of Volcanology and Seismology]] and [[Geoscience Australia]] |deadurl=no |accessdate=May 16, 2016 |archive-date=Agosto 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806150011/http://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/1509/Component_5_Earthquake_Risk_Analysis_Technical%20Report_-_Final_Draft_by_GA_and_PHIVOLCS.pdf |url-status=dead }}</ref> <!-- <ref name="PSA-CitiesList">{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Cities|url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp|website=Philippine Statistics Authority|accessdate=4 April 2016}}</ref> --> | {{note label|PaterosArea|b|none}}Ang sukat ng lupain ng Pateros ay mula sa opisyal na websayt ng pamahalaan ng Munisipyo ng Pateros.<ref name="PaterosGovPH-LandUse">{{cite web|title=Land Use Classification|url=http://www.pateros.gov.ph/about_pateros/profile/land_use.asp|website=Municipality of Pateros|accessdate=7 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080915135633/http://www.pateros.gov.ph/about_pateros/profile/land_use.asp|archivedate=15 September 2008}}</ref> }} |} {{clear}} ===Mga distrito=== Hindi tulad ng ibang rehiyon na nahahati sa mga [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]], nahahati ang Kalakhang Maynila sa limang hindi administratibong distrito, na nakauri batay sa [[heograpiya]] nito gamit ang [[Ilog Pasig]] bilang reperensiya. Nabuo ang mga distritong ito noong 1976 ngunit walang lokal na [[pamahalaan]] o may kinatawan sa [[Kongreso ng Pilipinas|kongreso]], salungat sa mga lalawigan. Ginagamit ang mga distritong ito para sa layuning piskal at [[estadistika]]l. Nahahati ang mga lungsod at munisipyo sa Kalakhang Maynila sa apat na distrito, ang mga ito ang sumusunod: [[Talaksan:Districts of Metro Manila.svg|thumb|left|Mga distrito ng Kalakhang Maynila]] {{Mga distrito ng Kalakhang Maynila}} {{clear}} ==Ekonomiya== Ang Pambansang Punong Rehiyon ay bumuo ng 36% ng pambansang kita noong 2018.<ref>https://psa.gov.ph/grdp/grdp-id/138508. Philippine Statistics Authority.</ref> ==Lugar ng Libangan at Palatandaan== {{Empty section}} ==Transportasyon== {{main|Transportasyon sa Kalakhang Maynila}} {{see also|Metro Manila Dream Plan}} Ayon sa [[Land Transportation Franchising and Regulatory Board (Philippines)|Land Transportation Franchising and Regulatory Board]], ang pampublikong sakayan sa Kalakhang Maynila ay binubuo ng mga sumusunod: 46% ng mga tao ay lumilibot sa pamamagitan ng mga [[dyipni]], 32% sa pamamagitan ng mga pampribadong kotse, 14% sa pamamagitan ng bus, at 8% ay gumagamit ng sistemang [[daambakal]].<ref>{{cite web |url=http://www.rappler.com/nation/85871-jeepney-feeder-vehicle-transport-plan |title=Fixing traffic: Jeeps eyed as feeders to bus routes |author=Katerina Francisco |publisher=Rappler |date=5 Marso 2015 |accessdate=5 Marso 2015 }}</ref> Nakaalinsunod ang pagpapausbong ng transportasyon ng Kamaynilaan sa [[Metro Manila Dream Plan]], na binubuo ng pagpapatayo ng mga impraestruktura na tatagal hanggang 2030 at tumutugon sa mga usaping ukol sa trapiko, paggamit ng lupain, at kalikasan.<ref>{{cite web |url=http://www.jica.go.jp/philippine/english/office/topics/news/140902.html |title=JICA transport study lists strategies for congestion-free MM by 2030 |publisher=[[Japan International Cooperation Agency]] |date=2 Setyembre 2014 |accessdate=27 Marso 2015 |archive-date=2 Agosto 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150802043347/http://www.jica.go.jp/philippine/english/office/topics/news/140902.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://globalnation.inquirer.net/102377/japan-presents-57-b-dream-plan-to-solve-metro-congestion/ |title=Japan presents $57-B ‘dream plan’ to solve Metro congestion |author=Jerry E. Esplanada |publisher=''[[Philippine Daily Inquirer|INQUIRER.net]]'' |date=20 Abril 2014 |accessdate=27 Marso 2015 }}</ref> ===Mga daan at lansangan=== {{main|Talaan ng mga lansangan sa Kalakhang Maynila}} [[Talaksan:EDSA-Cubao - northbound to Timog (Quezon City)(2017-08-13).jpg|thumb|Tanawing panghimpapawid ng [[Abenida Epifanio de los Santos|EDSA]], ang pinakaabalang lansangan sa kalungsuran.]] [[Talaksan:NAIA Expressway.jpg|thumb|[[NAIA Expressway]], ang kauna-unahang mabilisang daanang pampaliparan sa kalakhan at sa bansa.]] Itinayo ang mga daan ng Kamaynilaan sa paligid ng [[Maynila|Lungsod ng Maynila]]. Ibinukod ang mga daan bilang mga lokal na daan, pambansang daan, o daang subdibisyon. Mayroong sampung daang radyal na lumalabas ng lungsod. Gayundin, mayroong limang daang palibot na bumubuo sa isang serye na mga bilugang hating-bilog na arko sa paligid ng Maynila. Ang mga daang palibot at daang radyal ay mga sistema ng nakakonektang daan at lansangan. Isang suliranin sa mga daang palibot ay mga nawawalang daan (''missing road links''). Ito ay mga daan na hindi pa itinatayo (sa ngayon) para magbigay-daan sa pagpapausbong dahil sa mabilisang urbanisasyon ng Kamaynilaan. Inilulutas na ng kalakhan ang suliraning ito sa pamamagitan ng pagtatayo ng mga nawawalang daan o sa pamamagitan ng pagtatayo ng mga daang nag-uugnay (''connector roads''). Isang mahalagang daang palibot ay ang [[Daang Palibot Blg. 4]] (o C-4), na binubuo ng Daang C-4 sa Navotas at Malabon, [[Daang Samson]] sa Caloocan, at [[EDSA]] (Abenida Epifanio de los Santos]]. Dumadaan ito sa mga lungsod ng Pasay, Makati, Mandaluyong, Lungsod Quezon, at Caloocan. Sinusundan ng [[Ikatlong Linya ng Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila|Linya 3 ng MRT]] ang pagkakalinya ng EDSA mula [[Abenida Taft]] sa Pasay hanggang [[Trinoma]] malapit sa sangandaan nito sa [[Abenida North]]. Ang [[Daang Palibot Blg. 5]], o mas-kilala bilang C-5, ay nagsisilbi sa mga nakatira malapit sa mga hangganang panrehiyon ng Kamaynilaan at nagsisibi ring alternatibong ruta para sa C-4. Ang pinakatanyag na daang radyal ay ang [[Daang Radyal Blg. 1]] (R-1), na binubuo ng [[Kalye Bonifacio]] (''Bonifacio Drive''), [[Bulebar Roxas]], at [[Manila–Cavite Expressway]] (o ''Coastal Road''). Inuugnay nito ang Kalakhang Maynila sa lalawigan ng [[Kabite]]. Ang mga iba pang kilalang daang radyal sa Kamaynilaan ay ang [[Daang Radyal Blg. 3]] (R-3), o ang [[South Luzon Expressway]] na nag-uugnay ng Kamaynilaan sa [[Laguna]]; [[Daang Radyal Blg. 6]], na binubuo ng [[Bulebar Ramon Magsaysay]], [[Bulebar Aurora]], at [[Lansangang Marikina–Infanta]] na dumadaan patungong [[Rizal]]; [[Daang Radyal Blg. 7]] (R-7), na nag-uugnay ng Maynila sa Lungsod Quezon at [[San Jose del Monte]], [[Bulacan]]; at [[Daang Radyal Blg. 8]] (R-8), o ang mga daan ng [[Abenida Bonifacio]] at [[North Luzon Expressway]] na nag-uugnay ng Kamaynilaan sa mga lalawigan sa hilaga tulad ng Bulacan at [[Pampanga]]. [[Talaksan:Padre Burgos Avenue - Route 150 marker with city hall clock tower (Ermita, Manila)(2017-06-12).jpg|thumb|Isang palatandaan ng [[Pambansang Ruta Blg. 150|N150]] sa [[Abenida Padre Burgos]]. Ang nasabing abenida ay isang bahagi ng nabanggit na ruta ng [[sistemang lansangambayan ng Pilipinas]].]] Ang sistemang daang radyal at palibot ay kasalukuyang pinapalitan ng isang [[Sistema ng lansangang bayan sa Pilipinas|bagong sistema ng nakabilang na lansangambayan]] na ipinapatupad ng [[Kagawaran ng Pagawaing Bayan at Lansangan (Pilipinas)|Kagawaran ng Pagawaing Bayan at Lansangan]] (DPWH), at kasalukuyang inilalagay ang mga bagong palatandaan sa pagpapatupad nito. Itinatanda ang mga mabilisang daanan ng mga bilang na may unlaping "E" (nangangahulugang "''expressway''" o mabilisang daanan). Itinakda naman ang mga pambansang lansangan ng mga bilang may isa hanggang tatlong tambilang, maliban lamang sa mga lansangang iniuri bilang mga pambansang daang tersiyaryo. Sa ngayon, tuluy-tuloy ang pagtatayo ng [[Metro Manila Skyway|Metro Manila Skyway Stage 3]] at ang [[NAIA Expressway|NAIA Expressway Phase 2]] na bahagi ng Metro Manila Dream Plan. Kabilang sa mga iba pang proyekto itinatayo ay ang pagpapaganda ng EDSA, pagtatayo ng Taft Avenue Flyover, at ang pagtatayo ng mga nawawalang daan para sa mga daang palibot circumferential roads (hal. ''Metro Manila Interchange Project Phase IV''). ===Mga sistemang daambakal=== {{update}} {{See also|Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila}} [[Talaksan:Metro Manila rail network.svg|thumb|Mapa ng sistema ng mga tren sa Kalakhang Maynila]] [[Talaksan:MRT-2 J. Ruiz Station.jpg|thumb|Ang [[Estasyong J. Ruiz ng LRT|Estasyon ng J. Ruiz]] ng [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linya 2]].]] May tatlong linyang daambakal ang Kalakhang Maynila, na pinangangasiwaan ng dalawang entidad. Ang [[Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila]] (LRTA) ay nagtatakbo ng [[Unang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linya 1]] (Linyang Lunti) at [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linya 2]] (Linyang Bughaw). Sa kabilang banda, ang [[Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila]] ay nagtatakbo ng [[Ikatlong Linya ng Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila|Linya 3]] (Linyang Dilaw) na dumadaan sa [[EDSA]]. Ang Unang Linya ay may 560,000 bilang ng mga mananakay kada linggo.<ref name="LRT PPP">{{cite web |url=http://ppp.gov.ph/?p=7641 |title=Line 1 Cavite Extension and Operation & Maintenance |publisher=Public-Private Partnership Center |accessdate=24 Marso 2015 |archive-date=2015-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316021231/http://ppp.gov.ph/?p=7641 |url-status=dead }}</ref> Noong Pebrero 2014, ang kabuuang bilang na 14.06 milyong pasahero ang gumamit ng Unang Linya habang 6.13 milyon naman ang gumamit ng Ikalawang Linya.<ref>{{cite web |url=http://newsinfo.inquirer.net/592927/did-you-know-lrt-1-and-2-ridership |title=Did you know: Lines 1 and 2 ridership |publisher=''[[Philippine Daily Inquirer|INQUIRER.net]]'' |author= Marielle Medina |accessdate=24 Marso 2015 }}</ref>  Sa kasalukuyan, itinatayo ang [[Ikapitong Linya ng Metro Rail Transit ng Maynila]] (Linyang Pula). Pag-nakumpleto, uugnayin nito ang Kalakhang Maynila sa lalawigan ng [[Bulacan]]. Bukod pa riyan, isang ''common station'' na mag-uugnay ng Unang Linya, Ikatlong Linya, at Ikapitong Linya ay nakapanukala, subalit ang pagtatayo nito ay hinahadlangan ng [[burukrasya]] sa [[Kagawaran ng Transportasyon (Pilipinas)|Kagawaran ng Transportasyon]] (DOTr), mahigpit na alitan sa korporasyon, at mga usapin ukol sa ipinapanukalang lokasyon nito.<ref>{{cite web |url=http://www.mb.com.ph/common-station-at-sm-north-edsa-pushed-for-lrt1-mrt3-and-mrt7/ |title=Common station at SM North EDSA pushed for LRT1, MRT3, and MRT7 |publisher=''[[Manila Bulletin]]'' |author= Kris Bayos |date=4 Pebrero 2015 |accessdate=24 Marso 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rappler.com/business/industries/175-real-estate/60529-sm-ayala-mrt-lrt-common-station |title=Why SM is after the MRT-LRT common station |publisher=''Rappler'' |author= Judith Balea |date=14 Hunyo 2014 |accessdate=26 Marso 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rappler.com/business/industries/208-infrastructure/75267-sm-north-common-station |title=DOTC eyeing another LRT-MRT common station |publisher=''Rappler'' |author= Mick Basa |date=20 Nobyembre 2014 |accessdate=26 Marso 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/news/story/372930/economy/companies/sc-stops-dotc-lrta-from-building-mrt-lrt-common-station-in-front-of-trinoma |title=SC stops DOTC, LRTA from building common station in front of Trinoma |publisher=''[[GMA News and Public Affairs|GMA News]]'' |author= Danessa O. Rivera |date=1 Agosto 2014 |accessdate=26 Marso 2015}}</ref> Ipinanukala na ipapahaba ang Linya 1 papuntang [[Bacoor]] sa lalawigan ng [[Kabite]].<ref name="LRT PPP" /> Isang ikalawang pagpapahaba, ang [[Ika-anim na Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila]], ang mag-uugnay ng Bacoor sa [[Dasmarinas]] sa kahabaan ng [[Lansangang Aguinaldo]]. Sa ngayon, itinatayo ang Silangang Ekstensyon ng Linya 2. Ang silangang ekstensyon na ito ang mag-uugnay ng Kalakhang Maynila sa lalawigan ng [[Rizal]]. Ipapahabain rin ito pakanluran sa hinaharap, at dahil diyan mas-dadami ang ugnayan sa mga lugar ng Divisoria at Pier 4 at ang [[Pantalan ng Maynila]]. Ang [[Pambansang Daambakal ng Pilipinas]] (PNR) ay nagpapatakbo ng isang serbisyong riles pang-komyuter sa Kalakhang Maynila na tinatawag na [[PNR Metro South Commuter]]. Ang [[Estasyong daangbakal ng Tutuban|pangunahing estasyong terminal]] nito ay matatagpuan sa Tutuban sa [[Tondo, Maynila|Tondo]]. Kapag nakumpleto na ang kanlurang karugtong ng Linya 2, ang Tutuban ay magiging pinaka-maabalang [[estasyong palitan]] sa buong kalakhan, na may dagdag na isa pang 400,000 tao mula sa kasalukuyang 1 milyong tao na pumupuntang Tutuban Center.<ref>{{cite web |url=http://www.abs-cbnnews.com/business/03/20/15/tutuban-center-may-becom≤e-manilas-busiest-transfer-station |title=Tutuban Center may become Manila's busiest transfer station |publisher=ABS-CBN News |accessdate=21 Marso 2015 }}{{Dead link|date=Mayo 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Himpapawid=== Ang [[Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino]] (NAIA) na matatagpuan sa mga lungsod ng [[Pasay]] at [[Parañaque]] ay ang primerang pasukan sa Kalakhang Maynila. Ito lamang ang paliparan na naglilingkod sa rehiyon at ito ang pinaka-abalang paliparan sa bansa.<ref>{{cite web |url=http://www.interaksyon.com/business/36428/naia-is-philippines-busiest-airport---nscb |title=NAIA is Philippines' busiest airport - NSCB |publisher=InterAksyon.com |author=Darwin G. Amojelar |date=03 Hulyo 2012  |accessdate=29 Hunyo 2013 |archive-date=2013-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215103448/http://www.interaksyon.com/business/36428/naia-is-philippines-busiest-airport---nscb |url-status=dead }}</ref> Ang Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino ay nahahati sa mga apat na terminal: ang Terminal 1, ang Terminal 2 na ekslusibong ginagamit ng [[Philippine Airlines]], ang Terminal 3 na pinakabago at pinakamalaki sa NAIA komplex, at ang Terminal 4 na kilala rin bilang Manila Domestic Passenger Terminal. Ang isa pang paliparan na naglilingkod sa Kalakhang Maynila ay ang [[Paliparang Pandaigdig ng Clark]] na matatagpuan sa [[Angeles]], [[Pampanga]]. ===Ferry=== [[Talaksan:Blessing of New Ferry Boat - January 25, 2016.jpg|thumb|Isang bangka ng Pasig River Ferry Service.]] Ang [[Pasig River Ferry Service]] na pinapatakbo ng [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila|MMDA]] ay ang [[Ferry|sistemang shuttle na lantsang pantawid]] ng Kalakhang Maynila. Dumadaan ito sa [[Ilog Pasig]] mula Plaza Mexico sa [[Intramuros]] hanggang Barangay Pinagbuhatan sa [[Pasig]]. Bagamat itinuturi itong [[ferry]], mas-kahawig nito ang isang [[taksi na pantubig]]. Ito ay may labimpitong (17) estasyon, subalit labing-apat (14) lamang ang gumagana. ==Demograpiko== {{Philippine Census | title=Populasyon ng<br>Pambansang Punong Rehiyon | 1903= | 1918= | 1939= | 1948= | 1960= | 1970= | 1975= | 1980= 5925884 | 1990= 7948392 | 1995= 9454040 | 2000= 9932560 | 2007= 11553427 | 2010= 11855975 | 2015= 12877253 | footnote=Sanggunian: Philippine Statistics Authority<ref name="MetroManilaCensus">{{cite web |url=http://www.census.gov.ph/data/census2007/index.html |title=Final Results - 2007 Census of Population |publisher=Census Bureau of the Philippines |accessdate=29-03-10 |archive-date=2008-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081120024509/http://www.census.gov.ph/data/census2007/index.html |url-status=dead }}</ref><ref name="2010 Census">{{cite web|url=http://www.census.gov.ph/data/sectordata/2010/2010CPH_ncr.pdf|title=2010 Census of Population and Housing: National Capital Region|publisher=National Statistics Office of the Republic of the Philippines|accessdate=6 April 2012|archive-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625152554/http://www.census.gov.ph/data/sectordata/2010/2010CPH_ncr.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="NCR PDF Census">{{cite web|url=http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/National%20Capital%20Region.pdf|title=National Capital Region. Total Population by Province, City, Municipality and Barangay: as of May 1, 2010|publisher=National Statistics Office of the Philippines|accessdate=22 December 2012|archive-date=15 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115103152/http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/National%20Capital%20Region.pdf|url-status=dead}}</ref>{{Reperensiya ng Pilipinong Senso|2015}}}} Ang Pambansang Punong Rehiyon ay may populasyon na {{nts|12877253}}, ayon sa pambansang senso 2015. Ang kabuuang pook-urban (''urban area''), na binubuo ng pinagsamang pook-urban na tumutukoy sa tuluy-tuloy na paglawak ng urbanisasyon ng Kamaynilaan patungong [[Bulacan]], [[Kabite]], [[Laguna]], [[Rizal]], at [[Batangas]] ay may populasyon na {{nts|24123000}}.<ref name="Demographia">{{cite book|author1=Demographia|title=Demographia World Urban Areas|date=January 2015|edition=11th|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|accessdate=2 March 2015}}</ref> Ito ang pinakamataong rehiyon sa Pilipinas, ang ikapitong pinakamataong kalakhan sa Asya, at ang ikatlong pinakamataong pook-urban sa buong mundo. Ang mga pinakamataong lungsod sa Kamaynilaan ay [[Lungsod Quezon]] (2,936,116), [[Maynila]] (1,780,148), [[Caloocan]] (1,583,978), [[Taguig]] (804,915), [[Pasig]] (755,300), [[Parañaque]] (665,822), [[Valenzuela]] (620,422), [[Las Piñas]] (588,894), [[Makati]] (582,602), at [[Muntinlupa]] (504,509). ===Mga ''slum''=== Noong 2014, tinatayang may apat na milyong mga tumitira sa mga ''[[slum]]'' sa Kalakhang Maynila. Isang pangunahing suliranin sa mga lungsod ng Kalakhang Maynila ang kawalan ng tirahan.<ref>{{cite web|url=http://www.newstatesman.com/world-affairs/2014/09/slums-manila-inequality-so-bad-worst-have-no-chance-protest |title=In the slums of Manila, inequality is so bad that the worst off have no chance to protest |author=Paul Roy |publisher=''The [[New Statesman]]'' |date=18 September 2014 |access-date=4 Nobyembre 2016}}</ref> ==Edukasyon== {{Empty section}} ==Kalusugan== {{Empty section}} ==Seguridad at Pulisya== {{Empty section}} ==Palingkurang-bayan== ===Kuryente=== {{Empty section}} ===Tubig=== {{Empty section}} ===Komunikasyon=== {{Empty section}} ===Pamamahala ng mga Basura=== {{Empty section}} ==Tingnan din== *[[Heograpiya ng Pilipinas]] *[[Mga rehiyon sa Pilipinas]] *[[Pilipinas]] ==Sanggunian== {{reflist}} {{Metro Manila}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Philippines political divisions}} {{Mga_kalakhang_pook_ng_Pilipinas}} [[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Pilipinas|Maynila]] [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas|Kalakhang Maynila]] [[Kategorya:Luzon]] 4yne6uqenogjmwvt2n44418hbtfuq72 0 1751 2215071 2214421 2026-07-07T12:19:14Z ~2026-38435-41 163783 Kinansela ang pagbabagong 2214421 ni [[Special:Contributions/Johndeo333|Johndeo333]] ([[User talk:Johndeo333|Usapan]]) 2215071 wikitext text/x-wiki {{Refimprove|date=Mayo 2021}} {{Infobox Philippine province 2 |infoboxtitle = Lalawigan ng Batanes |sealfile = ph seal batanes.png |region = [[Lambak ng Cagayan]] (Rehiyon II) |capital = [[Basco, Batanes|Basco]] |founded = — |pop2000 = 16467 |pop2000rank = pinakamaliit |popden2000 = 79 |popden2000rank= ika-11 pinakamababa |areakm2 = 209.3 |arearank = pinakamaliit |hucities = 0 |componentcities= 0 |municipalities= 6 |barangays = 29 |districts = 1 |languages = [[Ivatan]], [[Itbayaten]] |governor = Vicente S. Gato |locatormapfile= Ph locator map batanes.png }} Ang lalawigan ng '''Batanes''' (''Batánes'')<ref>{{Cite web|title=Batánes|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=3 Enero 2021|language=fil|url=http://diksiyonaryo.ph/search/batanes|archive-date=6 Disyembre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206082333/http://diksiyonaryo.ph/search/batanes|url-status=dead}}</ref>{{Efn|[[Wikang Ivatan]]: ''Provinsiya nu Batanes''|group=lower-alpha|name=alt}} ay isang kapuluan at ang pinakahilagang lalawigan ng [[Pilipinas]]. Kabilang ito sa rehiyon ng [[Lambak ng Cagayan]]. Sa laking 219.01 {{Abbr|km²|kilometro kuwadrado}} at kabuuang populasyon na 17,246 noong 2015, ito rin ang pinakamaliit na lalawigan pagdating sa kabuuang laki ng sakop at populasyon. Ang bayan ng [[Basco]], matatagpuan sa isla ng [[Isla ng Batan|Batan]], ay ang kabisera nito. Matatagpuan ang kapuluan sa layong 162 kilometro hilaga ng isla ng [[Luzon]] at halos 190 kilometro timog naman ng isla ng [[Taiwan]]. Napapagitnaan ito ng dalawang bambang na naghihiwalay sa kapuluan mula sa karatig nitong anyong-lupa, ang [[Bambang ng Bashi]] sa hilaga, at [[Bambang ng Balintang]] sa timog. == Etimolohiya == Galing sa salitang Ivatan na ''Batan'' ang Batanes. Ang salitang ito ay ang lokal na tawag ng mga [[Ivatan]] sa kanilang pangkat-etniko. == Tao at Kultura == Ang mga tao rito ay mabait. Ang kultura ng mga taga-Batanes o mga ''Ivatan'', ang tawag nila sa kanilang mga sarili, ay isa sa mga pinakamatanda sa buong [[Pilipinas]]. Sinasabing ang mga ninuno ng mga Ivatan ay nanggaling sa timog Taiwan 3,500 taon na ang nakakaraan at ginawang tulay ang Batanes upang makarating na sa mga malalayong lugar tulad ng [[Indonesia]] at [[Micronesia]]. Ang kultura nila ay pareho rin sa kultura ng mga tribo sa [[Lan Yu]] (timog Taiwan), dahil sa ang kanilang wika, ang [[Wikang Tao|Yami]], ay medyo hawig sa [[Ivatan]]. Isa pang tribo na ikinukumpara ang mga Ivatan ay sa mga isla ng [[Riyuku]] na matatagpuan sa timog [[Hapon]]. Sa pakikipagkapwa, talagang masaya sila kung may malalaman silang mga kababayan. Talagang mahal nila ang kanilang kapwa, tinatawag na ''pachilipulipus''. Ngayon, ang kanilang kultura ay may halong banyaga na dahil sa pag-kolonisa sa kanila ng mga [[Kastila]], na naghatid ng malaking impluwensiya sa kanilang wika, relihiyon, at mga tradisyon. Nahaluan na rin ng modernong mga kostumbre ang mga Ivatan dahil sa impluwensiya ng Maynila (na may mga ''direct flight'' na patungo roon) at ng [[Amerika]], sa kadahilanang maraming Ivatan na ang maaaring magtungo roon. Ang kanilang wika, ang [[Wikang Ibatan|Ivatan]], ay katangi-tangi rin dahil sa kakaibang bokabularyo at pagbigkas nito hindi katulad ng isang tipikal na [[Mga wika sa Pilipinas|wika sa Pilipinas]]. May mga similaridad naman ang Ivatan sa ibang mga wika sa hilagang Luzon, tulad ng [[Wikang Iloko|Ilokano]] at [[Wikang Ibanag|Ibanag]]. Ang Ivatan ay may malaking pagkakatulad sa isang wika sa timog Taiwan, ang [[Wikang Tao|Yami]], na salita ng mga katutubong [[Lanyu]] roon. Sinasabi ng mga lingguwistiko na iisa ang pinanggalingan ng dalawang salita. Sinasabi rin daw na may ilang tribo pa sa timog Taiwan malapit sa lugar ng [[Banking]] na ginagamit ang Ivatan bilang wika. Dahil sa binubuo ang Batanes ng maraming isla, hindi masyadong nagkakaintindihan ang mga tao roon. Sa mismong isla pa lang ng [[Pulo ng Batan|Batan]], may dalawang diyalekto na ng Ivatan ang natagpuan, ang ''[[Ivasayen]]'' na ginagamit sa kapitolyo ([[Basco]]). Ang ikalawa ay ang ''[[Isamurungen]]'', na ginagamit sa mga munisipalidad ng [[Mahatao]], [[Ivana]], [[Uyugan]], at [[Sabtang]]. Hindi masyadong magkaiba ang dalawa ngunit ang nakikitang pagkakaiba nila ay may kinalaman sa pagbigkas. May isa pang diyalekto ang Ivatan, ang ''[[Wikang Itbayat|Itbayaten]]''. Ito ay ginagamit sa isla ng [[Itbayat]]. Ang isang taga-Batan o Sabtang na makapunta sa Itbayat sa unang pagkakataon ay hindi kaagad makakaunawa ng diyalekto nila roon. Sinasabi nga na ibang lengguwahe na ang Itbayaten dahil hindi na halos maintindihan ang kanilang salita. Ang huling diyalekto ng Ivatan ay ang [[Ibatan]], ang wika sa [[Babuyan Islands]] na parte na ng [[Cagayan]]. Mas magkatulad pa sila ng Itbayaten kaysa sa Ivasayen at Isamurungen. == Administrasyon == Nahahati sa anim na bayan ang Batanes, lahat ay kinakatawan ng iisang distritong pangkongreso. [[Talaksan:Ph fil batanes.png|thumb|Mga paghahating administratibo sa Batanes.]] {| class="wikitable sortable" |+Mga bayan ng Batanes !Bayan !Populasyon {{Small|(2020)}} !Lawak {{Small|({{abbr|km²|kilometro kuwadrado}})}} !Kapal {{Small|(kada {{abbr|km²|kilometro kuwadrado}})}} !Barangay |- |'''[[Basco]]''' |9,517 |49.46 |170 |6 |- |[[Itbayat]] |3,128 |83.13 |34 |5 |- |[[Ivana]] |1,407 |16.54 |80 |4 |- |[[Mahatao]] |1,703 |12.90 |120 |4 |- |[[Sabtang]] |1,696 |40.70 |40 |6 |- |[[Uyugan]] |1,380 |16.28 |80 |4 |- |'''KABUUAN''' |'''18,831''' |'''219.01''' |'''79''' |'''29''' |- | colspan="5" |{{Center|{{small|''Kabisera ng Batanes ang nakadiin.''}}}} |} == Heograpiya == === Topograpiya === [[Talaksan:Goats in Batanes.png|thumb|Mga [[baka]], sa madamong [[burol]] ng Batanes]] Ang Batanes ay grupo ng mga isla na tinatawag na ''Mga Isla ng Batanes''(Batanes Islands) at ang mga ito ay nasa dulong hilagang bahagi ng [[Pilipinas]]. Ang mga ito ay nasa pagitan ng [[Mga Isla ng Babuyan]] (nasasakop ng Probinsiya ng [[Cagayan]]) at [[Taiwan]]. Ang mga islang ito ay may kaunting naninirahan at madalas na daanan ng mga bagyo. Ang tatlong malalaking isla ay ang [[Isla ng Itbayat|Itbayat]], [[Isla ng Batan|Batan]], at [[Isla ng Sabtang|Sabtang]]. Ang nasa pinakadulong hilaga naman ay ang [[Isla ng Mavudis]]. Halos kalahating bahagi ng Batanes ay [[burol]] at [[bundok]]. Ang [[Isla ng Batan]], ay may kabuuang lawak na 35&nbsp;km², ay halos bulubundukin ang hilaga at timog-silangang bahagi nito. Animo'y hugis palaggana ang gitna nito. Ang [[Isla ng Itbayat]], na may kabuuang lawak na 95&nbsp;km², ay padalisdis kadalasan pakanluran, dahil sa bulubundukin at maburol ang hilaga at silangang baybayin nito. Ang Sabtang naman ay nasasakop ng bundok ang gitnang bahagi, ang islang ito ay may kabuuang lawak na 41&nbsp;km², na siyang dahilan upang ang lupa ay dumalisdis palabas ng baybayin nito. [[Talaksan:Batanes Hills.png|left|thumb|Kamangha manghang mga burol ng Basco]] Ang mga isla ay napapalibutan ng malawak na katubigan ng [[Bashi Channel]] at [[Balintang Channel]], kung saan ang Karagatang Pasipiko at Dagat Tsina ay nagtatagpo. Ang lugar ay syang pangunahing daanang pantubig ng [[Pilipinas]] at [[Japan]], [[Tsina]], [[Hongkong]] at [[Taiwan]]. Mayaman ito sa yamag-dagat, kabilang na ang pinaka bihirang [[corals]] sa mundo. Ang probinsiya ay maburol at mabundok, na may halos 1,631.50 ektarya o 7.10% na bahagi nito ay taas-baba at 78.20% o 17,994.40 ektarya ay nahahati sa pataas-baba hanggang sa padalisdis, hanggang sa sobrang dalisdis. Apatnapu't dalawang bahagi (42%) o 9,734.40 ektarya ang padalisdis hanggang sa mabangin na lugar. [[Talaksan:Valuga Beach.png|thumb|Mabatong baybayin ng Valugan Beach]] Dahil sa natatanging katangian ng lugar, maganda ang daloy ng tubig dito at halos di nagtatagal ang pagbaha. Ang pangunahing isla ng Batan ang may pinakamalaking bahagi ng patag at halos patag ang lupa, kasunod ang Itbayat at Sabtang. Ang Itbayat ay may padalisdis hanggang sa halos patag na lupa sa mala talampas ng paligid nito patuloy hanggang sa matataas na bangin na umaabot sa halos 20-70 metro ang taas sa ibabaw ng dagat, at halos walang dalampasigan. Ang Sabtang naman ay may maliit na patag na lupa na manaka-nakang nakapaligid sa baybayin nito, habang ang gitna naman ay halos nasasakop ng matarik na bundok at malalalim na lambak. Ang isla ng Batan at Sabtang ay may paputol putol na maiikling baybayin na may buhangin at mga batuhan. Ang kalupaan ng probinsiya na kahangahanga at kaakit akit ang halos bawat sulok, ay may limitadong katangian sa pagpapalawak ng agrikultura para sa sadyang napakaiit na probinsiya. === Klima === [[Talaksan:Gloomy Sky Over the Lighthouse.png|thumb|left|Madilim na [[ulap]] sa ibabaw ng parola ng Basco, nagbabadya ng [[ulan]]]] Ang klima dito ay halos pareho ng sa [[Taiwan]]. Kadalasan ang lugar ay nakakaranas ng mababa sa normal na temperatura na 55 degri [[Fahrenheit]] (13&nbsp;°C). Ang probinsiya ay kadalasang winawalis ng malakas na hangin at ulan na syang nagbibigay ng maling paniniwalang ang Batanes ay palaging ginugupo ng mga bagyo.Kung bakit ang Batanes ay laging naiiugnay sa sama ng panahon, ito ay dahil sa ang kabisera nitong basco ay ang huling himpilan ng panahon sa hilaga. Ito rin ang lugar na pinagbabatayan ng lahat ng bagyo na pumapasok sa nasasakupan ng Pilipinas. Wala itong ipinahayag na tuyo at basang panahon. Umuulan dito ng halos pinakamababa ang walong araw hanggang sa pinakamataas na 21 araw sa loob ng isang buwan. Nakakaranas dito ng praktikal na apat na pahahon, ang pinakamainam ay ang tag araw (Abril-Hunyo) at taglamig (Disyembre-Pebrero), kung saan ang temperatura ay kadalasang bumababa sa pitong digri Celsius. Ang mainam na panahon ng pagpunta dito ay tuwing kalagitnaan ng Marso hanggang Hunyo. Ang "Indian summer" kadalasang nag uumpisa ng Setyembre. Minsan, ang panahon ay nag uumpisang maging maganda pinakamaaga na ang Pebrero hanggang sa pinakahuli ang Hulyo. Hanging galing hilaga o timog ang nagdadala ng malamig na hangin. Nagdadala rin ang mga ito ng sama ng panahon at namumuong mga ulap na nagiging dahilan ng pagkakansela ng pagdating o pag alis ng eroplano. Ang tag-lamig, ay ang malamig na panahon na nararanasan ng Ivatan kaya tinatawag nila itong tag-lamig (winter) ay nararanasan tuwing Disyembre hanggang Pebrero. Kung mag pupunta ng Batanes, lagi lang tandaan na sa mga islang ito ayvmadaling magbago ang panahon. Kung kaya't dapat maging handa sa anumang panahon ang mararanasan mo. === Pisikal === Ang Batanes ay 680&nbsp;km ang layo sa [[Maynila]] at 280 sa bayan ng [[Aparri]]. Sa hilaga nito, naroon ang kanal ng [[Bashi]], sa timog naman ay ang kanal ng [[Balintang]]. Sa kanluran ay ang [[Dagat Timog Tsina]], at sa silangan ay ang [[Karagatang Pasipiko]]. Binubuo ang lalawigan ng sampung isla. Ito ang [[Batan]], [[Itbayat]], [[Sabtang]] at [[Vuhos]] na pinakamalaki, ang iba pa ay [[Pulo ng Siayan|Siayan]], [[Mavudis]], [[Misanga]], [[Ditarem]], [[Dinem]] at [[Dequey]] na walang nakatirang tao. == Kalikasan == Ang flora at fauna sa Batanes ay talagang katangi-tangi at doon lang matatagpuan. Maraming species ng mga hayop at halaman ang doon lang matatagpuan. Pati ang mga tanawin doon ay kakaiba, tulad ng mga bundok at mga dalampasigan. === Mga tanawin === Mga bundok at dalampasigan: * Valugan Beach * Mt. Riposed * Mt. Iraya * Mt. Matarem * Rapang du Kavuyasan * Mt. Karobooban * Duvek Bay * Vuhos Marine Reserve * Tukon Hedgerows Mga tradisyonal na bahay sa: [[Talaksan:Diura Fishing Village.jpg|thumb|right|Pamayanan ng mga mangingisda ng Diura]] * Savidug * Chavayan * Nakanmuan * Sumnanga * Diura * Raele Mga arkitekturang may impluwensiyang Kastila: * ang simbahan at plaza ng San Carlos Borromeo, Mahatao Mga Ijangs (mga ''fortress'' o [[portipikasyon|kuta]] sa mga bundok): * Itbud Ijang * Ivana Ijang * Chuhangin Ijang * Savidug Ijang Mga tirahan ng mga sinaunang Ivatan: * Rakuaydi * Nahili du Vutox * Mt. Karobooban Mga libingang pa-barko ang hitsura: * Chuhangin * Nakamaya * Turungan === Mga hayop at halaman === Mga puno: * Vutalaw (''Calophyllum inophyllum'') * Aynas (''Anacardium occidentale'') * Nato (''Palaquium luzoniense'') * Malaapdo (''Gonstylus bancanus'') * Vatinglaw (mga species ng ''Diospyros'') Mga damo: * Vayasuvas (''Freycinetia willamsii'') * Tamidok * Karukmuten Mga hayop: * [[Indochinese shrew]] (''Crocidura attentuata'') * [[Riyuku flying fox]] (''Pteropus dasymallys'') == Ekonomiya == Halos 75% ng mga Ivatan ay magsasaka at mangingisda. Ang ibang bahagi naman ay nagtatrabaho sa pamahalaan at pribadong kompanya. Bawang at bakahan ang pangunahing pinagkakakitaan dito. Ang mga Ivatan ay nagtatanim din ng kamote baging, kamoteng kahoy, gabi, at ang biharang uri ng puting uvi. Ang tubo ay itinatanim upang makagawa ng palek, isang uri ng katutubong alak, at suka. Sa kasalukuyan, ang mga isdang nahuhuli rito ay unti-unting nababawasan dahil sa kakulangan ng tamang kaalaman. Kakaunti lang ang mga pwedeng pasukang trabaho rito. Kadalasan ang mga nakapag-aral na mga Ivatan ay lumuluwas sa siyudad o nag pupunta sa labas ng bansa. Ang [[Wind-Diesel Hybrid Power Systems|wind diesel]] generating plant ay binuksan noong 2004. Layo at masamang panahon ang syang humahadlang sa pag angat ng ekonomiya rito. Ang ibang pangngailangan gaya ng bigas, softdrinks, at gasolina ay kadalasang may dagdag na 75% hanggang 100% kumpara sa presyo nito sa Maynila. == Talababa == <references group="lower-alpha" /> == Sanggunian == {{reflist|2}} == Kawing Panlabas == *[http://www.batanesonline.com Batanes Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041206035533/http://www.batanesonline.com/ |date=2004-12-06 }} {{Batanes}} {{Lambak ng Cagayan}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Batanes|*]] kr9xydsinmelerws0whbjnz4p6kzreq 0 1777 2215116 2194089 2026-07-07T23:39:21Z Johndeo333 163610 Inayos ang baybay 2215116 wikitext text/x-wiki {{christianity}} :''Para kilalanin ang kasaysayan ng Simbahang Katoliko at ang kanyang organisasyon, silipin ang [[Simbahang Katoliko]].'' Ang salitang '''Katolisismo''' o '''Katolisidad''' ay may dalawang [[eklestiyastikal]] na kahulugan ayon sa talatinigang [[Webster]] , una ay ang buong Ortodoks ng Kristiyanong Simbahan o ang pagsunod dito, at pangalawa, ang mga doktrina na paniniwalaan ng Simbahang Romano Katoliko o ang pagsunod dito. Ang salitang ito ay hango sa salitang [[Griyego]]ng καθολικός -ή -όν (katholikos), nangangahulugan ng "pangkalahatan" o "unibersal". Sa Griyego, ang salita para sa simbahan ay gumagamit ng pambabaeng porma ng pang-uri ἡ Καθολικὴ Ἐκκλησία. == "Isa, Banal, Katolika at Apostolika" == Ang sulat para sa mga Kristiyano noong 107 AD, ng isang obispo ng Antioch na si [[San Ignacio]] ay ang pinakamaagang paggamit ng salitang "Simbahang Katolika" ([[Smyrnaeans]], 8). Sa paggamit ng nasabing salita, itinakda ni San Ignacio ang kabuluhan nito sa unibersal na aspeto. Gayumpaman, hindi kasama sa nasabing kabuluhan ang mga erehe tulad ng mga hindi nagsisipaniwala na sa Banal na Pakikinabang ay naroon ang laman ng Tagapagligtas na si Hesukristo, na syang nagpakasakit para sa kasalanan ng mga tao, sya rin na binuhay na magmuli ng kaniyang Ama (Smyrnaeans, 7). Tinawag niya ang mga nasabing tao bilang "mababangis na hayup sa wangis ng tao" na hindi dapat "tanggapin ni kilalanin (o pakisalamuhaan)" (Smyrnaeans, 4). Samantalang, may mayroong mas direktang paggamit ng salitang "Simbahang Katolika", na naghihiwalay sa Simbahan ito sa iba pang mga ereheng simbahan. Ito ay ang paggamit ni [[San Cirilo]] ng Herusalem (315-386 siglo). Sa [[Araling Katekismo]], XVIII, 26 (Ingles:Catechetical Lectures, XVIII, 26), ibinilin ni San Cirilo na "kung paroroon ka sa mga siyudad, huwag mong basta hahanapin o ipagtatanong ang Tahanan ng Panginoon, (pagkat ang ibang sekta ng mga di karapat dapat (o kagalang kagalang) ay sumusubok ding tawagin ang kanilang kural bilang tahanan ng Panginoon), bagkus ay inyong hanapin ang Simbahang Katolika, pagkat ang hindi nakasanayang pangalang ito, ang tunay na Banal na Simbahan, ang ina nating lahat, ang esposo ng ating Panginoong Hesukristo; ang nagiisang bugtong na [[Anak ng Diyos]]. Ang salitang "Katoliko" ay ginagamit noon pa bilang pantukoy sa tunay at nag-iisang orihinal na Simbahan na itinatag ni Kristo at ng kaniyang mga Apostol. Ito rin ay napapaloob sa ibat ibang kredo (ng ibat ibang pakahulugan sa paniniwala). Ilan sa mga ito ay ang "Sumasampalataya Ako" (Ingles: Apostles' Creed) at Nicene Creed. Maging ang ibang denominasyon ng Kristiyanismo ay naniniwala na sila ang "katoliko". Nahahati sila sa dalawang grupo: * yaong kagaya ng mga Katoliko, Ortodoxong Silanganin, Simbahang Ortodoxong Oriental, [[Simbahang Anglicano]] na may Apostolikong tagapagmana mula pa sa ninunong simbahan; at ang * silang mga naniniwala na sila ay kabilang sa ispiritwal na angkan ng mga Apostol ngunit walang pinapanigang institusyonal na salin, mula sa kasaysayan ng simbahan. Hindi rin nila tinutukoy (o tawag) ang sarili nila bilang "Katoliko" Ang mga Kristiyano mula sa ibat-ibang denominasyon, kabilang na ang karamihan sa mga protestante ay nananalig sa "Isang Banal na Katoliko at Apostolikong Simbahan". Para sa mga protestante, ang karamihan sa kanila ay naniniwala na ang kanilang pananalig ay ang may pinakaisa sa lahat ng simbahang nasa ilalim ng pamumuno ng Panginoon at ng iisang Tagapagligtas, imbes na sa pinag-isang institusyonal na simbahan. Sa kanilang gamit ng salitang "katoliko", ginagamit nila ang maliit na titik "k" (katoliko, hindi Katoliko). Ang Kredong Apostoles (Apostles Creed) ay may linyang "Sumasampalataya ako sa ... banal na simbahang katolika ... (na may pagkakataon na ginagamitan ng malaking titik). Ginagamit ito sa mga pagsamba ng ibang mga protestante, ngunit hindi ng mga Alemang Luterano. Ang Kredong Niceno (Nicene Creed) naman ay kagaya rin ng Kredong Apostoles (Apostles Creed) na nagtataglay ng mga katagang "isang banal na katoliko at apostolikong Simbahan" == Maikling Kasaysayan ng Simbahang Katolika == Ang Simbahang Katolika ay orihinal na nasa ilalim ng pamamahala ng tatlong patriarka. Ito ay ang patriarka ng [[Roma]], [[Alexandria]] at ng [[Antiquia]]. Nang kalaunan ay naidagdag ang patriarka ng [[Constantinople]] at ng [[Jerusalem]]. Ang obispo ng Roma ang siyang pinakakilala noong mga panahong iyon. May kakataon na ang pagtatalo sa doktrina at pamamalakad ay isinasangguni sa Roma. Noong mailipat ang kabisera sa Constantinople, napadalas ang panghahamon (batikos at kwestiyon) sa mga impluwensiya ng Roma. Bagamat, inaangkin ng Roma ang natatanging kapangyarihan at pagiging angkan ni San Pedro at San Pablo, na pinaniniwalaan ng lahat ng patriarka bilang isang martir at nailibing sa Roma, ang Constantinople naman ang siyang residensiya ng Emperador, at ang simbahan naman ng Antioch at ng Alexandria ay matanda pa sa Roma. Itinuturing din na unang namahala o tatag ng Sede si San Pedro sa Antioch bago ito pumaroon sa Roma. Noong taong 431, ang [[Konseho ng Efeso]] ang [[Ikatlong Konsehong Ekumenikal]], ay siyang nagbigay pansin sa [[Nestorianismo]]. Ang Nestorianismo ay isang [[erehe]]ng paniniwala ng paghihiwalay ng katauhan at kabanalan ni Jesus. Ito rin ang paniniwalang nagsasabing ang Birheng Maria ay nagluwal lamang, hindi sa Diyos, kundi sa [[katauhan]] (o katawang tao) lamang ni Hesukristo. Tahasang itinakwil ng Konsehong ito ang paniniwalang ito, at kinatigan nila ang paniniwalang si [[Birheng Maria]] ay [[Theotokos]], o "Ina ng Diyos". Isa ito sa pinakamalaking kaguluhan sa kasaysayan ng Simbahan. Yaong mga hindi tumanggap ng desisyon ng Konseho ng [[Efeso]] ay karamihang [[Persa]] ''(Persian)'' at nagsipagtatag o kinakatawan ng mga Simbahang [[Assyria]]n ng Silangan at ng mga kaugnay na simbahan. Isa pa pangyayari ang lumikha ng alingusngos sa Simbahang Katolika. Ito ay ang matapos na ilabas ng [[Konseho ng Kalsedonya]] ang pananaw nila sa [[Eutychian Monophysitism]]. Ayon sa doktrinang ito, nakikiisa ang kabanalan sa katauhan ni Kristo. Dagdag pa ng konseho na ang iisang personang ito ay may dalawang kalikasan "walang pagkakalito, walang pagbabago, walang paghahati at walang paghihiwalay" o "hindi dapat ipagkalito, hindi maipagbabago, hindi mahahati at hindi mapaghihiwalay", at kukng magkagayon ay parehong buong Diyos at buong tao. Ang mga simbahang Alexandrino ay hindi sumang-ayon dito. Ang mga ito ay ang mga "[[Sinaunang Simbahang Oriental]]" o ang "[[Kumunyong Ortodoxong Oriental]]". Nagsanga naman noong ikalabing daang taon (siglo 11) ng isa pang usapin ang Simbahang Katolika. Laman ng pangyayaring ito ang mga pagtatalo sa doktrina, di pagkakasundo sa pamamahala ng simbahan, ang ebolusyon ng paghihiwalay ng mga rito at mga kasanayan o tradisyon. Noong 1054 rin ay naganap ang isa pang paghahati ng Simbahan. Ang paghahati sa pagitan ng "Silangan at ng "Kanluran". Kabilang sa silangang grupo ay ang [[Grecia]], Rusya, lupaing Eslabiko (Slavic lands), Anatolia at mga Simbahan ng Sirya, Ehipto. Sila ang mga simbahang tumanggap sa Konseho ng Kalsedonya. Samantala ang [[Inglatera]], Pransiya, Banal na Emperyo ng Roma,[[Escandinabya]] at ang kalakhang Kanlurang Europa ang sya namang nasa kanlurang grupo. Ang pagkakawatak watak nito ay tinawag na Malaking Hidwaan [[Great Schism]]. Ang pinahuling pagkakahati ay naganap noong ika labing anim na daang taon (siglo 16), noong panahon ng Repormasyon. Ang mga kanluraning simbahan ay tahakang nagtakwil sa mga turo ng Simbahang Romano Katolika at napangalanang "[[Protestante]]" Gayumpaman, ang ilang sa mga protestanteng ito, ay nanalig pa rin na sila ang tunay, buo at kumpletong Katoliko. Ang ilan sa kanila ay naniniwala na sila ay BAHAGI ng Simbahang Katolika, samantalang ang iba ay naniniwala na sila LAMANG ang Simbahang Katolika. == Simbahang Romano Katoliko == Ang Simbahang Katoliko, ay hindi isang ''abstract'' at ''invisible entity'', bagkus ay isang nakikita at konkretong bahagi ng sanka-Kristiyanuhan; kadalasang tinatawag ding "Simbahang Romano Katoliko." == Iba pang Katolikong Grupo == {{see also|Simbahang Katoliko}} == Natatanging Paniniwala at Sakramento == === Paniniwala === === Sakramento === Para sa mas detalyadong artikulo tungkol sa seksiyon na ito, tignan ang [[Sakramento ng mga Katoliko]]. * [[Binyag]] * [[Kumpil|Kumpirma o Kumpil]] * [[Eukaristiya|Banal na Pakikinabang o Eukaristiya]] * [[Kumpisal]] * [[Pagpapahid ng Langis sa May Sakit|Pagpapahid ng Langis]] * [[Pari (alagad ng simbahan)|Orden sa pagpapari]] * [[Kasal (seremonya)|Banal na Matrimonya o Kasal]] == Ang Pagaaral ng Katolisismo == Ang katolisismo ay isang relihiyon at pinag-aaralan sa konteksto kabilang sa teholohiya at pilosopiya == Reperensiya == * [http://www.newadvent.org/cathen/07644a.htm "St. Ignatius of Antioch", Catholic Encyclopedia (1910).] == Karagdagang Babasahin == Pinanatili ang Ingles na titulo, pagkat walang katiyakan kung ito man ay naisalin sa Tagalog o Filipino. * ''Catechism of the Catholic Church'' — English translation (Libreria Editrice Vaticana, 2000). ISBN 1-57455-110-8 [http://www.vatican.va/archive/catechism/ccc_toc.htm] * H. W. Crocker III, ''Triumph — The Power and the Glory of the Catholic Church: A 2,000-Year History'' (Prima Publishing, 2001). ISBN 0-7615-2924-1 * Eamon Duffy, ''Saints and Sinners: A History of the Popes'' (Yale Nota Bene, 2002). ISBN 0-300-09165-6 * K. O. Johnson, ''Why Do Catholics Do That?'' (Ballantine, 1994). ISBN 0-345-39726-6 == Kaugnay na Paksa == * [[Listahan ng mga Paksa hinggil sa Katoliko]] * [[Altar]] * [[Ambrosian Rite]] * [[Anti-Catholicism]] * [[Biyatipikasyon]] * [[Bibliya]] * [[Katekismo ng Simbahan Katolika]] * [[Katoliko]] * [[Kristiyanismo]] * [[Listahan ng mga Denaminasyon sa Kristiyanismo]] * [[Krusada]] * [[Ecumenical Council]] * [[Langit]] * [[Impiyerno]] * [[Kasaysayan ng Kristiyanismo]] * [[Banal na Bibliya]] * [[Jesus]] * [[Knights of Columbus]] * [[Knights of St. Joseph]] * [[Novus Ordo Missae]] * [[Opus Dei]] * [[Order (religious)]] * [[Purgatoryo]] * [[Santo]] * [[Sedevacantism]] * [[Roman Catholic Church sex abuse scandal|Sex abuse scandal]] * [[Society of Jesus]] * [[Society of Saint Vincent de Paul]] * [[Traditional Catholicism]] * [[Tridentine Mass]] * [[Vatican City]] * [[Voice of the Faithful]] == Kawing Panlabas (sa Ingles) == * [http://www.vatican.va/ The Holy See — The Vatican's Official Website] Opisyal na Website ng Batikano * [http://www.catholicfiles.com/ Catholic Files] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051123143126/http://www.catholicfiles.com/ |date=2005-11-23 }} free Catholic downloads * [http://www.newadvent.org/cathen/03449a.htm the term "Catholic"] at the [http://www.newadvent.org/cathen/ Catholic Encyclopedia] * [http://www.christusrex.org/www1/CDHN/ccc.html Catechism of the Catholic Church] * [http://www.catholicity.com CatholiCity] free Catholic CDs and books * [http://www.ziplink.net/cgi-bin/cgiwrap/kerygma/a.pl Topical search engine for the ''Catechism of the Catholic Church''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025005704/http://www.ziplink.net/cgi-bin/cgiwrap/kerygma/a.pl |date=2005-10-25 }} * [http://catholicism.about.com About.com Christianity - Catholicism, online discussion forum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051018155033/http://catholicism.about.com/ |date=2005-10-18 }} * [http://www.catholicapologeticsofamerica.blogspot.com Catholic Apologetics of America]-Articles and news, several links, Catholic photos and graphics. * [http://www.newadvent.org New Advent] — a library of public domain Catholic writings * [http://www.newadvent.org/summa/ Summa Theologica] of St. [[Thomas Aquinas]] — a medieval summary of Catholic theology in a public domain English translation * [http://www.newadvent.org/cathen/ The Catholic Encyclopedia] — copyright 1903 * [http://www.catholic.com Catholic Answers (catholic.com)] — Catholic [[Apologetics]] * [http://cuf.org Catholics United for the Faith] — apologetics and subscription research from an orthodox/conservative Catholic advocacy organization * [http://www.catholicculture.org CatholicCulture.org] — wealth of resources * [http://www.catholicculture.org/sites/sites.cfm Catholic Culture: Site reviews] — rates sites' Catholic fidelity * [http://ic.net/~erasmus/RAZINDEX.HTM Biblical Catholic Apologetics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051028235752/http://ic.net/~erasmus/RAZINDEX.HTM |date=2005-10-28 }} * [http://www.catholic.org/ Catholic Online] — Lot of Catholic Resources * [http://www.catholic-hierarchy.org/ The Hierarchy of the Catholic Church] — Current and historical information about its bishops and dioceses * [http://www.kensmen.com/catholic/ Apologia: Apologetics and Traditional Catholic Instruction]{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.aboutcatholics.com/ About Catholics] — Catholic evangelization and information about specific beliefs * [http://www.americancatholic.org/UpdateYourFaith/default.asp American Catholic | Update Your Faith | FAQs About Catholicism] * [http://www.cin.org/users/james/ebooks/master/master2.htm Nazareth Master Catechism: Aquinas, Trent, Baltimore, Pius X, CCC] * [http://www.ewtn.com/ Eternal Word Television Network] — A Catholic Broadcast Organization * [http://www.mycatholic.com myCatholic.com] — A customizable Catholic web portal. * [http://www.stblogsparish.com/bloglist.html Catholic Blogs and Resources]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==mga bilang ng Tagasunod sambahan Catholic== *1.42 bilyog tagasunod ==Mga Katolikong kulto None desided Faith== *1.3K [[Kategorya:Katolisismo|*]] 4oawyxgrlsi1gsfbfl9j9dbd2qjsvsp 2215117 2215116 2026-07-07T23:40:54Z Johndeo333 163610 /* mga bilang ng Tagasunod sambahan Catholic */ Inayos ang baybay 2215117 wikitext text/x-wiki {{christianity}} :''Para kilalanin ang kasaysayan ng Simbahang Katoliko at ang kanyang organisasyon, silipin ang [[Simbahang Katoliko]].'' Ang salitang '''Katolisismo''' o '''Katolisidad''' ay may dalawang [[eklestiyastikal]] na kahulugan ayon sa talatinigang [[Webster]] , una ay ang buong Ortodoks ng Kristiyanong Simbahan o ang pagsunod dito, at pangalawa, ang mga doktrina na paniniwalaan ng Simbahang Romano Katoliko o ang pagsunod dito. Ang salitang ito ay hango sa salitang [[Griyego]]ng καθολικός -ή -όν (katholikos), nangangahulugan ng "pangkalahatan" o "unibersal". Sa Griyego, ang salita para sa simbahan ay gumagamit ng pambabaeng porma ng pang-uri ἡ Καθολικὴ Ἐκκλησία. == "Isa, Banal, Katolika at Apostolika" == Ang sulat para sa mga Kristiyano noong 107 AD, ng isang obispo ng Antioch na si [[San Ignacio]] ay ang pinakamaagang paggamit ng salitang "Simbahang Katolika" ([[Smyrnaeans]], 8). Sa paggamit ng nasabing salita, itinakda ni San Ignacio ang kabuluhan nito sa unibersal na aspeto. Gayumpaman, hindi kasama sa nasabing kabuluhan ang mga erehe tulad ng mga hindi nagsisipaniwala na sa Banal na Pakikinabang ay naroon ang laman ng Tagapagligtas na si Hesukristo, na syang nagpakasakit para sa kasalanan ng mga tao, sya rin na binuhay na magmuli ng kaniyang Ama (Smyrnaeans, 7). Tinawag niya ang mga nasabing tao bilang "mababangis na hayup sa wangis ng tao" na hindi dapat "tanggapin ni kilalanin (o pakisalamuhaan)" (Smyrnaeans, 4). Samantalang, may mayroong mas direktang paggamit ng salitang "Simbahang Katolika", na naghihiwalay sa Simbahan ito sa iba pang mga ereheng simbahan. Ito ay ang paggamit ni [[San Cirilo]] ng Herusalem (315-386 siglo). Sa [[Araling Katekismo]], XVIII, 26 (Ingles:Catechetical Lectures, XVIII, 26), ibinilin ni San Cirilo na "kung paroroon ka sa mga siyudad, huwag mong basta hahanapin o ipagtatanong ang Tahanan ng Panginoon, (pagkat ang ibang sekta ng mga di karapat dapat (o kagalang kagalang) ay sumusubok ding tawagin ang kanilang kural bilang tahanan ng Panginoon), bagkus ay inyong hanapin ang Simbahang Katolika, pagkat ang hindi nakasanayang pangalang ito, ang tunay na Banal na Simbahan, ang ina nating lahat, ang esposo ng ating Panginoong Hesukristo; ang nagiisang bugtong na [[Anak ng Diyos]]. Ang salitang "Katoliko" ay ginagamit noon pa bilang pantukoy sa tunay at nag-iisang orihinal na Simbahan na itinatag ni Kristo at ng kaniyang mga Apostol. Ito rin ay napapaloob sa ibat ibang kredo (ng ibat ibang pakahulugan sa paniniwala). Ilan sa mga ito ay ang "Sumasampalataya Ako" (Ingles: Apostles' Creed) at Nicene Creed. Maging ang ibang denominasyon ng Kristiyanismo ay naniniwala na sila ang "katoliko". Nahahati sila sa dalawang grupo: * yaong kagaya ng mga Katoliko, Ortodoxong Silanganin, Simbahang Ortodoxong Oriental, [[Simbahang Anglicano]] na may Apostolikong tagapagmana mula pa sa ninunong simbahan; at ang * silang mga naniniwala na sila ay kabilang sa ispiritwal na angkan ng mga Apostol ngunit walang pinapanigang institusyonal na salin, mula sa kasaysayan ng simbahan. Hindi rin nila tinutukoy (o tawag) ang sarili nila bilang "Katoliko" Ang mga Kristiyano mula sa ibat-ibang denominasyon, kabilang na ang karamihan sa mga protestante ay nananalig sa "Isang Banal na Katoliko at Apostolikong Simbahan". Para sa mga protestante, ang karamihan sa kanila ay naniniwala na ang kanilang pananalig ay ang may pinakaisa sa lahat ng simbahang nasa ilalim ng pamumuno ng Panginoon at ng iisang Tagapagligtas, imbes na sa pinag-isang institusyonal na simbahan. Sa kanilang gamit ng salitang "katoliko", ginagamit nila ang maliit na titik "k" (katoliko, hindi Katoliko). Ang Kredong Apostoles (Apostles Creed) ay may linyang "Sumasampalataya ako sa ... banal na simbahang katolika ... (na may pagkakataon na ginagamitan ng malaking titik). Ginagamit ito sa mga pagsamba ng ibang mga protestante, ngunit hindi ng mga Alemang Luterano. Ang Kredong Niceno (Nicene Creed) naman ay kagaya rin ng Kredong Apostoles (Apostles Creed) na nagtataglay ng mga katagang "isang banal na katoliko at apostolikong Simbahan" == Maikling Kasaysayan ng Simbahang Katolika == Ang Simbahang Katolika ay orihinal na nasa ilalim ng pamamahala ng tatlong patriarka. Ito ay ang patriarka ng [[Roma]], [[Alexandria]] at ng [[Antiquia]]. Nang kalaunan ay naidagdag ang patriarka ng [[Constantinople]] at ng [[Jerusalem]]. Ang obispo ng Roma ang siyang pinakakilala noong mga panahong iyon. May kakataon na ang pagtatalo sa doktrina at pamamalakad ay isinasangguni sa Roma. Noong mailipat ang kabisera sa Constantinople, napadalas ang panghahamon (batikos at kwestiyon) sa mga impluwensiya ng Roma. Bagamat, inaangkin ng Roma ang natatanging kapangyarihan at pagiging angkan ni San Pedro at San Pablo, na pinaniniwalaan ng lahat ng patriarka bilang isang martir at nailibing sa Roma, ang Constantinople naman ang siyang residensiya ng Emperador, at ang simbahan naman ng Antioch at ng Alexandria ay matanda pa sa Roma. Itinuturing din na unang namahala o tatag ng Sede si San Pedro sa Antioch bago ito pumaroon sa Roma. Noong taong 431, ang [[Konseho ng Efeso]] ang [[Ikatlong Konsehong Ekumenikal]], ay siyang nagbigay pansin sa [[Nestorianismo]]. Ang Nestorianismo ay isang [[erehe]]ng paniniwala ng paghihiwalay ng katauhan at kabanalan ni Jesus. Ito rin ang paniniwalang nagsasabing ang Birheng Maria ay nagluwal lamang, hindi sa Diyos, kundi sa [[katauhan]] (o katawang tao) lamang ni Hesukristo. Tahasang itinakwil ng Konsehong ito ang paniniwalang ito, at kinatigan nila ang paniniwalang si [[Birheng Maria]] ay [[Theotokos]], o "Ina ng Diyos". Isa ito sa pinakamalaking kaguluhan sa kasaysayan ng Simbahan. Yaong mga hindi tumanggap ng desisyon ng Konseho ng [[Efeso]] ay karamihang [[Persa]] ''(Persian)'' at nagsipagtatag o kinakatawan ng mga Simbahang [[Assyria]]n ng Silangan at ng mga kaugnay na simbahan. Isa pa pangyayari ang lumikha ng alingusngos sa Simbahang Katolika. Ito ay ang matapos na ilabas ng [[Konseho ng Kalsedonya]] ang pananaw nila sa [[Eutychian Monophysitism]]. Ayon sa doktrinang ito, nakikiisa ang kabanalan sa katauhan ni Kristo. Dagdag pa ng konseho na ang iisang personang ito ay may dalawang kalikasan "walang pagkakalito, walang pagbabago, walang paghahati at walang paghihiwalay" o "hindi dapat ipagkalito, hindi maipagbabago, hindi mahahati at hindi mapaghihiwalay", at kukng magkagayon ay parehong buong Diyos at buong tao. Ang mga simbahang Alexandrino ay hindi sumang-ayon dito. Ang mga ito ay ang mga "[[Sinaunang Simbahang Oriental]]" o ang "[[Kumunyong Ortodoxong Oriental]]". Nagsanga naman noong ikalabing daang taon (siglo 11) ng isa pang usapin ang Simbahang Katolika. Laman ng pangyayaring ito ang mga pagtatalo sa doktrina, di pagkakasundo sa pamamahala ng simbahan, ang ebolusyon ng paghihiwalay ng mga rito at mga kasanayan o tradisyon. Noong 1054 rin ay naganap ang isa pang paghahati ng Simbahan. Ang paghahati sa pagitan ng "Silangan at ng "Kanluran". Kabilang sa silangang grupo ay ang [[Grecia]], Rusya, lupaing Eslabiko (Slavic lands), Anatolia at mga Simbahan ng Sirya, Ehipto. Sila ang mga simbahang tumanggap sa Konseho ng Kalsedonya. Samantala ang [[Inglatera]], Pransiya, Banal na Emperyo ng Roma,[[Escandinabya]] at ang kalakhang Kanlurang Europa ang sya namang nasa kanlurang grupo. Ang pagkakawatak watak nito ay tinawag na Malaking Hidwaan [[Great Schism]]. Ang pinahuling pagkakahati ay naganap noong ika labing anim na daang taon (siglo 16), noong panahon ng Repormasyon. Ang mga kanluraning simbahan ay tahakang nagtakwil sa mga turo ng Simbahang Romano Katolika at napangalanang "[[Protestante]]" Gayumpaman, ang ilang sa mga protestanteng ito, ay nanalig pa rin na sila ang tunay, buo at kumpletong Katoliko. Ang ilan sa kanila ay naniniwala na sila ay BAHAGI ng Simbahang Katolika, samantalang ang iba ay naniniwala na sila LAMANG ang Simbahang Katolika. == Simbahang Romano Katoliko == Ang Simbahang Katoliko, ay hindi isang ''abstract'' at ''invisible entity'', bagkus ay isang nakikita at konkretong bahagi ng sanka-Kristiyanuhan; kadalasang tinatawag ding "Simbahang Romano Katoliko." == Iba pang Katolikong Grupo == {{see also|Simbahang Katoliko}} == Natatanging Paniniwala at Sakramento == === Paniniwala === === Sakramento === Para sa mas detalyadong artikulo tungkol sa seksiyon na ito, tignan ang [[Sakramento ng mga Katoliko]]. * [[Binyag]] * [[Kumpil|Kumpirma o Kumpil]] * [[Eukaristiya|Banal na Pakikinabang o Eukaristiya]] * [[Kumpisal]] * [[Pagpapahid ng Langis sa May Sakit|Pagpapahid ng Langis]] * [[Pari (alagad ng simbahan)|Orden sa pagpapari]] * [[Kasal (seremonya)|Banal na Matrimonya o Kasal]] == Ang Pagaaral ng Katolisismo == Ang katolisismo ay isang relihiyon at pinag-aaralan sa konteksto kabilang sa teholohiya at pilosopiya == Reperensiya == * [http://www.newadvent.org/cathen/07644a.htm "St. Ignatius of Antioch", Catholic Encyclopedia (1910).] == Karagdagang Babasahin == Pinanatili ang Ingles na titulo, pagkat walang katiyakan kung ito man ay naisalin sa Tagalog o Filipino. * ''Catechism of the Catholic Church'' — English translation (Libreria Editrice Vaticana, 2000). ISBN 1-57455-110-8 [http://www.vatican.va/archive/catechism/ccc_toc.htm] * H. W. Crocker III, ''Triumph — The Power and the Glory of the Catholic Church: A 2,000-Year History'' (Prima Publishing, 2001). ISBN 0-7615-2924-1 * Eamon Duffy, ''Saints and Sinners: A History of the Popes'' (Yale Nota Bene, 2002). ISBN 0-300-09165-6 * K. O. Johnson, ''Why Do Catholics Do That?'' (Ballantine, 1994). ISBN 0-345-39726-6 == Kaugnay na Paksa == * [[Listahan ng mga Paksa hinggil sa Katoliko]] * [[Altar]] * [[Ambrosian Rite]] * [[Anti-Catholicism]] * [[Biyatipikasyon]] * [[Bibliya]] * [[Katekismo ng Simbahan Katolika]] * [[Katoliko]] * [[Kristiyanismo]] * [[Listahan ng mga Denaminasyon sa Kristiyanismo]] * [[Krusada]] * [[Ecumenical Council]] * [[Langit]] * [[Impiyerno]] * [[Kasaysayan ng Kristiyanismo]] * [[Banal na Bibliya]] * [[Jesus]] * [[Knights of Columbus]] * [[Knights of St. Joseph]] * [[Novus Ordo Missae]] * [[Opus Dei]] * [[Order (religious)]] * [[Purgatoryo]] * [[Santo]] * [[Sedevacantism]] * [[Roman Catholic Church sex abuse scandal|Sex abuse scandal]] * [[Society of Jesus]] * [[Society of Saint Vincent de Paul]] * [[Traditional Catholicism]] * [[Tridentine Mass]] * [[Vatican City]] * [[Voice of the Faithful]] == Kawing Panlabas (sa Ingles) == * [http://www.vatican.va/ The Holy See — The Vatican's Official Website] Opisyal na Website ng Batikano * [http://www.catholicfiles.com/ Catholic Files] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051123143126/http://www.catholicfiles.com/ |date=2005-11-23 }} free Catholic downloads * [http://www.newadvent.org/cathen/03449a.htm the term "Catholic"] at the [http://www.newadvent.org/cathen/ Catholic Encyclopedia] * [http://www.christusrex.org/www1/CDHN/ccc.html Catechism of the Catholic Church] * [http://www.catholicity.com CatholiCity] free Catholic CDs and books * [http://www.ziplink.net/cgi-bin/cgiwrap/kerygma/a.pl Topical search engine for the ''Catechism of the Catholic Church''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025005704/http://www.ziplink.net/cgi-bin/cgiwrap/kerygma/a.pl |date=2005-10-25 }} * [http://catholicism.about.com About.com Christianity - Catholicism, online discussion forum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051018155033/http://catholicism.about.com/ |date=2005-10-18 }} * [http://www.catholicapologeticsofamerica.blogspot.com Catholic Apologetics of America]-Articles and news, several links, Catholic photos and graphics. * [http://www.newadvent.org New Advent] — a library of public domain Catholic writings * [http://www.newadvent.org/summa/ Summa Theologica] of St. [[Thomas Aquinas]] — a medieval summary of Catholic theology in a public domain English translation * [http://www.newadvent.org/cathen/ The Catholic Encyclopedia] — copyright 1903 * [http://www.catholic.com Catholic Answers (catholic.com)] — Catholic [[Apologetics]] * [http://cuf.org Catholics United for the Faith] — apologetics and subscription research from an orthodox/conservative Catholic advocacy organization * [http://www.catholicculture.org CatholicCulture.org] — wealth of resources * [http://www.catholicculture.org/sites/sites.cfm Catholic Culture: Site reviews] — rates sites' Catholic fidelity * [http://ic.net/~erasmus/RAZINDEX.HTM Biblical Catholic Apologetics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051028235752/http://ic.net/~erasmus/RAZINDEX.HTM |date=2005-10-28 }} * [http://www.catholic.org/ Catholic Online] — Lot of Catholic Resources * [http://www.catholic-hierarchy.org/ The Hierarchy of the Catholic Church] — Current and historical information about its bishops and dioceses * [http://www.kensmen.com/catholic/ Apologia: Apologetics and Traditional Catholic Instruction]{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.aboutcatholics.com/ About Catholics] — Catholic evangelization and information about specific beliefs * [http://www.americancatholic.org/UpdateYourFaith/default.asp American Catholic | Update Your Faith | FAQs About Catholicism] * [http://www.cin.org/users/james/ebooks/master/master2.htm Nazareth Master Catechism: Aquinas, Trent, Baltimore, Pius X, CCC] * [http://www.ewtn.com/ Eternal Word Television Network] — A Catholic Broadcast Organization * [http://www.mycatholic.com myCatholic.com] — A customizable Catholic web portal. * [http://www.stblogsparish.com/bloglist.html Catholic Blogs and Resources]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==mga bilang ng Tagasunod simbahan Katoliko== *1.42 bilyog tagasunod ==Mga Katolikong kulto== ==None desided Faith== *1.3K [[Kategorya:Katolisismo|*]] n8r5ymo73343v2fcmdk0uqi98lgm5j7 2215123 2215117 2026-07-08T00:57:18Z GinawaSaHapon 102500 Kinansela ang pagbabagong 2215117 ni [[Special:Contributions/Johndeo333|Johndeo333]] ([[User talk:Johndeo333|Usapan]]) 2215123 wikitext text/x-wiki {{christianity}} :''Para kilalanin ang kasaysayan ng Simbahang Katoliko at ang kanyang organisasyon, silipin ang [[Simbahang Katoliko]].'' Ang salitang '''Katolisismo''' o '''Katolisidad''' ay may dalawang [[eklestiyastikal]] na kahulugan ayon sa talatinigang [[Webster]] , una ay ang buong Ortodoks ng Kristiyanong Simbahan o ang pagsunod dito, at pangalawa, ang mga doktrina na paniniwalaan ng Simbahang Romano Katoliko o ang pagsunod dito. Ang salitang ito ay hango sa salitang [[Griyego]]ng καθολικός -ή -όν (katholikos), nangangahulugan ng "pangkalahatan" o "unibersal". Sa Griyego, ang salita para sa simbahan ay gumagamit ng pambabaeng porma ng pang-uri ἡ Καθολικὴ Ἐκκλησία. == "Isa, Banal, Katolika at Apostolika" == Ang sulat para sa mga Kristiyano noong 107 AD, ng isang obispo ng Antioch na si [[San Ignacio]] ay ang pinakamaagang paggamit ng salitang "Simbahang Katolika" ([[Smyrnaeans]], 8). Sa paggamit ng nasabing salita, itinakda ni San Ignacio ang kabuluhan nito sa unibersal na aspeto. Gayumpaman, hindi kasama sa nasabing kabuluhan ang mga erehe tulad ng mga hindi nagsisipaniwala na sa Banal na Pakikinabang ay naroon ang laman ng Tagapagligtas na si Hesukristo, na syang nagpakasakit para sa kasalanan ng mga tao, sya rin na binuhay na magmuli ng kaniyang Ama (Smyrnaeans, 7). Tinawag niya ang mga nasabing tao bilang "mababangis na hayup sa wangis ng tao" na hindi dapat "tanggapin ni kilalanin (o pakisalamuhaan)" (Smyrnaeans, 4). Samantalang, may mayroong mas direktang paggamit ng salitang "Simbahang Katolika", na naghihiwalay sa Simbahan ito sa iba pang mga ereheng simbahan. Ito ay ang paggamit ni [[San Cirilo]] ng Herusalem (315-386 siglo). Sa [[Araling Katekismo]], XVIII, 26 (Ingles:Catechetical Lectures, XVIII, 26), ibinilin ni San Cirilo na "kung paroroon ka sa mga siyudad, huwag mong basta hahanapin o ipagtatanong ang Tahanan ng Panginoon, (pagkat ang ibang sekta ng mga di karapat dapat (o kagalang kagalang) ay sumusubok ding tawagin ang kanilang kural bilang tahanan ng Panginoon), bagkus ay inyong hanapin ang Simbahang Katolika, pagkat ang hindi nakasanayang pangalang ito, ang tunay na Banal na Simbahan, ang ina nating lahat, ang esposo ng ating Panginoong Hesukristo; ang nagiisang bugtong na [[Anak ng Diyos]]. Ang salitang "Katoliko" ay ginagamit noon pa bilang pantukoy sa tunay at nag-iisang orihinal na Simbahan na itinatag ni Kristo at ng kaniyang mga Apostol. Ito rin ay napapaloob sa ibat ibang kredo (ng ibat ibang pakahulugan sa paniniwala). Ilan sa mga ito ay ang "Sumasampalataya Ako" (Ingles: Apostles' Creed) at Nicene Creed. Maging ang ibang denominasyon ng Kristiyanismo ay naniniwala na sila ang "katoliko". Nahahati sila sa dalawang grupo: * yaong kagaya ng mga Katoliko, Ortodoxong Silanganin, Simbahang Ortodoxong Oriental, [[Simbahang Anglicano]] na may Apostolikong tagapagmana mula pa sa ninunong simbahan; at ang * silang mga naniniwala na sila ay kabilang sa ispiritwal na angkan ng mga Apostol ngunit walang pinapanigang institusyonal na salin, mula sa kasaysayan ng simbahan. Hindi rin nila tinutukoy (o tawag) ang sarili nila bilang "Katoliko" Ang mga Kristiyano mula sa ibat-ibang denominasyon, kabilang na ang karamihan sa mga protestante ay nananalig sa "Isang Banal na Katoliko at Apostolikong Simbahan". Para sa mga protestante, ang karamihan sa kanila ay naniniwala na ang kanilang pananalig ay ang may pinakaisa sa lahat ng simbahang nasa ilalim ng pamumuno ng Panginoon at ng iisang Tagapagligtas, imbes na sa pinag-isang institusyonal na simbahan. Sa kanilang gamit ng salitang "katoliko", ginagamit nila ang maliit na titik "k" (katoliko, hindi Katoliko). Ang Kredong Apostoles (Apostles Creed) ay may linyang "Sumasampalataya ako sa ... banal na simbahang katolika ... (na may pagkakataon na ginagamitan ng malaking titik). Ginagamit ito sa mga pagsamba ng ibang mga protestante, ngunit hindi ng mga Alemang Luterano. Ang Kredong Niceno (Nicene Creed) naman ay kagaya rin ng Kredong Apostoles (Apostles Creed) na nagtataglay ng mga katagang "isang banal na katoliko at apostolikong Simbahan" == Maikling Kasaysayan ng Simbahang Katolika == Ang Simbahang Katolika ay orihinal na nasa ilalim ng pamamahala ng tatlong patriarka. Ito ay ang patriarka ng [[Roma]], [[Alexandria]] at ng [[Antiquia]]. Nang kalaunan ay naidagdag ang patriarka ng [[Constantinople]] at ng [[Jerusalem]]. Ang obispo ng Roma ang siyang pinakakilala noong mga panahong iyon. May kakataon na ang pagtatalo sa doktrina at pamamalakad ay isinasangguni sa Roma. Noong mailipat ang kabisera sa Constantinople, napadalas ang panghahamon (batikos at kwestiyon) sa mga impluwensiya ng Roma. Bagamat, inaangkin ng Roma ang natatanging kapangyarihan at pagiging angkan ni San Pedro at San Pablo, na pinaniniwalaan ng lahat ng patriarka bilang isang martir at nailibing sa Roma, ang Constantinople naman ang siyang residensiya ng Emperador, at ang simbahan naman ng Antioch at ng Alexandria ay matanda pa sa Roma. Itinuturing din na unang namahala o tatag ng Sede si San Pedro sa Antioch bago ito pumaroon sa Roma. Noong taong 431, ang [[Konseho ng Efeso]] ang [[Ikatlong Konsehong Ekumenikal]], ay siyang nagbigay pansin sa [[Nestorianismo]]. Ang Nestorianismo ay isang [[erehe]]ng paniniwala ng paghihiwalay ng katauhan at kabanalan ni Jesus. Ito rin ang paniniwalang nagsasabing ang Birheng Maria ay nagluwal lamang, hindi sa Diyos, kundi sa [[katauhan]] (o katawang tao) lamang ni Hesukristo. Tahasang itinakwil ng Konsehong ito ang paniniwalang ito, at kinatigan nila ang paniniwalang si [[Birheng Maria]] ay [[Theotokos]], o "Ina ng Diyos". Isa ito sa pinakamalaking kaguluhan sa kasaysayan ng Simbahan. Yaong mga hindi tumanggap ng desisyon ng Konseho ng [[Efeso]] ay karamihang [[Persa]] ''(Persian)'' at nagsipagtatag o kinakatawan ng mga Simbahang [[Assyria]]n ng Silangan at ng mga kaugnay na simbahan. Isa pa pangyayari ang lumikha ng alingusngos sa Simbahang Katolika. Ito ay ang matapos na ilabas ng [[Konseho ng Kalsedonya]] ang pananaw nila sa [[Eutychian Monophysitism]]. Ayon sa doktrinang ito, nakikiisa ang kabanalan sa katauhan ni Kristo. Dagdag pa ng konseho na ang iisang personang ito ay may dalawang kalikasan "walang pagkakalito, walang pagbabago, walang paghahati at walang paghihiwalay" o "hindi dapat ipagkalito, hindi maipagbabago, hindi mahahati at hindi mapaghihiwalay", at kukng magkagayon ay parehong buong Diyos at buong tao. Ang mga simbahang Alexandrino ay hindi sumang-ayon dito. Ang mga ito ay ang mga "[[Sinaunang Simbahang Oriental]]" o ang "[[Kumunyong Ortodoxong Oriental]]". Nagsanga naman noong ikalabing daang taon (siglo 11) ng isa pang usapin ang Simbahang Katolika. Laman ng pangyayaring ito ang mga pagtatalo sa doktrina, di pagkakasundo sa pamamahala ng simbahan, ang ebolusyon ng paghihiwalay ng mga rito at mga kasanayan o tradisyon. Noong 1054 rin ay naganap ang isa pang paghahati ng Simbahan. Ang paghahati sa pagitan ng "Silangan at ng "Kanluran". Kabilang sa silangang grupo ay ang [[Grecia]], Rusya, lupaing Eslabiko (Slavic lands), Anatolia at mga Simbahan ng Sirya, Ehipto. Sila ang mga simbahang tumanggap sa Konseho ng Kalsedonya. Samantala ang [[Inglatera]], Pransiya, Banal na Emperyo ng Roma,[[Escandinabya]] at ang kalakhang Kanlurang Europa ang sya namang nasa kanlurang grupo. Ang pagkakawatak watak nito ay tinawag na Malaking Hidwaan [[Great Schism]]. Ang pinahuling pagkakahati ay naganap noong ika labing anim na daang taon (siglo 16), noong panahon ng Repormasyon. Ang mga kanluraning simbahan ay tahakang nagtakwil sa mga turo ng Simbahang Romano Katolika at napangalanang "[[Protestante]]" Gayumpaman, ang ilang sa mga protestanteng ito, ay nanalig pa rin na sila ang tunay, buo at kumpletong Katoliko. Ang ilan sa kanila ay naniniwala na sila ay BAHAGI ng Simbahang Katolika, samantalang ang iba ay naniniwala na sila LAMANG ang Simbahang Katolika. == Simbahang Romano Katoliko == Ang Simbahang Katoliko, ay hindi isang ''abstract'' at ''invisible entity'', bagkus ay isang nakikita at konkretong bahagi ng sanka-Kristiyanuhan; kadalasang tinatawag ding "Simbahang Romano Katoliko." == Iba pang Katolikong Grupo == {{see also|Simbahang Katoliko}} == Natatanging Paniniwala at Sakramento == === Paniniwala === === Sakramento === Para sa mas detalyadong artikulo tungkol sa seksiyon na ito, tignan ang [[Sakramento ng mga Katoliko]]. * [[Binyag]] * [[Kumpil|Kumpirma o Kumpil]] * [[Eukaristiya|Banal na Pakikinabang o Eukaristiya]] * [[Kumpisal]] * [[Pagpapahid ng Langis sa May Sakit|Pagpapahid ng Langis]] * [[Pari (alagad ng simbahan)|Orden sa pagpapari]] * [[Kasal (seremonya)|Banal na Matrimonya o Kasal]] == Ang Pagaaral ng Katolisismo == Ang katolisismo ay isang relihiyon at pinag-aaralan sa konteksto kabilang sa teholohiya at pilosopiya == Reperensiya == * [http://www.newadvent.org/cathen/07644a.htm "St. Ignatius of Antioch", Catholic Encyclopedia (1910).] == Karagdagang Babasahin == Pinanatili ang Ingles na titulo, pagkat walang katiyakan kung ito man ay naisalin sa Tagalog o Filipino. * ''Catechism of the Catholic Church'' — English translation (Libreria Editrice Vaticana, 2000). ISBN 1-57455-110-8 [http://www.vatican.va/archive/catechism/ccc_toc.htm] * H. W. Crocker III, ''Triumph — The Power and the Glory of the Catholic Church: A 2,000-Year History'' (Prima Publishing, 2001). ISBN 0-7615-2924-1 * Eamon Duffy, ''Saints and Sinners: A History of the Popes'' (Yale Nota Bene, 2002). ISBN 0-300-09165-6 * K. O. Johnson, ''Why Do Catholics Do That?'' (Ballantine, 1994). ISBN 0-345-39726-6 == Kaugnay na Paksa == * [[Listahan ng mga Paksa hinggil sa Katoliko]] * [[Altar]] * [[Ambrosian Rite]] * [[Anti-Catholicism]] * [[Biyatipikasyon]] * [[Bibliya]] * [[Katekismo ng Simbahan Katolika]] * [[Katoliko]] * [[Kristiyanismo]] * [[Listahan ng mga Denaminasyon sa Kristiyanismo]] * [[Krusada]] * [[Ecumenical Council]] * [[Langit]] * [[Impiyerno]] * [[Kasaysayan ng Kristiyanismo]] * [[Banal na Bibliya]] * [[Jesus]] * [[Knights of Columbus]] * [[Knights of St. Joseph]] * [[Novus Ordo Missae]] * [[Opus Dei]] * [[Order (religious)]] * [[Purgatoryo]] * [[Santo]] * [[Sedevacantism]] * [[Roman Catholic Church sex abuse scandal|Sex abuse scandal]] * [[Society of Jesus]] * [[Society of Saint Vincent de Paul]] * [[Traditional Catholicism]] * [[Tridentine Mass]] * [[Vatican City]] * [[Voice of the Faithful]] == Kawing Panlabas (sa Ingles) == * [http://www.vatican.va/ The Holy See — The Vatican's Official Website] Opisyal na Website ng Batikano * [http://www.catholicfiles.com/ Catholic Files] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051123143126/http://www.catholicfiles.com/ |date=2005-11-23 }} free Catholic downloads * [http://www.newadvent.org/cathen/03449a.htm the term "Catholic"] at the [http://www.newadvent.org/cathen/ Catholic Encyclopedia] * [http://www.christusrex.org/www1/CDHN/ccc.html Catechism of the Catholic Church] * [http://www.catholicity.com CatholiCity] free Catholic CDs and books * [http://www.ziplink.net/cgi-bin/cgiwrap/kerygma/a.pl Topical search engine for the ''Catechism of the Catholic Church''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025005704/http://www.ziplink.net/cgi-bin/cgiwrap/kerygma/a.pl |date=2005-10-25 }} * [http://catholicism.about.com About.com Christianity - Catholicism, online discussion forum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051018155033/http://catholicism.about.com/ |date=2005-10-18 }} * [http://www.catholicapologeticsofamerica.blogspot.com Catholic Apologetics of America]-Articles and news, several links, Catholic photos and graphics. * [http://www.newadvent.org New Advent] — a library of public domain Catholic writings * [http://www.newadvent.org/summa/ Summa Theologica] of St. [[Thomas Aquinas]] — a medieval summary of Catholic theology in a public domain English translation * [http://www.newadvent.org/cathen/ The Catholic Encyclopedia] — copyright 1903 * [http://www.catholic.com Catholic Answers (catholic.com)] — Catholic [[Apologetics]] * [http://cuf.org Catholics United for the Faith] — apologetics and subscription research from an orthodox/conservative Catholic advocacy organization * [http://www.catholicculture.org CatholicCulture.org] — wealth of resources * [http://www.catholicculture.org/sites/sites.cfm Catholic Culture: Site reviews] — rates sites' Catholic fidelity * [http://ic.net/~erasmus/RAZINDEX.HTM Biblical Catholic Apologetics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051028235752/http://ic.net/~erasmus/RAZINDEX.HTM |date=2005-10-28 }} * [http://www.catholic.org/ Catholic Online] — Lot of Catholic Resources * [http://www.catholic-hierarchy.org/ The Hierarchy of the Catholic Church] — Current and historical information about its bishops and dioceses * [http://www.kensmen.com/catholic/ Apologia: Apologetics and Traditional Catholic Instruction]{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.aboutcatholics.com/ About Catholics] — Catholic evangelization and information about specific beliefs * [http://www.americancatholic.org/UpdateYourFaith/default.asp American Catholic | Update Your Faith | FAQs About Catholicism] * [http://www.cin.org/users/james/ebooks/master/master2.htm Nazareth Master Catechism: Aquinas, Trent, Baltimore, Pius X, CCC] * [http://www.ewtn.com/ Eternal Word Television Network] — A Catholic Broadcast Organization * [http://www.mycatholic.com myCatholic.com] — A customizable Catholic web portal. * [http://www.stblogsparish.com/bloglist.html Catholic Blogs and Resources]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==mga bilang ng Tagasunod sambahan Catholic== *1.42 bilyog tagasunod ==Mga Katolikong kulto None desided Faith== *1.3K [[Kategorya:Katolisismo|*]] 4oawyxgrlsi1gsfbfl9j9dbd2qjsvsp 2215124 2215123 2026-07-08T00:57:39Z GinawaSaHapon 102500 Kinansela ang pagbabagong 2215116 ni [[Special:Contributions/Johndeo333|Johndeo333]] ([[User talk:Johndeo333|Usapan]]) 2215124 wikitext text/x-wiki {{christianity}} :''Para kilalanin ang kasaysayan ng Simbahang Katoliko at ang kanyang organisasyon, silipin ang [[Simbahang Katoliko]].'' Ang salitang '''Katolisismo''' o '''Katolisidad''' ay may dalawang [[eklestiyastikal]] na kahulugan ayon sa talatinigang [[Webster]] , una ay ang buong Ortodoks ng Kristiyanong Simbahan o ang pagsunod dito, at pangalawa, ang mga doktrina na paniniwalaan ng Simbahang Romano Katoliko o ang pagsunod dito. Ang salitang ito ay hango sa salitang [[Griyego]]ng καθολικός -ή -όν (katholikos), nangangahulugan ng "pangkalahatan" o "unibersal". Sa Griyego, ang salita para sa simbahan ay gumagamit ng pambabaeng porma ng pang-uri ἡ Καθολικὴ Ἐκκλησία. == "Isa, Banal, Katolika at Apostolika" == Ang sulat para sa mga Kristiyano noong 107 AD, ng isang obispo ng Antioch na si [[San Ignacio]] ay ang pinakamaagang paggamit ng salitang "Simbahang Katolika" ([[Smyrnaeans]], 8). Sa paggamit ng nasabing salita, itinakda ni San Ignacio ang kabuluhan nito sa unibersal na aspeto. Gayumpaman, hindi kasama sa nasabing kabuluhan ang mga erehe tulad ng mga hindi nagsisipaniwala na sa Banal na Pakikinabang ay naroon ang laman ng Tagapagligtas na si Hesukristo, na syang nagpakasakit para sa kasalanan ng mga tao, sya rin na binuhay na magmuli ng kaniyang Ama (Smyrnaeans, 7). Tinawag niya ang mga nasabing tao bilang "mababangis na hayup sa wangis ng tao" na hindi dapat "tanggapin ni kilalanin (o pakisalamuhaan)" (Smyrnaeans, 4). Samantalang, may mayroong mas direktang paggamit ng salitang "Simbahang Katolika", na naghihiwalay sa Simbahan ito sa iba pang mga ereheng simbahan. Ito ay ang paggamit ni [[San Cirilo]] ng Herusalem (315-386 siglo). Sa [[Araling Katekismo]], XVIII, 26 (Ingles:Catechetical Lectures, XVIII, 26), ibinilin ni San Cirilo na "kung paroroon ka sa mga siyudad, huwag mong basta hahanapin o ipagtatanong ang Tahanan ng Panginoon, (pagkat ang ibang sekta ng mga di karapat dapat (o kagalang kagalang) ay sumusubok ding tawagin ang kanilang kural bilang tahanan ng Panginoon), bagkus ay inyong hanapin ang Simbahang Katolika, pagkat ang hindi nakasanayang pangalang ito, ang tunay na Banal na Simbahan, ang ina nating lahat, ang esposo ng ating Panginoong Hesukristo; ang nagiisang bugtong na [[Anak ng Diyos]]. Ang salitang "Katoliko" ay ginagamit noon pa bilang pantukoy sa tunay at nag-iisang orihinal na Simbahan na itinatag ni Kristo at ng kaniyang mga Apostol. Ito rin ay napapaloob sa ibat ibang kredo (ng ibat ibang pakahulugan sa paniniwala). Ilan sa mga ito ay ang "Sumasampalataya Ako" (Ingles: Apostles' Creed) at Nicene Creed. Maging ang ibang denominasyon ng Kristiyanismo ay naniniwala na sila ang "katoliko". Nahahati sila sa dalawang grupo: * yaong kagaya ng mga Katoliko, Ortodoxong Silanganin, Simbahang Ortodoxong Oriental, [[Simbahang Anglicano]] na may Apostolikong tagapagmana mula pa sa ninunong simbahan; at ang * silang mga naniniwala na sila ay kabilang sa ispiritwal na angkan ng mga Apostol ngunit walang pinapanigang institusyonal na salin, mula sa kasaysayan ng simbahan. Hindi rin nila tinutukoy (o tawag) ang sarili nila bilang "Katoliko" Ang mga Kristiyano mula sa ibat-ibang denominasyon, kabilang na ang karamihan sa mga protestante ay nananalig sa "Isang Banal na Katoliko at Apostolikong Simbahan". Para sa mga protestante, ang karamihan sa kanila ay naniniwala na ang kanilang pananalig ay ang may pinakaisa sa lahat ng simbahang nasa ilalim ng pamumuno ng Panginoon at ng iisang Tagapagligtas, imbes na sa pinag-isang institusyonal na simbahan. Sa kanilang gamit ng salitang "katoliko", ginagamit nila ang maliit na titik "k" (katoliko, hindi Katoliko). Ang Kredong Apostoles (Apostles Creed) ay may linyang "Sumasampalataya ako sa ... banal na simbahang katolika ... (na may pagkakataon na ginagamitan ng malaking titik). Ginagamit ito sa mga pagsamba ng ibang mga protestante, ngunit hindi ng mga Alemang Luterano. Ang Kredong Niceno (Nicene Creed) naman ay kagaya rin ng Kredong Apostoles (Apostles Creed) na nagtataglay ng mga katagang "isang banal na katoliko at apostolikong Simbahan" == Maikling Kasaysayan ng Simbahang Katolika == Ang Simbahang Katolika ay orihinal na nasa ilalim ng pamamahala ng tatlong patriarka. Ito ay ang patriarka ng [[Roma]], [[Alexandria]] at ng [[Antiquia]]. Nang kalaunan ay naidagdag ang patriarka ng [[Constantinople]] at ng [[Jerusalem]]. Ang obispo ng Roma ang siyang pinakakilala noong mga panahong iyon. May kakataon na ang pagtatalo sa doktrina at pamamalakad ay isinasangguni sa Roma. Noong mailipat ang kabisera sa Constantinople, napadalas ang panghahamon (batikos at kwestiyon) sa mga impluwensiya ng Roma. Bagamat, inaangkin ng Roma ang natatanging kapangyarihan at pagiging angkan ni San Pedro at San Pablo, na pinaniniwalaan ng lahat ng patriarka bilang isang martir at nailibing sa Roma, ang Constantinople naman ang siyang residensiya ng Emperador, at ang simbahan naman ng Antioch at ng Alexandria ay matanda pa sa Roma. Itinuturing din na unang namahala o tatag ng Sede si San Pedro sa Antioch bago ito pumaroon sa Roma. Noong taong 431, ang [[Konseho ng Efeso]] ang [[Ikatlong Konsehong Ekumenikal]], ay siyang nagbigay pansin sa [[Nestorianismo]]. Ang Nestorianismo ay isang [[erehe]]ng paniniwala ng paghihiwalay ng katauhan at kabanalan ni Jesus. Ito rin ang paniniwalang nagsasabing ang Birheng Maria ay nagluwal lamang, hindi sa Diyos, kundi sa [[katauhan]] (o katawang tao) lamang ni Hesukristo. Tahasang itinakwil ng Konsehong ito ang paniniwalang ito, at kinatigan nila ang paniniwalang si [[Birheng Maria]] ay [[Theotokos]], o "Ina ng Diyos". Isa ito sa pinakamalaking kaguluhan sa kasaysayan ng Simbahan. Yaong mga hindi tumanggap ng desisyon ng Konseho ng [[Efeso]] ay karamihang [[Persa]] ''(Persian)'' at nagsipagtatag o kinakatawan ng mga Simbahang [[Assyria]]n ng Silangan at ng mga kaugnay na simbahan. Isa pa pangyayari ang lumikha ng alingusngos sa Simbahang Katolika. Ito ay ang matapos na ilabas ng [[Konseho ng Kalsedonya]] ang pananaw nila sa [[Eutychian Monophysitism]]. Ayon sa doktrinang ito, nakikiisa ang kabanalan sa katauhan ni Kristo. Dagdag pa ng konseho na ang iisang personang ito ay may dalawang kalikasan "walang pagkakalito, walang pagbabago, walang paghahati at walang paghihiwalay" o "hindi dapat ipagkalito, hindi maipagbabago, hindi mahahati at hindi mapaghihiwalay", at kukng magkagayon ay parehong buong Diyos at buong tao. Ang mga simbahang Alexandrino ay hindi sumang-ayon dito. Ang mga ito ay ang mga "[[Sinaunang Simbahang Oriental]]" o ang "[[Kumunyong Ortodoxong Oriental]]". Nagsanga naman noong ikalabing daang taon (siglo 11) ng isa pang usapin ang Simbahang Katolika. Laman ng pangyayaring ito ang mga pagtatalo sa doktrina, di pagkakasundo sa pamamahala ng simbahan, ang ebolusyon ng paghihiwalay ng mga rito at mga kasanayan o tradisyon. Noong 1054 rin ay naganap ang isa pang paghahati ng Simbahan. Ang paghahati sa pagitan ng "Silangan at ng "Kanluran". Kabilang sa silangang grupo ay ang [[Grecia]], Rusya, lupaing Eslabiko (Slavic lands), Anatolia at mga Simbahan ng Sirya, Ehipto. Sila ang mga simbahang tumanggap sa Konseho ng Kalsedonya. Samantala ang [[Inglatera]], Pransiya, Banal na Emperyo ng Roma,[[Escandinabya]] at ang kalakhang Kanlurang Europa ang sya namang nasa kanlurang grupo. Ang pagkakawatak watak nito ay tinawag na Malaking Hidwaan [[Great Schism]]. Ang pinahuling pagkakahati ay naganap noong ika labing anim na daang taon (siglo 16), noong panahon ng Repormasyon. Ang mga kanluraning simbahan ay tahakang nagtakwil sa mga turo ng Simbahang Romano Katolika at napangalanang "[[Protestante]]" Gayumpaman, ang ilang sa mga protestanteng ito, ay nanalig pa rin na sila ang tunay, buo at kumpletong Katoliko. Ang ilan sa kanila ay naniniwala na sila ay BAHAGI ng Simbahang Katolika, samantalang ang iba ay naniniwala na sila LAMANG ang Simbahang Katolika. == Simbahang Romano Katoliko == Ang Simbahang Katoliko, ay hindi isang ''abstract'' at ''invisible entity'', bagkus ay isang nakikita at konkretong bahagi ng sanka-Kristiyanuhan; kadalasang tinatawag ding "Simbahang Romano Katoliko." == Iba pang Katolikong Grupo == {{see also|Simbahang Katoliko}} == Natatanging Paniniwala at Sakramento == === Paniniwala === === Sakramento === Para sa mas detalyadong artikulo tungkol sa seksiyon na ito, tignan ang [[Sakramento ng mga Katoliko]]. * [[Binyag]] * [[Kumpil|Kumpirma o Kumpil]] * [[Eukaristiya|Banal na Pakikinabang o Eukaristiya]] * [[Kumpisal]] * [[Pagpapahid ng Langis sa May Sakit|Pagpapahid ng Langis]] * [[Pari (alagad ng simbahan)|Orden sa pagpapari]] * [[Kasal (seremonya)|Banal na Matrimonya o Kasal]] == Ang Pagaaral ng Katolisismo == Ang katolisismo ay isang relihiyon at pinag-aaralan sa konteksto kabilang sa teholohiya at pilosopiya == Reperensiya == * [http://www.newadvent.org/cathen/07644a.htm "St. Ignatius of Antioch", Catholic Encyclopedia (1910).] == Karagdagang Babasahin == Pinanatili ang Ingles na titulo, pagkat walang katiyakan kung ito man ay naisalin sa Tagalog o Filipino. * ''Catechism of the Catholic Church'' — English translation (Libreria Editrice Vaticana, 2000). ISBN 1-57455-110-8 [http://www.vatican.va/archive/catechism/ccc_toc.htm] * H. W. Crocker III, ''Triumph — The Power and the Glory of the Catholic Church: A 2,000-Year History'' (Prima Publishing, 2001). ISBN 0-7615-2924-1 * Eamon Duffy, ''Saints and Sinners: A History of the Popes'' (Yale Nota Bene, 2002). ISBN 0-300-09165-6 * K. O. Johnson, ''Why Do Catholics Do That?'' (Ballantine, 1994). ISBN 0-345-39726-6 == Kaugnay na Paksa == * [[Listahan ng mga Paksa hinggil sa Katoliko]] * [[Altar]] * [[Ambrosian Rite]] * [[Anti-Catholicism]] * [[Biyatipikasyon]] * [[Bibliya]] * [[Katekismo ng Simbahan Katolika]] * [[Katoliko]] * [[Kristiyanismo]] * [[Listahan ng mga Denaminasyon sa Kristiyanismo]] * [[Krusada]] * [[Ecumenical Council]] * [[Langit]] * [[Impiyerno]] * [[Kasaysayan ng Kristiyanismo]] * [[Banal na Bibliya]] * [[Jesus]] * [[Knights of Columbus]] * [[Knights of St. Joseph]] * [[Novus Ordo Missae]] * [[Opus Dei]] * [[Order (religious)]] * [[Purgatoryo]] * [[Santo]] * [[Sedevacantism]] * [[Roman Catholic Church sex abuse scandal|Sex abuse scandal]] * [[Society of Jesus]] * [[Society of Saint Vincent de Paul]] * [[Traditional Catholicism]] * [[Tridentine Mass]] * [[Vatican City]] * [[Voice of the Faithful]] == Kawing Panlabas (sa Ingles) == * [http://www.vatican.va/ The Holy See — The Vatican's Official Website] Opisyal na Website ng Batikano * [http://www.catholicfiles.com/ Catholic Files] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051123143126/http://www.catholicfiles.com/ |date=2005-11-23 }} free Catholic downloads * [http://www.newadvent.org/cathen/03449a.htm the term "Catholic"] at the [http://www.newadvent.org/cathen/ Catholic Encyclopedia] * [http://www.christusrex.org/www1/CDHN/ccc.html Catechism of the Catholic Church] * [http://www.catholicity.com CatholiCity] free Catholic CDs and books * [http://www.ziplink.net/cgi-bin/cgiwrap/kerygma/a.pl Topical search engine for the ''Catechism of the Catholic Church''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025005704/http://www.ziplink.net/cgi-bin/cgiwrap/kerygma/a.pl |date=2005-10-25 }} * [http://catholicism.about.com About.com Christianity - Catholicism, online discussion forum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051018155033/http://catholicism.about.com/ |date=2005-10-18 }} * [http://www.catholicapologeticsofamerica.blogspot.com Catholic Apologetics of America]-Articles and news, several links, Catholic photos and graphics. * [http://www.newadvent.org New Advent] — a library of public domain Catholic writings * [http://www.newadvent.org/summa/ Summa Theologica] of St. [[Thomas Aquinas]] — a medieval summary of Catholic theology in a public domain English translation * [http://www.newadvent.org/cathen/ The Catholic Encyclopedia] — copyright 1903 * [http://www.catholic.com Catholic Answers (catholic.com)] — Catholic [[Apologetics]] * [http://cuf.org Catholics United for the Faith] — apologetics and subscription research from an orthodox/conservative Catholic advocacy organization * [http://www.catholicculture.org CatholicCulture.org] — wealth of resources * [http://www.catholicculture.org/sites/sites.cfm Catholic Culture: Site reviews] — rates sites' Catholic fidelity * [http://ic.net/~erasmus/RAZINDEX.HTM Biblical Catholic Apologetics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051028235752/http://ic.net/~erasmus/RAZINDEX.HTM |date=2005-10-28 }} * [http://www.catholic.org/ Catholic Online] — Lot of Catholic Resources * [http://www.catholic-hierarchy.org/ The Hierarchy of the Catholic Church] — Current and historical information about its bishops and dioceses * [http://www.kensmen.com/catholic/ Apologia: Apologetics and Traditional Catholic Instruction]{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.aboutcatholics.com/ About Catholics] — Catholic evangelization and information about specific beliefs * [http://www.americancatholic.org/UpdateYourFaith/default.asp American Catholic | Update Your Faith | FAQs About Catholicism] * [http://www.cin.org/users/james/ebooks/master/master2.htm Nazareth Master Catechism: Aquinas, Trent, Baltimore, Pius X, CCC] * [http://www.ewtn.com/ Eternal Word Television Network] — A Catholic Broadcast Organization * [http://www.mycatholic.com myCatholic.com] — A customizable Catholic web portal. * [http://www.stblogsparish.com/bloglist.html Catholic Blogs and Resources]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kategorya:Katolisismo|*]] r4cqr8lxbr40npmxqkz73n4jo08bjta 2215183 2215124 2026-07-08T06:54:35Z Johndeo333 163610 Inayos ang baybay 2215183 wikitext text/x-wiki {{christianity}} :''Para kilalanin ang kasaysayan ng Simbahang Katoliko at ang kanyang organisasyon, silipin ang [[Simbahang Katoliko]].'' Ang salitang '''Katolisismo''' o '''Katolisidad''' ay may dalawang [[eklestiyastikal]] na kahulugan ayon sa talatinigang [[Webster]] , una ay ang buong Ortodoks ng Kristiyanong Simbahan o ang pagsunod dito, at pangalawa, ang mga doktrina na paniniwalaan ng Simbahang Romano Katoliko o ang pagsunod dito. Ang salitang ito ay hango sa salitang [[Griyego]]ng καθολικός -ή -όν (katholikos), nangangahulugan ng "pangkalahatan" o "unibersal". Sa Griyego, ang salita para sa simbahan ay gumagamit ng pambabaeng porma ng pang-uri ἡ Καθολικὴ Ἐκκλησία. == "Isa, Banal, Katolika at Apostolika" == Ang sulat para sa mga Kristiyano noong 107 AD, ng isang obispo ng Antioch na si [[San Ignacio]] ay ang pinakamaagang paggamit ng salitang "Simbahang Katolika" ([[Smyrnaeans]], 8). Sa paggamit ng nasabing salita, itinakda ni San Ignacio ang kabuluhan nito sa unibersal na aspeto. Gayumpaman, hindi kasama sa nasabing kabuluhan ang mga erehe tulad ng mga hindi nagsisipaniwala na sa Banal na Pakikinabang ay naroon ang laman ng Tagapagligtas na si Hesukristo, na syang nagpakasakit para sa kasalanan ng mga tao, sya rin na binuhay na magmuli ng kaniyang Ama (Smyrnaeans, 7). Tinawag niya ang mga nasabing tao bilang "mababangis na hayup sa wangis ng tao" na hindi dapat "tanggapin ni kilalanin (o pakisalamuhaan)" (Smyrnaeans, 4). Samantalang, may mayroong mas direktang paggamit ng salitang "Simbahang Katolika", na naghihiwalay sa Simbahan ito sa iba pang mga ereheng simbahan. Ito ay ang paggamit ni [[San Cirilo]] ng Herusalem (315-386 siglo). Sa [[Araling Katekismo]], XVIII, 26 (Ingles:Catechetical Lectures, XVIII, 26), ibinilin ni San Cirilo na "kung paroroon ka sa mga siyudad, huwag mong basta hahanapin o ipagtatanong ang Tahanan ng Panginoon, (pagkat ang ibang sekta ng mga di karapat dapat (o kagalang kagalang) ay sumusubok ding tawagin ang kanilang kural bilang tahanan ng Panginoon), bagkus ay inyong hanapin ang Simbahang Katolika, pagkat ang hindi nakasanayang pangalang ito, ang tunay na Banal na Simbahan, ang ina nating lahat, ang esposo ng ating Panginoong Hesukristo; ang nagiisang bugtong na [[Anak ng Diyos]]. Ang salitang "Katoliko" ay ginagamit noon pa bilang pantukoy sa tunay at nag-iisang orihinal na Simbahan na itinatag ni Kristo at ng kaniyang mga Apostol. Ito rin ay napapaloob sa ibat ibang kredo (ng ibat ibang pakahulugan sa paniniwala). Ilan sa mga ito ay ang "Sumasampalataya Ako" (Ingles: Apostles' Creed) at Nicene Creed. Maging ang ibang denominasyon ng Kristiyanismo ay naniniwala na sila ang "katoliko". Nahahati sila sa dalawang grupo: * yaong kagaya ng mga Katoliko, Ortodoxong Silanganin, Simbahang Ortodoxong Oriental, [[Simbahang Anglicano]] na may Apostolikong tagapagmana mula pa sa ninunong simbahan; at ang * silang mga naniniwala na sila ay kabilang sa ispiritwal na angkan ng mga Apostol ngunit walang pinapanigang institusyonal na salin, mula sa kasaysayan ng simbahan. Hindi rin nila tinutukoy (o tawag) ang sarili nila bilang "Katoliko" Ang mga Kristiyano mula sa ibat-ibang denominasyon, kabilang na ang karamihan sa mga protestante ay nananalig sa "Isang Banal na Katoliko at Apostolikong Simbahan". Para sa mga protestante, ang karamihan sa kanila ay naniniwala na ang kanilang pananalig ay ang may pinakaisa sa lahat ng simbahang nasa ilalim ng pamumuno ng Panginoon at ng iisang Tagapagligtas, imbes na sa pinag-isang institusyonal na simbahan. Sa kanilang gamit ng salitang "katoliko", ginagamit nila ang maliit na titik "k" (katoliko, hindi Katoliko). Ang Kredong Apostoles (Apostles Creed) ay may linyang "Sumasampalataya ako sa ... banal na simbahang katolika ... (na may pagkakataon na ginagamitan ng malaking titik). Ginagamit ito sa mga pagsamba ng ibang mga protestante, ngunit hindi ng mga Alemang Luterano. Ang Kredong Niceno (Nicene Creed) naman ay kagaya rin ng Kredong Apostoles (Apostles Creed) na nagtataglay ng mga katagang "isang banal na katoliko at apostolikong Simbahan" == Maikling Kasaysayan ng Simbahang Katolika == Ang Simbahang Katolika ay orihinal na nasa ilalim ng pamamahala ng tatlong patriarka. Ito ay ang patriarka ng [[Roma]], [[Alexandria]] at ng [[Antiquia]]. Nang kalaunan ay naidagdag ang patriarka ng [[Constantinople]] at ng [[Jerusalem]]. Ang obispo ng Roma ang siyang pinakakilala noong mga panahong iyon. May kakataon na ang pagtatalo sa doktrina at pamamalakad ay isinasangguni sa Roma. Noong mailipat ang kabisera sa Constantinople, napadalas ang panghahamon (batikos at kwestiyon) sa mga impluwensiya ng Roma. Bagamat, inaangkin ng Roma ang natatanging kapangyarihan at pagiging angkan ni San Pedro at San Pablo, na pinaniniwalaan ng lahat ng patriarka bilang isang martir at nailibing sa Roma, ang Constantinople naman ang siyang residensiya ng Emperador, at ang simbahan naman ng Antioch at ng Alexandria ay matanda pa sa Roma. Itinuturing din na unang namahala o tatag ng Sede si San Pedro sa Antioch bago ito pumaroon sa Roma. Noong taong 431, ang [[Konseho ng Efeso]] ang [[Ikatlong Konsehong Ekumenikal]], ay siyang nagbigay pansin sa [[Nestorianismo]]. Ang Nestorianismo ay isang [[erehe]]ng paniniwala ng paghihiwalay ng katauhan at kabanalan ni Jesus. Ito rin ang paniniwalang nagsasabing ang Birheng Maria ay nagluwal lamang, hindi sa Diyos, kundi sa [[katauhan]] (o katawang tao) lamang ni Hesukristo. Tahasang itinakwil ng Konsehong ito ang paniniwalang ito, at kinatigan nila ang paniniwalang si [[Birheng Maria]] ay [[Theotokos]], o "Ina ng Diyos". Isa ito sa pinakamalaking kaguluhan sa kasaysayan ng Simbahan. Yaong mga hindi tumanggap ng desisyon ng Konseho ng [[Efeso]] ay karamihang [[Persa]] ''(Persian)'' at nagsipagtatag o kinakatawan ng mga Simbahang [[Assyria]]n ng Silangan at ng mga kaugnay na simbahan. Isa pa pangyayari ang lumikha ng alingusngos sa Simbahang Katolika. Ito ay ang matapos na ilabas ng [[Konseho ng Kalsedonya]] ang pananaw nila sa [[Eutychian Monophysitism]]. Ayon sa doktrinang ito, nakikiisa ang kabanalan sa katauhan ni Kristo. Dagdag pa ng konseho na ang iisang personang ito ay may dalawang kalikasan "walang pagkakalito, walang pagbabago, walang paghahati at walang paghihiwalay" o "hindi dapat ipagkalito, hindi maipagbabago, hindi mahahati at hindi mapaghihiwalay", at kukng magkagayon ay parehong buong Diyos at buong tao. Ang mga simbahang Alexandrino ay hindi sumang-ayon dito. Ang mga ito ay ang mga "[[Sinaunang Simbahang Oriental]]" o ang "[[Kumunyong Ortodoxong Oriental]]". Nagsanga naman noong ikalabing daang taon (siglo 11) ng isa pang usapin ang Simbahang Katolika. Laman ng pangyayaring ito ang mga pagtatalo sa doktrina, di pagkakasundo sa pamamahala ng simbahan, ang ebolusyon ng paghihiwalay ng mga rito at mga kasanayan o tradisyon. Noong 1054 rin ay naganap ang isa pang paghahati ng Simbahan. Ang paghahati sa pagitan ng "Silangan at ng "Kanluran". Kabilang sa silangang grupo ay ang [[Grecia]], Rusya, lupaing Eslabiko (Slavic lands), Anatolia at mga Simbahan ng Sirya, Ehipto. Sila ang mga simbahang tumanggap sa Konseho ng Kalsedonya. Samantala ang [[Inglatera]], Pransiya, Banal na Emperyo ng Roma,[[Escandinabya]] at ang kalakhang Kanlurang Europa ang sya namang nasa kanlurang grupo. Ang pagkakawatak watak nito ay tinawag na Malaking Hidwaan [[Great Schism]]. Ang pinahuling pagkakahati ay naganap noong ika labing anim na daang taon (siglo 16), noong panahon ng Repormasyon. Ang mga kanluraning simbahan ay tahakang nagtakwil sa mga turo ng Simbahang Romano Katolika at napangalanang "[[Protestante]]" Gayumpaman, ang ilang sa mga protestanteng ito, ay nanalig pa rin na sila ang tunay, buo at kumpletong Katoliko. Ang ilan sa kanila ay naniniwala na sila ay BAHAGI ng Simbahang Katolika, samantalang ang iba ay naniniwala na sila LAMANG ang Simbahang Katolika. == Simbahang Romano Katoliko == Ang Simbahang Katoliko, ay hindi isang ''abstract'' at ''invisible entity'', bagkus ay isang nakikita at konkretong bahagi ng sanka-Kristiyanuhan; kadalasang tinatawag ding "Simbahang Romano Katoliko." == Iba pang Katolikong Grupo == {{see also|Simbahang Katoliko}} == Natatanging Paniniwala at Sakramento == === Paniniwala === === Sakramento === Para sa mas detalyadong artikulo tungkol sa seksiyon na ito, tignan ang [[Sakramento ng mga Katoliko]]. * [[Binyag]] * [[Kumpil|Kumpirma o Kumpil]] * [[Eukaristiya|Banal na Pakikinabang o Eukaristiya]] * [[Kumpisal]] * [[Pagpapahid ng Langis sa May Sakit|Pagpapahid ng Langis]] * [[Pari (alagad ng simbahan)|Orden sa pagpapari]] * [[Kasal (seremonya)|Banal na Matrimonya o Kasal]] == Ang Pagaaral ng Katolisismo == Ang katolisismo ay isang relihiyon at pinag-aaralan sa konteksto kabilang sa teholohiya at pilosopiya == Reperensiya == * [http://www.newadvent.org/cathen/07644a.htm "St. Ignatius of Antioch", Catholic Encyclopedia (1910).] == Karagdagang Babasahin == Pinanatili ang Ingles na titulo, pagkat walang katiyakan kung ito man ay naisalin sa Tagalog o Filipino. * ''Catechism of the Catholic Church'' — English translation (Libreria Editrice Vaticana, 2000). ISBN 1-57455-110-8 [http://www.vatican.va/archive/catechism/ccc_toc.htm] * H. W. Crocker III, ''Triumph — The Power and the Glory of the Catholic Church: A 2,000-Year History'' (Prima Publishing, 2001). ISBN 0-7615-2924-1 * Eamon Duffy, ''Saints and Sinners: A History of the Popes'' (Yale Nota Bene, 2002). ISBN 0-300-09165-6 * K. O. Johnson, ''Why Do Catholics Do That?'' (Ballantine, 1994). ISBN 0-345-39726-6 == Kaugnay na Paksa == * [[Listahan ng mga Paksa hinggil sa Katoliko]] * [[Altar]] * [[Ambrosian Rite]] * [[Anti-Catholicism]] * [[Biyatipikasyon]] * [[Bibliya]] * [[Katekismo ng Simbahan Katolika]] * [[Katoliko]] * [[Kristiyanismo]] * [[Listahan ng mga Denaminasyon sa Kristiyanismo]] * [[Krusada]] * [[Ecumenical Council]] * [[Langit]] * [[Impiyerno]] * [[Kasaysayan ng Kristiyanismo]] * [[Banal na Bibliya]] * [[Jesus]] * [[Knights of Columbus]] * [[Knights of St. Joseph]] * [[Novus Ordo Missae]] * [[Opus Dei]] * [[Order (religious)]] * [[Purgatoryo]] * [[Santo]] * [[Sedevacantism]] * [[Roman Catholic Church sex abuse scandal|Sex abuse scandal]] * [[Society of Jesus]] * [[Society of Saint Vincent de Paul]] * [[Traditional Catholicism]] * [[Tridentine Mass]] * [[Vatican City]] * [[Voice of the Faithful]] == Kawing Panlabas (sa Ingles) == * [http://www.vatican.va/ The Holy See — The Vatican's Official Website] Opisyal na Website ng Batikano * [http://www.catholicfiles.com/ Catholic Files] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051123143126/http://www.catholicfiles.com/ |date=2005-11-23 }} free Catholic downloads * [http://www.newadvent.org/cathen/03449a.htm the term "Catholic"] at the [http://www.newadvent.org/cathen/ Catholic Encyclopedia] * [http://www.christusrex.org/www1/CDHN/ccc.html Catechism of the Catholic Church] * [http://www.catholicity.com CatholiCity] free Catholic CDs and books * [http://www.ziplink.net/cgi-bin/cgiwrap/kerygma/a.pl Topical search engine for the ''Catechism of the Catholic Church''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025005704/http://www.ziplink.net/cgi-bin/cgiwrap/kerygma/a.pl |date=2005-10-25 }} * [http://catholicism.about.com About.com Christianity - Catholicism, online discussion forum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051018155033/http://catholicism.about.com/ |date=2005-10-18 }} * [http://www.catholicapologeticsofamerica.blogspot.com Catholic Apologetics of America]-Articles and news, several links, Catholic photos and graphics. * [http://www.newadvent.org New Advent] — a library of public domain Catholic writings * [http://www.newadvent.org/summa/ Summa Theologica] of St. [[Thomas Aquinas]] — a medieval summary of Catholic theology in a public domain English translation * [http://www.newadvent.org/cathen/ The Catholic Encyclopedia] — copyright 1903 * [http://www.catholic.com Catholic Answers (catholic.com)] — Catholic [[Apologetics]] * [http://cuf.org Catholics United for the Faith] — apologetics and subscription research from an orthodox/conservative Catholic advocacy organization * [http://www.catholicculture.org CatholicCulture.org] — wealth of resources * [http://www.catholicculture.org/sites/sites.cfm Catholic Culture: Site reviews] — rates sites' Catholic fidelity * [http://ic.net/~erasmus/RAZINDEX.HTM Biblical Catholic Apologetics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051028235752/http://ic.net/~erasmus/RAZINDEX.HTM |date=2005-10-28 }} * [http://www.catholic.org/ Catholic Online] — Lot of Catholic Resources * [http://www.catholic-hierarchy.org/ The Hierarchy of the Catholic Church] — Current and historical information about its bishops and dioceses * [http://www.kensmen.com/catholic/ Apologia: Apologetics and Traditional Catholic Instruction]{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.aboutcatholics.com/ About Catholics] — Catholic evangelization and information about specific beliefs * [http://www.americancatholic.org/UpdateYourFaith/default.asp American Catholic | Update Your Faith | FAQs About Catholicism] * [http://www.cin.org/users/james/ebooks/master/master2.htm Nazareth Master Catechism: Aquinas, Trent, Baltimore, Pius X, CCC] * [http://www.ewtn.com/ Eternal Word Television Network] — A Catholic Broadcast Organization * [http://www.mycatholic.com myCatholic.com] — A customizable Catholic web portal. * [http://www.stblogsparish.com/bloglist.html Catholic Blogs and Resources]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==mga Katolikong kulto== *1.3 k ==real Catholic faith== 1.4 bilyon [[Kategorya:Katolisismo|*]] k7hca3d5w41o9xii5bf01qx93pdog10 0 1796 2215066 2214785 2026-07-07T12:13:44Z ~2026-38435-41 163783 rv sockpuppet 2215066 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Tropical-area-mactan-philippines.jpg|thumb|240px|left|Ang hitsura ng [[Pilipinas]] ay isang tropikong rehiyon.]] [[Talaksan:World map torrid.svg|thumb|300px|Mapa ng mundo kung saan ang tropiko ay ipinahiwatig ng isang pulang banda]] Ang '''tropiko''' o mga bansa na tropiko ay ang heograpikong rehiyon sa [[Daigdig|Lupa]] o "earth" na naka-sentro sa [[ekwador]] o "equator". Nililimitahan ito sa [[latitud]] ng dalawang ''tropiko'': ang [[Tropiko ng Cancer]] sa hilaga at ang [[Tropiko ng Capricorn]] sa timog na hemisperyo. Ito ay nagmula sa salitang [[Wikang Griyego|griyego]] na ''tropos'', na ang ibig sabihin ay bwelta o pag-ikot. Ang rehiyong ito ay nakalatag sa pagitan ng 23.5° H latitud at 23.5° T latitud, at kasama dito ang lahat ng parte ng Lupa na direktang tinatamaan ng araw(o kung saan naka-anggulong 90° altitud ang araw mula sa lupa) nang maski isang beses lang sa isang taong solar (hindi nagagawa ito ng araw lampas hilaga ng Tropiko ng Cancer at lampas timog ng Tropiko ng Capricorn). Sa [[klasipikasyon ng klima ni Köppen|panukalang klasipikasyon ng klima]] ni [[Wladimir Köppen|Köppen]], ang [[klimang tropikal]] ay nilalarawan bilang isang klimang hindi-arid, na ang lahat sa labindalawang buwan ng taon ay may promedyong temperaturang hindi bababa sa 18&nbsp;°C. == Mga Organismo == Ang mga '''tropikal''' na [[halaman]] at [[hayop]] ay yung mga katutubong espesye (species) sa rehiyon. Ang salitang ito ay ginagamit din bilang pagtukoy sa isang lugar na mainit at mahalumigmig buong taon, na may saganang kahalamanan. Subalit may mga ilang lugar sa tropiko na hindi talaga "tropikal" at mga [[alpine tundra]] at niyebeng tuktok, tulad ng sa bundok ng [[Mauna Kea]]. == Halimbawa ng mga lungsod tropikal == * [[Bombay]], [[India]] (19.1º H) * [[Hong Kong]], [[Hong Kong|Hong Kong SAR]], [[Tsina]] (22.3º H) * [[Nairobi]], [[Kenya]] (1.3º S) * [[Rio de Janeiro]], [[Brazil]] (22.9º T) * [[Singapore]] (1.4º H) * [[Maynila]], [[Pilipinas]] == Tingnan din == * [[Taong tropikal]] (Ingles: ''tropical year'') * [[Mga sakit tropikal]] {{Klima}} [[Kategorya:Mga tropiko|*]] [[Kaurian:Klima]] ltvobft79kx4es8cmhkt3p1t1ql6z72 0 1801 2215072 2214551 2026-07-07T12:19:15Z ~2026-38435-41 163783 Kinansela ang pagbabagong 2214551 ni [[Special:Contributions/Johndeo333|Johndeo333]] ([[User talk:Johndeo333|Usapan]]) 2215072 wikitext text/x-wiki {{Infobox islands |name = Mindanao <!--|image name = File:Mindanao Red.png |image caption = Mindanao is shown in color red; its associated islands in maroon.--> |nickname = Timog Pilipinas |locator map = {{Location map|Philippines|caption=|float=center|width=220|lat=8|long=125|marksize=16}} |map caption = Mindanao (Pilipinas) |location = [[Timog Silangang Asya]] |coordinates = |archipelago = [[Pilipinas]] |total islands = 7,107 |major islands = Mindanao, Sulu |area_km2 = 104,530 |rank = Ika-19 |highest mount = [[Bundok Apo]] |elevation_m = 3,412 |country = {{flagicon|Philippines}} [[Pilipinas]] |capital = [[Lungsod Davao]] |country admin divisions title = Rehiyon |country admin divisions = [[Caraga]], [[Hilagang Mindanao]], [[Tangway ng Zamboanga]], [[Rehiyon ng Davao]], [[Bangsamoro|Nagsasariling Rehiyon ng Bangsamoro sa Muslim na Mindanao]] (BARMM), [[SOCCSKSARGEN]] |country admin divisions title 1 = Lalawigan |country admin divisions 1 = [[Agusan del Norte]], [[Agusan del Sur]], [[Basilan]], [[Sulu]], [[Tawi-Tawi]], [[Surigao del Norte]], [[Surigao del Sur]], [[Kapuluang Dinagat]], [[Davao de Oro]], [[Davao del Norte]], [[Davao del Sur]], [[Davao Occidental]], [[Davao Oriental]], [[Misamis Oriental]], [[Misamis Occidental]], [[Bukidnon]], [[Lanao del Norte]], [[Lanao del Sur]], [[Lalawigan ng Cotabato|Cotabato]], [[Timog Cotabato]], [[Sarangani]], [[Sultan Kudarat]], [[Maguindanao]], [[Zamboanga del Norte]], [[Zamboanga del Sur]], [[Zamboanga Sibugay]] |country largest city = [[Lungsod ng Davao]] |country largest city population = 1,449,296 |population = 21,968,174 |population as of = 2010 |density_km2 = 232 |ethnic groups = [[Bajau|Bajao]], [[Mga Bisaya|Bisaya]], [[Subanon]], [[Mga Hiligaynon|Hiligaynon]], [[Mga Cebuano|Cebuano]], [[Mga Waray|Waray]], [[Mga Karay-a|Karay-a]], [[Mga Butuanon|Butuanon]], [[Mga Surigaonon|Surigaonon]], [[Mga Sangirese|Sangirese]], [[Lumad]] [[Kamayo]], [[Cotabato Manobo language|Manobo]], [[Tasaday]], [[T'boli]], [[Mga Moro|Moro]], [[Mga Maguindanao|Maguindanao]], [[Maranao]], [[Zamboangueño|Latino Zamboangueño]], [[Mga Tagalog|Tagalog]] }} Ang '''Mindanao''' o '''Kamindanawan''', ([[Ingles]]: '''Southern Philippines''' o [[Wikang Tagalog|Tagalog]]: '''Timog Pilipinas''') ay ang ikalawang pinakamalaking [[pulo]] sa [[Pilipinas]]. Ito rin ang tawag sa isa sa tatlong pangunahing pangkat ng mga pulo sa Pilipinas (ang dalawa ay ang [[Luzon]] at ang [[Kabisayaan]]), na binubuo ng pulo ng Mindanao at ng mga nakapalibot na mga maliliit na pulo. Pinakamalaking lungsod sa Mindanao ang [[Lungsod ng Davao]]. Sa 21,968,174 populasyon ng Mindanao, (ayon sa senso noong 2010) 10 bahagdan ay mga Moro o [[Muslim]].<ref name="investvine">{{cite web|url=http://investvine.com/unearthed-gem-of-minda/|title=Unearthed gem|first=Justin|last=Calderon|work=Inside Investor|date=22 Abril 2013|accessdate=29 Abril 2013|archive-date=26 Disyembre 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226084529/http://investvine.com/unearthed-gem-of-minda/|url-status=dead}}</ref> Ang Mindanao ang bukod tanging pook heograpikal sa Pilipinas na may malaking bilang ng mga [[Muslim]]. Ang pinakatimog na bahagi ng Mindanao, partikular ang lalawigan ng [[Maguindanao]] [[Lanao del Sur]], [[Sulu]], at [[Tawi-Tawi]] (na bahagi ng [[Bangsamoro|Nagsasariling Rehiyon ng Bangsamoro sa Muslim na Mindanao]] (BARMM), ay tahanan ng nakararaming Pilipinong Muslim. Dahil sa malawakang kahirapan, pagkakaiba-iba ng relihiyon, ang pulo ay kinakitaan ng paghihimagsik ng mga komunista, pati na rin ng mga kilusang armadong separatistang Muslim. ==Kasaysayan== [[File:Spanish map of Mindanao.jpg|thumb|left|250px|Isang lumang mapang Kastila ng pulo ng Mindanao.]] Isinunod ang pangalan ng Mindanao sa [[mga Maguindanaon]] na bumubuo sa pinakamalaking [[Kasultanan ng Maguindanao|Kasultanan]] ayon sa kasaysayan, at makikita sa mga mapa na ginawa noong ika-17 at ika-18 dantaon na nagmumungkahi na ang pangalan ay ginamit upang tukuyin ang pulo ng mga makapangyarihang katutubo ng panahong iyon. Unang lumaganap ang [[Islam]] sa rehiyon noong ika-13 dantaon sa pamamagitan ng mga mangangalakal na Arabe mula sa kasalukuyang [[Malaysia]] at [[Indonesia]]. Bago pa man maganap ito, ang mga katutubo ay pangunahing mga [[animista]] na naninirahan sa mga maliliit na pamayanan.<ref name="slate">{{cite web|url=http://www.slate.com/id/2112795/|title=How Islam got to the Philippines|first=Brendan I.|last=Koerner|work=Slate|date=28 Enero 2005|accessdate=4 Oktubre 2009}}</ref> Karamihan sa mga taal na populasyon ng mga Tausug, [[Maranao]] at [[Maguindanaon]] ay agad na lumipat sa pananampalatayang Islam maliban sa mga mailap na [[Subanon]], [[Talaandig]], [[Higaonon]] at ilang maliliit na mga tribo na tumangging makipag-ugnayan sa mga Arabeng misyonero ng Islam. Itinayo ang pinakaunang [[moske]] sa Pilipinas noong kalagitnaan ng ika-14 na dantaon sa bayan ng [[Simunul]].<ref name="slate" /> Sumunod ang mga kasultanan ng [[Kasultanan ng Sulu|Sulu]] at [[Kasultanan ng Maguindanao|Maguindanao]] noong ika-15 at ika-16 na dantaon. Noong huling bahagi ng ika-16 na dantaon hanggang unang bahagi ng ika-17 dantaon, naganap ang unang pagtatagpo sa mga [[Espanya|Kastila]]. Sa panahong ito, maayos nang nakatatag ang Islam sa Mindanao at nagsisimula nang manghikayat sa mga pangkat sa malalaking kapuluan ng [[Kabisayaan]] tulad ng [[Cebu]] at [[Bohol]], gayundin sa dulong hilagang bahagi, tulad ng [[Maynila]] sa [[Luzon|Kalusunan]].<ref name="slate" /> Nang dumating ang mga Kastila sa [[Pilipinas]], labis silang nabagabag nang matagpuan nilang matibay ang katayuan ng Islam sa pulo ng Mindanao, bilang katatapos lang mapaalis ang mga [[Moors]] mula sa [[Espanya]] pagkatapos nang dantaong labanan sa ilalim ng [[Reconquista]]. Sa katunayan, ang pangalang ''[[Mga Moro|Moro]]'' ay wikang Kastila para sa "Moors", na ibinigay sa mga Muslim na naninirahan sa Mindanao.<ref name="slate" /> Pinangalanan ni Villalobos na Caesarea Caroli ang pulo ng Mindanao nang maabot niya ang dalampasigan nito. Isinunod ito kay Carlos V ng Banal na Emperyong Romano (at I ng Espanya). ==Heograpiya== Ikalawang pinakamalaking pulo sa Pilipinas ang Mindanao na may sukat na 104,630 kilometro kwadrado, at ikawalang pinakamataong pulo sa buong daigdig. Higit na malaki ang pulo ng Mindanao kaysa sa 125 mga bansa sa daigdig, kabilang ang [[Netherlands]], [[Austria]], [[Portugal]], [[Czech Republic]], [[Hungary]], at [[Ireland]]. Ang pulo ay bulubundukin, at kung saan matatagpuan ang [[Bundok Apo]], ang pinakamataas na bundok sa Pilipinas. Napalilibutan ng 4 na dagat ang Mindanao: ang [[Dagat Sulu]] sa kanluran,<ref>C.Michael Hogan. 2011. [http://www.eoearth.org/article/Sulu_Sea?topic=49523 ''Sulu Sea''. Encyclopedia of Earth. Eds. P.Saundry & C.J.Cleveland. Washington DC]</ref> [[Dagat Pilipinas]] sa silangan, [[Dagat Celebes]] sa timog, at [[Dagat Bohol|Dagat Mindanao]] sa hilaga. Sa lahat ng mga pulo sa Pilipinas, Mindanao ang may pinakamalawig ang pagkakaiba-iba ng pisyograpikong katangian. Ang pangkat ng pulo ng Mindanao ay sinasaklaw ang pulo ng Mindanao kasama ang [[Kapuluan ng Sulu]] sa timog kanluran. Ang pangkat ng mga pulo ay nahahati sa anim na rehiyon, na hinati pa sa 26 na [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]]. == Pangkat ng mga pulo ng Mindanao == [[Talaksan:Davao Poblacion District skyline Bajada (Davao City; 08-22-2023).jpg|thumb|Ang pinamalaking lungsod sa Mindanao ang [[Lungsod ng Davao]]]] Ang grupong ito ng Mindanao ay isang arbitraryong lupon ng mga pulo sa timogang bahagi ng Pilipinas na kinabibilangan ng anim na [[Mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyong administratibo]]. Ang mga rehiyong ito ay nahahati sa 25 mga [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]], kung saan apat lamang sa mga ito ay wala sa mismong isla ng Mindanao. Kasama sa grupo ang [[Kapuluang Sulu]] sa timog-kanluran, kinabibilangan ng mga pangunahing isla ng [[Basilan]], [[Isla ng Jolo|Jolo]], at [[Tawi-Tawi]], pati ng mga nakaratag na mga isla sa kalapit nito tulad ng [[Camiguin]], [[Isla ng Dagat|Dinagat]], [[Isla ng Siargao|Siargao]], [[Island Garden City ng Samal|Samal]], at [[mga Isla ng Sarangani]]. ==Paghihiwalay== {{See also|Paghihiwalay ng Mindanao}} Panahon pa ng dating pangulong [[Ferdinand Marcos]] Sr. Ang isinusulong ng taga-Mindanao ang paghihiwalay ng estado sa [[Luzon]] at [[Kabisayaan]] sa [[Pilipinas]], ay hindi sinangayonan ng gobyerno ng Pilipinas noong ika 1972 matapos ang kaguluhan. {| class="wikitable" |+ Mga rehiyon ng Mindanao ! scope="col" | Rehiyon ! scope="col" | Luklukang pampangasiwaan (sentrong panrehiyon) ! scope="col" | Paglalarawan |- |'''[[Tangway ng Zamboanga|Tangway ng Zamboanga (''Rehiyon IX'')]]'''<br>[[Talaksan:Ph zamboanga peninsula.png|170px]] |[[Lungsod ng Zamboanga]] |Dating ''Kanlurang Mindanao'', ang Tangway ng Zamboanga ay matatagpuan sa tangway ng mismong pangalan. Ito ay binubuo ng mga probinsiya ng [[Zamboanga del Norte]], [[Zamboanga del Sur]], [[Zamboanga Sibugay]], at ng dalawang lungsod&mdash;[[Siyudad ng Zamboanga]] at [[Isabela, Basilan|Siyudad ng Isabela]]&mdash;na hindi sakop ng alinmang lalawigan. Ang Siyudad Isabela ang tanging teritoryong wala sa mismong isla ng Mindanao, ito ay nasa [[Basilan]]. Ang administratibong kabisera ng rehiyon ay ang Lungsod ng Pagadian. Ang buong rehiyon ay iisang probinsiya dati na tinawag na [[Zamboanga]]. |- |'''[[Hilagang Mindanao|Hilagang Mindanao (''Rehiyon X'')]]'''<br>[[Talaksan:Ph northern mindanao.png|170px]] |[[Cagayan de Oro]] |Ang Hilagang Mindanao ay binubuo ng mga probinsiya ng [[Bukidnon]], [[Camiguin]], [[Lanao del Norte]], [[Misamis Occidental]], at [[Misamis Oriental]]. Ang lalawigan ng Camiguin ay isa ring pulo sa may hilagang baybayin. |- |'''[[Rehiyon ng Davao|Davao (''Rehiyon XI'')]]'''<br>[[Talaksan:Ph davao region.png|170px]] |[[Lungsod ng Davao]] |Dating ''Timog Mindanao'', ang rehiyon ng Davao ay matatagpuan sa timog-silangang bahagi ng Mindanao. Ang rehiyon ay nahahati sa mga lalawigan ng [[Davao del Norte]], [[Davao del Sur]], [[Davao Occidental]], [[Davao Oriental]], at [[Davao de Oro]]; kasama pati ang [[Lungsod ng Davao]]. Ang [[Golpo ng Davao]] ay nasa timog at ang isla ng [[Samal, Davao del Norte|Samal]] sa golpo ay kabilang din sa rehiyon, pati ang [[mga Isla ng Sarangani]]. |- |'''[[SOCCSKSARGEN|Socsksargen (''Rehiyon XII'')]]'''<br>[[Talaksan:Socsksargen.png|170px]] |[[Koronadal]] |Dating ''Gitnang Mindanao'', ang SOCCSKSARGEN ay matatagpuan sa timog-gitnang bahagi ng isla. Binubuo ito ng mga probinsiya ng [[Lalawigan ng Cotabato|Cotabato]], [[Sarangani]], [[Timog Cotabato]], at [[Sultan Kudarat]]. Ang pangalan ng rehiyon ay isang akronim ng mga pangalan ng mga probinsiya nito kasama ang [[Heneral Santos|lungsod ng General Santos]]. |- |'''[[Caraga|Caraga (''Rehiyon XII'')]]'''<br>[[Talaksan:Ph caraga.png|170px]] |[[Butuan]] |Ang Caraga ay matatagpuan sa hilagang-kanlurang parte ng Mindanao. Ang kanyang mga probinsiya ay [[Agusan del Norte]], [[Agusan del Sur]], [[Surigao del Norte]], at [[Surigao del Sur]]. Kabilang sa rehiyong ito ang mga nakaratag na isla ng Surigao del Norte tulad ng [[Isla ng Dinagat]], [[Isla ng Siargao]], at [[Bucas Grande]]. |- |'''[[Bangsamoro|Bangsamoro (''BARMM'')]]'''<br>[[Talaksan:Ph Bangsamoro Autonomous Region.png|170px]] |[[Lungsod ng Cotabato]] |Ang Rehiyong Awtonomo ng Bangsamoro sa Muslim Mindanao ay isang espesyal na rehiyon na kinabibilangan ng mga teritoryo kung saan ang mayoriya ng populasyon ay [[Mga Moro|Moro]]. Kasama dito ang halos buong [[Kapuluang Sulu]] (ang [[Isabela, Basilan|Siyudad ng Isabela]] ng [[Basilan]] ay bahagi ng rehiyong Peninsula ng Zamboanga) at dalawang probinsiya sa isla ng Mindanao. Ang mga lalawigang bumubuo sa Kapuluang Sulu ay [[Basilan]], [[Sulu]], at [[Tawi-Tawi]]. Ang Basilan at Tawi-Tawi ang mga pangunahing isla ng kanilang mga lalawigan, [[Isla ng Jolo]] naman ang sa [[Sulu]]. Ang mga probinsiya sa mismong isla ng Mindanao ay ang [[Lanao del Sur]] at [[Maguindanao]]. |} {{center|{{Mindanao labelled map}}}} {{clear}} {{Largest cities | province = Mindanao | stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate | list_by_pop = Pilipinas | div_name = Mindanaw | div_link = Rehiyon{{!}}Rehiyon | city_1 = Lungsod ng Dabaw{{!}}''Davao City'' | div_1 = Rehiyon ng Davao{{!}}Davao Region | pop_1 = 1,776,949 | img_1 = Davao aerial view sunset (Davao City; 11-26-2021).jpg | city_2 = Lungsod ng Zamboanga{{!}}''Zamboanga City'' | div_2 = Tangway ng Zamboanga{{!}}Zamboanga Peninsula | pop_2 = 977,234 | img_2 = Zamboanga City from Garden Orchid Hotel.jpg | city_3 = Cagayan de Oro{{!}}''Cagayan de Oro'' | div_3 = Hilagang Mindanao{{!}}Northern Mindanao | pop_3 = 728,402 | img_3 = CAG Skyline Nov 2018.jpg | city_4 = Heneral Santos{{!}}''General Santos'' | div_4 = Soccsksargen{{!}}Soccsksargen | pop_4 =697,315 | img_4 = Gen Santos city 3.jpg | city_5 = Butuan{{!}}''Butuan'' | div_5 = Caraga{{!}}Caraga | pop_5 = 372,910 | city_6 = Iligan{{!}}''Iligan'' | div_6 = Hilagang Mindanao{{!}}Northern Mindanao | pop_6 = 450,583 | city_7 = Lungsod ng Kotabato{{!}}Cotabato City | div_7 = Bangsamoro{{!}}Bangsamoro | pop_7 = 325,079 | city_8 = Tagum{{!}}Tagum | div_8 = Rehiyon ng Davao{{!}}Davao Region | pop_8 = 296,202 | city_9 = Valencia, Bukidnon{{!}}Valencia | div_9 = Hilagang Mindanao{{!}}Northern Mindanao | pop_9 = 216,546 | city_10 = Pagadian{{!}}Pagadian | div_10 = Tangway ng Zamboanga{{!}}Zamboanga Peninsula | pop_10 = 210,452 | city_11 = Panabo{{!}}Panabo | div_11 = Rehiyon ng Davao{{!}}Davao Region | pop_11 = 209,230 | city_12 = Marawi{{!}}Marawi | div_12 = Bangsamoro{{!}}Bangsamoro | pop_12 = 207,010 | city_13 = Koronadal{{!}} Koronadal | div_13 = Soccsksargen{{!}}Soccsksargen | pop_13 = 195,398 | city_14 = Malaybalay{{!}}Malaybalay | div_14 = Hilagang Mindanao{{!}}Northern Mindanao | pop_14 = 190,712 | city_15 = Digos{{!}}Digos | div_15 = Rehiyon ng Davao{{!}}Davao Region | pop_15 = 188,376 | city_16 = Polomolok{{!}}Polomolok | div_16 = Soccsksargen{{!}}Soccsksargen | pop_16 = 172,605 | city_17 = Lungsod ng Surigao{{!}}Surigao City | div_17 = Caraga{{!}}Caraga | pop_17 = 171,107 | city_18 = Midsayap{{!}}Midsayap | div_18 = Soccsksargen{{!}}Soccsksargen | pop_18 = 165,376 | city_19 = Pikit, Cotabato{{!}}Pikit | div_19 = Soccsksargen{{!}}Soccsksargen | pop_19 = 164,646 | city_20 = Kidapawan{{!}}Kidapawan | div_20 = Soccsksargen{{!}}Soccsksargen | pop_20= 160,791 }} ==Mga kawing na panlabas== {{Commons category|Mindanao}} {{Wiktionary}} * [http://www.emindanao.org/ information on conflict affected area] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130828030927/http://www.emindanao.org/ |date=2013-08-28 }} * [http://www.peacebuildingdata.org/philippines Violent Conflicts and Displacement in Central Mindanao: Challenges for recovery and development] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130926102856/http://www.peacebuildingdata.org/philippines |date=2013-09-26 }} * [http://www.mindanao.com/blog Mindanao Magazine]{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.wayph.com/23-amazing-destinations-in-mindanao/ Tourist Destinations in Mindanao] * [http://www.morofriends.com/ Moro Friends Community] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180816203649/http://www.morofriends.com/ |date=2018-08-16 }} * [http://www.mindanaw.net/ The Catalyst for Countryside Development] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101226011100/http://mindanaw.net/ |date=2010-12-26 }} * [http://www.mindanews.com/ Mindanao News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110601233820/http://www.mindanews.com/ |date=2011-06-01 }} * [http://www.onlinemindanao.com/ Online Mindanao] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131117082401/http://onlinemindanao.com/ |date=2013-11-17 }} * [http://www.taboan.net/ Taboan Mindanao]{{Dead link|date=Nobiyembre 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==Mga Sanggunian== {{reflist}} ''Silipin din [[Mga Rehiyon ng Pilipinas]], [[Mga Lalawigan ng Pilipinas]], [[Luzon]], at [[Visayas]].'' {{Philippines political divisions}} {{English2|Mindanao}} [[Kategorya:Mga pulo ng Pilipinas]] di5h354wyu4jdeadseypgb7b59lurus 0 1802 2215073 2214552 2026-07-07T12:19:50Z ~2026-38435-41 163783 Kinansela ang pagbabagong 2214552 ni [[Special:Contributions/Johndeo333|Johndeo333]] ([[User talk:Johndeo333|Usapan]]) 2215073 wikitext text/x-wiki {{Infobox islands |name = Visayas<br>''Kabisay-an''<br>''Kabisayaan'' |image name = Visayas Red.png |image caption = Mapa ng Pilipinas<br>Ipinapakita ang Kabisayaan na nakapula |nickname = Gitnang Pilipinas |location = [[Timog Silangang Asya]] |archipelago = [[Pilipinas]] |area_km2 = 61077 |major islands = [[Pulo ng Bohol|Bohol]], [[Pulo ng Cebu|Cebu]], [[Pulo ng Leyte|Leyte]], [[Pulo ng Masbate|Masbate]], [[Pulo ng Negros|Negros]], [[Pulo ng Panay|Panay]], at [[Pulo ng Samar|Samar]], [[Pulo ng Camotes]], [[Pulo ng Mactan]] |highest mount = [[Bulkan Kanlaon|Kanlaon]] |elevation m = 2435 |country = Pilipinas |country admin divisions title = Rehiyon |country admin divisions = [[Gitnang Kabisayaan]], [[Silangang Kabisayaan]] at [[Kanlurang Kabisayaan]]. |country largest city = [[Lungsod ng Cebu]] (Cebu City) |country largest city area = 998&nbsp;km² |population = 11,203,760 |population as of = 2010 Philippines census<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/PHILS_summary_pop_n_PGR_1990to2010.pdf|title=Population and Annual Growth Rates for The Philippines and Its Regions, Provinces, and Highly Urbanized Cities|publisher=National Statistics Office of the Republic of the Philippines|accessdate=11 Mayo 2012|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226130911/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/PHILS_summary_pop_n_PGR_1990to2010.pdf|url-status=dead}}</ref> |density_km2 = 294.28 |[[demonym]] = Kabisayaan, Mga ''Bisayâ'' |ethnic groups = [[Mga Bisaya]] ([[Mga Aklanon|Aklanon]], [[Mga Boholano|Boholano/Bol-anon]], [[Mga Caluyanon|Caluyanon]], [[Mga Capiznon]], [[MgaCebuano|Cebuano]], [[Mga Eskaya]], [[Mga Hiligaynon|Hiligaynon]], [[Mga Karay-a]], [[Mga Masbateño|Masbateño]], [[Mga Porohanon]], [[Mga Romblomanon|Romblomanon]], [[Mga Waray|Waray]]), [[Mga Ati (tribo)|Ati]] at iba pang mga pangkat etniko.. }} Ang '''Visayas''' o '''Kabisayaan''' (sa [[Wikang Bisaya|Bisaya]]: ''Kabisay-an''), tinagurian ding '''Gitnang Pilipinas''', ay isa sa tatlong pangunahing pangkat ng mga pulo sa [[Pilipinas]] kabilang ang [[Luzon]] at [[Mindanao]]. Binubuo ito ng mga kapuluan, pangunahin ang mga pulong pumapalibot sa [[Dagat Kabisayaan]], bagaman itinuturing na ang Kabisayaan ang pinakadulong hilagang bahagi ng [[Dagat Sulu]].<ref>C.Michael Hogan. 2011. ''Sulu Sea''. Encyclopedia of Earth. Eds. P.Saundry & C.J.Cleveland. Washington DC</ref> Ang mga pangunahing pulo sa kabisayaan ay ang [[Pulo ng Panay|Panay]], [[Pulo ng Negros|Negros]], [[Pulo ng Cebu|Cebu]], [[Pulo ng Bohol|Bohol]], [[Pulo ng Leyte|Leyte]], at [[Pulo ng Samar|Samar]].{{#Tag:Ref|On 23 Mayo 2005, Palawan and Puerto Princesa City were moved to Western Visayas by Executive Order No. 429.<ref name="EO429">{{cite web|url=http://www.ops.gov.ph/records/eo_no429.htm|title=Executive Order No. 429|publisher=President of the Philippines|accessdate=2009-05-18|archive-date=2007-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20070707191249/http://www.ops.gov.ph/records/eo_no429.htm|url-status=dead}}</ref> However, on 19 Agosto 2005, President Arroyo issued Administrative Order No. 129 to hold the earlier EO 429 in abeyance pending a review.<ref name="AO129">{{cite web|url=http://www.ops.gov.ph/records/ao_no129.htm|title=Administrative Order No. 129|publisher=President of the Philippines|accessdate=2009-05-18|archive-date=2009-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090713202522/http://www.ops.gov.ph/records/ao_no129.htm|url-status=dead}}</ref> {{as of|2010}}, Ang Palawan at ang mataas na urbanisadong lungsod ng [[Puerto Princesa]] ay nanatiling bahagi ng rehiyon ng [[MIMAROPA]].}} Ang rehiyon ay maaaring isama ang mga pulo ng [[Romblon]] at [[Masbate]], kung ang populasyon nito ay kinikilalang [[mga Bisaya]]. ==Kasaysayan== Hanggang sa ngayon, nananatiling mahiwaga ang kasaysayan ng Kabisayaan bago dumating ang mga Kastila. Maraming mga alamat at mga salaysay tungkol sa kasaysayan ng Kabisayaan subalit maraming hindi sang-ayon kung may katotohanan ang mga ito. Ang mga sinaunang tao sa rehiyon ay mga [[Mga Austronesyo|Austronesyo]] at [[Negrito]] na dumayo sa kapuluan tinatayang 6,000 hanggang 30,000 taon ang nakalilipas. Ang mga unang nanirahan ay maituturing na [[animista]]. Noong ika-12 dantaon, ang mga mamamayan ng dating emperyo ng [[Srivijaya]], [[Majapahit]] at [[Brunei]], na pinamunuan ni [[Datu Puti]] at ang kanyang mga katribo, ay naglakbay at nanirahan sa pulo ng [[Panay]] at sa mga pulong nakapalibot dito.<ref>Jovito S. Abellana, "Bisaya Patronymesis Sri Visjaya" (Ms., Cebuano Studies Center, ca. 1960)</ref> Noong ika-14 na dantaon, Ang mga mangangalakal na [[Arabe]] at ang kanilang mga tagasunod ay nangahas na dinayo ang mga karagatan sa Timog Silangang Asya, at hinikayat ang mga tribong pangkat sa Islam. ==Mga Rehiyon at Lalawigan== [[Talaksan:Cebu Business Park, Archbishop Reyes Avenue top view (Cebu City; 01-16-2024).jpg|thumb|Ang pinamalaking lungsod sa Bisayas ang [[Lungsod ng Cebu]]]] Ang Visayas ay nahahati sa 4 na rehiyon na lalo pang nahahati sa 17 mga probinsiya. ===Kanlurang Kabisayaan (Rehiyon lV)=== [[Talaksan:Ph western visayas.png|thumb|Kanlurang Kabisayaan]] Ang [[Kanlurang Kabisayaan]] ay binubuo ng isla ng [[Panay]] at [[Guimaras]]. Ang mga lalawigan nito ay: * [[Aklan]] * [[Antique]] * [[Capiz]] * [[Guimaras]] * [[Iloilo]] ;Sentrong Pang-Rehiyon (Regional Center-VI) * ''[[Lungsod ng Iloilo]]'' (Iloilo City) ===Rehiyon ng Pulo ng Negros (NIR)=== [[Talaksan:Negros Island Region 2024.png|thumb|Rehiyon ng Pulo ng Negros]] Ang [[Rehiyon ng Pulo ng Negros]] ay binubuo ng isla ng [[Negros]] at [[Siquijor]]. Ang mga lalawigan nito ay: *[[Negros Occidental]] *[[Negros Oriental]] * [[Siquijor]] ; Mga Sentrong Pang-Rehiyon (Regional Center-NIR) * ''[[Lungsod ng Bacolod]]'' (Bacolod City) * ''[[Lungsod ng Dumaguete]]'' (Dumaguete City) ===Gitnang Kabisayaan (Rehiyon VII)=== [[Talaksan:Central Visayas in June 2024.png|thumb|Gitnang Kabisayaan]] Kabilang sa [[Gitnang Kabisayaan]] ang mga pulo ng [[Cebu]] at Bohol. Ang mga lalawigan nito ay: * [[Bohol]] * [[Cebu]] ; Sentrong Pang-Rehiyon (Regional Center-VII) * ''[[Lungsod ng Cebu]]'' (Cebu City) ===Silangang Kabisayaan (Rehiyon VIII)=== [[Talaksan:Ph eastern visayas.png|thumb|Silanang Kabisayaan]] Ang [[Silangang Kabisayaan]] ay binubuo ng mga pulo ng [[pulo ng Leyte|Leyte]], Biliran, at [[Samar]]. Ang mga lalawigan nito ay: * [[Biliran]] * [[Leyte]] * [[Timog Leyte]] * [[Silangang Samar]] * [[Hilagang Samar]] * [[Kanlurang Samar]] ; Sentrong Pang-Rehiyon (Regional Center-VIII) * ''[[Tacloban]]'' (Tacloban City) ==Kalakhan sa Kabisayaan== Ang Kalakhan sa Bisayas o Metro sa Visayas ay ang mga kalakhan na naka-ayon sa bawat rehiyon, kapitolyo, lalawigan at lungsod, isla ng Bisayas ang mga kalakhan ay dibisyon mula sa rehiyon hanggang sa lalawigan at pababa sa lunsod. ===Kalakhang Bisayas=== {| class = "wikitable" style = "font-size: 100%;" |- ! style=background-color:gold;" | Kalakhan (Metro) !! style=background-color:gold;" | Sentrong kalakhan !! style=background-color:gold;" | Dibisyon |- | '''[[Kalakhang Cebu]]''' || [[Lungsod ng Cebu|Cebu]] || [[Gitnang Kabisayaan]] |- | '''Kalakhang Iloilo-Guimaras''' || [[Lungsod ng Iloilo|Iloilo]] || [[Kanlurang Kabisayaan]] |- | '''[[Kalakhang Bacolod]]''' || [[Lungsod ng Bacolod|Bacolod]] || [[Rehiyon ng Pulo ng Negros]] |} ==Wika== Ang mga pangunahing wikang sinasalita sa Kabisayaan ay ang [[wikang Hiligaynon]] o Ilonggo sa halos kabuuan ng Kanlurang Kabisayaan, [[wikang Cebuano]] sa Gitnang Kabisayaan, at [[wikang Waray-Waray|Waray]] sa Silangang Kabisayaan. Ang iba pang mga wikang sinasalita ay ang [[wikang Aklanon]], [[wikang Kinaray-a]], at [[wikang Capiznon]]. Ang [[wikang Filipino]], ang pambansang wika na ibinatay sa [[Wikang Tagalog]], ay nauunawaan subalit bihirang gamitin sa pangkaraniwang pakikipagtalastasan. Ang [[wikang Ingles]], isa sa mga opisyal na wika ng bansa ay malawakang ginagamit at itinuturing na pangalawang wika sa mga pook urban sa Kabisayaan. Madalas din itong gamitin sa mga paaralan, mga pampublikong palatandaan at kalakalan. ==Alamat== May mga alamat na nakapaloob sa librong [[Maragtas]], tungkol sa sampung hepe ([[datu]]) na tumakas mula sa paniniin ni Datu Makatunaw ng Borneo papunta sa isla ng Panay. Ang mga datu at ang kanyang mga tagasunod ay pinaniniwalaang mga ninuno ng mga [[Bisaya]]. Ang pagdating nila ay pinagdiriwang sa pista ng [[Ati-atihan]] sa [[Kalibo]], [[Aklan]]. Bagama't ito ay isang alamat, base pa rin ito sa mga totohanang pangyayari. Ito ay nilikom sa isang aklat ni [[Pedro Alcantara Monteclaro]] noong 1907. {{Largest cities | province = [[Kabisayaan]] | stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate | list_by_pop = Pilipinas | div_name = Kabisayaan | div_link = Rehiyon{{!}}Rehiyon | city_1 = Lungsod ng Cebu{{!}}''Cebu City'' | div_1 = Gitnang Kabisayaan{{!}}Central Visayas | pop_1 = 922,611 | img_1 = Cebu Business Park and IT Park skyline, Kamputhaw (Cebu City; 09-07-2022).jpg | city_2 = Bacolod{{!}}''Bacolod'' | div_2 = Rehiyon ng Pulo ng Negros{{!}}Negros Island Region | pop_2 = 600,783 | img_2 = BacolodCityAerialbyJohnKimwellLaluma.jpg | city_3 = Lungsod ng Iloilo{{!}}''Iloilo City'' | div_3 = Kanlurang Kabisayaan{{!}}Western Visayas | pop_3 = 457,626 | img_3 = R. Mapa Street, Iloilo City (01-2019).jpg | city_4 = Lungsod ng Lapu-Lapu{{!}}''Lapu-Lapu City'' | div_4 = Gitnang Kabisayaan{{!}}Central Visayas | pop_4 = 408,112 | img_4 = Mactan resort xxy.jpg | city_5 = Mandaue{{!}}''Mandaue'' | div_5 = Gitnang Kabisayaan{{!}}Central Visayas | pop_5 = 362,654 | city_6 = Tacloban{{!}}''Tacloban'' | div_6 = Silangang Kabisayaan{{!}}Eastern Visayas | pop_6 = 242,089 | city_7 = Talisay, Cebu{{!}}Talisay | div_7 = Gitnang Kabisayaan{{!}}Central Visayas | pop_7 = 227,645 | city_8 = Ormoc{{!}}Ormoc | div_8 = Silangang Kabisayaan{{!}}Eastern Visayas | pop_8 = 215,031 | city_9 = Kabankalan{{!}}Kabankalan | div_9 = Rehiyon ng Pulo ng Negros{{!}}Negros Island Region | pop_9 = 200,198 | city_10 = Bago, Negros Occidental{{!}}Bago | div_10 = Rehiyon ng Pulo ng Negros{{!}}Negros Island Region | pop_10 = 191,210 | city_11 = Calbayog{{!}}Calbayog | div_11 = Silangang Kabisayaan{{!}}Eastern Visayas | pop_11 = 183,851 | city_12 = Roxas, Capiz{{!}}Roxas | div_12 = Kanlurang Kabisayaan{{!}}Western Visayas | pop_12 = 179,292 | city_13 = Toledo, Cebu{{!}}Toledo | div_13 = Gitnang Kabisayaan{{!}}Central Visayas | pop_13 = 170,335 | city_14 = Cadiz, Negros Occidental{{!}}Cadiz | div_14 = Rehiyon ng Pulo ng Negros{{!}}Negros Island Region | pop_14 = 158,544 | city_15 = Danao, Cebu{{!}}Danao | div_15 = Gitnang Kabisayaan{{!}}Central Visayas | pop_15 = 136,471 | city_16 = San Carlos, Negros Occidental{{!}}San Carlos | div_16 = Rehiyon ng Pulo ng Negros{{!}}Negros Island Region | pop_16 = 132,650 | city_17 = Dumaguete{{!}}Dumaguete | div_17 = Rehiyon ng Pulo ng Negros{{!}}Negros Island Region | pop_17 = 131,377 | city_18 = Silay{{!}}Silay | div_18 = Rehiyon ng Pulo ng Negros{{!}}Negros Island Region | pop_18 = 130,478 | city_19 = Carcar, Cebu{{!}}Carcar | div_19 = Gitnang Kabisayaan{{!}}Central Visayas | pop_19 = 119,664 | city_20 = Bayawan{{!}}Bayawan | div_20 = Rehiyon ng Pulo ng Negros{{!}}Negros Island Region | pop_20 = 117,900 }} ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Visayas lateral}} [[Kategorya:Kabisayaan]] [[Kategorya:Mga kapuluan ng Pilipinas]] 0urtfg5ub4r58vjmhwjhifrynmj0d4i 5 3742 2215138 2214913 2026-07-08T02:05:37Z Jojit fb 38 hiding old announcements so that this talk page will focus on community discussions. announcements older than 2 weeks will be hidden 2215138 wikitext text/x-wiki {{Tagagamit:Maskbot/config |maxarchivesize = 55K |counter = 19 |algo = old(90d) |archive = Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan %(counter)d }} <div style="float:right; padding-left:5px; clear:right;"> {| style="text-align:left; border:1px solid #AAA;margin-bottom:4px; margin-left:1em; width: 293px;" bgcolor="#999999" |-padding:5px;padding-top:0.5em;font-size: 95%; |width="100%" bgcolor="gray" style="color: white;"|'''Usapan''' |- |width="100%" align="center" bgcolor="white"| '''<span class="plainlinks"><font size=3>[{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|action=edit&section=new}} '''&rArr; Magsimula ng bagong paksang mapag-uusapan.''']</font></span>''' |- |width="100%" bgcolor="gray" style="color: white;"|'''Tuwirang daan''' |- |width="100%" align="center" bgcolor="white"| [[WT:KAPE]], [[UW:KAPE]] ---- <div style="font-size:0.85em;"> __TOC__ </div> |- |width="100%" bgcolor="gray" style="color: white;"|'''Mga sinupan''' |- |width="100%" align="center" bgcolor="white"| <small> [[Wikipedia:Kapihan/Archive 1|01]] | [[Wikipedia:Kapihan/Archive 2|02]] | [[Wikipedia:Kapihan/Archive 3|03]] | [[Wikipedia:Kapihan/Archive 4|04]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 5|05]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 6|06]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 7|07]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 8|08]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 9|09]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 10|10]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 11|11]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 12|12]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 13|13]] | [[Wikipedia:Kapihan/Sinupan 14|14]] | [[Wikipedia:Kapihan/Sinupan 15|15]] | [[Wikipedia:Kapihan/Sinupan 16|16]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 17|17]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 18|18]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 19|19]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 20|20]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 21|21]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 22|22]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 23|23]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 24|24]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 25|25]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 26|26]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 27|27]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 28|28]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 29|29]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 30|30]] <inputbox> type=fulltext prefix=Usapang Wikipedia:Kapihan/ break=yes width=40 searchbuttonlabel=Maghanap mula sa mga sinupan </inputbox> </small> |} </div> <!-- Ipasok ang inyong mga usapin sa kababaan ng pahina at huwag dito. Huwag kalimutang lumagda gamit ang apat na ~~~~ :). --> == Nakaarkibo na ang nakaraang usapan == Hi, inarkibo ko na ang nakaraang usapan dito sa Kapihan. Kung mayroon pa rin nabinbin na usapan sa nakaraan o kaya may pabatid na kailangan pa rin na nakapaskil, gumawa na lamang kayo ng bagong usapan o paskil dito at maari ninyo na lamang tukuyin ang nakaraang usapan o paskil mula sa [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 30|arkibo]]. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:28, 26 Enero 2026 (UTC) == Request for Image Processing == Hello Filipino wiki-users. Meron po pang astronomer dito? Gumawa ako ng bagong artikulo ukol sa isang bulkan sa Io, isang buwan ng Hupiter. Ang bulkang ito ay pinangalanang [[Kanlaon Patera]]. Ang pangalang ito ay galing sa Bulkang Kanlaon sa Negros, Visayas, Pilipinas. Gusto ko po sanang ma-proseso ang mga filter-image greyscale na imahen ng Io sa baba para mapakita ang itsura ng Kanlaon Patera. Meron po bang marunong magprocessos ng mga filter images ng Galileo. [[Talaksan:Io processing request.png|center]] Maraming salamat. [[Tagagamit:IapetusCallistus|IapetusCallistus]] ([[Usapang tagagamit:IapetusCallistus|kausapin]]) 02:17, 12 Pebrero 2026 (UTC) {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Reference Previews – experiment | content = == Reference Previews – experiment == Hi, I’m Johannes from [[m:WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. Sorry for writing in English, please support us by providing a translation! Our team is currently working on [[:m:WMDE Technical Wishes/References|improvements to references]], e.g. [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]]. In 2021 we developed [[:m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Reference Previews]] in order to provide a MediaWiki feature to preview references when hovering over the footnote marker. Over the course of our current work we’ve noticed that using Reference Previews doesn’t seem to be intuitive for some readers and we would like to improve this. <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Problem === <div class="mw-collapsible-content"> In our usability tests, we repeatedly notice desktop readers – unaware of Reference Previews or how to use the feature – clicking on footnotes instead of hovering over them. Many are confused when they end up in the reference list and don’t know how to jump back to the text passage they were previously reading. Many readers seem unaware that both the ↑ arrow in the reference list and the ^{a b} (for re-used references) can be used to jump back. This makes jumping to the reference list rather unpleasant, especially in long articles. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Assumption === <div class="mw-collapsible-content"> We assume that most readers do not want to jump to the reference list, but rather want to click on the footnote to open Reference Previews, which provide them with the reference information for the text passage they have just read. At the same time, we believe that some readers – e.g. those who want to delve deeper into a topic rather than just quickly researching a piece of information – are still interested in conveniently accessing the reference list. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Idea === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to try adjustments to Reference Previews in order to best meet the needs of different readers. Specifically, we want to prevent readers from accidentally ending up in the individual reference list; jumping there should be a conscious decision. When clicking on a footnote marker, we want to display Reference Previews instead of jumping to the reference list. The pop-up remains permanently visible until clicking on the "x" or anywhere outside the preview to close it. In addition Reference Previews will provide a link to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – current version.png|Reference Previews – current version File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed version when '''clicking on a footnote marker''' </gallery> When hovering over a footnote marker without clicking on it, we want to display a simplified version of Reference Previews – without the settings icon and the resulting empty space. When moving the mouse pointer over the pop-up, a note will appear indicating that you can click for further options. This will open the persistent version of Reference Previews with a link to allow users to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – hover-state.png|Proposed version when '''hovering over the footnote marker''' File:Reference Previews mock-up – hover-state and options.png|Proposed version when '''hovering over the Reference Preview''' File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed (persistent) version when '''clicking on the hover preview''' </gallery> By improving the usability of Reference Previews, we also hope to mitigate the issue that reference lists with a large number of (reused) references (or [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-references]]) can be confusing for some readers. In addition, the proposed version when hovering over a footnote marker is more compact than the current version. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Experiment === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to test the proposed changes in an [[:en:A/B testing|A/B test]] on several wikis. We want to measure how many readers click on a footnote marker and then proceed to jump to the reference list using the proposed version of Reference Previews compared to readers who receive the current version of Reference Previews. In addition, we will measure how many readers in both groups access the reference list via the table of contents. This will give us data-based insights into how many clicks on the footnote unintentionally open the reference list and how many readers only want to use Reference Previews. We would like to run our experiment on the following Wikipedia language versions: de, pl, fr, sv, fa, hu, hi, my, tl, lv, fy, hr. 10% of readers will see our modified version of Reference Previews in order to obtain sufficient data. The experiment is expected to run for 1-2 weeks at the end of March. We'll restore the current version of Reference Previews for all readers until we have evaluated the experiment, discussed the results with the community, and decided on further steps. </div> </div> We look forward to your feedback [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|on our talk page]] – or just reply to this post! Once the experiment is ready to go, we will also provide a link that you can use to test the changes yourself. --[[Tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[Usapang tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|kausapin]]) 12:23, 20 Pebrero 2026 (UTC) :As indicated on our project page [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/References/Reference_Previews&diff=prev&oldid=30215686], we will only test the proposed change when ''clicking'' on a footnote. Reference Previews will remain ''unchanged when hovering'' over a footnote marker. Reasons for this were concerns that the proposed transition from hover to persistent preview could be disruptive or at least feel unusual when interacting with reference content in the hover preview (e.g. when clicking on links). [[Tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[Usapang tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|kausapin]]) 13:30, 9 Marso 2026 (UTC) }} == Help == Hello, I recently created [[Pagpatay ng lahi sa Gaza|this]] article. Can someone help me improve it? [[Tagagamit:جودت|جودت]] ([[Usapang tagagamit:جودت|kausapin]]) 15:46, 23 Pebrero 2026 (UTC) {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! | content = == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> }} {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) | content = == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 17:11, 3 Abril 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> }} == Bagong mungkahi == Hello po. May bagong mungkahi po ako sa [[Usapang Wikipedia:Mga huling idinagdag]]. Salamat! <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 03:14, 6 Abril 2026 (UTC) == Hinggil sa mga salitang siyokoy == Sang-ayon [https://kwfdiksiyonaryo.ph/?query=siy%C3%B3koy sa Komisyon sa Wikang Filipino], ang mga [[Siyokoy (lingguwistika)|salitang siyokoy]] ay "alinman sa mga anyo ng salita na hindi tiyak ang pinagmulang wika (lalo na kung nakahahawig sa pinagsámang Ingles at Espanyol)." Pinauso marahil ng mga mamamahayag sa radyo ang mga salitang ito na mukhang Kastila pero inspirado pala sa ortograpiyang Ingles o sa di-malinaw na pinanggalingang ortograpiya (pero hindi Kastila). Marapat siguro na ipagbawal ang mga salitang siyokoy dito sa Wikipediang Tagalog, kahit na mas talamak ang mga ito sa pang-araw-araw na pananalita ng nakararami. Makikita sa ''userspace page'' kong [[Tagagamit:JWilz12345/Mga salitang siyokoy]] ang talaan ng mga salitang siyokoy at mga naaangkop na salita sa mga ito. Halimbawa: {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Imbes na !Naaangkop na (mga) salita |- |adbenturero |abenturero / taong mapagsapalaran |- |aspeto |aspekto / mukha / dako |- |bentahe |bentaha / lamang |- |dayalekto |diyalekto / dayalek / wikain |- |dayalogo |diyalogo / <s>dayalog</s> / salitaan / usapan / pag-uusap |- |endorso |endoso / piliin / pinagtibay / magtagubilin / lumagda / maglipat |- |groserya |groseri / tindahan |- |imahe |imahen / larawan |- |intrigero |intrigante |- |kontemporaryo |kontemporaneo / kontemporanyo / kapanahon / panahong ito |- |konsernado ("''the mother of all ''siyokoy'' words'') |konsernido / nababahala / nababalisa / may kinalaman |- |lebel |nibel / level / antas / taas |- |misyonaryo |misyonero |- |obhektibo |obhetibo |- |parliyamentaryo |parlamentaryo / mambabatas |- |parliyamento |parlamento / batasan |- |pesante |paisano / magbubukid / magsasaka |- |prayoridad |priyoridad / <s>prayoriti</s> / pagkauna / karapatang mauna |- |sirkumstansiya |sirkunstansiya / pangyayari / kalagayan / katayuan / pagkakataon / halimbawa |- |subhektibo |subhetibo |- |subheto |suheto / disiplina |} Ping ko po para sa mga pananaw at ''input'', sina {{ping|Jojit fb|GinawasaHapon|LknFenix}} (ilan sa aktibong mga tagagamit) at sina {{ping|Yivan000|Ysrael214}} (mga nakausap ko po sa [[wiktionary:tl:Wiksiyonaryo:Kapihan/2025/Disyembre#"Kasingkahulugans"]]). <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 12:17, 12 Abril 2026 (UTC) :@[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]] Hindi ipagbawal pero dapat iwasan. Dapat may balanse ng kung ano ang irikenomenda at sa maiintindihan pa din ng karamihan. Bagaman buhay ang lengguwahe, hindi ibig sabihin din noon na hahayaan natin ang kolokyalismo ang maging pamantayan. Pero, sana naman sa Tagalog Wikipedia iwasan ang salitang siyokoy sa mga pamagat ng mga konseptongg hindi nagagamit pang-araw-araw lalo na sa mga salitang akademiko. Halimbawa [[Girasyon]], dapat hirasyon kasi ang G ay nagiging H. Siguro mas lenient tayo sa mga madalas gamitin ng media tulad ng responsibilidad o asasinasyon. Basta pag ang salitang siyokoy ay gamit na gamit at maayos ang pagkakabaybay (hal. wag gamitin ang Akkadiano, Akadyano na lang kung maaari), ito ay ayos lang. <span style="color:#330005; font-size:1.65em; vertical-align:middle">𝄽</span> [[User:Ysrael214|ysrael214]] ([[User talk:Ysrael214|kausapin]]) 04:48, 13 Abril 2026 (UTC) {{ping|GinawaSaHapon}} inayos na ping. Pasensiya sa maling baybay. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 12:22, 12 Abril 2026 (UTC) :@[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]: Ayos lang. :Hindi ako sang-ayon sa pagbabawal. ''Hindi'' dapat pagbawalan ang mga ganitong baybay, kahit na nagmula ito sa KWF. Likas na bahagi yan ng proseso ng pagbuo ng salita. At isa pa, marami sa mga ito ay madalas na'ng gamitin dahil sa midya. Wala tayo sa posisyon para manduhan ang itatakbo ng wika, hindi tayo ang guwardiya ng wika. Trabaho yan ng KWF. Sa pananaw ng hangarin ng Wikipedia, karaniwang paggamit ang mananaig pagdating sa pagbaybay ng mga salita. :Marami sa mga ito ay talamak na at karaniwan na'ng ginagamit ng madla. Halimbawa, ''responsibilidad'', ''prayoridad'', ''kontemporaryo'', ''endorso'', ''sirkumstansiya'', at mas lalo na sa ''imahe'', na kung tutuusin ay halos ginagamit bilang salin ng salitang Ingles na ''image'' ("larawan") (mas ginagamit sa kasalukuyan ang ''imahen'' sa mga banal na larawan, hal. ''imahen ng Birheng Maria''). Sapat din ang paggamit sa mga mapagkakatiwalaang sanggunian para sa ''dayalogo'', ''aspeto'', at ''lebel''. Magmumukhang hiwalay sa realidad ng kasalukuyang ginagamit na wika kung ipipilit natin na "itama" ang mga ito, kahit na sa totoo lang ay likas na bahagi ito ng kahit anong wika. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 12:45, 12 Abril 2026 (UTC) ::@[[Tagagamit:GinawaSaHapon|GinawaSaHapon]] eh paano po ang ''claim'' ng enWiki article para sa TlWiki ([[w:en:Tagalog Wikipedia]]) na nagsasabing umaasa umano ang TlWiki sa ''UP Diksiyonaryong Filipino'' para sa mga saligang depinisyon? ([https://opinion.inquirer.net/9149/%E2%80%98utak%E2%80%99 Ginamit na sanggunian]). <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 13:56, 12 Abril 2026 (UTC) :::@[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]] Hindi sa lahat ng pagkakataon ay ganon ang kaso rito. Pangunahing sanggunian ang UPDF, oo, pero hindi ito ang bibliya o saligang-batas ng wiki na ito. Mas mananaig pa rin ang karaniwang pagbaybay ng mga salitang Tagalog, kahit na hindi ito "tama" sa paningin ng iba. Muli, kailangang isalamin ng Wikipediang Tagalog ang kasalukuyang anyo ng wika upang manatili itong accessible sa mga mambabasa. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 00:39, 13 Abril 2026 (UTC) ::::@[[Tagagamit:GinawaSaHapon|GinawaSaHapon]] Sang-ayon sa dapat manatiling accessible sa mga mambabasa. Huwag ipilit na mag-imbento ng salitang Tagalog rin para lang masabing "naitagalog" ang salita. Ayos lang ang salitang siyokoy, pero kapag neolohismo, ibang usapan na iyon. Ang mga diksiyonaryo ay gabay lamang kung ano ang mas maiintindihan ng mga mambabasa. <span style="color:#330005; font-size:1.65em; vertical-align:middle">𝄽</span> [[User:Ysrael214|ysrael214]] ([[User talk:Ysrael214|kausapin]]) 04:51, 13 Abril 2026 (UTC) :::::Ang nais ko lang sabihin ay kung gagamit ng salitang siyokoy, dapat alam nating gamit din. Hindi tayo mag-iimbento ng bagong salitang siyokoy din. <span style="color:#330005; font-size:1.65em; vertical-align:middle">𝄽</span> [[User:Ysrael214|ysrael214]] ([[User talk:Ysrael214|kausapin]]) 05:51, 13 Abril 2026 (UTC) :Magandang gabi @[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]], :Tulad ni @[[Tagagamit:GinawaSaHapon|GinawaSaHapon]], hindi rin ako sang-ayon sa pagbabawal. :Sa totoo lang, hindi ako sang-ayon sa rekomendasyon ng KWF. Hindi makatotohanang ituring ang mga impluwensiyang Espanyol at Ingles sa ating wika na parang tubig at langis na mapaghihiwalay. Ang mga impluwensyang ito ay matagal nang magkakahabi sa kultura at pagkakakilanlang Pilipino. Tulad ng madalas na pinagsasama sa ating mga kumbensyon sa pagpapangalan ang mga pangalang Ingles at mga apelyidong Espanyol, likas na sumasalamin ang ating wika sa paghahalong ito. Ang tinatawag nilang “salitang siyokoy” ay produkto ng organikong ebolusyon ng wika. :Nakikita ko rin na ang mahigpit na pagsusulong na ibalik sa orihinal na baybay ng Espanyol ang mga salitang hiram mula rito ay hindi praktikal at hindi kinakailangan. Ang nakararaming Pilipino ay hindi nagsasalita ng Espanyol, kaya ang pagpapatupad ng ortograpiyang Espanyol ay nagpapataw ng panlabas na pamantayan na hindi na umaayon sa aktuwal na paggamit ng wika. Nagtataas ito ng tanong: bakit dapat tayong patuloy na sumunod sa mga kumbensyon ng Espanyol na parang isa pa rin tayong kolonya? :Kahit sa mga bansang nagsasalita ng Espanyol sa Amerikang Latino, ang wika ay umunlad sa iba’t ibang paraan na sumasalamin sa mga lokal na konteksto, sa halip na mahigpit na pagsunod sa mga pamantayan ng Espanya. Sa parehong paraan, dapat pahintulutang umunlad ang Filipino sa sarili nitong landas, na hinuhubog ng mga nagsasalita nito, at hindi pinipigilan ng mga lipas na reseta. :Batay sa aking paninindigan, naniniwala ako na dapat payagan ang mga salitang siyokoy kung karaniwang ginagamit ang mga ito. Sa maraming pagkakataon, mas sumasalamin ang mga salitang ito sa likas na paggamit ng wika. :- [[Tagagamit:LknFenix|LknFenix]] ([[Usapang tagagamit:LknFenix|kausapin]]) 14:33, 12 Abril 2026 (UTC) :{{ping|JWilz12345}}, wala na akong maidagdag pa. Sang-ayon ako sa mga argumento nina GinawaSaHapon at LknFenix. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 10:07, 13 Abril 2026 (UTC) :@[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]] Ang problema ko dito ay hindi malinaw kung ano ang "siyokoy" (ayon sa Manwal sa Masinop na Pagsulat 4.9) at kung ano ang pwede (ayon sa MMP 4.10). Kahit ako na maigting na binasa ang dokumentong ito ay nalilito pa rin kung ano ang ipinapahiwatig dito — ang "kontemporaryo" ay bawal ("kontemporaneo" dapat) pero ang "siyentista" ay pwede ("siyentipiko" dapat). Walang concrete na definition patungkol sa dalawa, maliban lang sa ilang halimbawng hulapi. Kaya'y ito'y mahirap hustong ipagbawal, dahil maraming lalabas na edge cases. — <span style="font-size:25px">🍕</span> <span style="font-family:'Comic Sans MS';"><span style="color:#FFC83D">Yivan</span><span style="color:#F7894A">000</span> <small>^{[[User:Yivan000|view]]}_{[[User_talk:Yivan000|talk]]}</small></span> 13:34, 13 Abril 2026 (UTC) {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Request for comment (global AI policy) | content = == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 00:58, 26 Abril 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> }} {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Program submissions open: Bikol WikiConference 2026 | content = == Program submissions open: Bikol WikiConference 2026 == [[File:Bikol_WikiConference_2026_logo.png|frameless|250px|right]] The '''[[m:Bikol Wikipedia Community/Bikol WikiConference 2026|Bikol WikiConference 2026]]''' will take place '''29–31 May 2026 in Naga City''', under the theme: ''Advancing Language and Culture in the Digital Age''. The Bikol WikiCon is an extraordinary regional gathering that brings together Bikolanos actively supporting and contributing to open educational resources (OERs) with the vibrant Wikimedia communities in the Philippines. Next year, Bikol Wikipedia will be turning 20 years old. Reaching 2 decades is a strong milestone therefore it is also the right moment to ask harder questions about sustainability, quality and direction. The conference will serve as a venue for the participants to exchange and share their experiences, new ideas, and collaboration results, and to discuss the challenges encountered and the solutions adopted. We can’t wait to see you at the event! The conference will cover topics pertaining to Digital Resources, Heritage Advocacy, Cultural Preservation, and Partnerships with various institutional, social, and cultural contexts. You may submit any of the following types of session proposals: * '''Lightning talk:''' One presenter gives a talk with no follow-up by the audience. The total time for a lightning talk will be 10-15 minutes. * '''Lecture:''' One or two presenters offer(s) a presentation followed by questions and comments from the audience. The total time for a lecture (including questions and comments) will be 30-45 minutes. * '''Roundtable:''' A group of 10-15 people discusses a particular topic. The total time for a roundtable discussion will be 60 minutes. * '''Workshop:''' One or two moderators present(s) a topic by actively interacting with the audience. The total time for a workshop will be 60-120 minutes. * '''Meetup:''' A group of people with common interests informally meets to discuss different topics. The total time for a meetup is not pre-determined and depends on the proposer’s preferences. Submissions will be evaluated by the Program Committee based on: * Potential impact and expected outcomes * Relevance to the conference theme or focus areas Sessions may be recorded and made publicly available. If you prefer not to be filmed, you may indicate this during submission. '''→ [[m:Bikol Wikipedia Community/Bikol WikiConference 2026/Program|Submit your proposal on Meta]] or [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd1vYWPvrNltZS2ie51lYK-OB6cfS8E2NQFjH1I213dYl24NQ/viewform?usp=header Google Form]''' on or before '''May 15.''' For more information, or questions, contact: bikolwikicommunity(@)gmail.com Mabalos! On behalf of the Bikol WikiConference Organizing Team,<br> [[Tagagamit:Filipinayzd|Filipinayzd]] ([[Usapang tagagamit:Filipinayzd|kausapin]]) 06:41, 2 Mayo 2026 (UTC) }} == Translation request: [[:translatewiki:MediaWiki:Cite-reference-previews-reflist-link/tl]] == Hi, I'm Johannes from [[:meta:WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. Our team is currently preparing an [[:meta:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|experiment to test potential changes for Reference Previews]]. Tagalog Wikipedia will be one of the wikis taking part at the ~2 weeks A/B-test [[Usapang Wikipedia:Kapihan#Reference Previews – experiment|as announced]] – but tlwiki is still missing a translation for [[:translatewiki:MediaWiki:Cite-reference-previews-reflist-link/tl]] ([https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&showMessage=cite-reference-previews-reflist-link&group=ext-cite-user&language=tl&filter=&optional=1&action=translate translation interface link] – [[:commons:File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|screenshot for context]]). Could someone help us by providing the translation? Thank you very much! [[Tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[Usapang tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|kausapin]]) 12:17, 25 Mayo 2026 (UTC) :{{ping|Johannes Richter (WMDE)}} ''Done. I translated it. Thanks.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:28, 26 Mayo 2026 (UTC) ::Thank you! :) [[Tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[Usapang tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|kausapin]]) 05:19, 26 Mayo 2026 (UTC) {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Vote now in the 2026 U4C election | content = == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:15, 27 Mayo 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> }} {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons | content = == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|usapan]])</bdi> 17:12, 23 Hunyo 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> }} == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:30, 25 Hunyo 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> e2zati5o8qcqy25y5t6kgc53l2p23yj 2215139 2215138 2026-07-08T02:08:42Z Jojit fb 38 /* Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki */ 2215139 wikitext text/x-wiki {{Tagagamit:Maskbot/config |maxarchivesize = 55K |counter = 19 |algo = old(90d) |archive = Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan %(counter)d }} <div style="float:right; padding-left:5px; clear:right;"> {| style="text-align:left; border:1px solid #AAA;margin-bottom:4px; margin-left:1em; width: 293px;" bgcolor="#999999" |-padding:5px;padding-top:0.5em;font-size: 95%; |width="100%" bgcolor="gray" style="color: white;"|'''Usapan''' |- |width="100%" align="center" bgcolor="white"| '''<span class="plainlinks"><font size=3>[{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|action=edit&section=new}} '''&rArr; Magsimula ng bagong paksang mapag-uusapan.''']</font></span>''' |- |width="100%" bgcolor="gray" style="color: white;"|'''Tuwirang daan''' |- |width="100%" align="center" bgcolor="white"| [[WT:KAPE]], [[UW:KAPE]] ---- <div style="font-size:0.85em;"> __TOC__ </div> |- |width="100%" bgcolor="gray" style="color: white;"|'''Mga sinupan''' |- |width="100%" align="center" bgcolor="white"| <small> [[Wikipedia:Kapihan/Archive 1|01]] | [[Wikipedia:Kapihan/Archive 2|02]] | [[Wikipedia:Kapihan/Archive 3|03]] | [[Wikipedia:Kapihan/Archive 4|04]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 5|05]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 6|06]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 7|07]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 8|08]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 9|09]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 10|10]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 11|11]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 12|12]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 13|13]] | [[Wikipedia:Kapihan/Sinupan 14|14]] | [[Wikipedia:Kapihan/Sinupan 15|15]] | [[Wikipedia:Kapihan/Sinupan 16|16]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 17|17]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 18|18]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 19|19]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 20|20]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 21|21]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 22|22]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 23|23]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 24|24]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 25|25]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 26|26]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 27|27]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 28|28]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 29|29]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 30|30]] <inputbox> type=fulltext prefix=Usapang Wikipedia:Kapihan/ break=yes width=40 searchbuttonlabel=Maghanap mula sa mga sinupan </inputbox> </small> |} </div> <!-- Ipasok ang inyong mga usapin sa kababaan ng pahina at huwag dito. Huwag kalimutang lumagda gamit ang apat na ~~~~ :). --> == Nakaarkibo na ang nakaraang usapan == Hi, inarkibo ko na ang nakaraang usapan dito sa Kapihan. Kung mayroon pa rin nabinbin na usapan sa nakaraan o kaya may pabatid na kailangan pa rin na nakapaskil, gumawa na lamang kayo ng bagong usapan o paskil dito at maari ninyo na lamang tukuyin ang nakaraang usapan o paskil mula sa [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 30|arkibo]]. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:28, 26 Enero 2026 (UTC) == Request for Image Processing == Hello Filipino wiki-users. Meron po pang astronomer dito? Gumawa ako ng bagong artikulo ukol sa isang bulkan sa Io, isang buwan ng Hupiter. Ang bulkang ito ay pinangalanang [[Kanlaon Patera]]. Ang pangalang ito ay galing sa Bulkang Kanlaon sa Negros, Visayas, Pilipinas. Gusto ko po sanang ma-proseso ang mga filter-image greyscale na imahen ng Io sa baba para mapakita ang itsura ng Kanlaon Patera. Meron po bang marunong magprocessos ng mga filter images ng Galileo. [[Talaksan:Io processing request.png|center]] Maraming salamat. [[Tagagamit:IapetusCallistus|IapetusCallistus]] ([[Usapang tagagamit:IapetusCallistus|kausapin]]) 02:17, 12 Pebrero 2026 (UTC) {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Reference Previews – experiment | content = == Reference Previews – experiment == Hi, I’m Johannes from [[m:WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. Sorry for writing in English, please support us by providing a translation! Our team is currently working on [[:m:WMDE Technical Wishes/References|improvements to references]], e.g. [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]]. In 2021 we developed [[:m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Reference Previews]] in order to provide a MediaWiki feature to preview references when hovering over the footnote marker. Over the course of our current work we’ve noticed that using Reference Previews doesn’t seem to be intuitive for some readers and we would like to improve this. <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Problem === <div class="mw-collapsible-content"> In our usability tests, we repeatedly notice desktop readers – unaware of Reference Previews or how to use the feature – clicking on footnotes instead of hovering over them. Many are confused when they end up in the reference list and don’t know how to jump back to the text passage they were previously reading. Many readers seem unaware that both the ↑ arrow in the reference list and the ^{a b} (for re-used references) can be used to jump back. This makes jumping to the reference list rather unpleasant, especially in long articles. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Assumption === <div class="mw-collapsible-content"> We assume that most readers do not want to jump to the reference list, but rather want to click on the footnote to open Reference Previews, which provide them with the reference information for the text passage they have just read. At the same time, we believe that some readers – e.g. those who want to delve deeper into a topic rather than just quickly researching a piece of information – are still interested in conveniently accessing the reference list. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Idea === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to try adjustments to Reference Previews in order to best meet the needs of different readers. Specifically, we want to prevent readers from accidentally ending up in the individual reference list; jumping there should be a conscious decision. When clicking on a footnote marker, we want to display Reference Previews instead of jumping to the reference list. The pop-up remains permanently visible until clicking on the "x" or anywhere outside the preview to close it. In addition Reference Previews will provide a link to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – current version.png|Reference Previews – current version File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed version when '''clicking on a footnote marker''' </gallery> When hovering over a footnote marker without clicking on it, we want to display a simplified version of Reference Previews – without the settings icon and the resulting empty space. When moving the mouse pointer over the pop-up, a note will appear indicating that you can click for further options. This will open the persistent version of Reference Previews with a link to allow users to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – hover-state.png|Proposed version when '''hovering over the footnote marker''' File:Reference Previews mock-up – hover-state and options.png|Proposed version when '''hovering over the Reference Preview''' File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed (persistent) version when '''clicking on the hover preview''' </gallery> By improving the usability of Reference Previews, we also hope to mitigate the issue that reference lists with a large number of (reused) references (or [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-references]]) can be confusing for some readers. In addition, the proposed version when hovering over a footnote marker is more compact than the current version. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Experiment === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to test the proposed changes in an [[:en:A/B testing|A/B test]] on several wikis. We want to measure how many readers click on a footnote marker and then proceed to jump to the reference list using the proposed version of Reference Previews compared to readers who receive the current version of Reference Previews. In addition, we will measure how many readers in both groups access the reference list via the table of contents. This will give us data-based insights into how many clicks on the footnote unintentionally open the reference list and how many readers only want to use Reference Previews. We would like to run our experiment on the following Wikipedia language versions: de, pl, fr, sv, fa, hu, hi, my, tl, lv, fy, hr. 10% of readers will see our modified version of Reference Previews in order to obtain sufficient data. The experiment is expected to run for 1-2 weeks at the end of March. We'll restore the current version of Reference Previews for all readers until we have evaluated the experiment, discussed the results with the community, and decided on further steps. </div> </div> We look forward to your feedback [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|on our talk page]] – or just reply to this post! Once the experiment is ready to go, we will also provide a link that you can use to test the changes yourself. --[[Tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[Usapang tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|kausapin]]) 12:23, 20 Pebrero 2026 (UTC) :As indicated on our project page [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/References/Reference_Previews&diff=prev&oldid=30215686], we will only test the proposed change when ''clicking'' on a footnote. Reference Previews will remain ''unchanged when hovering'' over a footnote marker. Reasons for this were concerns that the proposed transition from hover to persistent preview could be disruptive or at least feel unusual when interacting with reference content in the hover preview (e.g. when clicking on links). [[Tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[Usapang tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|kausapin]]) 13:30, 9 Marso 2026 (UTC) }} == Help == Hello, I recently created [[Pagpatay ng lahi sa Gaza|this]] article. Can someone help me improve it? [[Tagagamit:جودت|جودت]] ([[Usapang tagagamit:جودت|kausapin]]) 15:46, 23 Pebrero 2026 (UTC) {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! | content = == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> }} {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) | content = == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 17:11, 3 Abril 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> }} == Bagong mungkahi == Hello po. May bagong mungkahi po ako sa [[Usapang Wikipedia:Mga huling idinagdag]]. Salamat! <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 03:14, 6 Abril 2026 (UTC) == Hinggil sa mga salitang siyokoy == Sang-ayon [https://kwfdiksiyonaryo.ph/?query=siy%C3%B3koy sa Komisyon sa Wikang Filipino], ang mga [[Siyokoy (lingguwistika)|salitang siyokoy]] ay "alinman sa mga anyo ng salita na hindi tiyak ang pinagmulang wika (lalo na kung nakahahawig sa pinagsámang Ingles at Espanyol)." Pinauso marahil ng mga mamamahayag sa radyo ang mga salitang ito na mukhang Kastila pero inspirado pala sa ortograpiyang Ingles o sa di-malinaw na pinanggalingang ortograpiya (pero hindi Kastila). Marapat siguro na ipagbawal ang mga salitang siyokoy dito sa Wikipediang Tagalog, kahit na mas talamak ang mga ito sa pang-araw-araw na pananalita ng nakararami. Makikita sa ''userspace page'' kong [[Tagagamit:JWilz12345/Mga salitang siyokoy]] ang talaan ng mga salitang siyokoy at mga naaangkop na salita sa mga ito. Halimbawa: {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Imbes na !Naaangkop na (mga) salita |- |adbenturero |abenturero / taong mapagsapalaran |- |aspeto |aspekto / mukha / dako |- |bentahe |bentaha / lamang |- |dayalekto |diyalekto / dayalek / wikain |- |dayalogo |diyalogo / <s>dayalog</s> / salitaan / usapan / pag-uusap |- |endorso |endoso / piliin / pinagtibay / magtagubilin / lumagda / maglipat |- |groserya |groseri / tindahan |- |imahe |imahen / larawan |- |intrigero |intrigante |- |kontemporaryo |kontemporaneo / kontemporanyo / kapanahon / panahong ito |- |konsernado ("''the mother of all ''siyokoy'' words'') |konsernido / nababahala / nababalisa / may kinalaman |- |lebel |nibel / level / antas / taas |- |misyonaryo |misyonero |- |obhektibo |obhetibo |- |parliyamentaryo |parlamentaryo / mambabatas |- |parliyamento |parlamento / batasan |- |pesante |paisano / magbubukid / magsasaka |- |prayoridad |priyoridad / <s>prayoriti</s> / pagkauna / karapatang mauna |- |sirkumstansiya |sirkunstansiya / pangyayari / kalagayan / katayuan / pagkakataon / halimbawa |- |subhektibo |subhetibo |- |subheto |suheto / disiplina |} Ping ko po para sa mga pananaw at ''input'', sina {{ping|Jojit fb|GinawasaHapon|LknFenix}} (ilan sa aktibong mga tagagamit) at sina {{ping|Yivan000|Ysrael214}} (mga nakausap ko po sa [[wiktionary:tl:Wiksiyonaryo:Kapihan/2025/Disyembre#"Kasingkahulugans"]]). <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 12:17, 12 Abril 2026 (UTC) :@[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]] Hindi ipagbawal pero dapat iwasan. Dapat may balanse ng kung ano ang irikenomenda at sa maiintindihan pa din ng karamihan. Bagaman buhay ang lengguwahe, hindi ibig sabihin din noon na hahayaan natin ang kolokyalismo ang maging pamantayan. Pero, sana naman sa Tagalog Wikipedia iwasan ang salitang siyokoy sa mga pamagat ng mga konseptongg hindi nagagamit pang-araw-araw lalo na sa mga salitang akademiko. Halimbawa [[Girasyon]], dapat hirasyon kasi ang G ay nagiging H. Siguro mas lenient tayo sa mga madalas gamitin ng media tulad ng responsibilidad o asasinasyon. Basta pag ang salitang siyokoy ay gamit na gamit at maayos ang pagkakabaybay (hal. wag gamitin ang Akkadiano, Akadyano na lang kung maaari), ito ay ayos lang. <span style="color:#330005; font-size:1.65em; vertical-align:middle">𝄽</span> [[User:Ysrael214|ysrael214]] ([[User talk:Ysrael214|kausapin]]) 04:48, 13 Abril 2026 (UTC) {{ping|GinawaSaHapon}} inayos na ping. Pasensiya sa maling baybay. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 12:22, 12 Abril 2026 (UTC) :@[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]: Ayos lang. :Hindi ako sang-ayon sa pagbabawal. ''Hindi'' dapat pagbawalan ang mga ganitong baybay, kahit na nagmula ito sa KWF. Likas na bahagi yan ng proseso ng pagbuo ng salita. At isa pa, marami sa mga ito ay madalas na'ng gamitin dahil sa midya. Wala tayo sa posisyon para manduhan ang itatakbo ng wika, hindi tayo ang guwardiya ng wika. Trabaho yan ng KWF. Sa pananaw ng hangarin ng Wikipedia, karaniwang paggamit ang mananaig pagdating sa pagbaybay ng mga salita. :Marami sa mga ito ay talamak na at karaniwan na'ng ginagamit ng madla. Halimbawa, ''responsibilidad'', ''prayoridad'', ''kontemporaryo'', ''endorso'', ''sirkumstansiya'', at mas lalo na sa ''imahe'', na kung tutuusin ay halos ginagamit bilang salin ng salitang Ingles na ''image'' ("larawan") (mas ginagamit sa kasalukuyan ang ''imahen'' sa mga banal na larawan, hal. ''imahen ng Birheng Maria''). Sapat din ang paggamit sa mga mapagkakatiwalaang sanggunian para sa ''dayalogo'', ''aspeto'', at ''lebel''. Magmumukhang hiwalay sa realidad ng kasalukuyang ginagamit na wika kung ipipilit natin na "itama" ang mga ito, kahit na sa totoo lang ay likas na bahagi ito ng kahit anong wika. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 12:45, 12 Abril 2026 (UTC) ::@[[Tagagamit:GinawaSaHapon|GinawaSaHapon]] eh paano po ang ''claim'' ng enWiki article para sa TlWiki ([[w:en:Tagalog Wikipedia]]) na nagsasabing umaasa umano ang TlWiki sa ''UP Diksiyonaryong Filipino'' para sa mga saligang depinisyon? ([https://opinion.inquirer.net/9149/%E2%80%98utak%E2%80%99 Ginamit na sanggunian]). <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 13:56, 12 Abril 2026 (UTC) :::@[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]] Hindi sa lahat ng pagkakataon ay ganon ang kaso rito. Pangunahing sanggunian ang UPDF, oo, pero hindi ito ang bibliya o saligang-batas ng wiki na ito. Mas mananaig pa rin ang karaniwang pagbaybay ng mga salitang Tagalog, kahit na hindi ito "tama" sa paningin ng iba. Muli, kailangang isalamin ng Wikipediang Tagalog ang kasalukuyang anyo ng wika upang manatili itong accessible sa mga mambabasa. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 00:39, 13 Abril 2026 (UTC) ::::@[[Tagagamit:GinawaSaHapon|GinawaSaHapon]] Sang-ayon sa dapat manatiling accessible sa mga mambabasa. Huwag ipilit na mag-imbento ng salitang Tagalog rin para lang masabing "naitagalog" ang salita. Ayos lang ang salitang siyokoy, pero kapag neolohismo, ibang usapan na iyon. Ang mga diksiyonaryo ay gabay lamang kung ano ang mas maiintindihan ng mga mambabasa. <span style="color:#330005; font-size:1.65em; vertical-align:middle">𝄽</span> [[User:Ysrael214|ysrael214]] ([[User talk:Ysrael214|kausapin]]) 04:51, 13 Abril 2026 (UTC) :::::Ang nais ko lang sabihin ay kung gagamit ng salitang siyokoy, dapat alam nating gamit din. Hindi tayo mag-iimbento ng bagong salitang siyokoy din. <span style="color:#330005; font-size:1.65em; vertical-align:middle">𝄽</span> [[User:Ysrael214|ysrael214]] ([[User talk:Ysrael214|kausapin]]) 05:51, 13 Abril 2026 (UTC) :Magandang gabi @[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]], :Tulad ni @[[Tagagamit:GinawaSaHapon|GinawaSaHapon]], hindi rin ako sang-ayon sa pagbabawal. :Sa totoo lang, hindi ako sang-ayon sa rekomendasyon ng KWF. Hindi makatotohanang ituring ang mga impluwensiyang Espanyol at Ingles sa ating wika na parang tubig at langis na mapaghihiwalay. Ang mga impluwensyang ito ay matagal nang magkakahabi sa kultura at pagkakakilanlang Pilipino. Tulad ng madalas na pinagsasama sa ating mga kumbensyon sa pagpapangalan ang mga pangalang Ingles at mga apelyidong Espanyol, likas na sumasalamin ang ating wika sa paghahalong ito. Ang tinatawag nilang “salitang siyokoy” ay produkto ng organikong ebolusyon ng wika. :Nakikita ko rin na ang mahigpit na pagsusulong na ibalik sa orihinal na baybay ng Espanyol ang mga salitang hiram mula rito ay hindi praktikal at hindi kinakailangan. Ang nakararaming Pilipino ay hindi nagsasalita ng Espanyol, kaya ang pagpapatupad ng ortograpiyang Espanyol ay nagpapataw ng panlabas na pamantayan na hindi na umaayon sa aktuwal na paggamit ng wika. Nagtataas ito ng tanong: bakit dapat tayong patuloy na sumunod sa mga kumbensyon ng Espanyol na parang isa pa rin tayong kolonya? :Kahit sa mga bansang nagsasalita ng Espanyol sa Amerikang Latino, ang wika ay umunlad sa iba’t ibang paraan na sumasalamin sa mga lokal na konteksto, sa halip na mahigpit na pagsunod sa mga pamantayan ng Espanya. Sa parehong paraan, dapat pahintulutang umunlad ang Filipino sa sarili nitong landas, na hinuhubog ng mga nagsasalita nito, at hindi pinipigilan ng mga lipas na reseta. :Batay sa aking paninindigan, naniniwala ako na dapat payagan ang mga salitang siyokoy kung karaniwang ginagamit ang mga ito. Sa maraming pagkakataon, mas sumasalamin ang mga salitang ito sa likas na paggamit ng wika. :- [[Tagagamit:LknFenix|LknFenix]] ([[Usapang tagagamit:LknFenix|kausapin]]) 14:33, 12 Abril 2026 (UTC) :{{ping|JWilz12345}}, wala na akong maidagdag pa. Sang-ayon ako sa mga argumento nina GinawaSaHapon at LknFenix. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 10:07, 13 Abril 2026 (UTC) :@[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]] Ang problema ko dito ay hindi malinaw kung ano ang "siyokoy" (ayon sa Manwal sa Masinop na Pagsulat 4.9) at kung ano ang pwede (ayon sa MMP 4.10). Kahit ako na maigting na binasa ang dokumentong ito ay nalilito pa rin kung ano ang ipinapahiwatig dito — ang "kontemporaryo" ay bawal ("kontemporaneo" dapat) pero ang "siyentista" ay pwede ("siyentipiko" dapat). Walang concrete na definition patungkol sa dalawa, maliban lang sa ilang halimbawng hulapi. Kaya'y ito'y mahirap hustong ipagbawal, dahil maraming lalabas na edge cases. — <span style="font-size:25px">🍕</span> <span style="font-family:'Comic Sans MS';"><span style="color:#FFC83D">Yivan</span><span style="color:#F7894A">000</span> <small>^{[[User:Yivan000|view]]}_{[[User_talk:Yivan000|talk]]}</small></span> 13:34, 13 Abril 2026 (UTC) {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Request for comment (global AI policy) | content = == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 00:58, 26 Abril 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> }} {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Program submissions open: Bikol WikiConference 2026 | content = == Program submissions open: Bikol WikiConference 2026 == [[File:Bikol_WikiConference_2026_logo.png|frameless|250px|right]] The '''[[m:Bikol Wikipedia Community/Bikol WikiConference 2026|Bikol WikiConference 2026]]''' will take place '''29–31 May 2026 in Naga City''', under the theme: ''Advancing Language and Culture in the Digital Age''. The Bikol WikiCon is an extraordinary regional gathering that brings together Bikolanos actively supporting and contributing to open educational resources (OERs) with the vibrant Wikimedia communities in the Philippines. Next year, Bikol Wikipedia will be turning 20 years old. Reaching 2 decades is a strong milestone therefore it is also the right moment to ask harder questions about sustainability, quality and direction. The conference will serve as a venue for the participants to exchange and share their experiences, new ideas, and collaboration results, and to discuss the challenges encountered and the solutions adopted. We can’t wait to see you at the event! The conference will cover topics pertaining to Digital Resources, Heritage Advocacy, Cultural Preservation, and Partnerships with various institutional, social, and cultural contexts. You may submit any of the following types of session proposals: * '''Lightning talk:''' One presenter gives a talk with no follow-up by the audience. The total time for a lightning talk will be 10-15 minutes. * '''Lecture:''' One or two presenters offer(s) a presentation followed by questions and comments from the audience. The total time for a lecture (including questions and comments) will be 30-45 minutes. * '''Roundtable:''' A group of 10-15 people discusses a particular topic. The total time for a roundtable discussion will be 60 minutes. * '''Workshop:''' One or two moderators present(s) a topic by actively interacting with the audience. The total time for a workshop will be 60-120 minutes. * '''Meetup:''' A group of people with common interests informally meets to discuss different topics. The total time for a meetup is not pre-determined and depends on the proposer’s preferences. Submissions will be evaluated by the Program Committee based on: * Potential impact and expected outcomes * Relevance to the conference theme or focus areas Sessions may be recorded and made publicly available. If you prefer not to be filmed, you may indicate this during submission. '''→ [[m:Bikol Wikipedia Community/Bikol WikiConference 2026/Program|Submit your proposal on Meta]] or [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd1vYWPvrNltZS2ie51lYK-OB6cfS8E2NQFjH1I213dYl24NQ/viewform?usp=header Google Form]''' on or before '''May 15.''' For more information, or questions, contact: bikolwikicommunity(@)gmail.com Mabalos! On behalf of the Bikol WikiConference Organizing Team,<br> [[Tagagamit:Filipinayzd|Filipinayzd]] ([[Usapang tagagamit:Filipinayzd|kausapin]]) 06:41, 2 Mayo 2026 (UTC) }} == Translation request: [[:translatewiki:MediaWiki:Cite-reference-previews-reflist-link/tl]] == Hi, I'm Johannes from [[:meta:WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. Our team is currently preparing an [[:meta:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|experiment to test potential changes for Reference Previews]]. Tagalog Wikipedia will be one of the wikis taking part at the ~2 weeks A/B-test [[Usapang Wikipedia:Kapihan#Reference Previews – experiment|as announced]] – but tlwiki is still missing a translation for [[:translatewiki:MediaWiki:Cite-reference-previews-reflist-link/tl]] ([https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&showMessage=cite-reference-previews-reflist-link&group=ext-cite-user&language=tl&filter=&optional=1&action=translate translation interface link] – [[:commons:File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|screenshot for context]]). Could someone help us by providing the translation? Thank you very much! [[Tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[Usapang tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|kausapin]]) 12:17, 25 Mayo 2026 (UTC) :{{ping|Johannes Richter (WMDE)}} ''Done. I translated it. Thanks.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:28, 26 Mayo 2026 (UTC) ::Thank you! :) [[Tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[Usapang tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|kausapin]]) 05:19, 26 Mayo 2026 (UTC) {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Vote now in the 2026 U4C election | content = == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:15, 27 Mayo 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> }} {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons | content = == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|usapan]])</bdi> 17:12, 23 Hunyo 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> }} == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:30, 25 Hunyo 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> :''Done. I translated this last July 4. Thanks for informing the community.'' :-) --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:08, 8 Hulyo 2026 (UTC) 0zqo6h95kev6bzz9zc8qlze16972e2c 0 7829 2215152 2214972 2026-07-08T03:01:32Z ~2026-38706-58 163801 Chris Brown 2215152 wikitext text/x-wiki <small>''Para sa bersyon ng artikulo na ito sa wikang Ingles tingnan ang [[:en:Iglesia_ni_Cristo|Iglesia ni Cristo]]''</small> {{Infobox Christian denomination |name = Iglesia Ni Cristo (Church Of Christ) |image = Iglesia ni Cristo flag.svg |caption = Ang Watawat ng Iglesia ni Cristo na pinaniniwalaang hango sa tricolor na bandera ng [[Italya]] na may kulay luntian, puti, at pula (unang lumabas ang watawat na ito noong panahon na nasakop ni [[Napoleon I ng Pransiya]] ang Italya). Sa gitna ay ang [[menorah]] ng mga [[Hudyo]]. |imagewidth = |main_classification = [[Restorasyonismo]]<br>[[Kontra-Trinidad]]<ref>[https://iglesianicristoreadme.blogspot.com/2014/07/facts-inc-beliefs-and-practices.html?m=1]</ref>{{efn|Ang Iglesia Ni Cristo (INC) ay hindi naniniwala sa Trinidad na katangian ni Hesukristo.}}<br>[[Protestantismo]]<ref>[https://archive.org/details/peopleofphilippi0000laub The People of the Philippines Their Religious Progress and Preparation for Spiritual Leadership in the Far East, 1925.]</ref><ref>[https://catalog.hathitrust.org/Record/001960657 A protestant view of the Iglesia ni Cristo]</ref> |imagealttext = |orientation = |Executive Minister = [[Eduardo V. Manalo]] <small>(Tagapamahalang Pangkalahatan)</small> |polity = |governance = Pamamahalang Sentral |area = 72 [[malayang estado]] {{nowrap|(base sa opisyal na INC Directory<ref name="incdirectory">{{cite web |title=INC Directory |url=https://directory.iglesianicristo.net/ |website=Iglesia Ni Cristo |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref>{{efn|Maaaring hindi kasama sa listahan ng INC ang creative access na mga bansa. Ayon sa kanilang website, nasa 166 na bansa at teritoryo na ang INC.<ref name="incabout">{{cite web |title=About the Iglesia Ni Cristo |url=https://iglesianicristo.net/about-us/ |website=Iglesia Ni Cristo About Us |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref>}})}} |headquarters = Blg. 1 Central Avenue, New Era, [[Lunsod ng Quezon]], [[Pilipinas]]<ref name="Harper 2"/> |founder = [[Felix Manalo|Felix Y. Manalo]] |founded_date = {{Start date and age|1914|07|27}} (petsa ng pagkarehistro sa [[Pamahalaan ng Pilipinas]] bilang ''Iglesia ni Kristo'' o INK){{efn|Ayon sa Articles of Incorporation ng Iglesia, ang petsa ng pagkakarehistro nito ay Hulyo 13, 1914 bilang Iglesia ni Kristo o INK,<ref name="increg">{{cite web |title=Iglesia ni Kristo Registration Document 1914 |date=July 14, 1914 |url=https://archive.org/details/IglesiaNiKristoRegistrationDocument1914 |access-date=May 30, 2020}}</ref> samantalang sa Amended Articles of Incorporation nito na isinumite noong 1948 ang nakalagay naman ng petsa ng pagkarehistro ay Hunyo 27, 1914 (bilang Iglesia ni Cristo o INC). Hulyo 27, 1914 na ang nakalagay na petsa sa Amended Articles of Incorporation na isinumite noong 1973.<ref>{{cite web |title=Iglesia Ni Cristo Amended Articles Of Incorporation 1973 |url=https://archive.org/details/IglesiaNiCristoAmendedArticlesOfIncorporation1973/page/n1/mode/2up |website=Internet Archive |access-date=24 October 2025}}</ref> Ang huling nabanggit na petsa ay nasa websayt na ng [[Komisyon sa mga Panagot at Palitan|SEC]] ngayon.<ref name="sec">{{cite web |title=SEC company verification system |url=https://checkwithsec.sec.gov.ph/check-with-sec/index |website=Securities and Exchange Commission Philippines |access-date=24 October 2025 |archive-date=8 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808162452/https://checkwithsec.sec.gov.ph/check-with-sec/index |url-status=dead }}</ref> Ito rin ang ginugunita ng Iglesia ngayon na petsa (Hulyo 27).}}<br>{{Start date and age|1913|12|25}} (petsa ng [[bautismo]] ng mga unang kaanib ng Iglesia ni Cristo) |founded_place = Punta, Santa Ana, [[Maynila]], [[Pilipinas]] |separated_from = |parent = |merger = | separations = Iglesia Verdadera de Cristo Jesus (1922, later renamed as The Most Holy Church of God in Christ Jesus)<ref name="tuggy">{{cite book |last1=Tuggy |first1=Arthur Leonard |title=Iglesia Ni Cristo A Study In Independent Church Dynamics |date=1976 |publisher=Conservative Baptist Publishing |location=Quezon City |url=https://archive.org/details/IglesiaNiCristoAStudyInIndependentChurchDynamics/IglesiaNiCristo-AStudyInIndependentChurchDynamics/page/n3/mode/2up |access-date=24 October 2025}}</ref><ref name="tripod">{{cite web |title=Felix Y. Manalo and the Iglesia ni Cristo |url=https://student631.tripod.com/id7.html |access-date=23 October 2025 }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |title=The Most Holy Church of God in Christ Jesus |url=https://mostholychurch.com/ |access-date=23 October 2025}}</ref><br>Iglesia ng Dios kay Cristo Jesus (1928, later renamed as Iglesia ng Dios kay Cristo Jesus, Haligi at Suhay ng Katotohanan)<ref name="tuggy"/><br>INC Defenders (2015)<ref>[https://www.incdefenders.org/ INC Defenders]</ref><br>True Church of Christ (2015, also known as Small Remnant)<ref>{{Cite web |url=https://smallremnant.org/index.php/en/ |title=Small Remnant |access-date=2025-11-10 |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128014842/https://smallremnant.org/index.php/en/ |url-status=dead }}</ref><br>Church of Yahusha 1914 Ministries (2020)<ref>[https://churchofyahusha.org/ Church of Yahusha (Church of Yahusha 1914 Ministries)]</ref><br>Assembly of Yahusha (2021)<ref>[https://www.aoy.today/ Assembly of Yahusha]</ref> |hospitals = New Era General Hospital |aid = Felix Y. Manalo Foundation, Inc<br>UNLAD International, Inc. |congregations = 178 na distrito<ref name="incabout">{{cite web |title=About the Iglesia Ni Cristo |url=https://iglesianicristo.net/about-us/ |website=Iglesia Ni Cristo About Us |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref><br>3,222 na lokasyon (karamihan ay kapilya)<ref>{{cite web |title=Thousands gather for Worldwide Evangelical Mission |url=https://www.pasugo.com.ph/thousands-gather-for-worldwide-evangelical-mission/ |website=Pasugo |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref><br>5,968 na kongregasyon<ref name="incdirectory"/><br>2,715 house churches, group worship services, at church extensions<ref name="incdirectory"/> |ministers = 5,252 (naordenahan hanggang sa taong 2025)<ref>{{cite web |title=Ordination of Ministers, Recognitions, and 41st Commencement Exercises |url=https://incmedia.org/ordination-of-ministers-recognitions-and-41st-commencement-exercises/ |website=INC Media |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref> |members = Noong 2020, tinatayang 2.8 milyon ang bilang sa Pilipinas lamang, at humigit-kumulang 3 milyon ang populasyon sa buong mundo.<ref>{{cite web |last1=Bullard |first1=Eric |title=Iglesia ni Cristo |url=https://www.ebsco.com/research-starters/religion-and-philosophy/iglesia-ni-cristo |website=EBSCO |access-date=23 October 2025}}</ref> | other_names = INC, Iglesia, {{lang-en|Church of Christ}}, {{lang-es|Iglesia de Cristo}}, {{lang-ger|Kirche Christi}}, {{lang-fr|Eglise du Christ}}, {{lang-pt|Igreja de Cristo}} |tertiary = [[New Era University]]<br> College of Evangelical Ministry | website = [http://www.incmedia.org www.incmedia.org] [http://www.iglesianicristo.net www.iglesianicristo.net] }} Ang '''Iglesia ni Chris Brown'''<ref>{{cite journal |date=May 2007 |title=The official name of the church with upper case ''I'' in ''Iglesia'' and ''C'' in ''Cristo'' and lower case ''n'' in ''ni'', as it appears on the copyright notice of the magazine Pasugo - Felix' Message |journal=Pasugo - Message |location=Quezon City, Philippines |publisher=Iglesia ni Cristo |volume=59 |issue=5 |issn=0116-1636}}</ref> binibigkas na [ʔɪɡˌlɛː.ʃɐ nɪ ˈkɾiːs.to] (Ingles: Church of Christ; daglat '''INC''') ay isang bagong kilusang relihiyoso (''new religious movement'')<ref name="Harper 2">{{cite journal|url=http://www.sacredtribesjournal.org/stj/images/Encyclopedia/Iglesia_Cristo.pdf |pages=1–3 |journal=STJ's Encyclopedia of New Religious Movements |author=Anne C. Harper |title=Iglesia ni Cristo |publisher=Sacred Tribes Press |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111005190812/http://www.sacredtribesjournal.org/stj/images/Encyclopedia/Iglesia_Cristo.pdf |archive-date=October 5, 2011}}</ref><ref name=yuchen>{{cite journal |last1=Ma |first1=Yuchen |title=New Religious Movements in the Philippines: Their Development, Political Participation, and Impact |journal=Religions |date=7 April 2025 |volume=16 |issue=4 |page=471 |doi=10.3390/rel16040471 |doi-access=free }}</ref> na itinatag sa Pilipinas noong 1913 at narehistro noong Hulyo 27, 1914 sa pangunguna ni [[Felix Manalo]] at ng kanyang mga kasamahan. <ref name="nhi2" /><ref name="sophia2" /><ref name="Tipon">Tipon, Emmanuel (Hulyo 28, 2004). [https://web.archive.org/web/20071013143118/http://philippinenews.com/news/view_article.html?article_id=586e5943f3ab9a2049e883c382ca1842 "Iglesia ni Cristo celebrates 90th anniversary"](sininop mula sa [http://philippinenews.com/news/view_article.html?article_id=586e5943f3ab9a2049e883c382ca1842 orihinal] noong 2007-10-13). ''PhilippineNews.com''. Hinango noong Agosto 19, 2005</ref> Si Felix Ysagun Manalo ang unang Tagapamahalang Pangkalahatan at tagapagtatag ng Iglesia ni Cristo. Inilalarawan ng Iglesia ni Cristo ang kanilang sarili bilang "nag-iisang tunay na Iglesia" at nagsasabing sila ang muling pagbangon ng tunay na Iglesia na itinatag ni [[Hesus]], at ayon sa doktrinang INC ay nawala sa loob ng libo-libong taon.<ref name='sophia'>{{cite journal | url = http://repository.cc.sophia.ac.jp/dspace/bitstream/123456789/5124/1/200000079942_000012000_95.pdf | title = A Historical Analysis of the Iglesia ni Cristo: Christianity in the Far East, Philippine Islands Since 1914 | author = Adriel Obar Meimban | publisher = Sophia University | location = Tokyo | pages = 98–134 | year = 1994 | issue = 12 | journal = The Journal of Sophia Asian Studies | access-date = 2014-02-26 | archive-date = 2016-03-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160308064719/http://repository.cc.sophia.ac.jp/dspace/bitstream/123456789/5124/1/200000079942_000012000_95.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name='Harper 1'>{{cite book | title = The Iglesia ni Cristo and Evangelical Christianity | author = Anne C. Harper | date = 2001-03-01 | accessdate = 2011-06-12 | pages = 101–119 | publisher = The Network for Strategic Missions | url = http://www.strategicnetwork.org/pdf/kb06048.pdf | archive-date = 2011-09-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110927131325/http://www.strategicnetwork.org/pdf/kb06048.pdf | url-status = dead }}</ref> Sinasaad sa mga tala na ang opisyal na pagkakatala ng Iglesia ni Cristo sa pamahalaang Pilipinas noong 27 Hulyo 1914 sa pamamagitan ni [[Felix Manalo|Felix Y. Manalo.]] Ayon sa pananaw ng mga theologians, scholars, at iba pa, ang Iglesia ni Cristo ay may paniniwalang exclusivism, ibig sabihin naniniwala sila na sila lamang ang maliligtas sa araw ng paghuhukom. Noong si Felix Y. Manalo ay pumanaw noong 1963, ang Iglesia ni Cristo ay isa nang pambansang simbahan na mayroong 1,250 kongregasyon, at 35 malalaking konkretong katedral.<ref name="Sanders">Sanders, Albert J., "An Appraisal of the Iglesia ni Cristo," in Studies in ''Philippine Church History'', ed. Anderson, Gerald H. (Cornell University Press, 1969)</ref> Ang kaniyang anak na si [[Eraño Manalo]] ang sumunod na tagapanguna ng simbahan at nanguna sa kilusang pagpapalaganap sa buong mundo hanggang siya ay pumanaw noong 31 Agosto 2009,<ref name='erdy dead'>{{cite news | url = http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/nation/view/20090902-223133/Iglesia-ni-Cristo-leader-Erao-Manalo-dies | title = Iglesia ni Cristo leader Eraño Manalo dies | author = Arlyn dela Cruz | newspaper = Philippine Daily Inquirer | date = 2009-09-02 | accessdate = 2011-06-07 | archive-date = 2012-02-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120204223359/http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/nation/view/20090902-223133/Iglesia-ni-Cristo-leader-Erao-Manalo-dies | url-status = dead }}</ref> ang kanya namang anak na si [[Eduardo V. Manalo]] ang humalili sa kanya bilang tagapamahalang pangkalahatan.<ref name='eduardo'>{{cite web | url = http://abs-cbnnews.com/nation/09/01/09/no-shifts-seen-when-ka-erdies-son-takes-over-inc | publisher = ABS–CBN News | title = No shifts seen when Ka Erdie's son takes over INC | author = Aries Rufo | date = 2009-09-02 | accessdate = 2011-10-07 | archive-date = 2011-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110808083108/http://www.abs-cbnnews.com/nation/09/01/09/no-shifts-seen-when-ka-erdies-son-takes-over-inc | url-status = dead }}</ref> Noong 2020, ang [[senso]] ng Pilipinas mula sa Philippine Statistics Authority (PSA) ay nakapagtala ng 2.6 na bahagdan (2.6%) ng populasyon na nagpapakilalang mga kaanib sa Iglesia ni Cristo. Dahil dito, ang INC ang sinasabing panglima sa pinakamalaking samahang panrelihiyon sa Pilipinas kasunod ng [[Simbahang Katoliko]] (Roman Catholic Church) (78.8%), [[Islam]] (6.4%), Ebangheliko (Evangelical) (4.8%), at [[Protestante]] (Protestant) (2.8%).<ref>{{Cite web |title=Religious Affiliation in the Philippines (2020 Census of Population and Housing) - Statistical Tables |url=https://psa.gov.ph/system/files/phcd/3_Statistical%20Table%20for%20Religious%20Affiliation%20%28for%20Posting%29_RML_12082022_PMMJ_CRD_1.xlsx |website=Phillipine Statistics Authority}}</ref> Noong Hulyo 2, 2014, idineklara ng pamahalaan ng Pilipinas ang taong 2014 bilang "Taon ng Sentenaryo ng Iglesia Ni Cristo" sa bisa ng Proklamasyon Blg. 815. Inilabas ang proklamasyong ito upang "palawigin ang kabatiran ng mga tao" sa mga naiambag ng INC sa pambansang pagsulong.<ref name=centennial>{{cite news|last1=Tan|first1=Kimberly Jane|title=PNoy forms task force for Iglesia ni Cristo centennial celebration|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/368657/news/nation/pnoy-forms-task-force-for-iglesia-ni-cristo-centennial-celebration|accessdate=July 4, 2014|publisher=GMA News|date=July 4, 2014}}</ref> ==Antasan at pangangasiwa ng Iglesia ni Cristo== Ang Iglesia Ni Cristo (INC) ay may maugnaying kayarian ng pamamahala na nakabatay sa isang antasan<ref>{{Cite web |date=2025-12-27 |title=Definition of HIERARCHY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/hierarchy |access-date=2025-12-30 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> ng mga posisyon mula sa sentral na pamunuan hanggang sa lokal na kongregasyon. Ang Iglesia ni Cristo ay nakatuon sa pagkakaroon ng direksyon ng doktrina, pangangaral, at nagpapaganap na pamahalaan sa mga sangay nito.<ref>{{Cite web |title=The Church Administration – Iglesia Ni Cristo (Church Of Christ) |url=https://iglesianicristo.net/beliefs/the-church-administration/ |access-date=2025-12-30 |language=en-US}}</ref> [[Talaksan:Rodrigo Duterte - Eduardo Manalo meet (cropped).jpg|thumb|Si Eduardo Villanueva Manalo ang kasalukuyang tagapamahalang pangkalahatan (o ''general manager'') ng Iglesia ni Cristo. Itinakwil niya ang kaniyang mga magulang at kapatid sa gitna ng [https://www.philstar.com/headlines/2015/07/24/1480713/expelled-manalo-accuses-inc-corruption 2015 Iglesia Ni Cristo leadership scandal]. ]] Ang pinakamataas na antas ng antasan ang tagapamahalang pangkalahatan<ref>{{Cite web |last=Cascante |first=Paul Matthew |date=2019-09-02 |title=The essential role of the Church Administration |url=https://www.pasugo.com.ph/the-essential-role-of-the-church-administration/ |access-date=2025-12-30 |website=Pasugo God's Message |language=en-US}}</ref>, na itinuturing na pangunahing pinuno ng Iglesia ni Cristo. Ang tungkulin ng tagapamahalang pangkalahatan ay mamahala at magbigay ng pangunahing tagubilin o desisyon. Katuwang niya ang Deputy Executive Minister, na nagsisilbing sumusuporta at maaaring umako ng mga tungkulin kapag kinakailangan. Mula sa posisyong ito nagmumula ang karamihan sa mga desisyon at patakaran na ipinatutupad sa iba’t ibang antas ng Iglesia. Nasa ilalim ng pamunuan ang Central Administration o Central Office<ref>{{Citation |title=INC Central Temple |date=2025-11-16 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=INC_Central_Temple&oldid=1322505805 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-12-30}}</ref>, na nagsisilbing pangunahing administrative hub. Sa tanggapang ito matatagpuan ang mga departamento at opisina na responsable sa iba’t ibang gawain, tulad ng pangangasiwa sa pananalapi, pangangaral, edukasyon sa teolohiya, komunikasyon, at iba pang operasyon. Ang tungkulin ng mga sangay na ito ay ipatupad ang mga tagubilin ng pamunuan at tiyaking maipapadala ang mga ito sa bawat distrito at lokal na kongregasyon. [[Talaksan:Iglesia ni Cristo (34381678065).jpg|thumb|Ang Templo Central ay isa sa pangunahing gusali ng pamunuan ng Iglesia ni Cristo]] Ang Iglesia ay nahahati sa mga Ecclesiastical Districts, na pinangungunahan ng District Supervising Ministers. Ang kanilang papel ay mag-coordinate sa pagitan ng Central Administration at ng mga lokal na kongregasyon sa nasasakupan nila. Sa lokal na antas naman ay naroon ang Local Ministers, na may responsibilidad sa pangaraw-araw na gawaing pang-espiritwal at administratibo sa kani-kanilang kongregasyon. Sa ibaba ng lokal na pamunuan ay ang iba’t ibang Church Officers, gaya ng mga diakono, diakonesa, kalihim, choir members, at iba pang opisyal. Ang mga tungkulin nila ay suportahan ang operasyon ng lokal, kabilang na ang paghahanda ng mga serbisyong panrelihiyon, gawaing pang-organisasyon, at iba pang gawaing itinalaga. Sa kabuuan, ang hirarkiya at administrasyon ng Iglesia Ni Cristo ay nagbibigay-diin sa sentralisadong pamumuno na nanatili sa pamilyang Manalo at malinaw na pagkakahati ng tungkulin. Ang estrukturang ito ay iniulat na ginagamit upang mapanatili ang konsistensiya sa doktrina, patakaran, at pamamahala sa mga kongregasyon sa iba’t ibang lugar. == Kasaysayan == [[Talaksan:felixManalo.jpg|thumb|170px|left|Larawan ni Felix Y. Manalo sa pabalat ng ''Pasugo''.]] Ayon sa paniniwala ng INC, si Felix Manalo ang pinaniniwalaang hulíng [[propeta|propetang]] ipinadala ng Diyós, ang "anghel mula sa Silangan" na nasasaad sa Apocalipsis 7:1-3, at ang "ibong mandaragit" na nasasaad sa Isaias 46:11. Mula noong namatay si Manalo noong 1963, may dalawa na sa pamilya Manalo ang humalili sa kanyang tungkulin.<ref>{{cite journal |last1=Ma |first1=Yuchen |title=New Religious Movements in the Philippines: Their Development, Political Participation, and Impact |journal=Religions |date=7 April 2025 |volume=16 |issue=4 |access-date=23 October 2025}}</ref> [[File:Physical logo of Iglesia ni Cristo.jpg|thumb|Pisikal na larawan ng logo ng Iglesia ni Cristo, na may baliktad na tatsulok sa disenyo.]] Ang nilalaman ng kasaysayan ng Iglesia ni Cristo ay nakasalalay at umiikot sa ika-dalawampung siglo, na makikilala sa pagbangon ng mga kilusang laban sa kolonyalismo sa mga kanayunan, na kadalasan ay may temang pananampalataya. Sa panahong ito, ang mga dayuhang misyonaryong mula sa Amerika ay nagpakilala sa kulturang Pilipino ng mga mapagpipilian sa [[Katolisismo]] na siya namang pamana ng mga Kastila.<ref name="Partridge">Partridge, Christopher (Ed.) (2004). ''Encyclopedia of new religions, new religious movements, sects and alternative spiritualities''. (Oxford: Lion Publishing, 2004) {{ISBN|0-7459-5073-6}}.</ref> [[Talaksan:Iglesia Ni Cristo Lokal ng Tondo.jpg|thumb|Ang Lokal ng Tondo, na itinatag noong Nobyembre 6, 1915, ang pangalawang pinakamatandang kongregasyon ng Iglesia ni Kristo matapos ang nabuo sa Punta, Santa Ana. Ang kasalukuyang bahay pananambahan nito ay nabuo noong 1967.]] Sa edad na pito, lumahok siya sa mga klase ng isang "Maestro Cario", ngunit bunsod ng [[Himagsikang Pilipino]] ay hindi nakapagtapos ng pag-aaral si Felix Manalo. Sa halip, siya ay natutong magsaka at gumawa ng mga sombrero.<ref name="modesto">{{cite journal |last1=Modesto |first1=Salvador Trani |title=The Iglesia Ni Kristo |journal=Unitas |date=October–December 1958 |volume=31 |issue=4 |url=https://digilib.ust.edu.ph/digital/collection/unitas/id/16887/rec/2 |access-date=24 October 2025}}</ref> Sa kaniyang pagsasaliksik sa teolohiya mula pagkabata, si [[Felix Manalo]] ay nagpalipat-lipat sa iba't ibang samahang panrelihiyon. Matapos iwanan ang [[Katolisismo]], umanib siya sa mga Kolorum, isang pangkat ng mga relihiyosong pinagsama ang paniniwalang [[Kristiyano]] at [[Animismo]] ng mga sinaunang Pilipino. Sinubukan niyang aralin ang mga iba't ibang turo ng kanyang nasamahang relihiyon, una ang mga [[Metodista]], sunod ay ang mga [[Presbiterianismo|Presbyteriano]], mga [[Restorasyonismo|Discipulos]] (Iglesia Ni Cristo na naitatag sa Pilipinas ng Mision Cristiana noong 1901), at mga [[Adbentista]]. Kaya lamang, ayon kay Manalo, sa bawat isa ay mayroon siyang nasasabing mga kakulangan sa kanilang doktrina. Sa kanyang pagkabigo ay sinubukan din niya ang mga samahang [[ateista]] at [[agnostiko]].<ref name="reed">{{Cite journal | url = http://www.kitlv-journals.nl/index.php/btlv/article/viewFile/1659/2420 | title = The Iglesia ni Cristo, 1914-2000. From obscure Philippine faith to global belief system | date = 2001 | author = Robert R. Reed | journal = Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia and Oceania | publisher = Royal Netherlands of Southeast Asian and Caribbean Studies | location = Leiden | volume = 157 | issue = 3 | pages = 561–608 | format = PDF | access-date = June 7, 2011 | archive-date = April 2, 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120402090624/http://www.kitlv-journals.nl/index.php/btlv/article/viewFile/1659/2420 | url-status = dead }}</ref> Subalit maging ang mga ito ay hindi napunan ang kaniyang pangangailangang espiritwal. Isang araw, gamit ang mga panitikang teolohiyang naipon niya mula sa mga relihiyong kanyang nasamahan, at dala maging ang iba't ibang salin ng bibliya, siya ay nagkulong sa isang silid at doon sinimulan niya ang pansariling pagsasaliksik sa teolohiya. Pagkatapos ng tatlong araw at gabi habang nag-aayuno, lumabas siya dala ang mga aral na siyang magiging pundasyon ng mga turo ng Iglesia ni Kristo noong Nobyembre 1913. Binautismuhan ang mga unang kaanib ng Iglesia noong Disyembre 25, 1913. Inimbitahan din ni Manalo ang mga kakilala sa mga Simbahang Protestante na umanib sa kanyang bagong tatag na samahan, katulad ni Justino Casanova ng Iglesia Ni Cristo (1901) at ni Obispo Nicolas Zamora ng mga Metodista. Sumama si Casanova kay Manalo, samantalang tinanggihan ni Zamora ang alok sa kanya.<ref name="Palafox">Palafox, Quennie Ann J. [http://www.nhi.gov.ph/index.php?option=com_content&task=view&id=158&Itemid=1 'First Executive Minister of the Iglesia ni Cristo (Church of Christ)'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213230302/http://www.nhi.gov.ph/index.php?option=com_content&task=view&id=158&Itemid=1|date=2012-02-13}} "National Historical Institute"</ref><ref name="Villanueva">Villanueva, Robert C. ''The Untold Story of the Iglesia ni Cristo'' (Philippine Panorama, 1992)</ref><ref name="GM25Y1993">'25 Years in the West, ''God's Message'' (Manila: 1993)</ref><ref name="Crisostomo">Crisostomo, Isabelo T. [http://www.iglesianicristo.us/fymbio.html 'Felix Y. Manalo and the Iglesia ni Cristo'], ''Pasugo'' (Mayo-Hunyo 1986)</ref>{{efn|Ayon sa INC, kasapi si Manalo ng kongregasyong Metodista na pinamumunuan ni Zamora noong 1904. Hindi gaanong natatalakay ng INC or ng mga Metodista kung ano man ang koneksyon nila Zamora at Manalo. Yumao si Zamora noong Setyembre 14, 1914, dalawang buwan matapos irehistro ni Manalo ang ''Iglesia ni Kristo''.}} Noong Hulyo 27, 1914, bunsod ng mga paniniwalang ilegal ang pamamalakaya at pamamahayag ni Felix Manalo kung walang nakarehistrong simbahan, inirehistro niya sa [[Kagawaran ng Pananalapi|Kagawaran ng Komersyo]] ang Iglesia Ni Kristo (INK), kung saan si Manalo ang naging Tagapamahalang Pangkalahatan. Ipinalaganap ni Felix Manalo ang kanyang mensahe sa kanyang pook at unti-unti niyang napalaki ang Iglesia. Hindi gaanong pinansin ng mga umiiral ng mga simbahan ang pag-usbong ng Iglesia ni Cristo na itinatag ni Felix Manalo. [[Image:Punta.jpg|220px|left|thumb|Itinayo noong 1937, ang dating kapilya ng Lokal ng Punta sa Santa Ana, [[Manila]] ay ginawa nang INC Museum ngayon. Kapansin-pansin ang mga titik na '''INK''' sa bakod ng nasabing gusali, ang daglat ng ''Iglesia ni Kristo'' na orihinal na pangalang ipinarehistro ni Felix Manalo noong 1914.<ref>{{cite web|title=Punta And The Iglesia ni Cristo|url=http://www.theurbanroamer.com/tag/punta/|website=www.theurbanroamer.com|publisher=The Urban Roamer|access-date=August 24, 2014}}</ref>]] Ang paglaki ng Iglesia ay maaring dahil sa pagnanais ng ibang mga Pilipinong Kristiyano na magkaroon ng malayang samahang Kristiyano, ngunit sa ilang taong buhay ang Iglesia ni Kristo ay hindi pa ganap na ministro si Felix Manalo. Kaya naman noong Disyembre 25, 1918, sa ikalimang anibersaryo ng Iglesia ni Kristo, inordernahan si Manalo ng mga sumusunod na mga obispo at pastor: Alejandro Reyes ([[Sangguniang Pambansa ng mga Simbahan sa Pilipinas|Iglesia Evangelica Metodista en las Islas Filipinas o IEMELIF]]), Victoriano Mariano ([[Sangguniang Pambansa ng mga Simbahan sa Pilipinas|IEMELIF]]), Gil Domingo ([[Sangguniang Pambansa ng mga Simbahan sa Pilipinas|Iglesia de los Cristianos Filipinos]]), Guillermo Zarco ([[Presbiterianismo|Simbahang Presbyteriano]]), Emiliano Quijano (Iglesia ni Cristo 1901){{efn|Maliban sa sermon ng pasasalamat sa okasyong ito, si Quijano rin ang nagkasal kay Manalo sa kanyang naging asawa. Ang simbahang itinatag ng Mision Cristiana (Discipulos) sa Pilipinas noong 1901 ay '''Iglesia Ni Cristo'''. Upang makilala ang pagkakaiba sa Iglesia Ni Kristo na itinatag ni Felix Manalo noong 1914, dinagdag ang taon ng pagkakatatag. Mangyaring maalala na ang simbahan ni Manalo ay nairehistro bilang ''Iglesia ni Kristo'' o INK.}}, Nicolas Fajardo ([[Cosmopolitan Church|Evangelical Church]]), Roque Bautista ([[Cosmopolitan Church|Evangelical Church]]).<ref>[https://archive.org/details/IglesiaNiKristo5thYearAnniversaryAndOrdinationOfFelixY.ManaloDatedDecember251918 Iglesia Ni Kristo 5th Year Anniversary Letter of Invitation And Ordination Of Felix Y. Manalo Dated December 25, 1918]</ref> Ilang buwan ang nakalipas, noong Mayo 1919, inordenahan naman ni Manalo ang tatlong unang ministro ng INC na sina Justino Casanova (''pangulo ng lupon''), Federico Inocencio (''kagawad ng lupon''), at Teodoro Santiago (''kalihim ng lupon''). Bago lumisan patungo sa Estados Unidos noong Agosto 1919, dinalaw ni Manalo ang lahat ng kanilang mga kongregasyon at iniwan ang pamamahala sa mga bagong ordenang mga ministro hanggang sa kanyang pagbabalik sa Pilipinas noong 1921. Dalawang beses pumunta sa Estados Unidos si Manalo, noong 1919 at noong 1938.<ref name="tripod">{{cite web |title=Felix Y. Manalo and the Iglesia ni Cristo |url=https://student631.tripod.com/id7.html |access-date=23 October 2025 }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="nhi">{{cite web | url = http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | title = 122nd Birth Anniversary of Ka Felix Y. Manalo | author = Quennie Ann J. Palafox | publisher = National Historical Commission of the Philippines | pages = 1–2 | access-date = June 7, 2011 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20131204003308/http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | archive-date = December 4, 2013 | df = mdy-all}}</ref> Ayon sa INC, nag-aral si Manalo sa seminaryong [[Protestante]] na Pacific School of Religion (PSR), isang institusyon na kaanib ng United Church of Christ (sa Amerika). Si Manalo mismo ay may alaalang nakaaway niyang kaklaseng Hapones roon. Kaya lamang, wala sa mga tala ng PSR na naging mag-aaral nila si Manalo sa kahit anong taon.<ref>[https://www.psr.edu/ Pacific School of Religion]</ref> Habang wala sa Pilipinas si Manalo, may mga pagbabago na isinagawa sa loob ng Iglesia, katulad ng pagkakaroon ng midweek worship service (samba kapag Miyerkules). Pagbalik ni Manalo, nagustuhan nito ang pagkakaroon ng dalawang araw na sapilitang pagsamba kada linggo, kaya lamang imbes na Miyerkules ay ginawa niya itong Huwebes. Tinanggal rin ang kasanayan ng mga ministrong INC na pagsusuot ng sutana, na makikitang suot ng mga Katolikong pari at Protestanteng ministro.<ref name="tuggy"/><ref name="zabala">{{cite book |last1=Igmidio |first1=Zabala |title=Ako'y naging ministro ng "Iglesya ni Cristo" |date=1959 |publisher=L. Cribe Press}}</ref> Sa kasalukuyan, iba-iba na ang araw ng pagsambang isinasagawa ng Iglesia. Depende sa lokal, may pagsamba na rin kada Miyerkules, Biyernes, at Sabado. May mga pagkakataon ring sinuspinde ng Pamamahala ng Iglesia ang pagsamba sa Linggo, araw na tinuturing na nararapat na [[Pagsamba sa simbahan|araw ng pagsamba]] sa [[Kristiyanismo]].<ref name="incdirectory"/> [[File:Iglesia ni Cristo Lokal ng San Francisco del Monte.jpg|thumb|Nakumpleto noong Hulyo 27, 1962, ang INC Lokal ng San Francisco del Monte, na kilala rin bilang ''Lokal ng Frisco'', ay isa sa mga malaking kapilya na dinisenyo ng arkitektong Pilipino na si Carlos A. Santos-Viola para sa INC. Ito rin ang isa sa mga huling kapilya na pinasinayaan ng tagapagtatag ng Iglesia ni Cristo na si [[Felix Manalo]], na kalaunan ay magiging pook ng kanyang burol noong 1963. Bago ang pagtatayo ng kasalukuyang gusali ng INC Lokal ng Tondo (1967) at ng INC Lokal ng Templo Central (1984), ang INC Lokal ng Frisco ang pinakamalaking kapilya ng Iglesia base sa seating capacity nitong 3,200.]] Ang unang malaking pagsubok sa Iglesia ni Cristo (na kilala pa rin sa panahong ito bilang ''Iglesia ni Kristo'' o INK) ay ang paghiwalay ng ilan sa mga naunang ministro nito gaya nila Teofilo Ora, Januario Ponce, at Basilio Santiago noong 1922. Nahati ang Iglesia lalo na sa mga lalawigan tulad ng [[Bulacan]] at [[Nueva Ecija]] dahil na rin sa hindi pagkakaunawaan ng pangkat nila Ora at pangkat nila Manalo pagdating sa doktrina. Ayon kila Ora, hindi nagiging mahalaga si [[Hesus]] sa mga paksa, mali ang nagiging pag-unawa sa mga teksto, at hindi maayos ang nagiging pamamalakad ng Iglesia, lalo na sa mga pagpapasya ukol sa nauulat na pang-aabuso at imoralidad. Dahil na rin sa tindi ng naging epekto ng paghiwalay nila Ora, naisipan ni Manalo na ipangaral ang kanyang sarili bilang "Huling Sugo ng Diyos sa mga Huling Araw" at "Ang Tanging Sugo na may Dalawang Pagkahalal sa Karapatan." Bunsod na rin nitong pagbabago sa doktrina, lalong humigipit ang hawak ni Manalo sa Iglesia at sa buhay ng kanyang mga miyembro. Ang tawag na sa mga kaanib ng mga taga-labas ay "Iglesia ni Manalo" at mga "Manalista" dahil na rin sa panatiko nilang pagsunod sa Pamamahala.<ref name="reed"/> Ilang taon lamang ang lumipas, sinundan naman ito ng kampanya para sa reporma ni Nicolas Perez noong 1928. Nagprotesta si Perez laban sa mga abuso sa Iglesia, ang pabago-bagong mga doktrina, lalo na tungkol sa mga bisyo at pagsusuot ng alahas, at ang matinding pagkontrol ng Iglesia sa kanilang mga kaanib, sa puntong sinisira na nito ang kanilang kapasidad sa bukas at [[kritikal na pag-iisip]]. Noong nagsimula ang Iglesia, pinagbabawal ni Manalo ang mga bisyo gaya ng paninigarilyo, pag-iinom, pati na soft drinks, at ang pagsusuot ng alahas. Kalaunan, sa pagdami ng mga may-kayang mga kaanib at dahil na rin sa hirap ipatupad sa mga bagong miyembro ang mahigpit na pagbabawal na ito, pinalitan rin ang doktrina ukol sa mga bisyo at alahas. Sa kanyang paghiwalay mula sa Iglesia, nagdala rin si Perez ng ilang daang mga miyembro na iniwan rin ang Iglesia.<ref name="zabala"/> Ayon kay Teodoro Santiago, ministro ng INC, nagsimulang hayagan na itakwil ni Manalo ang pagkadiyos ni [[Kristo]] noong 1932, ngunit pinanindigan pa rin ni Manalo na si [[Hesus]] ay Panginoon.<ref name="tuggy"/> [[File:Iglesia ni Cristo chapel, Bago Bantay.jpg|thumb|Ang INC Lokal ng Bago Bantay, na natapos itayo noong Disyembre 4, 1964, ang natatanging kapilya ng Iglesia ni Cristo sa kahabaan ng [[EDSA]].]] Ang mga unang kaanib ng Iglesia, pati na mga ministro, ay sinasabing walang pinag-aralan, hindi nakakapagbasa, at karamihan ay galing sa laylayan ng lipunan.<ref name="modesto"/> Nagpatuloy ang paglaki ng Iglesia maging sa gitna ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Inalok ng mga mananakop na Hapon si Felix Manalo na mamuno sa binabalak nilang Iglesia Evangelica (Evangelical Church) na ipinares sa binuo noon ng mga Amerikano. Nang tanggihan nito ni Manalo, umigting ang suspetsa at pagbabantay nila kay Manalo, hanggang sa mapilitang itong sumunod sa mga nais ng Hapon na bumaba siya sa kanyang tungkulin. Sa isang sirkular na inilabas at nilagdaan ni Manalo mismo noong Hunyo 29, 1942, itinalaga si Prudencio Vasquez, ministro ng Nueva Ecija at kalaunan ay ng Bicol, bilang Tagapamahalang Pangkalahatan. Nagbalik si Manalo sa kanyang tungkulin matapos ang digmaan.<ref name="Suarez">[http://www.mb.com.ph/MTNN2005072640351.html 'Iglesia ni Cristo turns 91 today']{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''Manila Bulletin'' (27 Hulyo 2005)</ref><ref name="manilatimesopedjul04">[http://www.newsflash.org/2004/02/ht/ht004553.htm Manila Times Editorial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003185130/http://www.newsflash.org/2004/02/ht/ht004553.htm |date=2009-10-03 }}(MANILA, 27 Hulyo 2004)</ref><ref name="filexpress121105">Filipino Express, The ''CBCP recognizes INC, El Shaddai'' Filipino Express, The (12-11-2005 MANILA)</ref> Malayo na ang narating ng Iglesia mula ng pagkatatag nito. Nang lumalaki na ang bilang ng kongregasyon, humirang ang pamunuan ng INC ng mga delegado para magpakilala ng paniniwala ng Iglesia ni Cristo sa iba't ibang lupain, kabilang na ang mga nasa labas ng bansa. Noong pumanaw si Felix Y. Manalo, taong 1963, ang kaniyang anak na si [[Eraño Manalo]] naman ang siyang humalili bilang ehekutibong ministro o Tagapamahalang Pangkalahatan at si [[Eduardo V. Manalo]] naman ang "deputy executive minister" o II Tagapamahalang Pangkalahatan.<ref name="MBEditorial">"[http://www.mb.com.ph/issues/2006/07/27/OPED2006072770196.html 'Iglesia ni Cristo 92nd Anniversary]" ''Manila Bulletin Online'' (27 Hulyo 2006)</ref> Umabot na sa limang libo apat na raan (5,400) kongregasyon na kung tawagin ay lokal sa mahigit na 90 na bansa at teritoryo sa buong mundo ang inaabot ng Iglesia ni Cristo.<ref name="lurWho">[http://www.letusreason.org/Iglesia1.htm 'Who Are They' ''Let Us Reason Ministries (2002)'']; cited by the [http://www.adherents.com/Na/Na_322.html Adherents.com religious geography citations database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930200741/http://www.adherents.com/Na/Na_322.html |date=2007-09-30 }}</ref> Kilala rin ang Iglesia ni Cristo sa Hawaii at California, dalawang estadong kilala sa dami ng imigranteng Pilipino. Bagamat hindi naglalabas ang Iglesia ni Cristo ng bilang ng kanilang miyembro, ang ibang mga mananaliksik ay naniniwala na sila ay umabot na sa 3 milyon sa buong mundo. ==Gawaing pangmisyonaryo== [[File:Cover page of Pasugo, July 1966.jpg|thumb|Si Pangulong [[Ferdinand Marcos]] kasama si [[Eraño Manalo]] ng Iglesia ni Cristo (INC) habang nasa presidential visit sa Barrio Maligaya, [[Nueva Ecija]].]] Sa Pilipinas, may programang itinatanghal at sumasahimpapawid sa radyo DZEM-AM-954&nbsp;kHz, DZEC 1062&nbsp;kHz-AM at telebisyon Net 25, dalawang estasyong pag-aari ng INC at maging sa GEM-TV Channel 49-UHF ng Eagle Broadcasting Corporation. Sa Hilagang America, isang programang pantelebisyon ang may pangalang "The Message" na ''produced'' naman ng Iglesia ni Cristo sa San Francisco Bay Area. Sa kasalukuyan ito ay naisasahimpapawid sa Estados Unidos at Canada at sa ilang bahagi ng Europa. Ang tatlumpong minutong programang ito ay tinatampukan ng ibat ibang pagtalakay ukol sa mga aral na sinasampalatayanang aral ng Iglesia Ni Cristo. Mayroon ding magasin para sa kongregasyon sa buong mundo na may pamagat na "God's Message" (kilala rin sa dating tawag na Pasugo). Ang God's Message ay naipiprinta sa Tagalog at Ingles na edisyon. Mayroong mga edisyon na parehong may Tagalog at Ingles. Ang magasin na ito ay binubuo ng mga liham sa editor, balita sa mga lokal sa buong mundo, relihiyosong tula, at mga artikulo hinggil sa pananampalatayang pang Iglesia ni Cristo, direktoryo ng mga lokal sa labas ng Pilipinas, at nagpapalabas din ng mga talapalabas ng mga serbisyong pagsamba. May mga pamphlets din na ibinibigay sa mga miyembro na nagpapakilala sa mga paunahing tagapagsalita tuwing mayroong nakatakdang pagsamba. Mayroon ding gawaing naglalayon nang pagtulong sa mahihirap. Nakapagtatag na sila ng pabahay gaya ng "Tagumpay Village" at nagbibigay ng libreng gamutan at serbisyong dental sa mga proyektong gaya ng "Lingap Sa Mamamayan". Mayroon ring pabahay ang Iglesia ni Cristo para sa mga ministro nito at sa kanilang mga pamilya. Bukod dito, mayroon rin silang mga serbisyong pangkomunidad gaya ng paglilins ng [[lansangan]], pagtatanim (tree planting project) at pag-dodonate ng dugo. == Pag-anib at mga doktrina == [[File:JfCiudadINC9814PhilArenafvf 11.JPG|thumb|Ang logo o tatak ng Iglesia ni Cristo (INC) ay binubuo ng maraming elemento. Ang ''Agnus Dei'' o [[Kordero ng Diyos (pamagat)|Kordero ng Diyos]] ay kumakatawan kay [[Hesus]]. Ang pagkakaiba nito sa simbulong [[Protestante]] ay ang pagpapalit ng INC sa tangang watawat at [[Krusipiksiyon|krus]] ng [[timbang|timbangan]] at [[Aguhon (sa pagguhit)|aguhon]] (''Square and Compasses'') ng Masoneriya. Ang [[kalapati]] naman ay kumakatawan sa [[Espiritu Santo]], habang kapansin-pansin na wala sa logo ng INC ang [[Diyos Ama]]. Samantala, ang [[kalasag]] na may kulay luntian, puti, at pula ay pinaniniwalaang hango sa tricolor na bandera ng [[Italya]], na unang lumabas noong panahon na nasakop ni [[Napoleon I ng Pransiya]] ang Italya (1796).]] Ang Iglesia ni Cristo ay aktibo sa paghikayat ng mga panibagong miyembro, lalo na sa panahon ng mga gawain ng ebanhelikal na pamamahayag. Bago maging opisyal na miyembro at mabautismuhan, ang mga naghahangad na sumapi ay dumaraan sa pagdodoktrina sa loob ng anim na buwan. Ang ilang kasapi ay boluntaryong nakikibahagi sa pagpapalaganap ng aral ng simbahan. Ayon sa INC, ang pag-anib sa kanilang simbahan ang daan tungo sa kaligtasan. Ang pagsapi sa Iglesia ni Cristo ay ibinibigay sa pamamagitan ng bautismo, hindi sa pananampalataya o pagtanggap kay [[Hesus]] o sa Kanyang naging misyon sa mundo. Ang sinuman na gustong mabautismuhan ay dapat munang sumailalim sa mga Bible study on doctrines, kung saan itinuturo ang dalawampu't lima na doktrina, matapos nito ay susubukin sila sa mga pagsamba na inaabot ng anim na buwan o mahigit pa kung hindi tuloy-tuloy. At kung ang aanib ay nagpasya na at tiyak nang sumasampalataya sa mga doktrina ay saka lamang sila tatanggap ng banal na bautismo. Kapag sya ay nakarehistro na sa kanilang lokal, sya ay binibigyan ng tarheta kung saan ay dapat itaob tuwing sasamba. Sa [[Estados Unidos]], meron tatlong karagdagang aral na itinuturo na karamihan ay naglalaman ng impormasyon ukol sa bahay sambahan at ang pagsisimula nito sa Pilipinas. Ang mga aral na ito ay nakasulat sa libro ng doktrina na isinulat ni [[Eraño G. Manalo]] na pinamagatang [[Fundamental Beliefs of the Iglesia ni Cristo]]. Ang libro ay ibinibigay sa mga ministro, ebanhelikal na mangagawa, at mga estudyanteng ministro ng INC. Bawat aral ay madalas na nagtatagal ng kalahati hanggang isang oras. Matapos na marinig ang lahat ng aral, ang mga bagong aanib ay pumapasok sa probisyonaryong period kung saan sila ay obligado na lumahok sa labing limang prayer meeting o panata na ginaganap isang beses sa isang linggo. Dito ay itinuturo sa kanila ang pananalangin at sila ay ginagabayan habang isinasa-ayon nila ang kanilang pamumuhay sa INC. Kadalasang kasama ang Tagapamahalang Pangkalahatan sa panalangin ng mga kaanib ng Iglesia ni Cristo.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5R_2d7ndN_A Inside the Iglesia Ni Cristo: What They Really Believe]</ref> Dahil kailangan ng sapat na pagkakaunawa bago sila mabautismuhan sa INC, ang minimum na antas ng edad para lumahok sa bautismo ay labing dalawang taong gulang o kung sya ay nasa ika-anim na baitang. Para sa mga bagong panganak na sanggol, sila ay "inihahandog" habang ginaganap ang pagsamba. Ang pag-hahandog ng sanggol sa INC ay idinadaan sa pananalangin na pinamumunuan ng isang ministro ng INC. Ang Iglesia ni Cristo ay naniniwala na ang kaligtasan ay nakukuha lamang sa pamamagitan ng muling pagkabuhay at pagiging aktibong kaanib sa INC. Dahil dto, kapag ang isang miyembro ag pumanaw, hindi na siya itinuturing na kaanib, sapagkat wala na siyang pagkakataong makilahok sa bihay espirituwal at mga sakramento ng simbahan. Sa doktrina ng INC, ipinagbabawal ang pag-aalala sa mga yumao, halimbawa ay pagdiriwang ng anibersaryo ng kamatayan, pagdarasal o pag-aalay at iba pa, dahil naniniwala sila na ang mga yumao ay wala ng kamalayan. Ang mga kasapi ng Iglesia ni Cristo ay puwedeng matiwalag kung hindi nila sinusunod ang mga doktrina at alituntunin ng simbahan. Karaniwang unang hakbang ang pagbibigay ng babala o pagpapayo. Ang pagtanggal mula sa pagiging miyembro ay maaaring sanhi ng paglabag sa doktrina at aral ng INC, katulad ng pagkain ng dugo, pagtanggi sa sakramento ng bautismo, o pagsuway sa estruktura ng pamamahala ng simbahan. Maaari rin itong kaugnay sa pakikipag-ugnayan o pakikipagrelasyon sa mga hindi miyembro. Ang patuloy na pagsuway sa mga obligasyon ng kaanib gaya ng hindi pagdalo sa obligadong pagsamba o panata, o pagtanggi sa pamahalaan ng simbahan, tulad ng hindi pagsunod sa Tagapamahalang Pangkalahatan o hindi pagtanggap sa pangunahing paniniwala. Matapos ang babala at pagsubok na itama ang paglabag, ang tuloy-tuloy na paglabag ay maaaring magdulot sa pagkatanggal o ekskomunikasyon. == Central Office == [[File:Iglesia Ni Cristo Lokal ng Cubao.jpg|thumb|Nakumpleto noong 1954, ang Iglesia Ni Cristo (INC) Lokal ng Cubao sa [[Lungsod Quezon]] ang unang malaking kapilya na dinisenyo ng arkitektong Pilipino na si Carlos A. Santos-Viola para sa INC. Dahil na rin sa [[arkitektura]] nito, pinaniniwalaang naging inspirasyon ito ng sumunod pang mga bahay sambahan na itinayo ng Iglesia Ni Cristo sa buong [[Pilipinas]].]] [[File:Iglesia ni Cristo chapel, Makati.jpg|thumb|Ang INC Lokal ng Palanan, na dating kilala bilang INC Lokal ng [[Makati]], ay nabuo bilang isang kongregasyon noong 1955 mula sa mga kaanib na galing sa mga lokal sa [[Pasay]] at [[Maynila]]. Matapos mawasak ng apoy, ang nakatirik na gusaling sambahan sa kasalukuyan ay inayos at muling pinasinayaan noong 2011. Bunsod nito, naging isa ito sa mga unang bahay sambahan sa [[Pilipinas]] na tampok ang modernong disenyo sa arkitektura ng mga kapilya ng INC ngayon.]] Ang pangunahing tanggapan ng Iglesia ni Cristo ay ang Iglesia ni Cristo Central Office; kabilang ito sa isang malaki at nababantayang kompleks na matatagpuan sa [[Abenidang Komonwelt]], New Era, [[Lungsod ng Quezon]], [[Pilipinas]]. Isang editoryal sa isyu ng [[Philippine Panorama Magazine]] noong 25 Enero 2004 ang naglarawan rin sa kompleks ang mga sumusunod: ang anim na palapag na Central Office Building; ang [[Templo|Central Temple]] na may 7,000 na upuan; ang [[Tabernakulo|Tabernacle]]; isang multi-purpose na hall; ang Central Pavilion na meron kapasidad na 70,000 upuan; ang College of Evangelical Ministry; ang New Era General Hospital; at ang [[New Era University]]. Matatagpuan rin dito ang bahay ng pamilya ng Executive Minister na si [[Eduardo V. Manalo]]. == Politikal na Impluwensya sa Pilipinas == Ang impluwensiyang pampolitika ng Iglesia ni Cristo ay unti-unting lumalakas mula kalagitnaan ng ika-20 siglo. Noong dekada 1950 hanggang 1960, napansin ng mga politiko ang pagkakaisa ng mga kaanib sa pagboto, na kalauna’y naging kilalang bloc voting. Sa mga sumunod na dekada, lalo na noong panahon ng pamahalaang [[Ferdinand Marcos|Marcos]], nakilala ang INC bilang isa sa mga grupong may organisadong suporta tuwing halalan. Kilala ang mga kaanib ng Iglesia ni Cristo sa kanilang praktis ng bloc voting sa panahon ng halalan.<ref name="Pasugo1986">[http://128.32.250.15:8080/pepesblog/2005/02/21 an article in ''Pasugo'' (Manila: Iglesia ni Kristo, 1986) cited by "Pepe" 'Iglesia ni Kristo - religion and politics in Philippine society' ''Pepeslog'' (Berkeley: University of California, 21 Pebrero 2001)]{{Dead link|date=Enero 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Hinango noong 3 Hulyo 2005</ref><ref name="LoCPACS">[http://countrystudies.us/philippines/48.htm 'Indigenous Christian Churches' ''Philippines: A Country Study'', (Washington, DC: US Library of Congress, 1993 4th ed.)] ''A representative of the INC Administration states that this site contains gross inaccuracies.''</ref><ref name="Tubeza">[http://www.inq7.net/nat/2004/apr/01/nat_5-1.htm Tubeza, Philip C. 'SC ruling sought on sects' vote', ''Inquirer News Service'', (Manila: 1 Abril 2004)]. Hinango noong 6 Pebrero 2006</ref><ref name="Jurado">[http://www.manilastandardtoday.com/?page=emilJurado_mar7_2007 Jurado, Emil. 'The so-called command votes', ''Manila Standard Today'', (Manila: 7 Marso 2007)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013162736/http://www.manilastandardtoday.com/?page=emilJurado_mar7_2007 |date=13 Oktubre 2007 }}. Hinango noong 13 Agosto 2007</ref> Ayon sa mga pag-aaral ng mga [[Journalism|Mananaliksik]], malaking bahagi ng mga miyembro ng INC tinatayang nasa pagitan ng 68% hanggang 84% ang bumoboto ayon sa rekomendasyon ng pamunuan ng Iglesia ni Cristo. Itinuturing nila itong pagpapahayag ng doktrina ng pagkakaisa, na isang mahalagang bahagi ng kanilang pananampalataya. Dahil dito, madalas na ituring ng mga tagamasid sa politika na may makabuluhang papel ang INC sa mga halalan sa Pilipinas. Itinuturing ng mga tagamasid sa politika na may impluwensiya ang bloc voting ng Iglesia ni Cristo sa resulta ng ilang halalan sa Pilipinas. Ayon sa ilang ulat sa [[Pamamahayag|midya]], ang suporta ng INC ay madalas na hinahangad ng mga kandidato dahil sa inaasahang pagkakaisa ng kanilang mga kaanib na botante. Gayunpaman, may mga pagkakataon din na ang ilang politiko ay tumanggi sa naturang suporta upang mapanatili ang kanilang kalayaan sa paninindigang pampolitika. Iba-iba ang pananaw ng mga mananaliksik at mamamahayag hinggil sa lawak ng aktuwal na impluwensiyang ito, ngunit karaniwang kinikilala ang INC bilang isa sa mga relihiyosong samahan na may organisadong ugnayan sa larangan ng politikal na impluwensya sa Pilipinas. Ito ang nagbigay sa INC ng malaking impluwensiyang pampolitika sa mga naihalal na opisyal. ==Teolohikal na pagsalungat at kritisismo== [[File:Iglesia ni Cristo chapel (Maynila), Washington.jpg|thumb|Ang INC Lokal ng Washington ([[Sampaloc, Maynila]]) ang unang kapilyang [[kongkreto]] na itinayo ng Iglesia ni Cristo. Nakumpleto ito noong 1948. Galing sa INC Lokal ng Tayuman ang karamihan ng mga naunang kasapi ng kongregasyon na ito.]] Ang Iglesia ni Cristo ay humaharap sa mga pagsusuri at teolohikal na pagsalungat mula sa mga apologist, theologian, scholar, at ibang denominasyong Kristiyano. Tulad ng ibang relihiyosong tradisyon, may mga tagamasid at eksperto na nagbibigay ng alterntibong interpretasyon at kritikal na pananaw sa mga turo at doktrina ng INC. Bukod sa usaping teolohikal, tinatalakay din ng ilang tagapag-aral ang impluwensya ng samahan sa lipunan at politika sa Pilipinas at pandaigdig-digan. === Teolohikal na Pagsalungat === Ayon sa pananaw ng [[Santatlo|Trinitarian]] [[Kristiyanismo|Christianity]], itinuturing na salungat sa ilang turo ng Bibliya ang paniniwala ng INC na si [[Hesus|Hesukristo]] ay hindi Diyos kundi isang tao, sugo, at tagapamagitan na ipinadala ng Diyos. Binibigyang-diin ng mga [[Teolohiya|theologian]] at iskolar na maraming talata sa Kasulatan ang kanilang binabasa bilang patunay sa pagka-Diyos ni Kristo.<ref>{{Cite web |date=2025-10-28 |title=Trinity {{!}} Definition, Theology, & History {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Trinity-Christianity |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Sa kabilang panig, itinuturo ng Iglesia ni Cristo na si Hesus ay taong walang kasalanan na isinugo upang itatag ang tunay na Iglesia at gampanan ang kaniyang tungkulin bilang tagapagligtas sa pamamagitan ng sakripisyo sa [[Krusipiksiyon|krus]].<ref>{{Cite web |date=2025-10-22 |title=Crucifixion {{!}} Description, History, Punishment, & Jesus {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/crucifixion-capital-punishment |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> [[File:Shield of Trinity in hexagon English.svg-squared.png|thumb|Ang dayagram ng Trinidad, na binubuo ng [[Diyos Ama]], [[Diyos Anak]] na si [[Hesus]], at Diyos Espiritu Santo na Kalasag ay hindi nilayong maging isang eskematiko na dayagram ng kayarian ng Diyos, kundi nagpapakita ito ng isang serye ng mga pahayag tungkol sa ugnayan sa pagitan ng mga persona ng [[Santatlo|Trinidad]].]] Tungkol sa pagkasugo ni Felix Y. Manalo, may mga theologian, historian, at religious observer na hindi sumasang-ayon sa pananaw ng INC na siya ang “huling sugo ng Diyos.”<ref>{{Cite web |title=Prophethood - (World Religions) - Vocab, Definition, Explanations {{!}} Fiveable |url=https://fiveable.me/key-terms/hs-world-religions/prophethood |access-date=2025-11-06 |website=fiveable.me |language=en}}</ref> Ayon sa kanila, walang sapat na batayan upang ituring siyang propeta o apostol batay sa pamantayan ng Bibliya. Gayunman, tinuturing siya ng mga iskolar bilang isang Pilipinong restorasyonista na nagtayo ng independyenteng kilusang Kristiyano noong [[Ika-20 dantaon|ika-20 siglo]].<ref>{{Citation |title=Christianity in the 20th century |date=2025-09-13 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Christianity_in_the_20th_century&oldid=1311056128 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> Sa panig naman ng Iglesia ni Cristo, itinuturo na si Felix Manalo ay instrumento ng Diyos sa muling pagtatatag ng tunay na Iglesia na nawala matapos ang panahon ng mga apostol, bilang pagtupad sa propesiya hinggil sa pagbabalik ng Iglesia sa "malayong silangan" na ayon sa doktrina ng Iglesia ni Cristo ay tumutukoy sa Pilipinas.<ref>{{Cite web |last=Mandirigma |first=Iglesia Ni Cristo: Ibong |date=2019-04-23 |title=WHY FAR EAST IS CORRECT IN ISAIAH 43:5, MOFFAT TRANSLATION? |url=https://iglesianicristoibongmandirigma.wordpress.com/2019/04/23/why-far-east-is-correct-in-isaiah-435-moffat-translation/ |access-date=2025-11-06 |website=Iglesia ni Cristo: Ibong Mandirigma |language=en}}</ref> Sa kontekstong [[Hudaismo|Hudyo]], ang Malayong Silangan ay hindi lamang heograpikal na hangganan kundi isang larangan ng pakikisalamuha sa kapangyarihang banyaga. Sa [[Persian Empire|Persia]], nakita ng mga Hudyo ang kamay ng Diyos sa pagpapalaya sa kanila mula sa pagkabihag sa [[Babilonya]] sa ilalim ni [[Cyrus|Haring Ciro]]. Naging sagisag ito ng muling pagbangon at pag-asa. Samantala, ang Cyprus ay nagsilbing tulay sa pagitan ng Kanluran at Silangan isang pook ng kalakalan, paglalakbay, at palitan ng kultura. Sa ganitong tanaw, ang Malayong Silangan ay naging bahagi ng mas malawak na kwento ng diaspora, pagbabalik, at patuloy na paghahanap ng identidad ng [[Mga Hudyo|bayang Hudyo]].<ref>{{Cite web |date=2025-10-14 |title=Cyrus the Great {{!}} Biography & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Cyrus-the-Great |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-10-03 |title=Persia In the Bible – Amazing Bible Timeline with World History |url=https://amazingbibletimeline.com/blog/persia-in-the-bible/ |access-date=2025-11-06 |language=en-US}}</ref> [[File:Tissot The Flight of the Prisoners.jpg|thumb|''The Flight of the Prisoners'' (1896) pininta ni [[James Tissot]]; Ipinapakita ang mga Hudyo na pinipilit lisanin ang kanilang bayan sa [[Judea]] nang sakupin ito ng [[Babilonya|Kaharian ng Babylonya]].]] Itinuturo ng Iglesia ni Cristo na ang kaligtasan ay matatamo lamang sa pamamagitan ng pagiging kaanib sa kanilang samahan, sapagkat tanging sa loob ng tunay na Iglesia matatagpuan ang ganap na pagpapatawad at pag-asa ng buhay na walang hanggan.<ref>{{Cite web |title=Exclusivism {{!}} religion {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/exclusivism |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Sa kabilang banda, may mga teolohiyang inklusibo na nagsasabing ang awa at hustisya ng Diyos ay hindi limitado sa anumang institusyon o samahan, at sa huli, ang Diyos lamang ang makapaghahatol kung sino ang maliligtas.<ref>{{Cite web |title=Topical Bible: The Inclusivity of Salvation |url=https://biblehub.com/topical/t/the_inclusivity_of_salvation.htm#:~:text=Old%20Testament%20Foundations,God's%20salvation%20to%20all%20peoples. |access-date=2025-11-06 |website=biblehub.com}}</ref> === Kritika sa Iglesia ni Cristo === Ang Iglesia ni Cristo ay isa sa mga matatag na [[Relihiyon|institusyong panrelihiyon]] sa Pilipinas. Sa loob ng mahigit isang siglo, ito ay kinilala sa disiplina, organisasyon, at kakayahang panatilihin ang pagkakaisa ng mga kasapi. Gayunman, ayon sa mga iskolar, tagamasid ng relihiyon, at mga sektor ng midya, hindi rin ito ligtas sa mga kritika na tumutukoy sa mga usapin ng kalayaan, pamumuno, at impluwensiya sa [[Politika ng Pilipinas|politika]]. Base sa mga pag-aaral sa [[sosyolohiya]] at [[Agham pampolitika|political science]], ang istruktura ng INC ay inilalarawan bilang lubhang [[mwod:hierarchism|hierarkikal]] at [https://fiveable.me/key-terms/intro-anthropology/centralized-authority sentralisado]. Ang awtoridad ay nakatuon sa sentralisasyon ng kapangyarihan ng Dinastiyang Manalo, partikular sa antas ng Church Administration. Ayon sa mga analista, nagdudulot ito ng mataas na antas ng disiplina at pagkakaisa, ngunit binabawasan ang espasyo para sa malayang diskurso. Ang ilang dating kasapi at kritiko ay nagsasaad na ang bukas na pagtutol sa mga doktrina o patakaran ay maaaring magbunga ng parusang pagsususpende sa mga aktibidad o pagtiwalag.<ref>{{Cite web |title=Centralized Authority - (Intro to Anthropology) - Vocab, Definition, Explanations {{!}} Fiveable |url=https://fiveable.me/key-terms/intro-anthropology/centralized-authority |access-date=2025-11-06 |website=fiveable.me |language=en}}</ref> <ref>{{Citation |title=Iglesia ni Cristo |date=2025-11-06 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Iglesia_ni_Cristo&oldid=1320652396 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> Inilalarawan ng mga tagapagmasid sa larangan ng [[komunikasyon]] na ang ganitong kalagayan ay nagreresulta sa tinatawag na suppression of [[Kalayaan sa pananalita|freedom of speech]] sa loob ng samahan. Sa ganitong sistema, ang pagsunod sa pamunuan ay madalas na inuuna kaysa sa malayang pagpapahayag ng saloobin o opinyon.<ref>{{Cite web |title=Suppression of dissent: definitions |url=https://documents.uow.edu.au/~bmartin/dissent/intro/definitions.html |access-date=2025-11-06 |website=documents.uow.edu.au}}</ref> Gayunpaman, binabanggit din ng ilang neutral na iskolar na maaaring ituring ng INC ang ganitong kalakaran bilang paraan ng pagpapanatili ng pagkakaisa at disiplina, na sentro ng kanilang [[pananampalataya]]. Ayon sa mga ulat ng midya at komentaryong pampulitika, madalas ding iugnay sa INC ang usapin ng dinastikong pamumuno, sapagkat mula pa noong pagkakatatag nito ay nanatili sa pamilyang Manalo ang pinakamataas na posisyon sa pamunuan ng Iglesia. Para sa mga tagasuri, ito ay nagpapakita ng konsolidasyon ng kapangyarihan at kahalintulad ng pamumunong monarkikal sa istruktura. Subalit, ipinapaliwanag ng mga tagapagtanggol ng sistema na ito ay simbolo ng tuloy-tuloy na pamumuno at pagkakaisa ng doktrina.<ref>{{Cite web |date=2009-12-15 |title=The Iglesia ni Cristo: Dynasty in the Iglesia ni Cristo? |url=https://iglesianicristoreadme.blogspot.com/2009/12/dynasty-in-iglesia-ni-cristo.html |access-date=2025-11-06 |website=The Iglesia ni Cristo}}</ref> Sa larangan naman ng politika, itinuturo ng mga politikal na analista at mamamahayag na ang bloc voting ng INC ay may malaking epekto sa resulta ng halalan. Ang ganitong patakaran ay itinuturing ng Iglesia bilang ekspresyon ng espiritwal na pagkakaisa, subalit inilalarawan ng mga kritiko ito bilang potensyal na instrumento ng impluwensiya o negosasyon sa mga kandidatong pampolitika. Ang ganitong gawain ay patuloy na pinag-aaralan ng mga eksperto bilang halimbawa ng ugnayan ng relihiyon at [[halalan]] sa bansa.<ref>{{Citation |title=Block voting |date=2025-05-08 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Block_voting&oldid=1289403961 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> <ref>{{Citation |title=Election |date=2025-11-05 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Election&oldid=1320556470 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> Base sa ilang panlipunang pag-aaral, may mga tagamasid din na tumutukoy sa pagkakaroon ng cult of personality sa loob ng INC, dahil sa matinding pagtuon sa karisma at awtoridad ng mga pinuno, lalo na sa tagapamahalang pangkalahatan ng Iglesia. Gayunpaman, ipinapaliwanag ng ilang eksperto sa relihiyon na ang ganitong katangian ay hindi natatangi sa INC, kundi karaniwan sa mga denominasyon, relihiyosong kilusan na binibigyang-diin ang sakral na [[Awtoritarismo|awtoridad]] ng pamunuan.<ref>{{Citation |title=Cult of personality |date=2025-10-27 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cult_of_personality&oldid=1319015436 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> <ref>{{Cite web |title=1987 Constitution {{!}} Senate Electoral Tribunal |url=https://www.set.gov.ph/resources/philippine-constitutions/1987-constitution/ |access-date=2025-11-06 |language=en-US }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sa huli, inilalarawan ng mga akademiko at komentarista ang mga kritikang ito bilang bahagi ng mas malawak na diskurso hinggil sa balanse ng awtoridad at [[kalayaan]] sa loob ng mga institusyong panlipunan. Ang INC, sa pananaw nila, ay hindi lamang isang simbahan kundi isang modelo ng organisasyong [[Pilipinong|Pilipino]] mahigpit, kolektibo, at nakaugat sa ideya ng pagkakaisa bilang kabalikat ng pananampalataya. ==Mga tala== {{notelist}} == Mga sanggunian == {{reflist|refs= <ref name="nhi">{{cite web | url = http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | title = 122nd Birth Anniversary of Ka Felix Y. Manalo | author = Quennie Ann J. Palafox | publisher = National Historical Commission of the Philippines | pages = 1–2 | access-date = 2011-06-07 | url-status=dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20131204003308/http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | archive-date = Disyembre 4, 2013 }}</ref> <ref name="incmedia-organization">{{cite web|url=http://incmedia.org/inc/history.html|title=Iglesia ni Cristo - Church of Christ - Official Website|work=Organization|publisher=Iglesia ni Cristo|page=Independent|access-date=25 Marso 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120821051154/http://www.incmedia.org/inc/history.html|archive-date=Agosto 21, 2012|df=mdy-all}}</ref> }} == Mga kawing na panlabas == === Kampi === * [http://www.uniquebiblestudy.com/ Unique bible study] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006004003/http://www.uniquebiblestudy.com/ |date=2007-10-06 }} Isang bible study na naglalaman ng tipikal na doktrina ng INC at may tanong at sagot na pagkaka-ayos tulad nang ginagamit ng kanilang mga ministro. Walang malinaw na tukoy sa Iglesia ni Cristo sa website na ito. * [https://web.archive.org/web/20070523024458/http://www.geocities.com/truthfinder_inc/ Truthfinder's INC Page] Site ng isang miyembro ng INC: INC profile, mga panimulang turo, kasaysayan, atbp. * [http://www.taestensen.com/robert/fft_doc/2f_main.htm Food for the Soul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311082058/http://www.taestensen.com/robert/fft_doc/2f_main.htm |date=2007-03-11 }} Mga tula at panibagong limbag ng artikulo ng God's Message * [http://www.readmeinc.blogspot.com/ The Iglesia Ni Cristo] "Read me's Page", blog ng isang miyembro ng INC: tungkol sa INC atbp. === Laban === * [[iarchive:ThePowerAndTheGloryTheCultOfManalo/|The Power and the Glory: The Cult Of Manalo]] * [http://www.examineiglesianicristo.com Examine Iglesia Ni Cristo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080807161900/http://www.examineiglesianicristo.com/ |date=2008-08-07 }} - Ebandyelikong kritika ng INC base sa mga nakasulat sa Pasugo * [http://www.letusreason.org/igleidir.htm LetUsReason.org: Iglesia Ni Cristo] - Mga artikulo tungkol sa INC at kanilang mga paniniwala * [http://www.apts.edu/jam/01-1/a-harper.pdf The Iglesia ni Cristo and evangelical Christianity] - artikulong isinulat ni Anne C. Harper. Ayon sa kanyang panlalarawan:''"The purpose of this paper is to explore the INC's view of Evangelicals and to consider whether <nowiki>[evangelicals] need to reassess [their]</nowiki> apologetic and evangelistic approach to this group".'' (Kailangan ng [[Portable Document Format|PDF]] reader, [http://web.archive.org/web/20040715165549/http://www.apts.edu/jam/01-1/a-harper.pdf HTML na salin hatid Google]) * [http://iglesiaexposed.i8.com/ Iglesia ni Cristo in a nutshell - Doctrines exposed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013214510/http://iglesiaexposed.i8.com/ |date=2007-10-13 }} - Mga post ni Cultic Research, ginawa noong 2002/2003 sa isang forum na walang moderator tungkol sa mga aspeto ng INC * [http://incworld.faithweb.com/ INCWorld at FaithWeb.com] - Isang hindi opisyal na website na naglalaman ng mga artikulong bumabatikos sa INC, huwag ikalito sa [[Intranet]] site na [http://www.incworld.org/ INCWorld.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007113342/http://www.incworld.org/ |date=2007-10-07 }}. * http://www.truthcaster.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006131558/http://www.truthcaster.com/ |date=2007-10-06 }} - Isang 24/7 na broadband channel na mayroong live webcast kung saan ibinubunyag ang mga hindi maka-bibliyang doktrina ng Iglesia ni Cristo === Ibang kawing na may kaugnayan === * [http://www.gem-tv.net/index.html GEM-tv ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070818041959/http://www.gem-tv.net/index.html |date=2007-08-18 }} Global Exansion Media Television - Nagpapasahimpapawid ng mga relihiyosong programa maliban sa balita at panlibang. Channel 2068 sa Direct TV. * [http://www.net-25.com/howtolisten.html DZEC live audio webcast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929044526/http://www.net-25.com/howtolisten.html |date=2007-09-29 }} - mga tagalog na relihiyosong programa na isinasahimpapawid tuwing karaniwang araw, 8:00 p.m. hanggang 12:00&nbsp;ng hatinggabi sa lokal na oras ng Pilipinas. [[Kategorya:Mga bagong kilusang relihiyosong Kristiyano]] t47x91zgmx3qg1mczbxwaiisfj4qson 2215161 2215152 2026-07-08T03:19:02Z GinawaSaHapon 102500 Kinansela ang pagbabagong 2215152 ni [[Special:Contributions/~2026-38706-58|~2026-38706-58]] ([[User talk:~2026-38706-58|Usapan]]) 2215161 wikitext text/x-wiki <small>''Para sa bersyon ng artikulo na ito sa wikang Ingles tingnan ang [[:en:Iglesia_ni_Cristo|Iglesia ni Cristo]]''</small> {{Infobox Christian denomination |name = Iglesia Ni Cristo (Church Of Christ) |image = Iglesia ni Cristo flag.svg |caption = Ang Watawat ng Iglesia ni Cristo na pinaniniwalaang hango sa tricolor na bandera ng [[Italya]] na may kulay luntian, puti, at pula (unang lumabas ang watawat na ito noong panahon na nasakop ni [[Napoleon I ng Pransiya]] ang Italya). Sa gitna ay ang [[menorah]] ng mga [[Hudyo]]. |imagewidth = |main_classification = [[Restorasyonismo]]<br>[[Kontra-Trinidad]]<ref>[https://iglesianicristoreadme.blogspot.com/2014/07/facts-inc-beliefs-and-practices.html?m=1]</ref>{{efn|Ang Iglesia Ni Cristo (INC) ay hindi naniniwala sa Trinidad na katangian ni Hesukristo.}}<br>[[Protestantismo]]<ref>[https://archive.org/details/peopleofphilippi0000laub The People of the Philippines Their Religious Progress and Preparation for Spiritual Leadership in the Far East, 1925.]</ref><ref>[https://catalog.hathitrust.org/Record/001960657 A protestant view of the Iglesia ni Cristo]</ref> |imagealttext = |orientation = |Executive Minister = [[Eduardo V. Manalo]] <small>(Tagapamahalang Pangkalahatan)</small> |polity = |governance = Pamamahalang Sentral |area = 72 [[malayang estado]] {{nowrap|(base sa opisyal na INC Directory<ref name="incdirectory">{{cite web |title=INC Directory |url=https://directory.iglesianicristo.net/ |website=Iglesia Ni Cristo |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref>{{efn|Maaaring hindi kasama sa listahan ng INC ang creative access na mga bansa. Ayon sa kanilang website, nasa 166 na bansa at teritoryo na ang INC.<ref name="incabout">{{cite web |title=About the Iglesia Ni Cristo |url=https://iglesianicristo.net/about-us/ |website=Iglesia Ni Cristo About Us |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref>}})}} |headquarters = Blg. 1 Central Avenue, New Era, [[Lunsod ng Quezon]], [[Pilipinas]]<ref name="Harper 2"/> |founder = [[Felix Manalo|Felix Y. Manalo]] |founded_date = {{Start date and age|1914|07|27}} (petsa ng pagkarehistro sa [[Pamahalaan ng Pilipinas]] bilang ''Iglesia ni Kristo'' o INK){{efn|Ayon sa Articles of Incorporation ng Iglesia, ang petsa ng pagkakarehistro nito ay Hulyo 13, 1914 bilang Iglesia ni Kristo o INK,<ref name="increg">{{cite web |title=Iglesia ni Kristo Registration Document 1914 |date=July 14, 1914 |url=https://archive.org/details/IglesiaNiKristoRegistrationDocument1914 |access-date=May 30, 2020}}</ref> samantalang sa Amended Articles of Incorporation nito na isinumite noong 1948 ang nakalagay naman ng petsa ng pagkarehistro ay Hunyo 27, 1914 (bilang Iglesia ni Cristo o INC). Hulyo 27, 1914 na ang nakalagay na petsa sa Amended Articles of Incorporation na isinumite noong 1973.<ref>{{cite web |title=Iglesia Ni Cristo Amended Articles Of Incorporation 1973 |url=https://archive.org/details/IglesiaNiCristoAmendedArticlesOfIncorporation1973/page/n1/mode/2up |website=Internet Archive |access-date=24 October 2025}}</ref> Ang huling nabanggit na petsa ay nasa websayt na ng [[Komisyon sa mga Panagot at Palitan|SEC]] ngayon.<ref name="sec">{{cite web |title=SEC company verification system |url=https://checkwithsec.sec.gov.ph/check-with-sec/index |website=Securities and Exchange Commission Philippines |access-date=24 October 2025 |archive-date=8 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808162452/https://checkwithsec.sec.gov.ph/check-with-sec/index |url-status=dead }}</ref> Ito rin ang ginugunita ng Iglesia ngayon na petsa (Hulyo 27).}}<br>{{Start date and age|1913|12|25}} (petsa ng [[bautismo]] ng mga unang kaanib ng Iglesia ni Cristo) |founded_place = Punta, Santa Ana, [[Maynila]], [[Pilipinas]] |separated_from = |parent = |merger = | separations = Iglesia Verdadera de Cristo Jesus (1922, later renamed as The Most Holy Church of God in Christ Jesus)<ref name="tuggy">{{cite book |last1=Tuggy |first1=Arthur Leonard |title=Iglesia Ni Cristo A Study In Independent Church Dynamics |date=1976 |publisher=Conservative Baptist Publishing |location=Quezon City |url=https://archive.org/details/IglesiaNiCristoAStudyInIndependentChurchDynamics/IglesiaNiCristo-AStudyInIndependentChurchDynamics/page/n3/mode/2up |access-date=24 October 2025}}</ref><ref name="tripod">{{cite web |title=Felix Y. Manalo and the Iglesia ni Cristo |url=https://student631.tripod.com/id7.html |access-date=23 October 2025 }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |title=The Most Holy Church of God in Christ Jesus |url=https://mostholychurch.com/ |access-date=23 October 2025}}</ref><br>Iglesia ng Dios kay Cristo Jesus (1928, later renamed as Iglesia ng Dios kay Cristo Jesus, Haligi at Suhay ng Katotohanan)<ref name="tuggy"/><br>INC Defenders (2015)<ref>[https://www.incdefenders.org/ INC Defenders]</ref><br>True Church of Christ (2015, also known as Small Remnant)<ref>{{Cite web |url=https://smallremnant.org/index.php/en/ |title=Small Remnant |access-date=2025-11-10 |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128014842/https://smallremnant.org/index.php/en/ |url-status=dead }}</ref><br>Church of Yahusha 1914 Ministries (2020)<ref>[https://churchofyahusha.org/ Church of Yahusha (Church of Yahusha 1914 Ministries)]</ref><br>Assembly of Yahusha (2021)<ref>[https://www.aoy.today/ Assembly of Yahusha]</ref> |hospitals = New Era General Hospital |aid = Felix Y. Manalo Foundation, Inc<br>UNLAD International, Inc. |congregations = 178 na distrito<ref name="incabout">{{cite web |title=About the Iglesia Ni Cristo |url=https://iglesianicristo.net/about-us/ |website=Iglesia Ni Cristo About Us |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref><br>3,222 na lokasyon (karamihan ay kapilya)<ref>{{cite web |title=Thousands gather for Worldwide Evangelical Mission |url=https://www.pasugo.com.ph/thousands-gather-for-worldwide-evangelical-mission/ |website=Pasugo |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref><br>5,968 na kongregasyon<ref name="incdirectory"/><br>2,715 house churches, group worship services, at church extensions<ref name="incdirectory"/> |ministers = 5,252 (naordenahan hanggang sa taong 2025)<ref>{{cite web |title=Ordination of Ministers, Recognitions, and 41st Commencement Exercises |url=https://incmedia.org/ordination-of-ministers-recognitions-and-41st-commencement-exercises/ |website=INC Media |publisher=Iglesia Ni Cristo |access-date=23 October 2025}}</ref> |members = Noong 2020, tinatayang 2.8 milyon ang bilang sa Pilipinas lamang, at humigit-kumulang 3 milyon ang populasyon sa buong mundo.<ref>{{cite web |last1=Bullard |first1=Eric |title=Iglesia ni Cristo |url=https://www.ebsco.com/research-starters/religion-and-philosophy/iglesia-ni-cristo |website=EBSCO |access-date=23 October 2025}}</ref> | other_names = INC, Iglesia, {{lang-en|Church of Christ}}, {{lang-es|Iglesia de Cristo}}, {{lang-ger|Kirche Christi}}, {{lang-fr|Eglise du Christ}}, {{lang-pt|Igreja de Cristo}} |tertiary = [[New Era University]]<br> College of Evangelical Ministry | website = [http://www.incmedia.org www.incmedia.org] [http://www.iglesianicristo.net www.iglesianicristo.net] }} Ang '''Iglesia ni Cristo'''<ref>{{cite journal |date=May 2007 |title=The official name of the church with upper case ''I'' in ''Iglesia'' and ''C'' in ''Cristo'' and lower case ''n'' in ''ni'', as it appears on the copyright notice of the magazine Pasugo - Felix' Message |journal=Pasugo - Message |location=Quezon City, Philippines |publisher=Iglesia ni Cristo |volume=59 |issue=5 |issn=0116-1636}}</ref> binibigkas na [ʔɪɡˌlɛː.ʃɐ nɪ ˈkɾiːs.to] (Ingles: Church of Christ; daglat '''INC''') ay isang bagong kilusang relihiyoso (''new religious movement'')<ref name="Harper 2">{{cite journal|url=http://www.sacredtribesjournal.org/stj/images/Encyclopedia/Iglesia_Cristo.pdf |pages=1–3 |journal=STJ's Encyclopedia of New Religious Movements |author=Anne C. Harper |title=Iglesia ni Cristo |publisher=Sacred Tribes Press |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111005190812/http://www.sacredtribesjournal.org/stj/images/Encyclopedia/Iglesia_Cristo.pdf |archive-date=October 5, 2011}}</ref><ref name=yuchen>{{cite journal |last1=Ma |first1=Yuchen |title=New Religious Movements in the Philippines: Their Development, Political Participation, and Impact |journal=Religions |date=7 April 2025 |volume=16 |issue=4 |page=471 |doi=10.3390/rel16040471 |doi-access=free }}</ref> na itinatag sa Pilipinas noong 1913 at narehistro noong Hulyo 27, 1914 sa pangunguna ni [[Felix Manalo]] at ng kanyang mga kasamahan. <ref name="nhi2" /><ref name="sophia2" /><ref name="Tipon">Tipon, Emmanuel (Hulyo 28, 2004). [https://web.archive.org/web/20071013143118/http://philippinenews.com/news/view_article.html?article_id=586e5943f3ab9a2049e883c382ca1842 "Iglesia ni Cristo celebrates 90th anniversary"](sininop mula sa [http://philippinenews.com/news/view_article.html?article_id=586e5943f3ab9a2049e883c382ca1842 orihinal] noong 2007-10-13). ''PhilippineNews.com''. Hinango noong Agosto 19, 2005</ref> Si Felix Ysagun Manalo ang unang Tagapamahalang Pangkalahatan at tagapagtatag ng Iglesia ni Cristo. Inilalarawan ng Iglesia ni Cristo ang kanilang sarili bilang "nag-iisang tunay na Iglesia" at nagsasabing sila ang muling pagbangon ng tunay na Iglesia na itinatag ni [[Hesus]], at ayon sa doktrinang INC ay nawala sa loob ng libo-libong taon.<ref name='sophia'>{{cite journal | url = http://repository.cc.sophia.ac.jp/dspace/bitstream/123456789/5124/1/200000079942_000012000_95.pdf | title = A Historical Analysis of the Iglesia ni Cristo: Christianity in the Far East, Philippine Islands Since 1914 | author = Adriel Obar Meimban | publisher = Sophia University | location = Tokyo | pages = 98–134 | year = 1994 | issue = 12 | journal = The Journal of Sophia Asian Studies | access-date = 2014-02-26 | archive-date = 2016-03-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160308064719/http://repository.cc.sophia.ac.jp/dspace/bitstream/123456789/5124/1/200000079942_000012000_95.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name='Harper 1'>{{cite book | title = The Iglesia ni Cristo and Evangelical Christianity | author = Anne C. Harper | date = 2001-03-01 | accessdate = 2011-06-12 | pages = 101–119 | publisher = The Network for Strategic Missions | url = http://www.strategicnetwork.org/pdf/kb06048.pdf | archive-date = 2011-09-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110927131325/http://www.strategicnetwork.org/pdf/kb06048.pdf | url-status = dead }}</ref> Sinasaad sa mga tala na ang opisyal na pagkakatala ng Iglesia ni Cristo sa pamahalaang Pilipinas noong 27 Hulyo 1914 sa pamamagitan ni [[Felix Manalo|Felix Y. Manalo.]] Ayon sa pananaw ng mga theologians, scholars, at iba pa, ang Iglesia ni Cristo ay may paniniwalang exclusivism, ibig sabihin naniniwala sila na sila lamang ang maliligtas sa araw ng paghuhukom. Noong si Felix Y. Manalo ay pumanaw noong 1963, ang Iglesia ni Cristo ay isa nang pambansang simbahan na mayroong 1,250 kongregasyon, at 35 malalaking konkretong katedral.<ref name="Sanders">Sanders, Albert J., "An Appraisal of the Iglesia ni Cristo," in Studies in ''Philippine Church History'', ed. Anderson, Gerald H. (Cornell University Press, 1969)</ref> Ang kaniyang anak na si [[Eraño Manalo]] ang sumunod na tagapanguna ng simbahan at nanguna sa kilusang pagpapalaganap sa buong mundo hanggang siya ay pumanaw noong 31 Agosto 2009,<ref name='erdy dead'>{{cite news | url = http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/nation/view/20090902-223133/Iglesia-ni-Cristo-leader-Erao-Manalo-dies | title = Iglesia ni Cristo leader Eraño Manalo dies | author = Arlyn dela Cruz | newspaper = Philippine Daily Inquirer | date = 2009-09-02 | accessdate = 2011-06-07 | archive-date = 2012-02-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120204223359/http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/nation/view/20090902-223133/Iglesia-ni-Cristo-leader-Erao-Manalo-dies | url-status = dead }}</ref> ang kanya namang anak na si [[Eduardo V. Manalo]] ang humalili sa kanya bilang tagapamahalang pangkalahatan.<ref name='eduardo'>{{cite web | url = http://abs-cbnnews.com/nation/09/01/09/no-shifts-seen-when-ka-erdies-son-takes-over-inc | publisher = ABS–CBN News | title = No shifts seen when Ka Erdie's son takes over INC | author = Aries Rufo | date = 2009-09-02 | accessdate = 2011-10-07 | archive-date = 2011-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110808083108/http://www.abs-cbnnews.com/nation/09/01/09/no-shifts-seen-when-ka-erdies-son-takes-over-inc | url-status = dead }}</ref> Noong 2020, ang [[senso]] ng Pilipinas mula sa Philippine Statistics Authority (PSA) ay nakapagtala ng 2.6 na bahagdan (2.6%) ng populasyon na nagpapakilalang mga kaanib sa Iglesia ni Cristo. Dahil dito, ang INC ang sinasabing panglima sa pinakamalaking samahang panrelihiyon sa Pilipinas kasunod ng [[Simbahang Katoliko]] (Roman Catholic Church) (78.8%), [[Islam]] (6.4%), Ebangheliko (Evangelical) (4.8%), at [[Protestante]] (Protestant) (2.8%).<ref>{{Cite web |title=Religious Affiliation in the Philippines (2020 Census of Population and Housing) - Statistical Tables |url=https://psa.gov.ph/system/files/phcd/3_Statistical%20Table%20for%20Religious%20Affiliation%20%28for%20Posting%29_RML_12082022_PMMJ_CRD_1.xlsx |website=Phillipine Statistics Authority}}</ref> Noong Hulyo 2, 2014, idineklara ng pamahalaan ng Pilipinas ang taong 2014 bilang "Taon ng Sentenaryo ng Iglesia Ni Cristo" sa bisa ng Proklamasyon Blg. 815. Inilabas ang proklamasyong ito upang "palawigin ang kabatiran ng mga tao" sa mga naiambag ng INC sa pambansang pagsulong.<ref name=centennial>{{cite news|last1=Tan|first1=Kimberly Jane|title=PNoy forms task force for Iglesia ni Cristo centennial celebration|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/368657/news/nation/pnoy-forms-task-force-for-iglesia-ni-cristo-centennial-celebration|accessdate=July 4, 2014|publisher=GMA News|date=July 4, 2014}}</ref> ==Antasan at pangangasiwa ng Iglesia ni Cristo== Ang Iglesia Ni Cristo (INC) ay may maugnaying kayarian ng pamamahala na nakabatay sa isang antasan<ref>{{Cite web |date=2025-12-27 |title=Definition of HIERARCHY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/hierarchy |access-date=2025-12-30 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> ng mga posisyon mula sa sentral na pamunuan hanggang sa lokal na kongregasyon. Ang Iglesia ni Cristo ay nakatuon sa pagkakaroon ng direksyon ng doktrina, pangangaral, at nagpapaganap na pamahalaan sa mga sangay nito.<ref>{{Cite web |title=The Church Administration – Iglesia Ni Cristo (Church Of Christ) |url=https://iglesianicristo.net/beliefs/the-church-administration/ |access-date=2025-12-30 |language=en-US}}</ref> [[Talaksan:Rodrigo Duterte - Eduardo Manalo meet (cropped).jpg|thumb|Si Eduardo Villanueva Manalo ang kasalukuyang tagapamahalang pangkalahatan (o ''general manager'') ng Iglesia ni Cristo. Itinakwil niya ang kaniyang mga magulang at kapatid sa gitna ng [https://www.philstar.com/headlines/2015/07/24/1480713/expelled-manalo-accuses-inc-corruption 2015 Iglesia Ni Cristo leadership scandal]. ]] Ang pinakamataas na antas ng antasan ang tagapamahalang pangkalahatan<ref>{{Cite web |last=Cascante |first=Paul Matthew |date=2019-09-02 |title=The essential role of the Church Administration |url=https://www.pasugo.com.ph/the-essential-role-of-the-church-administration/ |access-date=2025-12-30 |website=Pasugo God's Message |language=en-US}}</ref>, na itinuturing na pangunahing pinuno ng Iglesia ni Cristo. Ang tungkulin ng tagapamahalang pangkalahatan ay mamahala at magbigay ng pangunahing tagubilin o desisyon. Katuwang niya ang Deputy Executive Minister, na nagsisilbing sumusuporta at maaaring umako ng mga tungkulin kapag kinakailangan. Mula sa posisyong ito nagmumula ang karamihan sa mga desisyon at patakaran na ipinatutupad sa iba’t ibang antas ng Iglesia. Nasa ilalim ng pamunuan ang Central Administration o Central Office<ref>{{Citation |title=INC Central Temple |date=2025-11-16 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=INC_Central_Temple&oldid=1322505805 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-12-30}}</ref>, na nagsisilbing pangunahing administrative hub. Sa tanggapang ito matatagpuan ang mga departamento at opisina na responsable sa iba’t ibang gawain, tulad ng pangangasiwa sa pananalapi, pangangaral, edukasyon sa teolohiya, komunikasyon, at iba pang operasyon. Ang tungkulin ng mga sangay na ito ay ipatupad ang mga tagubilin ng pamunuan at tiyaking maipapadala ang mga ito sa bawat distrito at lokal na kongregasyon. [[Talaksan:Iglesia ni Cristo (34381678065).jpg|thumb|Ang Templo Central ay isa sa pangunahing gusali ng pamunuan ng Iglesia ni Cristo]] Ang Iglesia ay nahahati sa mga Ecclesiastical Districts, na pinangungunahan ng District Supervising Ministers. Ang kanilang papel ay mag-coordinate sa pagitan ng Central Administration at ng mga lokal na kongregasyon sa nasasakupan nila. Sa lokal na antas naman ay naroon ang Local Ministers, na may responsibilidad sa pangaraw-araw na gawaing pang-espiritwal at administratibo sa kani-kanilang kongregasyon. Sa ibaba ng lokal na pamunuan ay ang iba’t ibang Church Officers, gaya ng mga diakono, diakonesa, kalihim, choir members, at iba pang opisyal. Ang mga tungkulin nila ay suportahan ang operasyon ng lokal, kabilang na ang paghahanda ng mga serbisyong panrelihiyon, gawaing pang-organisasyon, at iba pang gawaing itinalaga. Sa kabuuan, ang hirarkiya at administrasyon ng Iglesia Ni Cristo ay nagbibigay-diin sa sentralisadong pamumuno na nanatili sa pamilyang Manalo at malinaw na pagkakahati ng tungkulin. Ang estrukturang ito ay iniulat na ginagamit upang mapanatili ang konsistensiya sa doktrina, patakaran, at pamamahala sa mga kongregasyon sa iba’t ibang lugar. == Kasaysayan == [[Talaksan:felixManalo.jpg|thumb|170px|left|Larawan ni Felix Y. Manalo sa pabalat ng ''Pasugo''.]] Ayon sa paniniwala ng INC, si Felix Manalo ang pinaniniwalaang hulíng [[propeta|propetang]] ipinadala ng Diyós, ang "anghel mula sa Silangan" na nasasaad sa Apocalipsis 7:1-3, at ang "ibong mandaragit" na nasasaad sa Isaias 46:11. Mula noong namatay si Manalo noong 1963, may dalawa na sa pamilya Manalo ang humalili sa kanyang tungkulin.<ref>{{cite journal |last1=Ma |first1=Yuchen |title=New Religious Movements in the Philippines: Their Development, Political Participation, and Impact |journal=Religions |date=7 April 2025 |volume=16 |issue=4 |access-date=23 October 2025}}</ref> [[File:Physical logo of Iglesia ni Cristo.jpg|thumb|Pisikal na larawan ng logo ng Iglesia ni Cristo, na may baliktad na tatsulok sa disenyo.]] Ang nilalaman ng kasaysayan ng Iglesia ni Cristo ay nakasalalay at umiikot sa ika-dalawampung siglo, na makikilala sa pagbangon ng mga kilusang laban sa kolonyalismo sa mga kanayunan, na kadalasan ay may temang pananampalataya. Sa panahong ito, ang mga dayuhang misyonaryong mula sa Amerika ay nagpakilala sa kulturang Pilipino ng mga mapagpipilian sa [[Katolisismo]] na siya namang pamana ng mga Kastila.<ref name="Partridge">Partridge, Christopher (Ed.) (2004). ''Encyclopedia of new religions, new religious movements, sects and alternative spiritualities''. (Oxford: Lion Publishing, 2004) {{ISBN|0-7459-5073-6}}.</ref> [[Talaksan:Iglesia Ni Cristo Lokal ng Tondo.jpg|thumb|Ang Lokal ng Tondo, na itinatag noong Nobyembre 6, 1915, ang pangalawang pinakamatandang kongregasyon ng Iglesia ni Kristo matapos ang nabuo sa Punta, Santa Ana. Ang kasalukuyang bahay pananambahan nito ay nabuo noong 1967.]] Sa edad na pito, lumahok siya sa mga klase ng isang "Maestro Cario", ngunit bunsod ng [[Himagsikang Pilipino]] ay hindi nakapagtapos ng pag-aaral si Felix Manalo. Sa halip, siya ay natutong magsaka at gumawa ng mga sombrero.<ref name="modesto">{{cite journal |last1=Modesto |first1=Salvador Trani |title=The Iglesia Ni Kristo |journal=Unitas |date=October–December 1958 |volume=31 |issue=4 |url=https://digilib.ust.edu.ph/digital/collection/unitas/id/16887/rec/2 |access-date=24 October 2025}}</ref> Sa kaniyang pagsasaliksik sa teolohiya mula pagkabata, si [[Felix Manalo]] ay nagpalipat-lipat sa iba't ibang samahang panrelihiyon. Matapos iwanan ang [[Katolisismo]], umanib siya sa mga Kolorum, isang pangkat ng mga relihiyosong pinagsama ang paniniwalang [[Kristiyano]] at [[Animismo]] ng mga sinaunang Pilipino. Sinubukan niyang aralin ang mga iba't ibang turo ng kanyang nasamahang relihiyon, una ang mga [[Metodista]], sunod ay ang mga [[Presbiterianismo|Presbyteriano]], mga [[Restorasyonismo|Discipulos]] (Iglesia Ni Cristo na naitatag sa Pilipinas ng Mision Cristiana noong 1901), at mga [[Adbentista]]. Kaya lamang, ayon kay Manalo, sa bawat isa ay mayroon siyang nasasabing mga kakulangan sa kanilang doktrina. Sa kanyang pagkabigo ay sinubukan din niya ang mga samahang [[ateista]] at [[agnostiko]].<ref name="reed">{{Cite journal | url = http://www.kitlv-journals.nl/index.php/btlv/article/viewFile/1659/2420 | title = The Iglesia ni Cristo, 1914-2000. From obscure Philippine faith to global belief system | date = 2001 | author = Robert R. Reed | journal = Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia and Oceania | publisher = Royal Netherlands of Southeast Asian and Caribbean Studies | location = Leiden | volume = 157 | issue = 3 | pages = 561–608 | format = PDF | access-date = June 7, 2011 | archive-date = April 2, 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120402090624/http://www.kitlv-journals.nl/index.php/btlv/article/viewFile/1659/2420 | url-status = dead }}</ref> Subalit maging ang mga ito ay hindi napunan ang kaniyang pangangailangang espiritwal. Isang araw, gamit ang mga panitikang teolohiyang naipon niya mula sa mga relihiyong kanyang nasamahan, at dala maging ang iba't ibang salin ng bibliya, siya ay nagkulong sa isang silid at doon sinimulan niya ang pansariling pagsasaliksik sa teolohiya. Pagkatapos ng tatlong araw at gabi habang nag-aayuno, lumabas siya dala ang mga aral na siyang magiging pundasyon ng mga turo ng Iglesia ni Kristo noong Nobyembre 1913. Binautismuhan ang mga unang kaanib ng Iglesia noong Disyembre 25, 1913. Inimbitahan din ni Manalo ang mga kakilala sa mga Simbahang Protestante na umanib sa kanyang bagong tatag na samahan, katulad ni Justino Casanova ng Iglesia Ni Cristo (1901) at ni Obispo Nicolas Zamora ng mga Metodista. Sumama si Casanova kay Manalo, samantalang tinanggihan ni Zamora ang alok sa kanya.<ref name="Palafox">Palafox, Quennie Ann J. [http://www.nhi.gov.ph/index.php?option=com_content&task=view&id=158&Itemid=1 'First Executive Minister of the Iglesia ni Cristo (Church of Christ)'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213230302/http://www.nhi.gov.ph/index.php?option=com_content&task=view&id=158&Itemid=1|date=2012-02-13}} "National Historical Institute"</ref><ref name="Villanueva">Villanueva, Robert C. ''The Untold Story of the Iglesia ni Cristo'' (Philippine Panorama, 1992)</ref><ref name="GM25Y1993">'25 Years in the West, ''God's Message'' (Manila: 1993)</ref><ref name="Crisostomo">Crisostomo, Isabelo T. [http://www.iglesianicristo.us/fymbio.html 'Felix Y. Manalo and the Iglesia ni Cristo'], ''Pasugo'' (Mayo-Hunyo 1986)</ref>{{efn|Ayon sa INC, kasapi si Manalo ng kongregasyong Metodista na pinamumunuan ni Zamora noong 1904. Hindi gaanong natatalakay ng INC or ng mga Metodista kung ano man ang koneksyon nila Zamora at Manalo. Yumao si Zamora noong Setyembre 14, 1914, dalawang buwan matapos irehistro ni Manalo ang ''Iglesia ni Kristo''.}} Noong Hulyo 27, 1914, bunsod ng mga paniniwalang ilegal ang pamamalakaya at pamamahayag ni Felix Manalo kung walang nakarehistrong simbahan, inirehistro niya sa [[Kagawaran ng Pananalapi|Kagawaran ng Komersyo]] ang Iglesia Ni Kristo (INK), kung saan si Manalo ang naging Tagapamahalang Pangkalahatan. Ipinalaganap ni Felix Manalo ang kanyang mensahe sa kanyang pook at unti-unti niyang napalaki ang Iglesia. Hindi gaanong pinansin ng mga umiiral ng mga simbahan ang pag-usbong ng Iglesia ni Cristo na itinatag ni Felix Manalo. [[Image:Punta.jpg|220px|left|thumb|Itinayo noong 1937, ang dating kapilya ng Lokal ng Punta sa Santa Ana, [[Manila]] ay ginawa nang INC Museum ngayon. Kapansin-pansin ang mga titik na '''INK''' sa bakod ng nasabing gusali, ang daglat ng ''Iglesia ni Kristo'' na orihinal na pangalang ipinarehistro ni Felix Manalo noong 1914.<ref>{{cite web|title=Punta And The Iglesia ni Cristo|url=http://www.theurbanroamer.com/tag/punta/|website=www.theurbanroamer.com|publisher=The Urban Roamer|access-date=August 24, 2014}}</ref>]] Ang paglaki ng Iglesia ay maaring dahil sa pagnanais ng ibang mga Pilipinong Kristiyano na magkaroon ng malayang samahang Kristiyano, ngunit sa ilang taong buhay ang Iglesia ni Kristo ay hindi pa ganap na ministro si Felix Manalo. Kaya naman noong Disyembre 25, 1918, sa ikalimang anibersaryo ng Iglesia ni Kristo, inordernahan si Manalo ng mga sumusunod na mga obispo at pastor: Alejandro Reyes ([[Sangguniang Pambansa ng mga Simbahan sa Pilipinas|Iglesia Evangelica Metodista en las Islas Filipinas o IEMELIF]]), Victoriano Mariano ([[Sangguniang Pambansa ng mga Simbahan sa Pilipinas|IEMELIF]]), Gil Domingo ([[Sangguniang Pambansa ng mga Simbahan sa Pilipinas|Iglesia de los Cristianos Filipinos]]), Guillermo Zarco ([[Presbiterianismo|Simbahang Presbyteriano]]), Emiliano Quijano (Iglesia ni Cristo 1901){{efn|Maliban sa sermon ng pasasalamat sa okasyong ito, si Quijano rin ang nagkasal kay Manalo sa kanyang naging asawa. Ang simbahang itinatag ng Mision Cristiana (Discipulos) sa Pilipinas noong 1901 ay '''Iglesia Ni Cristo'''. Upang makilala ang pagkakaiba sa Iglesia Ni Kristo na itinatag ni Felix Manalo noong 1914, dinagdag ang taon ng pagkakatatag. Mangyaring maalala na ang simbahan ni Manalo ay nairehistro bilang ''Iglesia ni Kristo'' o INK.}}, Nicolas Fajardo ([[Cosmopolitan Church|Evangelical Church]]), Roque Bautista ([[Cosmopolitan Church|Evangelical Church]]).<ref>[https://archive.org/details/IglesiaNiKristo5thYearAnniversaryAndOrdinationOfFelixY.ManaloDatedDecember251918 Iglesia Ni Kristo 5th Year Anniversary Letter of Invitation And Ordination Of Felix Y. Manalo Dated December 25, 1918]</ref> Ilang buwan ang nakalipas, noong Mayo 1919, inordenahan naman ni Manalo ang tatlong unang ministro ng INC na sina Justino Casanova (''pangulo ng lupon''), Federico Inocencio (''kagawad ng lupon''), at Teodoro Santiago (''kalihim ng lupon''). Bago lumisan patungo sa Estados Unidos noong Agosto 1919, dinalaw ni Manalo ang lahat ng kanilang mga kongregasyon at iniwan ang pamamahala sa mga bagong ordenang mga ministro hanggang sa kanyang pagbabalik sa Pilipinas noong 1921. Dalawang beses pumunta sa Estados Unidos si Manalo, noong 1919 at noong 1938.<ref name="tripod">{{cite web |title=Felix Y. Manalo and the Iglesia ni Cristo |url=https://student631.tripod.com/id7.html |access-date=23 October 2025 }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="nhi">{{cite web | url = http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | title = 122nd Birth Anniversary of Ka Felix Y. Manalo | author = Quennie Ann J. Palafox | publisher = National Historical Commission of the Philippines | pages = 1–2 | access-date = June 7, 2011 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20131204003308/http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | archive-date = December 4, 2013 | df = mdy-all}}</ref> Ayon sa INC, nag-aral si Manalo sa seminaryong [[Protestante]] na Pacific School of Religion (PSR), isang institusyon na kaanib ng United Church of Christ (sa Amerika). Si Manalo mismo ay may alaalang nakaaway niyang kaklaseng Hapones roon. Kaya lamang, wala sa mga tala ng PSR na naging mag-aaral nila si Manalo sa kahit anong taon.<ref>[https://www.psr.edu/ Pacific School of Religion]</ref> Habang wala sa Pilipinas si Manalo, may mga pagbabago na isinagawa sa loob ng Iglesia, katulad ng pagkakaroon ng midweek worship service (samba kapag Miyerkules). Pagbalik ni Manalo, nagustuhan nito ang pagkakaroon ng dalawang araw na sapilitang pagsamba kada linggo, kaya lamang imbes na Miyerkules ay ginawa niya itong Huwebes. Tinanggal rin ang kasanayan ng mga ministrong INC na pagsusuot ng sutana, na makikitang suot ng mga Katolikong pari at Protestanteng ministro.<ref name="tuggy"/><ref name="zabala">{{cite book |last1=Igmidio |first1=Zabala |title=Ako'y naging ministro ng "Iglesya ni Cristo" |date=1959 |publisher=L. Cribe Press}}</ref> Sa kasalukuyan, iba-iba na ang araw ng pagsambang isinasagawa ng Iglesia. Depende sa lokal, may pagsamba na rin kada Miyerkules, Biyernes, at Sabado. May mga pagkakataon ring sinuspinde ng Pamamahala ng Iglesia ang pagsamba sa Linggo, araw na tinuturing na nararapat na [[Pagsamba sa simbahan|araw ng pagsamba]] sa [[Kristiyanismo]].<ref name="incdirectory"/> [[File:Iglesia ni Cristo Lokal ng San Francisco del Monte.jpg|thumb|Nakumpleto noong Hulyo 27, 1962, ang INC Lokal ng San Francisco del Monte, na kilala rin bilang ''Lokal ng Frisco'', ay isa sa mga malaking kapilya na dinisenyo ng arkitektong Pilipino na si Carlos A. Santos-Viola para sa INC. Ito rin ang isa sa mga huling kapilya na pinasinayaan ng tagapagtatag ng Iglesia ni Cristo na si [[Felix Manalo]], na kalaunan ay magiging pook ng kanyang burol noong 1963. Bago ang pagtatayo ng kasalukuyang gusali ng INC Lokal ng Tondo (1967) at ng INC Lokal ng Templo Central (1984), ang INC Lokal ng Frisco ang pinakamalaking kapilya ng Iglesia base sa seating capacity nitong 3,200.]] Ang unang malaking pagsubok sa Iglesia ni Cristo (na kilala pa rin sa panahong ito bilang ''Iglesia ni Kristo'' o INK) ay ang paghiwalay ng ilan sa mga naunang ministro nito gaya nila Teofilo Ora, Januario Ponce, at Basilio Santiago noong 1922. Nahati ang Iglesia lalo na sa mga lalawigan tulad ng [[Bulacan]] at [[Nueva Ecija]] dahil na rin sa hindi pagkakaunawaan ng pangkat nila Ora at pangkat nila Manalo pagdating sa doktrina. Ayon kila Ora, hindi nagiging mahalaga si [[Hesus]] sa mga paksa, mali ang nagiging pag-unawa sa mga teksto, at hindi maayos ang nagiging pamamalakad ng Iglesia, lalo na sa mga pagpapasya ukol sa nauulat na pang-aabuso at imoralidad. Dahil na rin sa tindi ng naging epekto ng paghiwalay nila Ora, naisipan ni Manalo na ipangaral ang kanyang sarili bilang "Huling Sugo ng Diyos sa mga Huling Araw" at "Ang Tanging Sugo na may Dalawang Pagkahalal sa Karapatan." Bunsod na rin nitong pagbabago sa doktrina, lalong humigipit ang hawak ni Manalo sa Iglesia at sa buhay ng kanyang mga miyembro. Ang tawag na sa mga kaanib ng mga taga-labas ay "Iglesia ni Manalo" at mga "Manalista" dahil na rin sa panatiko nilang pagsunod sa Pamamahala.<ref name="reed"/> Ilang taon lamang ang lumipas, sinundan naman ito ng kampanya para sa reporma ni Nicolas Perez noong 1928. Nagprotesta si Perez laban sa mga abuso sa Iglesia, ang pabago-bagong mga doktrina, lalo na tungkol sa mga bisyo at pagsusuot ng alahas, at ang matinding pagkontrol ng Iglesia sa kanilang mga kaanib, sa puntong sinisira na nito ang kanilang kapasidad sa bukas at [[kritikal na pag-iisip]]. Noong nagsimula ang Iglesia, pinagbabawal ni Manalo ang mga bisyo gaya ng paninigarilyo, pag-iinom, pati na soft drinks, at ang pagsusuot ng alahas. Kalaunan, sa pagdami ng mga may-kayang mga kaanib at dahil na rin sa hirap ipatupad sa mga bagong miyembro ang mahigpit na pagbabawal na ito, pinalitan rin ang doktrina ukol sa mga bisyo at alahas. Sa kanyang paghiwalay mula sa Iglesia, nagdala rin si Perez ng ilang daang mga miyembro na iniwan rin ang Iglesia.<ref name="zabala"/> Ayon kay Teodoro Santiago, ministro ng INC, nagsimulang hayagan na itakwil ni Manalo ang pagkadiyos ni [[Kristo]] noong 1932, ngunit pinanindigan pa rin ni Manalo na si [[Hesus]] ay Panginoon.<ref name="tuggy"/> [[File:Iglesia ni Cristo chapel, Bago Bantay.jpg|thumb|Ang INC Lokal ng Bago Bantay, na natapos itayo noong Disyembre 4, 1964, ang natatanging kapilya ng Iglesia ni Cristo sa kahabaan ng [[EDSA]].]] Ang mga unang kaanib ng Iglesia, pati na mga ministro, ay sinasabing walang pinag-aralan, hindi nakakapagbasa, at karamihan ay galing sa laylayan ng lipunan.<ref name="modesto"/> Nagpatuloy ang paglaki ng Iglesia maging sa gitna ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Inalok ng mga mananakop na Hapon si Felix Manalo na mamuno sa binabalak nilang Iglesia Evangelica (Evangelical Church) na ipinares sa binuo noon ng mga Amerikano. Nang tanggihan nito ni Manalo, umigting ang suspetsa at pagbabantay nila kay Manalo, hanggang sa mapilitang itong sumunod sa mga nais ng Hapon na bumaba siya sa kanyang tungkulin. Sa isang sirkular na inilabas at nilagdaan ni Manalo mismo noong Hunyo 29, 1942, itinalaga si Prudencio Vasquez, ministro ng Nueva Ecija at kalaunan ay ng Bicol, bilang Tagapamahalang Pangkalahatan. Nagbalik si Manalo sa kanyang tungkulin matapos ang digmaan.<ref name="Suarez">[http://www.mb.com.ph/MTNN2005072640351.html 'Iglesia ni Cristo turns 91 today']{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''Manila Bulletin'' (27 Hulyo 2005)</ref><ref name="manilatimesopedjul04">[http://www.newsflash.org/2004/02/ht/ht004553.htm Manila Times Editorial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003185130/http://www.newsflash.org/2004/02/ht/ht004553.htm |date=2009-10-03 }}(MANILA, 27 Hulyo 2004)</ref><ref name="filexpress121105">Filipino Express, The ''CBCP recognizes INC, El Shaddai'' Filipino Express, The (12-11-2005 MANILA)</ref> Malayo na ang narating ng Iglesia mula ng pagkatatag nito. Nang lumalaki na ang bilang ng kongregasyon, humirang ang pamunuan ng INC ng mga delegado para magpakilala ng paniniwala ng Iglesia ni Cristo sa iba't ibang lupain, kabilang na ang mga nasa labas ng bansa. Noong pumanaw si Felix Y. Manalo, taong 1963, ang kaniyang anak na si [[Eraño Manalo]] naman ang siyang humalili bilang ehekutibong ministro o Tagapamahalang Pangkalahatan at si [[Eduardo V. Manalo]] naman ang "deputy executive minister" o II Tagapamahalang Pangkalahatan.<ref name="MBEditorial">"[http://www.mb.com.ph/issues/2006/07/27/OPED2006072770196.html 'Iglesia ni Cristo 92nd Anniversary]" ''Manila Bulletin Online'' (27 Hulyo 2006)</ref> Umabot na sa limang libo apat na raan (5,400) kongregasyon na kung tawagin ay lokal sa mahigit na 90 na bansa at teritoryo sa buong mundo ang inaabot ng Iglesia ni Cristo.<ref name="lurWho">[http://www.letusreason.org/Iglesia1.htm 'Who Are They' ''Let Us Reason Ministries (2002)'']; cited by the [http://www.adherents.com/Na/Na_322.html Adherents.com religious geography citations database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930200741/http://www.adherents.com/Na/Na_322.html |date=2007-09-30 }}</ref> Kilala rin ang Iglesia ni Cristo sa Hawaii at California, dalawang estadong kilala sa dami ng imigranteng Pilipino. Bagamat hindi naglalabas ang Iglesia ni Cristo ng bilang ng kanilang miyembro, ang ibang mga mananaliksik ay naniniwala na sila ay umabot na sa 3 milyon sa buong mundo. ==Gawaing pangmisyonaryo== [[File:Cover page of Pasugo, July 1966.jpg|thumb|Si Pangulong [[Ferdinand Marcos]] kasama si [[Eraño Manalo]] ng Iglesia ni Cristo (INC) habang nasa presidential visit sa Barrio Maligaya, [[Nueva Ecija]].]] Sa Pilipinas, may programang itinatanghal at sumasahimpapawid sa radyo DZEM-AM-954&nbsp;kHz, DZEC 1062&nbsp;kHz-AM at telebisyon Net 25, dalawang estasyong pag-aari ng INC at maging sa GEM-TV Channel 49-UHF ng Eagle Broadcasting Corporation. Sa Hilagang America, isang programang pantelebisyon ang may pangalang "The Message" na ''produced'' naman ng Iglesia ni Cristo sa San Francisco Bay Area. Sa kasalukuyan ito ay naisasahimpapawid sa Estados Unidos at Canada at sa ilang bahagi ng Europa. Ang tatlumpong minutong programang ito ay tinatampukan ng ibat ibang pagtalakay ukol sa mga aral na sinasampalatayanang aral ng Iglesia Ni Cristo. Mayroon ding magasin para sa kongregasyon sa buong mundo na may pamagat na "God's Message" (kilala rin sa dating tawag na Pasugo). Ang God's Message ay naipiprinta sa Tagalog at Ingles na edisyon. Mayroong mga edisyon na parehong may Tagalog at Ingles. Ang magasin na ito ay binubuo ng mga liham sa editor, balita sa mga lokal sa buong mundo, relihiyosong tula, at mga artikulo hinggil sa pananampalatayang pang Iglesia ni Cristo, direktoryo ng mga lokal sa labas ng Pilipinas, at nagpapalabas din ng mga talapalabas ng mga serbisyong pagsamba. May mga pamphlets din na ibinibigay sa mga miyembro na nagpapakilala sa mga paunahing tagapagsalita tuwing mayroong nakatakdang pagsamba. Mayroon ding gawaing naglalayon nang pagtulong sa mahihirap. Nakapagtatag na sila ng pabahay gaya ng "Tagumpay Village" at nagbibigay ng libreng gamutan at serbisyong dental sa mga proyektong gaya ng "Lingap Sa Mamamayan". Mayroon ring pabahay ang Iglesia ni Cristo para sa mga ministro nito at sa kanilang mga pamilya. Bukod dito, mayroon rin silang mga serbisyong pangkomunidad gaya ng paglilins ng [[lansangan]], pagtatanim (tree planting project) at pag-dodonate ng dugo. == Pag-anib at mga doktrina == [[File:JfCiudadINC9814PhilArenafvf 11.JPG|thumb|Ang logo o tatak ng Iglesia ni Cristo (INC) ay binubuo ng maraming elemento. Ang ''Agnus Dei'' o [[Kordero ng Diyos (pamagat)|Kordero ng Diyos]] ay kumakatawan kay [[Hesus]]. Ang pagkakaiba nito sa simbulong [[Protestante]] ay ang pagpapalit ng INC sa tangang watawat at [[Krusipiksiyon|krus]] ng [[timbang|timbangan]] at [[Aguhon (sa pagguhit)|aguhon]] (''Square and Compasses'') ng Masoneriya. Ang [[kalapati]] naman ay kumakatawan sa [[Espiritu Santo]], habang kapansin-pansin na wala sa logo ng INC ang [[Diyos Ama]]. Samantala, ang [[kalasag]] na may kulay luntian, puti, at pula ay pinaniniwalaang hango sa tricolor na bandera ng [[Italya]], na unang lumabas noong panahon na nasakop ni [[Napoleon I ng Pransiya]] ang Italya (1796).]] Ang Iglesia ni Cristo ay aktibo sa paghikayat ng mga panibagong miyembro, lalo na sa panahon ng mga gawain ng ebanhelikal na pamamahayag. Bago maging opisyal na miyembro at mabautismuhan, ang mga naghahangad na sumapi ay dumaraan sa pagdodoktrina sa loob ng anim na buwan. Ang ilang kasapi ay boluntaryong nakikibahagi sa pagpapalaganap ng aral ng simbahan. Ayon sa INC, ang pag-anib sa kanilang simbahan ang daan tungo sa kaligtasan. Ang pagsapi sa Iglesia ni Cristo ay ibinibigay sa pamamagitan ng bautismo, hindi sa pananampalataya o pagtanggap kay [[Hesus]] o sa Kanyang naging misyon sa mundo. Ang sinuman na gustong mabautismuhan ay dapat munang sumailalim sa mga Bible study on doctrines, kung saan itinuturo ang dalawampu't lima na doktrina, matapos nito ay susubukin sila sa mga pagsamba na inaabot ng anim na buwan o mahigit pa kung hindi tuloy-tuloy. At kung ang aanib ay nagpasya na at tiyak nang sumasampalataya sa mga doktrina ay saka lamang sila tatanggap ng banal na bautismo. Kapag sya ay nakarehistro na sa kanilang lokal, sya ay binibigyan ng tarheta kung saan ay dapat itaob tuwing sasamba. Sa [[Estados Unidos]], meron tatlong karagdagang aral na itinuturo na karamihan ay naglalaman ng impormasyon ukol sa bahay sambahan at ang pagsisimula nito sa Pilipinas. Ang mga aral na ito ay nakasulat sa libro ng doktrina na isinulat ni [[Eraño G. Manalo]] na pinamagatang [[Fundamental Beliefs of the Iglesia ni Cristo]]. Ang libro ay ibinibigay sa mga ministro, ebanhelikal na mangagawa, at mga estudyanteng ministro ng INC. Bawat aral ay madalas na nagtatagal ng kalahati hanggang isang oras. Matapos na marinig ang lahat ng aral, ang mga bagong aanib ay pumapasok sa probisyonaryong period kung saan sila ay obligado na lumahok sa labing limang prayer meeting o panata na ginaganap isang beses sa isang linggo. Dito ay itinuturo sa kanila ang pananalangin at sila ay ginagabayan habang isinasa-ayon nila ang kanilang pamumuhay sa INC. Kadalasang kasama ang Tagapamahalang Pangkalahatan sa panalangin ng mga kaanib ng Iglesia ni Cristo.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5R_2d7ndN_A Inside the Iglesia Ni Cristo: What They Really Believe]</ref> Dahil kailangan ng sapat na pagkakaunawa bago sila mabautismuhan sa INC, ang minimum na antas ng edad para lumahok sa bautismo ay labing dalawang taong gulang o kung sya ay nasa ika-anim na baitang. Para sa mga bagong panganak na sanggol, sila ay "inihahandog" habang ginaganap ang pagsamba. Ang pag-hahandog ng sanggol sa INC ay idinadaan sa pananalangin na pinamumunuan ng isang ministro ng INC. Ang Iglesia ni Cristo ay naniniwala na ang kaligtasan ay nakukuha lamang sa pamamagitan ng muling pagkabuhay at pagiging aktibong kaanib sa INC. Dahil dto, kapag ang isang miyembro ag pumanaw, hindi na siya itinuturing na kaanib, sapagkat wala na siyang pagkakataong makilahok sa bihay espirituwal at mga sakramento ng simbahan. Sa doktrina ng INC, ipinagbabawal ang pag-aalala sa mga yumao, halimbawa ay pagdiriwang ng anibersaryo ng kamatayan, pagdarasal o pag-aalay at iba pa, dahil naniniwala sila na ang mga yumao ay wala ng kamalayan. Ang mga kasapi ng Iglesia ni Cristo ay puwedeng matiwalag kung hindi nila sinusunod ang mga doktrina at alituntunin ng simbahan. Karaniwang unang hakbang ang pagbibigay ng babala o pagpapayo. Ang pagtanggal mula sa pagiging miyembro ay maaaring sanhi ng paglabag sa doktrina at aral ng INC, katulad ng pagkain ng dugo, pagtanggi sa sakramento ng bautismo, o pagsuway sa estruktura ng pamamahala ng simbahan. Maaari rin itong kaugnay sa pakikipag-ugnayan o pakikipagrelasyon sa mga hindi miyembro. Ang patuloy na pagsuway sa mga obligasyon ng kaanib gaya ng hindi pagdalo sa obligadong pagsamba o panata, o pagtanggi sa pamahalaan ng simbahan, tulad ng hindi pagsunod sa Tagapamahalang Pangkalahatan o hindi pagtanggap sa pangunahing paniniwala. Matapos ang babala at pagsubok na itama ang paglabag, ang tuloy-tuloy na paglabag ay maaaring magdulot sa pagkatanggal o ekskomunikasyon. == Central Office == [[File:Iglesia Ni Cristo Lokal ng Cubao.jpg|thumb|Nakumpleto noong 1954, ang Iglesia Ni Cristo (INC) Lokal ng Cubao sa [[Lungsod Quezon]] ang unang malaking kapilya na dinisenyo ng arkitektong Pilipino na si Carlos A. Santos-Viola para sa INC. Dahil na rin sa [[arkitektura]] nito, pinaniniwalaang naging inspirasyon ito ng sumunod pang mga bahay sambahan na itinayo ng Iglesia Ni Cristo sa buong [[Pilipinas]].]] [[File:Iglesia ni Cristo chapel, Makati.jpg|thumb|Ang INC Lokal ng Palanan, na dating kilala bilang INC Lokal ng [[Makati]], ay nabuo bilang isang kongregasyon noong 1955 mula sa mga kaanib na galing sa mga lokal sa [[Pasay]] at [[Maynila]]. Matapos mawasak ng apoy, ang nakatirik na gusaling sambahan sa kasalukuyan ay inayos at muling pinasinayaan noong 2011. Bunsod nito, naging isa ito sa mga unang bahay sambahan sa [[Pilipinas]] na tampok ang modernong disenyo sa arkitektura ng mga kapilya ng INC ngayon.]] Ang pangunahing tanggapan ng Iglesia ni Cristo ay ang Iglesia ni Cristo Central Office; kabilang ito sa isang malaki at nababantayang kompleks na matatagpuan sa [[Abenidang Komonwelt]], New Era, [[Lungsod ng Quezon]], [[Pilipinas]]. Isang editoryal sa isyu ng [[Philippine Panorama Magazine]] noong 25 Enero 2004 ang naglarawan rin sa kompleks ang mga sumusunod: ang anim na palapag na Central Office Building; ang [[Templo|Central Temple]] na may 7,000 na upuan; ang [[Tabernakulo|Tabernacle]]; isang multi-purpose na hall; ang Central Pavilion na meron kapasidad na 70,000 upuan; ang College of Evangelical Ministry; ang New Era General Hospital; at ang [[New Era University]]. Matatagpuan rin dito ang bahay ng pamilya ng Executive Minister na si [[Eduardo V. Manalo]]. == Politikal na Impluwensya sa Pilipinas == Ang impluwensiyang pampolitika ng Iglesia ni Cristo ay unti-unting lumalakas mula kalagitnaan ng ika-20 siglo. Noong dekada 1950 hanggang 1960, napansin ng mga politiko ang pagkakaisa ng mga kaanib sa pagboto, na kalauna’y naging kilalang bloc voting. Sa mga sumunod na dekada, lalo na noong panahon ng pamahalaang [[Ferdinand Marcos|Marcos]], nakilala ang INC bilang isa sa mga grupong may organisadong suporta tuwing halalan. Kilala ang mga kaanib ng Iglesia ni Cristo sa kanilang praktis ng bloc voting sa panahon ng halalan.<ref name="Pasugo1986">[http://128.32.250.15:8080/pepesblog/2005/02/21 an article in ''Pasugo'' (Manila: Iglesia ni Kristo, 1986) cited by "Pepe" 'Iglesia ni Kristo - religion and politics in Philippine society' ''Pepeslog'' (Berkeley: University of California, 21 Pebrero 2001)]{{Dead link|date=Enero 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Hinango noong 3 Hulyo 2005</ref><ref name="LoCPACS">[http://countrystudies.us/philippines/48.htm 'Indigenous Christian Churches' ''Philippines: A Country Study'', (Washington, DC: US Library of Congress, 1993 4th ed.)] ''A representative of the INC Administration states that this site contains gross inaccuracies.''</ref><ref name="Tubeza">[http://www.inq7.net/nat/2004/apr/01/nat_5-1.htm Tubeza, Philip C. 'SC ruling sought on sects' vote', ''Inquirer News Service'', (Manila: 1 Abril 2004)]. Hinango noong 6 Pebrero 2006</ref><ref name="Jurado">[http://www.manilastandardtoday.com/?page=emilJurado_mar7_2007 Jurado, Emil. 'The so-called command votes', ''Manila Standard Today'', (Manila: 7 Marso 2007)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013162736/http://www.manilastandardtoday.com/?page=emilJurado_mar7_2007 |date=13 Oktubre 2007 }}. Hinango noong 13 Agosto 2007</ref> Ayon sa mga pag-aaral ng mga [[Journalism|Mananaliksik]], malaking bahagi ng mga miyembro ng INC tinatayang nasa pagitan ng 68% hanggang 84% ang bumoboto ayon sa rekomendasyon ng pamunuan ng Iglesia ni Cristo. Itinuturing nila itong pagpapahayag ng doktrina ng pagkakaisa, na isang mahalagang bahagi ng kanilang pananampalataya. Dahil dito, madalas na ituring ng mga tagamasid sa politika na may makabuluhang papel ang INC sa mga halalan sa Pilipinas. Itinuturing ng mga tagamasid sa politika na may impluwensiya ang bloc voting ng Iglesia ni Cristo sa resulta ng ilang halalan sa Pilipinas. Ayon sa ilang ulat sa [[Pamamahayag|midya]], ang suporta ng INC ay madalas na hinahangad ng mga kandidato dahil sa inaasahang pagkakaisa ng kanilang mga kaanib na botante. Gayunpaman, may mga pagkakataon din na ang ilang politiko ay tumanggi sa naturang suporta upang mapanatili ang kanilang kalayaan sa paninindigang pampolitika. Iba-iba ang pananaw ng mga mananaliksik at mamamahayag hinggil sa lawak ng aktuwal na impluwensiyang ito, ngunit karaniwang kinikilala ang INC bilang isa sa mga relihiyosong samahan na may organisadong ugnayan sa larangan ng politikal na impluwensya sa Pilipinas. Ito ang nagbigay sa INC ng malaking impluwensiyang pampolitika sa mga naihalal na opisyal. ==Teolohikal na pagsalungat at kritisismo== [[File:Iglesia ni Cristo chapel (Maynila), Washington.jpg|thumb|Ang INC Lokal ng Washington ([[Sampaloc, Maynila]]) ang unang kapilyang [[kongkreto]] na itinayo ng Iglesia ni Cristo. Nakumpleto ito noong 1948. Galing sa INC Lokal ng Tayuman ang karamihan ng mga naunang kasapi ng kongregasyon na ito.]] Ang Iglesia ni Cristo ay humaharap sa mga pagsusuri at teolohikal na pagsalungat mula sa mga apologist, theologian, scholar, at ibang denominasyong Kristiyano. Tulad ng ibang relihiyosong tradisyon, may mga tagamasid at eksperto na nagbibigay ng alterntibong interpretasyon at kritikal na pananaw sa mga turo at doktrina ng INC. Bukod sa usaping teolohikal, tinatalakay din ng ilang tagapag-aral ang impluwensya ng samahan sa lipunan at politika sa Pilipinas at pandaigdig-digan. === Teolohikal na Pagsalungat === Ayon sa pananaw ng [[Santatlo|Trinitarian]] [[Kristiyanismo|Christianity]], itinuturing na salungat sa ilang turo ng Bibliya ang paniniwala ng INC na si [[Hesus|Hesukristo]] ay hindi Diyos kundi isang tao, sugo, at tagapamagitan na ipinadala ng Diyos. Binibigyang-diin ng mga [[Teolohiya|theologian]] at iskolar na maraming talata sa Kasulatan ang kanilang binabasa bilang patunay sa pagka-Diyos ni Kristo.<ref>{{Cite web |date=2025-10-28 |title=Trinity {{!}} Definition, Theology, & History {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Trinity-Christianity |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Sa kabilang panig, itinuturo ng Iglesia ni Cristo na si Hesus ay taong walang kasalanan na isinugo upang itatag ang tunay na Iglesia at gampanan ang kaniyang tungkulin bilang tagapagligtas sa pamamagitan ng sakripisyo sa [[Krusipiksiyon|krus]].<ref>{{Cite web |date=2025-10-22 |title=Crucifixion {{!}} Description, History, Punishment, & Jesus {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/crucifixion-capital-punishment |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> [[File:Shield of Trinity in hexagon English.svg-squared.png|thumb|Ang dayagram ng Trinidad, na binubuo ng [[Diyos Ama]], [[Diyos Anak]] na si [[Hesus]], at Diyos Espiritu Santo na Kalasag ay hindi nilayong maging isang eskematiko na dayagram ng kayarian ng Diyos, kundi nagpapakita ito ng isang serye ng mga pahayag tungkol sa ugnayan sa pagitan ng mga persona ng [[Santatlo|Trinidad]].]] Tungkol sa pagkasugo ni Felix Y. Manalo, may mga theologian, historian, at religious observer na hindi sumasang-ayon sa pananaw ng INC na siya ang “huling sugo ng Diyos.”<ref>{{Cite web |title=Prophethood - (World Religions) - Vocab, Definition, Explanations {{!}} Fiveable |url=https://fiveable.me/key-terms/hs-world-religions/prophethood |access-date=2025-11-06 |website=fiveable.me |language=en}}</ref> Ayon sa kanila, walang sapat na batayan upang ituring siyang propeta o apostol batay sa pamantayan ng Bibliya. Gayunman, tinuturing siya ng mga iskolar bilang isang Pilipinong restorasyonista na nagtayo ng independyenteng kilusang Kristiyano noong [[Ika-20 dantaon|ika-20 siglo]].<ref>{{Citation |title=Christianity in the 20th century |date=2025-09-13 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Christianity_in_the_20th_century&oldid=1311056128 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> Sa panig naman ng Iglesia ni Cristo, itinuturo na si Felix Manalo ay instrumento ng Diyos sa muling pagtatatag ng tunay na Iglesia na nawala matapos ang panahon ng mga apostol, bilang pagtupad sa propesiya hinggil sa pagbabalik ng Iglesia sa "malayong silangan" na ayon sa doktrina ng Iglesia ni Cristo ay tumutukoy sa Pilipinas.<ref>{{Cite web |last=Mandirigma |first=Iglesia Ni Cristo: Ibong |date=2019-04-23 |title=WHY FAR EAST IS CORRECT IN ISAIAH 43:5, MOFFAT TRANSLATION? |url=https://iglesianicristoibongmandirigma.wordpress.com/2019/04/23/why-far-east-is-correct-in-isaiah-435-moffat-translation/ |access-date=2025-11-06 |website=Iglesia ni Cristo: Ibong Mandirigma |language=en}}</ref> Sa kontekstong [[Hudaismo|Hudyo]], ang Malayong Silangan ay hindi lamang heograpikal na hangganan kundi isang larangan ng pakikisalamuha sa kapangyarihang banyaga. Sa [[Persian Empire|Persia]], nakita ng mga Hudyo ang kamay ng Diyos sa pagpapalaya sa kanila mula sa pagkabihag sa [[Babilonya]] sa ilalim ni [[Cyrus|Haring Ciro]]. Naging sagisag ito ng muling pagbangon at pag-asa. Samantala, ang Cyprus ay nagsilbing tulay sa pagitan ng Kanluran at Silangan isang pook ng kalakalan, paglalakbay, at palitan ng kultura. Sa ganitong tanaw, ang Malayong Silangan ay naging bahagi ng mas malawak na kwento ng diaspora, pagbabalik, at patuloy na paghahanap ng identidad ng [[Mga Hudyo|bayang Hudyo]].<ref>{{Cite web |date=2025-10-14 |title=Cyrus the Great {{!}} Biography & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Cyrus-the-Great |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-10-03 |title=Persia In the Bible – Amazing Bible Timeline with World History |url=https://amazingbibletimeline.com/blog/persia-in-the-bible/ |access-date=2025-11-06 |language=en-US}}</ref> [[File:Tissot The Flight of the Prisoners.jpg|thumb|''The Flight of the Prisoners'' (1896) pininta ni [[James Tissot]]; Ipinapakita ang mga Hudyo na pinipilit lisanin ang kanilang bayan sa [[Judea]] nang sakupin ito ng [[Babilonya|Kaharian ng Babylonya]].]] Itinuturo ng Iglesia ni Cristo na ang kaligtasan ay matatamo lamang sa pamamagitan ng pagiging kaanib sa kanilang samahan, sapagkat tanging sa loob ng tunay na Iglesia matatagpuan ang ganap na pagpapatawad at pag-asa ng buhay na walang hanggan.<ref>{{Cite web |title=Exclusivism {{!}} religion {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/exclusivism |access-date=2025-11-06 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Sa kabilang banda, may mga teolohiyang inklusibo na nagsasabing ang awa at hustisya ng Diyos ay hindi limitado sa anumang institusyon o samahan, at sa huli, ang Diyos lamang ang makapaghahatol kung sino ang maliligtas.<ref>{{Cite web |title=Topical Bible: The Inclusivity of Salvation |url=https://biblehub.com/topical/t/the_inclusivity_of_salvation.htm#:~:text=Old%20Testament%20Foundations,God's%20salvation%20to%20all%20peoples. |access-date=2025-11-06 |website=biblehub.com}}</ref> === Kritika sa Iglesia ni Cristo === Ang Iglesia ni Cristo ay isa sa mga matatag na [[Relihiyon|institusyong panrelihiyon]] sa Pilipinas. Sa loob ng mahigit isang siglo, ito ay kinilala sa disiplina, organisasyon, at kakayahang panatilihin ang pagkakaisa ng mga kasapi. Gayunman, ayon sa mga iskolar, tagamasid ng relihiyon, at mga sektor ng midya, hindi rin ito ligtas sa mga kritika na tumutukoy sa mga usapin ng kalayaan, pamumuno, at impluwensiya sa [[Politika ng Pilipinas|politika]]. Base sa mga pag-aaral sa [[sosyolohiya]] at [[Agham pampolitika|political science]], ang istruktura ng INC ay inilalarawan bilang lubhang [[mwod:hierarchism|hierarkikal]] at [https://fiveable.me/key-terms/intro-anthropology/centralized-authority sentralisado]. Ang awtoridad ay nakatuon sa sentralisasyon ng kapangyarihan ng Dinastiyang Manalo, partikular sa antas ng Church Administration. Ayon sa mga analista, nagdudulot ito ng mataas na antas ng disiplina at pagkakaisa, ngunit binabawasan ang espasyo para sa malayang diskurso. Ang ilang dating kasapi at kritiko ay nagsasaad na ang bukas na pagtutol sa mga doktrina o patakaran ay maaaring magbunga ng parusang pagsususpende sa mga aktibidad o pagtiwalag.<ref>{{Cite web |title=Centralized Authority - (Intro to Anthropology) - Vocab, Definition, Explanations {{!}} Fiveable |url=https://fiveable.me/key-terms/intro-anthropology/centralized-authority |access-date=2025-11-06 |website=fiveable.me |language=en}}</ref> <ref>{{Citation |title=Iglesia ni Cristo |date=2025-11-06 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Iglesia_ni_Cristo&oldid=1320652396 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> Inilalarawan ng mga tagapagmasid sa larangan ng [[komunikasyon]] na ang ganitong kalagayan ay nagreresulta sa tinatawag na suppression of [[Kalayaan sa pananalita|freedom of speech]] sa loob ng samahan. Sa ganitong sistema, ang pagsunod sa pamunuan ay madalas na inuuna kaysa sa malayang pagpapahayag ng saloobin o opinyon.<ref>{{Cite web |title=Suppression of dissent: definitions |url=https://documents.uow.edu.au/~bmartin/dissent/intro/definitions.html |access-date=2025-11-06 |website=documents.uow.edu.au}}</ref> Gayunpaman, binabanggit din ng ilang neutral na iskolar na maaaring ituring ng INC ang ganitong kalakaran bilang paraan ng pagpapanatili ng pagkakaisa at disiplina, na sentro ng kanilang [[pananampalataya]]. Ayon sa mga ulat ng midya at komentaryong pampulitika, madalas ding iugnay sa INC ang usapin ng dinastikong pamumuno, sapagkat mula pa noong pagkakatatag nito ay nanatili sa pamilyang Manalo ang pinakamataas na posisyon sa pamunuan ng Iglesia. Para sa mga tagasuri, ito ay nagpapakita ng konsolidasyon ng kapangyarihan at kahalintulad ng pamumunong monarkikal sa istruktura. Subalit, ipinapaliwanag ng mga tagapagtanggol ng sistema na ito ay simbolo ng tuloy-tuloy na pamumuno at pagkakaisa ng doktrina.<ref>{{Cite web |date=2009-12-15 |title=The Iglesia ni Cristo: Dynasty in the Iglesia ni Cristo? |url=https://iglesianicristoreadme.blogspot.com/2009/12/dynasty-in-iglesia-ni-cristo.html |access-date=2025-11-06 |website=The Iglesia ni Cristo}}</ref> Sa larangan naman ng politika, itinuturo ng mga politikal na analista at mamamahayag na ang bloc voting ng INC ay may malaking epekto sa resulta ng halalan. Ang ganitong patakaran ay itinuturing ng Iglesia bilang ekspresyon ng espiritwal na pagkakaisa, subalit inilalarawan ng mga kritiko ito bilang potensyal na instrumento ng impluwensiya o negosasyon sa mga kandidatong pampolitika. Ang ganitong gawain ay patuloy na pinag-aaralan ng mga eksperto bilang halimbawa ng ugnayan ng relihiyon at [[halalan]] sa bansa.<ref>{{Citation |title=Block voting |date=2025-05-08 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Block_voting&oldid=1289403961 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> <ref>{{Citation |title=Election |date=2025-11-05 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Election&oldid=1320556470 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> Base sa ilang panlipunang pag-aaral, may mga tagamasid din na tumutukoy sa pagkakaroon ng cult of personality sa loob ng INC, dahil sa matinding pagtuon sa karisma at awtoridad ng mga pinuno, lalo na sa tagapamahalang pangkalahatan ng Iglesia. Gayunpaman, ipinapaliwanag ng ilang eksperto sa relihiyon na ang ganitong katangian ay hindi natatangi sa INC, kundi karaniwan sa mga denominasyon, relihiyosong kilusan na binibigyang-diin ang sakral na [[Awtoritarismo|awtoridad]] ng pamunuan.<ref>{{Citation |title=Cult of personality |date=2025-10-27 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cult_of_personality&oldid=1319015436 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-11-06}}</ref> <ref>{{Cite web |title=1987 Constitution {{!}} Senate Electoral Tribunal |url=https://www.set.gov.ph/resources/philippine-constitutions/1987-constitution/ |access-date=2025-11-06 |language=en-US }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sa huli, inilalarawan ng mga akademiko at komentarista ang mga kritikang ito bilang bahagi ng mas malawak na diskurso hinggil sa balanse ng awtoridad at [[kalayaan]] sa loob ng mga institusyong panlipunan. Ang INC, sa pananaw nila, ay hindi lamang isang simbahan kundi isang modelo ng organisasyong [[Pilipinong|Pilipino]] mahigpit, kolektibo, at nakaugat sa ideya ng pagkakaisa bilang kabalikat ng pananampalataya. ==Mga tala== {{notelist}} == Mga sanggunian == {{reflist|refs= <ref name="nhi">{{cite web | url = http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | title = 122nd Birth Anniversary of Ka Felix Y. Manalo | author = Quennie Ann J. Palafox | publisher = National Historical Commission of the Philippines | pages = 1–2 | access-date = 2011-06-07 | url-status=dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20131204003308/http://nhcp.gov.ph/122nd-birth-anniversary-of-ka-felix-manalo/ | archive-date = Disyembre 4, 2013 }}</ref> <ref name="incmedia-organization">{{cite web|url=http://incmedia.org/inc/history.html|title=Iglesia ni Cristo - Church of Christ - Official Website|work=Organization|publisher=Iglesia ni Cristo|page=Independent|access-date=25 Marso 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120821051154/http://www.incmedia.org/inc/history.html|archive-date=Agosto 21, 2012|df=mdy-all}}</ref> }} == Mga kawing na panlabas == === Kampi === * [http://www.uniquebiblestudy.com/ Unique bible study] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006004003/http://www.uniquebiblestudy.com/ |date=2007-10-06 }} Isang bible study na naglalaman ng tipikal na doktrina ng INC at may tanong at sagot na pagkaka-ayos tulad nang ginagamit ng kanilang mga ministro. Walang malinaw na tukoy sa Iglesia ni Cristo sa website na ito. * [https://web.archive.org/web/20070523024458/http://www.geocities.com/truthfinder_inc/ Truthfinder's INC Page] Site ng isang miyembro ng INC: INC profile, mga panimulang turo, kasaysayan, atbp. * [http://www.taestensen.com/robert/fft_doc/2f_main.htm Food for the Soul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311082058/http://www.taestensen.com/robert/fft_doc/2f_main.htm |date=2007-03-11 }} Mga tula at panibagong limbag ng artikulo ng God's Message * [http://www.readmeinc.blogspot.com/ The Iglesia Ni Cristo] "Read me's Page", blog ng isang miyembro ng INC: tungkol sa INC atbp. === Laban === * [[iarchive:ThePowerAndTheGloryTheCultOfManalo/|The Power and the Glory: The Cult Of Manalo]] * [http://www.examineiglesianicristo.com Examine Iglesia Ni Cristo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080807161900/http://www.examineiglesianicristo.com/ |date=2008-08-07 }} - Ebandyelikong kritika ng INC base sa mga nakasulat sa Pasugo * [http://www.letusreason.org/igleidir.htm LetUsReason.org: Iglesia Ni Cristo] - Mga artikulo tungkol sa INC at kanilang mga paniniwala * [http://www.apts.edu/jam/01-1/a-harper.pdf The Iglesia ni Cristo and evangelical Christianity] - artikulong isinulat ni Anne C. Harper. Ayon sa kanyang panlalarawan:''"The purpose of this paper is to explore the INC's view of Evangelicals and to consider whether <nowiki>[evangelicals] need to reassess [their]</nowiki> apologetic and evangelistic approach to this group".'' (Kailangan ng [[Portable Document Format|PDF]] reader, [http://web.archive.org/web/20040715165549/http://www.apts.edu/jam/01-1/a-harper.pdf HTML na salin hatid Google]) * [http://iglesiaexposed.i8.com/ Iglesia ni Cristo in a nutshell - Doctrines exposed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013214510/http://iglesiaexposed.i8.com/ |date=2007-10-13 }} - Mga post ni Cultic Research, ginawa noong 2002/2003 sa isang forum na walang moderator tungkol sa mga aspeto ng INC * [http://incworld.faithweb.com/ INCWorld at FaithWeb.com] - Isang hindi opisyal na website na naglalaman ng mga artikulong bumabatikos sa INC, huwag ikalito sa [[Intranet]] site na [http://www.incworld.org/ INCWorld.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007113342/http://www.incworld.org/ |date=2007-10-07 }}. * http://www.truthcaster.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006131558/http://www.truthcaster.com/ |date=2007-10-06 }} - Isang 24/7 na broadband channel na mayroong live webcast kung saan ibinubunyag ang mga hindi maka-bibliyang doktrina ng Iglesia ni Cristo === Ibang kawing na may kaugnayan === * [http://www.gem-tv.net/index.html GEM-tv ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070818041959/http://www.gem-tv.net/index.html |date=2007-08-18 }} Global Exansion Media Television - Nagpapasahimpapawid ng mga relihiyosong programa maliban sa balita at panlibang. Channel 2068 sa Direct TV. * [http://www.net-25.com/howtolisten.html DZEC live audio webcast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929044526/http://www.net-25.com/howtolisten.html |date=2007-09-29 }} - mga tagalog na relihiyosong programa na isinasahimpapawid tuwing karaniwang araw, 8:00 p.m. hanggang 12:00&nbsp;ng hatinggabi sa lokal na oras ng Pilipinas. [[Kategorya:Mga bagong kilusang relihiyosong Kristiyano]] 5v93u7vigyiydziq6m8wleu6pj36fun 0 7939 2215185 2214786 2026-07-08T07:17:33Z Johndeo333 163610 Inayos ang baybay 2215185 wikitext text/x-wiki :''Para sa bansa sa Timog Amerika, tingnan ang [[Ekwador (bansa)]].'' [[File:Equator and Prime Meridian.svg|thumb|300px|Mga bansang nadadaanan ng Ekwador (pula) o ng [[Punong Meridyano]] (bughaw)]] Ang '''ekwador''' (Kastila: ''ecuador terrestre'', Portuges: ''equador'', Ingles: ''equator'', bigkas: /ek-wey-tor/) ay isang kathang-isip na [[bilog|linya]] na gumuguhit sa palibot ng isang [[planeta]] sa layong kalahati sa pagitan ng mga [[dulo ng mundo|polo ng mundo]] (''pole'' sa Ingles). Hinahati ng ekwador ang planeta sa [[Hilagang Hemispero]] at [[Katimugang Hemispero]]. Ang [[latitud]] ng ekwador ay, sa kahulugan, 0°. Nasa 40,075 [[kilometro|km]], o 24,901 [[milya]] ang haba ng ekwador ng [[daigdig]]. ==Mga bansa ekwador climate== *Singapore *Indonesia *Malaysia *Papua new Guinea *Mindanao Philippines *Visayas Philippines ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{commons category|Equator}} [[Kategorya:Mga guhit ng latitud|0]] [[Kategorya:Heodesiya]] [[Kategorya:Mga tropiko]] {{stub|Heograpiya}} 8q60qci54jf9u44txd9s1gckpv6lxnv 2215189 2215185 2026-07-08T08:09:36Z GinawaSaHapon 102500 Kinansela ang pagbabagong 2215185 ni [[Special:Contributions/Johndeo333|Johndeo333]] ([[User talk:Johndeo333|Usapan]]) rv 2215189 wikitext text/x-wiki :''Para sa bansa sa Timog Amerika, tingnan ang [[Ekwador (bansa)]].'' [[File:Equator and Prime Meridian.svg|thumb|300px|Mga bansang nadadaanan ng Ekwador (pula) o ng [[Punong Meridyano]] (bughaw)]] Ang '''ekwador''' (Kastila: ''ecuador terrestre'', Portuges: ''equador'', Ingles: ''equator'', bigkas: /ek-wey-tor/) ay isang kathang-isip na [[bilog|linya]] na gumuguhit sa palibot ng isang [[planeta]] sa layong kalahati sa pagitan ng mga [[dulo ng mundo|polo ng mundo]] (''pole'' sa Ingles). Hinahati ng ekwador ang planeta sa [[Hilagang Hemispero]] at [[Katimugang Hemispero]]. Ang [[latitud]] ng ekwador ay, sa kahulugan, 0°. Nasa 40,075 [[kilometro|km]], o 24,901 [[milya]] ang haba ng ekwador ng [[daigdig]]. ==Mga bansa at teritoryo ng ekwador== {{kml}} Ang ekwador ay sumasaklaw sa lupain ng 11 [[bansa]]. Simula sa [[Punong meridyano]] n at papuntang silangan, ang Equator ay dumadaan sa: {| class="wikitable plainrowheaders" ! scope="col" | Longitude / latitude ! scope="col" | Bansa, teritoryo o dagat ! scope="col" | Mga Tala |- | style="background:#b0e0e6;" | {{Coord|0|N|0|E|type:landmark|name=Prime Meridian}} ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | [[Karagatang Atlantiko]] | style="background:#b0e0e6;" | [[Gulf of Guinea]] |- | {{Coord|0|0|N|6|31|E|type:country|name=São Tomé and Príncipe}} ! scope="row" | {{STP}} | [[Ilhéu das Rolas]] |- | {{Coord|0|0|N|9|21|E|type:country|name=Gabon}} ! scope="row" | {{GAB}} | pumasa {{convert|8.9|km|abbr=on}} timog ng Ayem,{{convert|10.6|km|abbr=on}} sa hilaga ng [[Mayene]], [[Booue]] |- | {{Coord|0|0|N|13|56|E|type:country|name=Republic of the Congo}} ! scope="row" | {{COG}} | Passing through the town of [[Makoua]]. |- | {{Coord|0|0|N|17|46|E|type:country|name=Democratic Republic of the Congo}} ! scope="row" | {{COD}} | Passing {{convert|9|km|abbr=on}} south of central [[Butembo]] |- | {{Coord|0|0|N|29|43|E|type:country|name=Uganda}} ! scope="row" | {{UGA}} | Passing {{convert|32|km|abbr=on}} south of central [[Kampala]] |- | style="background:#b0e0e6;" | {{Coord|0|0|N|32|22|E|type:waterbody|name=Lawa ng Victoria}} ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | [[Lawa ng Victoria]] | style="background:#b0e0e6;" | Passing through some islands of {{UGA}} |- | {{Coord|0|0|N|34|0|E|type:country|name=Kenya}} ! scope="row" | {{KEN}} | Passing {{convert|6|km|abbr=on}} north of central [[Kisumu]] |- | {{Coord|0|0|N|41|0|E|type:country|name=Somalia}} ! scope="row" | {{SOM}} | |-valign="top" | style="background:#b0e0e6;" | {{Coord|0|0|N|42|53|E|type:waterbody|name=Indian Ocean}} ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | [[Karagatang Indiyano]] | style="background:#b0e0e6;" | Dumadaan sa pagitan ng [[Huvadhu Atoll]] at [[Fuvahmulah]] ng {{MDV}} |- | {{Coord|0|0|N|98|12|E|type:country|name=Indonesia}} ! scope="row" | {{IDN}} | The [[Batu Islands]], [[Sumatra]] at [[Lingga Islands]] |- | style="background:#b0e0e6;" | {{Coord|0|0|N|104|34|E|type:waterbody|name=Karimata Strait}} ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | [[Karimata Strait]] | style="background:#b0e0e6;" | |- | {{Coord|0|0|N|109|9|E|type:country|name=Indonesia}} ! scope="row" | {{IDN}} | [[Borneo]] |- | style="background:#b0e0e6;" | {{Coord|0|0|N|117|30|E|type:waterbody|name=Makassar Strait}} ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | [[Makassar Strait]] | style="background:#b0e0e6;" | |- | {{Coord|0|0|N|119|40|E|type:country|name=Indonesia}} ! scope="row" | {{IDN}} | [[Sulawesi|Sulawesi (Celebes)]] |- | style="background:#b0e0e6;" | {{Coord|0|0|N|120|5|E|type:waterbody|name=Gulf of Tomini}} ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | [[Gulf of Tomini]] | style="background:#b0e0e6;" | |- | style="background:#b0e0e6;" | {{Coord|0|0|N|124|0|E|type:waterbody|name=Molucca Sea}} ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | [[Molucca Sea]] | style="background:#b0e0e6;" | |- | {{Coord|0|0|N|127|24|E|type:country|name=Indonesia}} ! scope="row" | {{IDN}} | Kayoa and [[Halmahera]] islands |- | style="background:#b0e0e6;" | {{Coord|0|0|N|127|53|E|type:waterbody|name=Halmahera Sea}} ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | [[Halmahera Sea]] | style="background:#b0e0e6;" | |- | {{Coord|0|0|N|129|20|E|type:country|name=Indonesia}} ! scope="row" | {{IDN}} | [[Gebe]] and Kawe islands |- | style="background:#b0e0e6;" | {{Coord|0|0|N|129|21|E|type:waterbody|name=Karagatang Pasipiko}} ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | [[Karagatang Pasipiko]] | style="background:#b0e0e6;" | Dumadaan sa pagitan ng mga atoll ng [[Aranuka]] and [[Nonouti]], {{KIR}} (at {{Coord|0|0|N|173|40|E}}) |- | {{Coord|0|0|N|80|6|W|type:country|name=Ecuador}} ! scope="row" | {{ECU}} | Dumadaan sa {{convert|24|km|abbr=on}} hilaga ng gitnang [[Quito]], malapit sa [[Ciudad Mitad del Mundo|Mitad del Mundo]], at nasa lugar ng [[Catequilla]], isang ruin na pre-Columbian<br/>Karagdagan, [[Isabela Island (Ecuador)|Isabela Island]] in the [[Galápagos Islands]] |- | {{Coord|0|0|N|75|32|W|type:country|name=Colombia}} ! scope="row" | {{COL}} | Dumadaan sa {{convert|4.3|km|abbr=on}} hilaga sa hangganan ng [[Peru]] |-valign="top" | {{Coord|0|0|N|70|3|W|type:country|name=Brazil}} ! scope="row" | {{BRA}} | [[Amazonas (Brazilian state)|Amazonas]]<br/> [[Roraima]]<br/> [[Pará]]<br/> [[Amapá]] (passing slightly south of the city center of the state capital [[Macapá]]) |- | style="background:#b0e0e6;" | {{Coord|0|0|N|49|21|W|type:waterbody|name=Karagatang Atlantiko}} ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | [[Karagatang Atlantiko]] | style="background:#b0e0e6;" | At the [[:sv:Canal Perigoso|Perigoso Canal]] on the mouth of the [[Amazon River]] |- |} ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{commons category|Equator}} [[Kategorya:Mga guhit ng latitud|0]] [[Kategorya:Heodesiya]] [[Kategorya:Mga tropiko]] {{stub|Heograpiya}} 2o8kbg1ft5ddjri91q0lemtcvfem0xl 0 9186 2215114 2205573 2026-07-07T22:44:51Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215114 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine province 2| infoboxtitle = Lalawigan ng Antique | sealfile = Ph_seal_antique.png | region = [[Kanlurang Visayas]] (Rehiyon VI) | capital = [[San Jose de Buenavista, Antique|San Jose de Buenavista]] | founded = | pop2000 = 471088 | pop2000rank = ika-26 pinakamaliit | popden2000 = 187 | popden2000rank= ika-46 pinakamataas | areakm2 = 2522.0 | arearank = ika-25 pinakamaliit | hucities = 0 | componentcities=0 | municipalities= 18 | barangays = 590 | districts = 1 | languages = [[Wikang Kinaray-a|Kinaray-a]], [[Wikang Caluyanon|Caluyanon]] | governor = Rhodora Cadiao | locatormapfile= Ph_locator_map_antique.png | }} Ang '''Antique''' ay isang [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa [[Mga rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]] ng [[Kanlurang Visayas]]. [[San Jose de Buenavista, Antique|San Jose de Buenavista]] ang kabisera nito. Matatagpuan ang lalawigan sa kanlurang bahagi ng pulo ng [[Panay]]. Umaabot sa mga lalawigan ng [[Aklan]], [[Capiz]], at [[Iloilo]] ang hangganan nito sa silangan. Nakaharap ang Antique sa [[Dagat Sulu]] sa kanluran. Ang Antique ay isa sa tatlong dating mga ''sakup'' (mga distrito) ng Panay bago dumating sa isla ang mga mananakop na [[Espanya|Kastila]]. Ang Antique ay kilala noon sa katawagang ''Hantik'', na ipinangalan sa malalaki at maiitim na mga [[langgam]] na matatagpuan sa isla, na ang tawag ay ''hantik-hantik.'' (Tingnan ang Seksiyon ng Kasaysayan sa ibaba.) ==Kasaysayan== Pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na ang mga unang tao na nanirahan sa pulo ng Panay ay mga pangkat ng [[Negrito]] o Atis. Ayon sa mga pinasapasang alamat gaya ng "[[Alamat ng Maragtas]]", na binanggit na noong 1212, sampung Datung Malay ang tumakas sa pag-uusig mula sa Imperyong [[Sri-Vishaya]] sa [[Borneo]] at [[Sumatra]]. Ang sampung datu, na pinamumunuan ni Datu Puti, ay naglakbay pahilaga kasama ang kanilang mga pamilya at pamayanan, at dumaong sa pulo ng Panay pagkatapos umalis ng Borneo.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://ilongo.weebly.com/iloilo-history-part-1.html |access-date=2013-08-05 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304201139/http://ilongo.weebly.com/iloilo-history-part-1.html |url-status=dead }}</ref> == Mga Tao at kultura == [[Karay-a]] ang tawag sa mga katutubo (''tomanduk'') ng Antique, bagaman kilala ang rin ang mga taga rito bilang Antiqueno. Ang salitang [[Kinaray-a]] ay hango sa salitang katutubong ''raya'' o ''iraya'' na ang ibig sabihin ay bundok. Ang wikang panlalawigan nito ay ginagamit ding wika sa kanlurang kalahati ng Iloilo, bulubunduking bahagi ng Capiz, ilang bayan sa Aklan at [[Guimaras]], Isla ng Ilin sa [[Occidental Mindoro]] at maging sa ilang bahagi ng Timog Mindanao kung saan nagpunta at permanenteng nanirahan ang maraming Karay-a. Ayon sa mga kasalukuyang pananaliksik sa [[aghamtao]], nagmula sa rehiyon ng [[Timog Tsina]] ang mga ninuno ng mga Karay-a at mga kayumangging taga-Panay. == Ekonomiya == Pangingisda at pagsasaka ang pangunahing kabuhayan ng Antique. [[Palay]] ang pangunahing produktong agrikultural ng lalawigan. Nagmumula ito sa mga malalaking bayang may sapat na [[patubig]] at matabang lupa kagaya ng [[Sibalom]], [[Hamtic]], [[Tibiao]], [[Bugasong]] at [[Culasi]]. Sumusunod dito ang [[niyog]] na sagana din sa buong lalawigan. Kung kaya marami din ang ibang produkto kagaya ng ''[[tuba]]'' o alak ng niyog, suka mula sa niyog at [[kopra]]. Kilala naman ang muskubadong asukal na mula sa bayan ng [[Patnongon]]. Samantala, pangingisda naman ang pangunahing kabuhayan sa halos lahat ng bayang humaharap sa saganang Dagat Sulu maliban sa Valderama at San Remigio na pawang [[landlocked]]. Pagpapastol at paghahayupan naman ang kabuhayan sa dalawang bayang ito kung saan maraming damuhan sa mga mababato nitong bulubundukin. Sinusubukan ding palaguin ang lokal na ekonomiya sa pamamagitan ng turismo lalung lao na sa mga bayan ng Tibiao, Pandan, Sibalom, Caluya at Anini-y. == Heograpiya == Ang Antique ay isang makitid na lalawigang hugis [[kabayong-dagat]]. Sakop nito ang buong babayin ng kanlurang Panay, gayundin ang iilang mga pulo sa pagitan ng Panay at [[Mindoro]] na siyang bumubuo sa bayan ng [[Caluya]] at iilang mga pulo ng Culasi at [[Anini-y]]. Kilala ang Antique bilang 'ang lugar kung saan nagkikita ang bundok at dagat' dahil sa kakaibang heograpiya nito. Ang kanluran ng lalawigan ay ang baybaying humaharap sa Dagat Sulu, habang ang silangan nito ay binubuo ng mga burol, talampas at bulubundukin. Ang mga bulubundukin sa silangan ng lalawigan ang siyang humihiwalay sa Antique sa Aklan, Capiz at Iloilo na naghahati-hati sa [[Kapatagan ng Panay]]. Ang pinakamataas na bahagi ng lalawigan ay ang [[Nangtud]] sa bayan ng [[Barbaza]] na 2049m ang taas. Karamihan sa lupa ng Antique ay mabato at mabuhangin kung kaya hindi ito gaanong sagana. === Politika === Ang Antique nahahati sa 18 mga [[Mga munisipalidad ng Pilipinas|bayan]]. ==== Mga Bayan ==== <table border="0"><tr> <td valign="top"> * [[Anini-y, Antique|Anini-y]] * [[Barbaza, Antique|Barbaza]] * [[Belison, Antique|Belison]] * [[Bugasong, Antique|Bugasong]] * [[Caluya, Antique|Caluya]] * [[Culasi, Antique|Culasi]] * [[Hamtic, Antique|Hamtic]] * [[Laua-an, Antique|Laua-an]] * [[Libertad, Antique|Libertad]] </td><td valign="top"> * [[Pandan, Antique|Pandan]] * [[Patnongon, Antique|Patnongon]] * [[San Jose de Buenavista, Antique|San Jose de Buenavista]] * [[San Remigio, Antique|San Remigio]] * [[Sebaste, Antique|Sebaste]] * [[Sibalom, Antique|Sibalom]] * [[Tibiao, Antique|Tibiao]] * [[Tobias Fornier, Antique|Tobias Fornier]] (Dao) * [[Valderrama, Antique|Valderrama]] </td></tr></table> === Pisikal === == Kasaysayan == Sinasabing ang simula ng lahing Karay-a ay ang [[Maragtas]]. Kung saan sa pamumuno ni [[Datu Puti]], naglayag ang sampung datu na galing ''Bornay'' (Borneo). Sa sampung datu si [[Datu Sumakwel]] ang siyang nanirahan at nagtayo ng pamayanan sa lupaing ngayong sakop ng Antique. ==Mga Kilalang Tao== *[[Loren Legarda]] - senador, mamamahayag, at UN Global Champion for Resilience *[[Jerry Navarro Elizalde]] - [[Pambansang Artista ng Pilipinas]] para sa Sining Biswal - Pagpipinta *[[Evelio Javier]] - Pilipinong abogado, lingkod-bayan, pulitiko, at isang pinuno ng oposisyon noong panahon ng rehimen ni Pangulong Ferdinand Marcos. Ang kanyang pagpaslang noong Pebrero 11, 1986, na umano'y ginawa ng mga kaalyado ni Marcos, ay isa sa mga nag-udyok sa [[Rebolusyong People Power]] nang huling bahagi ng buwang iyon. * [[John Iremil Teodoro]] - Pilipinong manunulat, propesor sa unibersidad at freelance na mamamahayag. Isa rin siyang maraming parangal na makata at manunulat ng dula, isa sa mga nangungunang pioneer ng bansa sa panitikang bakla at ang may-akda na may pinakamaraming nailathalang akda sa Kinaray-a hanggang sa kasalukuyan. *[[Alex C. Delos Santos]] - isang manunulat na Karay-a at artista sa teatro na nakabase sa San Jose, Antique, Pilipinas. Natapos niya ang kanyang Master of Education na may parangal na akademikong kahusayan mula sa [[Unibersidad ng Pilipinas]] sa Visayas. Ang kanyang mga interes sa pananaliksik at pagsusulat ay nasa kultura at sining at panitikang pang-gay. *[[Richard Yee]] - Pilipinong propesyonal na manlalaro ng basketball na huling naglaro para sa [[Barako Bull Energy Boosters]] sa [[Philippine Basketball Association]]. *[[Alberto A. Villavert]] - Pilipinong politiko na namuno sa Lalawigan ng Antique sa Pilipinas sa pagitan ng 1937 at 1946 bilang isang hinirang at halal na Gobernador. Siya ay unang nahalal bilang presidente municipal (alkalde ng bayan) ng kabisera ng Antique na San Jose noong 1928 at siya ang pinakabatang presidente municipal noong kanyang panahon sa edad na 24 at pagkatapos ay naging gobernador ng lalawigan noong 1937. Si Villavert ay naging Kinatawan ng Antique ng Pambansang Asamblea mula 1943 hanggang 1944. Noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig, naglingkod siya sa [[USAFFE]] at kasunod nito ay muling itinalaga bilang Gobernador ng Lalawigan mula 1946 hanggang 1947 at pagkatapos ay nahalal at naglingkod sa parehong posisyon mula 1948 – 1951. *[[Megan Young]] - Pilipino-Amerikanong aktres, modelo, TV host at beauty queen. Nanalo siya ng titulong [[Miss World]] Philippines at kalaunan ay kinoronahan bilang Miss World 2013 sa [[Bali, Indonesia]]. Siya ay anak ni Victoria Talde na nagmula sa Pandan, Antique. *[[Lauren Anne Young]] - Pilipino-Amerikanong aktres at modelo. Siya ang nakababatang kapatid ng aktres at Miss World 2013 na si Megan Young. *[[Genevieve L. Asenjo]] - Pilipinong makata, nobelista, tagasalin at iskolar ng panitikan sa Kinaray-a, Hiligaynon at Filipino. Si Asenjo ay isang associate professor sa [[De La Salle University]] sa Maynila. Noong 2010, itinatag niya ang Balay Sugidanun (Ang Bahay ng Pagkukuwento).<ref>{{cite web | url=https://kalatasliteraryezine.wordpress.com/2014/01/10/interview-genevieve-l-asenjo/ | title=Panayam: Genevieve L. Asenjo | petsa=9 Enero 2014 }}</ref> *[[Lisa Macuja-Elizalde]] - Ballerina *[[Calixto Zaldivar]] – dating kinatawan, Nag-iisang Distrito ng Antique (1934–1935), dating gobernador ng Antique (1951–1955) at dating Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema (1964–1974). Dating pangulo ng Pambansang Organisasyon ng mga Layko ng Iglesia Filipina. Pinarangalan sa [[Bantayog ng mga Bayani]] bilang kabilang sa mga bayani at martir na lumaban sa [[Batas Militar sa ilalim ni Ferdinand Marcos|awtoritaryong diktadura ni Ferdinand Marcos]].<ref name="BantayogProfileZaldivarC">{{Cite web |url=http://www.bantayog.org/zaldivar-calixto-ES/ |title=Calixto-ES/MARTYRSHERO |date=2016-04-11 |website=Bantayog ng mga Bayani |language=en-US |access-date=2019-10-29 }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *[[Nelia Sancho]] (1951–2022) - Filipina Beauty Queen and Fashion Model born in Botbot, Pandan, Antique was Binibining Pilipinas 1969 1st-Runner Up to Gloria Diaz, and Queen of the Pacific 1971 nagwagi.<ref>{{Cite web |last=AJ |title=Nelia Sancho: Ang reyna ng kagandahan ay naging mga aktibista para sa Comfort Women – Asian Journal USA |date=17 Nobyembre 2021 |url=https://asianjournalusa.com/nelia-sancho-the-beauty-queen-turned-activist-bats-for-comfort-women/ |access-date=2022-08-31 |language=en-US |archive-date=2022-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220903173439/https://asianjournalusa.com/nelia-sancho-the-beauty-queen-turned-activist-bats-for-comfort-women/ |url-status=dead }}</ref> *[[Alfredo Lim|Alfredo Siojo Lim]], dating senador at dating alkalde ng Lungsod ng Maynila. Siya ang Anak ni Quintin Lim Sr. == Mga kawing panlabas == * [http://www.antique.gov.ph Official Website of the Provincial Government of Antique] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110101162502/http://www.antique.gov.ph/ |date=2011-01-01 }} (sa wikang Ingles) * [http://www.pandan.gov.ph Pandan.gov.ph - Official Website of the Municipality of Pandan, Antique, Philippines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130102084045/http://www.pandan.gov.ph/ |date=2013-01-02 }} (sa wikang Ingles) * [http://www.pandan.ph PANDAN.PH - Pandan Antique Philippines] (sa wikang Ingles) == Mga sanggunian == {{reflist|2}} * Vanzi, Sol Jose. “The Many Facets of Antique.” ''Philippine Headline News Online.'' [http://www.newsflash.org/2003/05/ht/ht003434.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060108133819/http://www.newsflash.org/2003/05/ht/ht003434.htm |date=2006-01-08 }} * ''Website of the Provincial Government of Antique'' (old) [https://web.archive.org/web/20090725105923/http://www.geocities.com/antiquegov] * ''The Antique Circle USA.'' [https://web.archive.org/web/20020203000603/http://members.tripod.com/ACUSA_1/home_eng/antique_circle_u2.htm] {{Antique}} {{Kanlurang Kabisayaan}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] ms6fglyktwjd8yh6iauwrmkyyop9bty 0 17188 2215245 2214807 2026-07-08T10:49:40Z ~2026-38765-96 163817 /* Himagsikang Pilipino */ 2215245 wikitext text/x-wiki {{original research|date=Hulyo 2008}} {{Infobox Military Conflict |conflict=Himagsikang Pilipino |image= {{multiple image |total_width=290 |perrow=2 |align=center |background color=none |image1=UltimosFilipinas.jpg |width1=3789|height1=2705 |image3=Insurgent_soldiers_in_the_Philippines_1899.jpg |width3=633|height3=465 |image4=Malolos congress.jpg |width4=600|height4=386 |image5=Pact_of_Biak-na-Bato_Filipino_negotiators.JPG |width5=1740|height5=1017 |image6=Battle of Zapote Bridge 1897.jpg |width6=2560|height6=1439}} '''Paikot mula sa itaas na kaliwa:''' Mga natitirang tropang Kastila sa [[Lungsod ng Barcelona|Barcelona]] pagkatapos ng [[Pagkubkob ng Baler]], Mga Pilipinong kawal na nakatindig na tuwid, Mga Pilipinong negosyante para sa [[Kasunduan sa Biak-na-Bato|Kasunduan ng Biyak-na-Bato]], Larawan ng [[Labanan sa Zapote]], at ang [[Kongreso ng Malolos]] |date=Agosto 29, 1896 - Agosto 13, 1898<br>1 taon, at 11 buwan |place=[[Pilipinas]], [[Timog-silangang Asya]], [[Karagatang Pasipiko]] |result=Pilipinong tagumpay *Napabagsak ang pamahalaang kolonyal ng Espanya at napaalis ang natitirang tropang Kastila, na naging hudyat ng [[Digmaang Kastila-Amerikano]]<br> *[[Pagpapahayag ng Kalayaan ng Pilipinas|Ipinahayag ang kalayaan ng Pilipinas]] noong Hunyo 12, 1898<br> *Pagkakatatag sa [[Unang Republika ng Pilipinas]] noong Enero 23, 1899 |combatant1 = '''1896–1897'''<br>{{Flagicon image|Philippine revolution flag kkk1.svg}} [[Katipunan]] * {{Flagicon image|Philippine revolution flag pugadlawin.svg}} [[Republika ng Katagalugan#Bonifacio|Haring Bayang Katagalugan]] * {{Flagicon image|Flag of the Tagalog people.svg}} [[Republika ng Biak-na-Bato]]<hr>'''1898'''<br>{{flagicon image|Philippines Aguinaldo flag (obverse).svg}} [[Unang Republika ng Pilipinas|Republikang Pilipino]] |combatant2 = '''1896–1897'''<br>{{flagdeco|Spain|1785}} [[Imperyong Kastila|Imperyo ng Espanya]]<br /> * {{flagdeco|Spain|1785}} [[Silangang Indiyas ng Espanya]] |commander1 = {{Flagicon image|Philippine revolution flag kkk1.svg}}{{Flagicon image|Philippine revolution flag pugadlawin.svg}} '''[[Andres Bonifacio]]'''<br />{{Flagicon image|Philippine revolution flag kkk1.svg}}{{flagicon image|Philippines Aguinaldo flag (obverse).svg}} '''[[Emilio Aguinaldo]]'''<br /> ---- {{Flagicon image|Philippine revolution flag kkk1.svg}}{{Flagicon image|Philippine revolution flag pugadlawin.svg}} [[Emilio Jacinto]]<br /> {{Flagicon image|Philippine revolution flag kkk1.svg}}{{Flagicon image|Philippine revolution flag pugadlawin.svg}} [[Gregoria de Jesus]]<br /> {{Flagicon image|Philippine revolution flag kkk1.svg}}{{flagicon image|Philippines Aguinaldo flag (obverse).svg}} [[Baldomero Aguinaldo]]<br /> {{Flagicon image|Philippine revolution flag kkk1.svg}}{{flagicon image|Philippines Aguinaldo flag (obverse).svg}} [[Miguel Malvar]]<br /> {{Flagicon image|Philippine revolution flag kkk1.svg}}{{flagicon image|Philippines Aguinaldo flag (obverse).svg}} [[Gregorio del Pilar]] |commander2 = {{flagdeco|Spain|1785}} '''[[Maria Cristina ng Austria|Maria Cristina]]'''<br />{{flagdeco|Spain|1785}} '''[[Alfonso XIII]]'''<br /> ---- {{flagdeco|Spain|1785}} [[Ramón Blanco y Erenas|Ramón Blanco]]<br />{{flagdeco|Spain|1785}} [[Camilo Polavieja]]<br /> {{flagdeco|Spain|1785}} [[Fernando Primo de Rivera]]<br /> {{flagdeco|Spain|1785}} [[Basilio Augustín]]<br />{{flagdeco|Spain|1785}} [[:en:Fermin Jaudenes|Fermin Jaudenes]]<br /> {{flagdeco|Spain|1785}} [[Diego de los Ríos]] |strength1='''1896:'''<br>{{Flagicon image|Philippine revolution flag kkk1.svg}}100,000<ref name=Katipunanmanpower1>{{cite web|title=Revisiting Bonifacio's controversial history|url=https://read.thebenildean.org/2020/11/revisiting-bonifacios-controversial-history|access-date=December 4, 2021}}</ref><ref name=Katipunanmanpower2>{{cite web|title=Recognition sought for Bonifacio as 1st Tagalog Republic president|date=November 29, 2013|publisher=[[The Manila Times]]|url=https://www.manilatimes.net/2013/11/29/news/top-stories/recognition-sought-for-bonifacio-as-1st-tagalog-republic-president/56790|access-date=December 4, 2021|url-access=subscription}}</ref>–400,000<ref name=Katipunanmanpower3>{{cite web|title=Why We Remember Andres Bonifacio, Father of the Brave, Every November 30th|url=https://www.tatlerasia.com/power-purpose/ideas-education/why-filipinos-celebrate-bonifacio-day|access-date=July 12, 2024}}</ref><ref name="leroy">{{cite book| last = LeRoy| first = James| author-link =| title = The Americans in the Philippines: A History of the Conquest and First Years of Occupation, with an Introductory Account of the Spanish Rule| publisher = CreateSpace Independent Publishing Platform| year = 1914| pages= 85| isbn = 1548813206}}</ref> |strength2='''1896:'''<br>{{flagdeco|Spain|1785}} 26,622 |casualties1=≈28,646 Namatay sa labanan, o namatay dahil sa sugat<ref name=johngates1984>{{cite journal | doi=10.2307/3639234 | jstor=3639234 | last1=Gates | first1=John M. | title=War-Related Deaths in the Philippines, 1898-1902 | url=https://archive.org/details/sim_pacific-historical-review_1984-08_53_3/page/366 | journal=Pacific Historical Review | date=1984 | volume=53 | issue=3 | pages=367–378 }}</ref><br />Marami pa nasawi dahil sa sakit<ref name=cloudfelter2015 /><ref name=johngates1984 /> |partof=[[Pagsibol ng Republikanismo]] }} == Ang Himagsikang filipino, o '''Himagsikan ng 1896''', ay isang [[digmaan para sa kalayaan]] laban sa [[Imperyong Kastila|Imperyo ng Kastila]] mula 1896 hanggang 1898. Pinamunuan ito ng [[Katipunan]] at sinundan ang [[Digmaang Pangkasarinlan sa Cuba|pag-aaklas]] sa [[Kuba]] noong 1895. [[Pagpapahayag ng Kalayaan ng Pilipinas|Idineklara ang kalayaan]] noong Hunyo 12, 1898 sa [[Kawit]], [[Kabite]], sa pamumuno ni pangulo [[Emilio Aguinaldo]]. Noong Agosto 13, 1898, sumuko ang natitirang puwersang Kastila, maliban sa mga nakakubkob sa [[Pagkubkob ng Baler|Baler]]. Nagtapos dito ang 333 taong pananakop ng Espanya at humantong sa pagkakatatag ng [[Unang Republika ng Pilipinas|unang republika sa Asya]] noong Enero 23, 1899. == == Himagsikan Pilipino == Nang magsimula ang Himagsikan, mahigit 300 taon nang pinamumunuan ng mga Kastila ang Pilipinas. Noong panahong iyon, nasa kamay ng mga nangangasiwa sa [[Intramuros]] at sa mga prayle ang kapangyarihan sa kolonya, kahit sa katotohanan, sa prayle lang talaga ang kapangyarihan noon, dahil sa hawak nila sa mga karaniwang tao. Pinahirapan ng mga Kastila ang mga katutubo (o sa termino ng mga Kastila, ''indio'') sa pamamagitan ng sobrang pagpapabubuwis at sapilitang pagpapagawa (''polo''). Dahil dito, ilang pag-aalsa na ang naganap sa Pilipinas sa mahigit 4 na siglo, lahat di nagtagumpay. Ito'y salamat sa patakaran ng mga Kastila ng ''divide et impera''-hatiin at sakupin. Halimbawa, magpapadala ang mga Kastila ng mga sundalo mula sa mga lalawigang Tagalog para supilin ang isang pag-aalsa sa [[Ilocos]], at isang pag-aalsa sa [[Kabisayaan]] ang pinigil ng mga sundalo mula [[Pampanga]]. Ito ang nagpatindi ng hidwaan sa pagitan ng mga Pilipino, hindi magkakaisa hanggang sa ika-19 na siglo. == Sanhi == Kung ano ba ang nagpalunsad sa Himagsikan ay mai-uugat sa mga panlabas at panloob na mga sanhi. Ang panlabas na sanhi ay ang pagbukas ng Pilipinas sa pandaigdigang kalakalan, dala ng pagbukas sa Kanal ng Suez noong 1869. Bukod sa mga produkto galing sa ibayong dagat, mga kaisipan tulad ng kalayaan at kasarinlan dulot nang [[Himagsikang Amerikano]] at [[Himagsikang Pranses]] ay dumaan sa Suez at papunta sa Pilipinas-bagay na di lubos na nagustuhan ni ng mga nangangasiwa kulunyal o ng praylokrasya. Ang mga taong binago ng mga kaisipang ito ay siya ring nakinabang sa mapagkakakitaang kalakalang ito-ang mga ''ilustrado''. Pinadala ng mga ''ilustrado'' ang kanilang mga anak sa mga pamantasan sa Europa, kung saan sinimulan ng marami sa kanila (sina Rizal,Lopez-Jaena, atbp) ang nagtatag ng Kilusang Propaganda. Ang panloob na sanhi ay ang walang-katarungang pagbitay sa [[GOMBURZA]]. Isang paring Pilipino, si (Padre Pedro Pelaez) ang nagpasimuno ng isang kilusang sikularisasyon noong kalagitnaan ng ika-19 na siglo. Layon ng kilusang ito na ibigay sa mga paring katutubo ang mga parokya na hawak pa noon ng mga Kastilang pari. Pagkatapos na mamatay si Pelaez sa isang lindol, tinuloy ng tatlong pari-sina Padre Mariano Gomez, Padre Jose Burgos at Padre Jacinto Zamora. Nagustuhan ng mga prayle ang bagay na ito at sila'y naghanap ng pwedeng maibintang sa tatlong pari. Natupad ito nang isang rebelyon ng mga sundalo sa [[portipikasyon|moog]] sa Kabite ang madaling nasupil. Agad na isinisi ng mga prayle ang rebelyon (na pinamunuan ng isang nagngangalang Sarhento LaMadrid) kina Padre Gomez, Padre Burgos, at Padre Zamora (pagbawas sa suweldo ng mga sundalo ang sanhi ng rebelyon). Sa kabila ng kakulangan ng patunay na nagdidiin sa kanila sa rebelyon, hinatulan ang tatlo-kinilala pagkatapos bilang Gomburza-na garotihin noong 17 Pebrero 1872. Hindi pinayagan ng arsobispo ng Maynila (na naniniwala sa kawalang-kasalanan ng tatlo) na sila'y alisan ng sutana. Sa halip, inutos nito ang pagpapatunog ng mga kampana bilang tanda ng pagdadalamhati. Marami sa mga kakampi ng Gomburza ang tinapon papalabas o kusang umalis sa Pilipinas. At marami sa mga Pilipinong piniling manatili ang nanghilakbot sa nangyari. Ilang taong lumipas, isang ''ilustradong'' duktor na nagngangalang Jose Rizal ang magpapatunay na ito ang nagbago sa kanyang buhay. == Ang Kilusang Propaganda == Itinatag ng mga ilang mag-aaral sa europa ang kilusang propaganda, gulat sa kaibahan ng Espanya sa kanyang kolonya sa Timog-Silangang Asya. Layon ng kilusang ito,na pinamunuan nina Jose Rizal, Marcelo del Pilar, Graciano Lopez-Jaena, tulad ng sekularisasyon at gawing lalawigan ng Espanya ang Pilipinas. Ginamit nila ang paraan ng pagsusulat upang maipahayag ang reklamo nila. Isinulat ni Gregorio Sanciangco ang El Progreso de Filipinas na tungkol sa mga patakaran ng mga kastila na di-makatarungan tungkol din ito sa economical state ng Pilipinas noong panahong iyon. Isa sa mga patakarang ito ay ang pagpataw ng mga Kastila ng mataas na buwis sa mga Tsino, Mestisong Tsino at Pilipino. Hindi na pinagbabayad ng buwis ang mga Kastila at Mestisong Kastila. Isinulat naman ni Pedro Paterno ang Ninay. Isang nobelang nagsasaad tungkol sa diwang makabansa. Noli Me Tangere at El Filibusterismo naman ang sinulat ni Rizal na tungkol sa masamang pamamalakad ng mga Kastila ng bansa. Ito ay nagdulot ng pagmamahal ng mga tao sa bansa. Sa pamamagitan ng tuwing gabihang pahayagan na La Solidaridad, pati na rin sa mga akda ng ilan sa mga kasapi nito, naipahayag nila ang kanilang mga saloobin tungkol sa kung ano ba dapat ang baguhin sa Pilipinas. Sa kabila ng lahat ng ito, sa huli, nabigo ang Kilusang Propaganda na tuparin ang nakaatas na layon nito. Nahati ang kilusan sa isang maka-del Pilar na paksiyon at isang maka-Rizal na paksiyon, bagay na naging dahilan ni Rizal para iwanan ang Espanya-at Europa. Ang napakalungkot at napakamasalimuot na pagkamatay nina Lopez-Jaena at del Pilar ang huling dagok sa kilusan. Sa halip, ang nasimulan ng Kilusang Katipunan ang nagbigay-inspirasyon sa dalawang kilusang sumunod nito. ==La Liga Filipina == Pagkatapos ang pagbalik ni Rizal sa "[Pilipinas]" noong 1892, itinatag niya ang ''La Liga Filipina''. ito ay isang samahang pilipino noong taong ding yaon. Layunin ng kilusang ito, na kinabibilangan ng mga tulad nina Andres Bonifacio at Apolinario Mabini, na ituloy ang programa ni Rizal na panloob na reporma sa Pilipinas. Hindi nagustuhan ng mga Kastila ang pagtatag sa kilusang ito (ito'y marahil sa isa sa mga nakasaad sa kasulatan ng ''Liga''), na naghihikayat ng "pagtatanggol laban s isang batang paslit na pinatay na wala lang at noong [[Hulyo 7]] ay dinakip si Rizal at itinapon sa [[Lungsod ng Dapitan|Dapitan]] sa lalawigan ng [[Zamboanga]]. Nahati ang samahan pagkatapos ng pangyayaring ito. Ang makagitnang pangkat ay binuo muli ang sarili nito na ''Cuerpo de Compromisarios'' (Samahan ng mga Kumprumisaryo) na may layuning magbigay ng pera sa ''La Solidaridad''. Ang radikal na pangkat, sa pamumuno ni Bonifacio, ay naging '''Katipunan'''. Noong gabi ng 7 Hulyo 1892, itinatag nina [[Andres Bonifacio]], kasama ang mga dating kasapi ng ''La Liga Filipina'' na sina [[Ladislao Diwa]], [[Deodato Arellano]], [[Teodoro Plata]], at [[Valentin Diaz]] ang '''Kataastaasang Kagalang-galang Katipunan ng mga Anak ng Bayan''' sa isang bahay sa Calle Azcarraga (ngayo'y [[Abenida Claro M. Recto]]). (Sa kabila ng nilalaman ng karamihan, si Bonifacio ang '''ikatlong''' Pangulo). sila ng mga pondo at sandata, sa abot ng kanilang makakaya. Humingi rin sila ng tulong sa isang barkong pandigma ng [[Hapon]] na nakadaong sa Maynila na ang kasabay ang lahat ng puwersa ng Imperyong Hapones na tumuloy agad ng puwersang panghimagsik ng mga Pilipino at mga taguyod para sa mga Katipunan para sa huling makikipaglaban sa mga sundalong Kastila - at nabigo. Para maikalat ang kanilang panawagan ng isang mapagpalayang himagsikan, inilimbag ng Katipunan, sa tulong ng isang palimbagan na binili ng dalawang katipunero na sina Candido Iban at Franciso del Castillo (na parehong nagtatag ng Katipunan sa Kabisayaan), ang pahayagang ''Kalayaan''. Para di malaman ng mga Kastila ang kinaroroonan ng palimbagan nito, ipinahayag nito si [[Marcelo H. del Pilar]] bilang "editor" nito at sa [[Yokohama]] bilang lugar ng limbagan nito. Dalawang beses lang inilimbag ang pahayagang ito; inilimbag na palihim ang ikalawang edisyon sa limbagan ng ''Diario de Manila''. Hindi nagtagal at rumami ang mga kasapi ng Katipunan. Mula sa unang lukasyon nito sa Tondo, nagtatag ang Katipunan ng mga sanggunian nito sa mga bayan ng [[San Juan del Monte]], [[Pasig]], [[Mandaluyong|San Felipe Neri]], [[Pateros]], [[Marikina]], [[Kalookan]], [[Malabon]], at di kalauna'y sa ilang mga bayan sa mga lalawigan sa Kabisayaan. Nagkaroon din ng sangay pangkababaihan ang Katipunan; umanib ang kauna-unahang babaeng kasapi nito noong taong 1893. Sa kabuuan mula sa mahigit na 300, lumaki ang Katipunan sa mahigit 30,000 na mga katipunero. ==Mga tala== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Himagsikang Pilipino| ]] 3erx4c0hpg5hlefip57coj26j6uszqs 2 18387 2215169 1431997 2026-07-08T04:19:49Z Exec8 780 . 2215169 wikitext text/x-wiki [http://en.wikipedia.org/wiki/User:Exec8 Detalye] {{Special:Impact/Exec8}} ==Mga Pangunahing Websayt== * [http://stats.grok.se/tl/top Mga nangungunang binabasang artikulo sa buong kasaysayan ng Tagalog Wikipedia] * [http://stats.grok.se/tl/latest90/ Bilang ng mga nagbabasa] * [http://tools.wmflabs.org/wikitrends/tagalog-most-visited-this-week.html Trending na binabasang artikulo sa Tagalog Wikipedia] * [https://play.google.com/store/apps/details?id=com.satdirect.wikipedia&referrer=utm_source%3Dappbrain%26utm_medium%3Dappbrain_web%26utm_campaign%3Dappbrain_web Tagalog Wikipedia sa Google Play] [[Kategorya:Mga Wikipedistang Pilipino]] djvt4aw5zc9jeqsac12tejw9s7r63da 0 24371 2215076 2212332 2026-07-07T13:16:06Z Youkokurama~tlwiki 2608 yearly update 2215076 wikitext text/x-wiki {{cleanup|date=Enero 2014}} {{orphan|date=Hulyo 2009}} [[Talaksan:Imge5953b403wv7og.jpg|thumb|250px|right|Miyembro ng bandang MUH. (Mula sa kaliwa)Akie Harada(dilaw), Mori Yurika(pink), at Usami Nana(asul)]] [[Talaksan:muhanime.JPG|thumb|250px|right|Opisyal na anime version ng grupo]] [[Talaksan:akihabaraMuhGenki.jpg|thumb|100px|right|genki attire ng MUH~]] [[Talaksan:akihabaraMuhMaid.jpg|thumb|100px|right|maid attire ng MUH~]] [[Talaksan:akihabaraMuhPajama1.jpg|thumb|100px|right|pajama attire ng MUH~]] [[Talaksan:akihabaraMuhPajama2.jpg|thumb|100px|right|isa pang pajama attire ng MUH~]] Ang '''MUH~''' ay isang idol pop girl group mula sa Japan na may titolong "idol cosplay unit". Ang pangalan ng grupo na '''MUH~''' ay kinuha mula sa mga pangalan ng mga miyembro ('''M'''ori-'''U'''sami-'''H'''arada). Nagtanghal ang grupong ito ng apat na taon, mula 2003 hanggang 2007. Sa pangunguna ng kanilang leader na si Mori Yurika, ang idol cosplay unit na ito ay nagtanghal sa buong Japan sa pagkanta ng mga sikat na anime theme songs, at ng sarili nilang gawang kanta. Bilang isang cosplay unit, nagtanghal ang grupo suot ang iba't-ibang cosplay attires tulad ng mga maid costume, pajama, school uniform, pangsuot na casual,at iba pa. Pinakamadalas makita ang grupo na nagtatanghal live sa mga live houses sa Shibuya, at pati na rin sa Akihabara. Nagkaroon ng dalawang album ang grupo, Maamaamaa(まぁまぁまぁ) noong 2003 at Vitamin MUH~(ビタミン☆MUH～) naman noong 2005. Nagkaroon din ng dalawang DVD ang grupo, MUH~ Zoku (ＭＵＨ～★ぞくっ) noong 2005, saka ＭＵＨ～Thank You naman noong 2007. Bukod sa album at mga DVD, nagkaroon ng mga binentang kalendaryo, picture books, at mga posters ang grupo. Naging aktibo rin ang grupo sa mga broadband channel na mga palabas, mga programa sa radyo, mga commercial sa telebisyon, nga artikulo sa mga magazine, atbp. Bukod sa mga aktibidades ng grupo, ang bawat isang miyembro ay may kanya-kanyang kareer sa labas ng grupo. May mga solo na DVD, sariling picture book, paglabas sa mga commercial, sa mga drama, at pati na rin sa mga pelikula. Noong ika-9 ng Hunyo 2007, ipinahayag ng grupo ang kanilang opisyal na pagtiwalag noong ika-7 ng Hulyo 2007. Ito ay naipatibay sa kanilang opisyal na website noong ika-11 ng Hunyo 2007. =History= Ang mga miyembro ay napili sa pamamagitan ng kanilang pagkapanalo sa palabas sa telebisyon na 秋葉な連中 (Akiba na Renchuu). Sila ang kumanta ng anime song cover ng palabas na 品川庄司の秋葉☆リムジン (Shinagawa Shoji no Akiba Limousine), kung saan sila ay opisyal na binansagang idol cosplay unit. =Mga Miyembro= ===Harada Akie=== *Profile **Pangalan: Harada Akie (原田明絵) **Palantandaang Kulay: Dilaw **Palayaw: Akie, Akichan (明絵・あきちゃん) **Kaarawan: Enero 22, 1987 **Ipinanganak sa: Saitama (埼玉県) **Tangkad: 148&nbsp;cm　 (4' 9") **Statistics: B82cm/W60cm/H81cm **Dugo: B **Zodiac Sign: Aquarius **Hobbies: Karaoke, Shopping, Computers, at certified 1st class ang kanyang kakayahan sa pagsakay sa kabayo **Kasalukuyang nakatira sa Amerika *Kareer sa labas ng grupo **yellow☆magic - DVD **明絵にタッチ！ (Akie ni Tacchi!) - DVD **初恋センチメンタル (Hatsukoi Senchimentaru) - Picture Book **Tinuloy ang pagiging idol sa bagong pangalan na Aiba Hina (愛羽ひな) ng grupong Diamond Doll **Habang miyembro pa ng Diamond Doll, siya rin ay sumali sa idol group na Happy! Style noong Mayo 6 taong 2008 gamit ang pangalang Aoi Sasamine (笹峰 葵). **Umalis sa grupong Happy! Style noong Agusto ng taong 2008. **Ibinalik ang dalang pangalan mula sa Aiba Hina sa pagiging Harada Akie muli noong 27 Setyembre 2009. **Nag debut bilang isang AV idol sa ilalim ng label na ''Muteki'' noong Nobyembre 2010. **Naging miyembro ng Ebisu Muscats noong 2011. **Lumipat ng agency mula ''Muteki'' papuntang ''Idea Pocket'' nung Pebrero 2011, at papunta namang ''SOD Create'' noong Abril 2012. **Ipinahayag sa kanyang blog ang kanyang pag-alis mula sa industriya ng AV noong Nobyembre 21 taong 2012. **Ipinahayag sa kanyang blog noong 13 Abril 2015 na siya at ang kanyang boyfriend na Amerikano ay engaged na noong 10 Abril 2015. **Isinilang ang kanyang panganay na sanggol (lalake) noong 23 Oktubre 2016. **Isinilang naman ang kanyang pangalawang anak (lalake) noong 26 Hunyo 2021. ===Mori Yurika=== *Profile **Pangalan： Mori Yurika (森由理香) **Palantandaang Kulay: Pink **Palayaw: Mori-chan(森ちゃん) **Kaarawan: Enero 23, 1984 **Ipinanganak sa: Tokyo (東京) **Tangkad: 151&nbsp;cm (4' 11.5") **Statistics: B84/W58/H84 **Dugo: A **Zodiac sign: Aquarius **Hobbies: Volleyball *Kareer sa labas ng grupo **Pink オルゴール (Pink Orgel) - DVD **ストロベリー・メール (Strawberry Mail) - picture book **Kasama ni Akie, nagtayo ng idol group na tinawag na Diamond Doll gamit ang alyas na Yurika (優璃香) ===Usami Nana=== *Profile **Pangalan: Usami Nana (宇佐美なな) **Palantandaang Kulay: Asul **Palayaw: Nanappe (ななっぺ) **Kaarawan: Oktubre 23, 1985 **Ipinanganak sa: Chiba (千葉) **Tangkad: 152&nbsp;cm (~5') **Statistics: B83/W59/H84 **Dugo: O **Zodiac Sign: Libra **Hobbies: Paggawa ng mga minatamis, exploration, tennis, at basketball *Kareer sa labas ng grupo **na-tural blue･･･ - DVD **隙魔 (Sakima) - Movie **こちら本池上署 (Kochira Honikegamisho) - Drama **ケータイ刑事 銭形海 (Keitai Deka Zenigatakai) - Drama =Discography= == Mga Album == Sa loob ng apat na taon, nakapaglabas ng dalawang album ang grupo. Panay mga anime na kanta lamang ang laman ng unang album, at nagkaroon naman sila ng limang original na kanta sa pangalawang album nila. ===まぁまぁまぁ(MaaMaaMaa)=== [[Talaksan:Mala (cover).jpg|thumb|250px|right|Cover of まぁまぁまぁ]] Inilabas noong Agusto 20, 2003&nbsp;ng Aniplex Label, Sony Music Distributions Japan Mga Kanta Sa Album Na '''MaaMaaMaa''': # タッチ「[[:en:Touch (manga)|タッチ]]」 # 残酷な天使のテーゼ「[[:en:Neon genesis evangelion|新世紀エヴァンゲリオン]]」 # キャンディ・キャンディ「キャンディ・キャンディ」 # 風の谷のナウシカ「[[:en:Nausicaa Valley Of The Wind|風の谷のナウシカ]]」^[M] # デリケートに好きして「[[:en:Magical Angel Creamy Mami|魔法の天使クリィミーマミ]]」^[H] # ムーンライト伝説「[[:en:Sailor moon|美少女戦士セーラームーン]]」^[U] # はじめてのチュウ「[[:en:Kiteretsu Daihyakka|キテレツ大百科]]」 # キューティーハニー「[[:en:Cutie honey|キューティーハニー]]」 # となりのトトロ「[[:en:Totoro|となりのトトロ]]」 # めざせポケモンマスター「[[Pokemon|ポケットモンスター]]」 # 勇気の神様「[[:en:Tokimeki memorial|ときめきメモリアル２]]」 # ハム太郎とっとこうた「とっとこハム太郎」 rōmaji na pagbasa: #Touch 「[[:en:Touch (manga)|Touch]]」 #Zankoku na Tenshi no Te-ze 「[[:en:Neon genesis evangelion|Neon-Genesis Evangelion]]」 #Candy Candy 「Candy Candy」 #Kaze no Tani no Nausicaa 「[[:en:Nausicaa Valley Of The Wind|Nausica of the Valley of the Wind]]」^[M] #Delike-to ni Sukishite 「[[:en:Magical Angel Creamy Mami|Magical Angel Creamy Mami]]」^[H] #Moonlight Densetsu 「[[:en:Sailor moon|Pretty Guardian Sailor Moon]]」^[U] #Hajimete no Chuu 「[[:en:Kiteretsu Daihyakka|Kiteretsu Daihyakka]]」 #Cutie Honey 「[[:en:Cutie honey|Cutie Honey]]」 #Tonari no Totoro 「[[:en:Totoro|Tonari no Totoro]]」 #Mezase Pokemon Master 「[[Pokemon]]」 #Yuuki no Kamisama 「[[:en:Tokimeki memorial|Tokimeki Memorial 2]]」 #Hamtaro Tottoko Uta 「Tottoko Hamtaro」 ===ビタミン☆MUH (Vitamin MUH)=== [[Talaksan:vitamin muh.jpg|thumb|250px|right|Cover of ビタミン☆MUH]] Inilabas noong 2 Nobyembre 2005&nbsp;ng Aniplex Label, Sony Music Distributions Japan Mga Kanta Sa Album Na '''Vitamin MUH~''': # Vitamin MUH～ # タッチ「[[:en:Touch (manga)|タッチ]]」 # おなじ空の下 # 象さんのすきゃんてぃ「[[:en:Highschool! Kimen-gumi|ハイスクール！奇面組]]」 # うれしい予感「[[:en:Chibi Maruko Chan|ちびまる子ちゃん]]」^[U] # お嫁さんになってあげないゾ「[[:en:Kiteretsu Daihyakka|キテレツ大百科]]」^[H] # branco # 想い出がいっぱい「みゆき」 # お世話します！「花右京メイド隊」 # I do！ # Arrival # ラムのラブソング「[[:en:Urusei Yatsura|うる星やつら]]」 # 愛・おぼえていますか「[[:en:Macross: Do You Remember Love|超時空要塞マクロス]]」^[M] # ゲキテイ（檄！帝国華撃団）「[[:en:Sakura Wars|サクラ大戦]]」 rōmaji na pagbasa: # Vitamin MUH～ # Touch 「[[:en:Touch (manga)|Touch]]」 # Onaji Sora no Shita # Zō-san no Scanty 「[[:en:Highschool! Kimen-gumi|Highschool! Kimen-gumi]]」 # Ureshii Yokan 「[[:en:Chibi Maruko Chan|Chibi Maruko-chan]]」^[U] # Oyomesan ni Natte Agenaizo 「[[:en:Kiteretsu Daihyakka|Kiteretsu Daihyakka]]」^[H] # Branco # Omoide ga Ippai 「Miyuki」 # Osewashimasu 「Hana Ukyo Maid Team」 # I do！ # Arrival # Lamu no Love Song 「[[:en:Urusei Yatsura|Urusei Yatsura]]」 # Ai Oboete Imasuka 「[[:en:Macross: Do You Remember Love|Macross]]」^[M] # Gekitei (Geki! Teikoku Kagekidan)「[[:en:Sakura Wars|Sakura Wars]]」 <small> [M] - solong kinanta ni Mori Yurika<br/> [U] - solong kinanta ni Usami Nana<br/> [H] - solong kinanta ni Harada Akie<br/> </small> == Mga DVD == [[Talaksan:muhZoku.jpg|thumb|100px|Unang DVD ng banda]] ===ＭＵＨ～★ぞくっ (Unang DVD)=== *Inilabas noong Nobyembre 2, 2005 ng Aqua House *Photo and Produced by: Shin Yamagishi *Presyo: 3,990 yen *Haba ng palabas: 40 minuto ===ＭＵＨ～Thank You (Pangalawang DVD)=== [[Talaksan:muhThankYou.jpg|thumb|100px|Pangalawang DVD ng banda]] *Inilabas noong Abril 15, 2007 ng Shaten *Presyo: 3,990 yen *Haba ng palabas: 50 minuto = Mga Kantang Itinanghal Sa Mga Live Na Palabas Lamang: = #ハートビート - ''(Heartbeat)'' #*(''' Mula sa anime na: ''' [[Digi charat|Digi Charat Nyo]]) #ハッピーマテリアル - ''(Happy Material)'' #*(''' Mula sa anime na: ''' [[Negima|Mahou Sensei Negima]]) = Iba Pang Mga Binebenta = #MUH~ Juice. #*Mabibili sa GAMERS store sa Akihabara noong 14 Setyembre 2006 sa halagang 200 yen bawat isa. (Naubos agad lahat sa loob ng ilang araw lamang.) = References/External Links = *[http://www.v-muh.com/ Opisyal na MUH~ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070710214336/http://www.v-muh.com/ |date=2007-07-10 }} *[http://akieharada.exblog.jp/ Opisyal na blog ni Harada Akie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722091400/http://akieharada.exblog.jp/ |date=2011-07-22 }} *[http://yurikamori.exblog.jp/ Opisyal na blog ni Yurika Mori] *[http://usanana.exblog.jp/ Opisyal na blog ni Usami Nana] *[http://blog.livedoor.jp/aibahina/ Opisyal na blog ni Harada Akie/ Aiba Hina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090412070743/http://blog.livedoor.jp/aibahina/ |date=2009-04-12 }} *[https://web.archive.org/web/20130131085435/http://ameblo.jp/yuri-yurika/ Opisyal na blog ni Yurika Mori/ Yurika] *[http://www.ideapocket.com/special/harada_akie/top.htm Opisyal na website ni Harada Akie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715090522/http://www.ideapocket.com/special/harada_akie/top.htm |date=2014-07-15 }} *[https://twitter.com/piggy_111 Opisyal na twitter ni Harada Akie] *[http://akie777.blog.fc2.com/ Opisyal na blog ni Harada Akie pagkatapos umalis sa industriang AV] [[Kategorya:Mga musiko mula sa Hapon]] [[Kategorya:Mga banda mula sa Hapon]] 81bi8xa8eq5iyhyezq2pdqrfz2p6c04 0 27773 2215119 1881790 2026-07-08T00:09:31Z Aubreyjanev 159817 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 2215119 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=Disyembre 2013}} {{unreferenced |date=Enero 2008}} {{dead end |date=Enero 2008}} {{cleanup |date=Enero 2008}} Ang '''Mataas na Paaralang Nasyonal na Pang-Agham ng Rizal''', mas kilala bilang '''RiSci''' ay isang sistema ng Mataas na Paaralang Pampubliko na Pang-Agham na nakabase sa Jose P. Rizal St. Batingan, [[Binangonan, Rizal|Binangonan]], probinsiya ng [[Rizal]], [[Pilipinas]]. Itinatag noong 1998. {{Infobox Mataas na Paaralan |pangalan = Mataas na Paaralang Nasyonal na Pang-Agham ng Rizal |pangalan_sa_ingles = Rizal National Science High School |logo = [[Talaksan:Risci.JPG|120px|center]] |itinatag = 1998 |punong-guro = Ma. Elena V. Bernardo |bansa = [[Pilipinas]] |lalawigan = [[Rizal]] |lungsod = Binangonan |kampus = Binangonan, Rizal |mga_mag-aaral = 486 (taong pampaaralan 2004–2005) |uri = [[Pampublikong paaralan|Pampubliko]] |telepono = (02) 652–2197 |pahayagang_pampaaralan = Ang Aghamanon, The Isotopes |kasapi = Kagawaran ng Edukasyon, Republika ng Pilipinas |website = [http://www.rsyglobal.com/sample/risci] |katawagan = RiSci |rehiyon = Rehiyon IV-A CALABARZON |sangay = Sangay ng Rizal }} == Bisyon == Nararapat na maging sentro ng kahusayan sa agham at teknolohiya, [[matematika]] at Ingles ang Pambansang [[Mataas na paaralang pang-agham|Mataas na Paaralang Pang-Agham]] ng Rizal. == Misyon == Itinatag ang Mataas na Paaralang Nasyonal na Pang-Agham ng Rizal upang mabigyan ang mga Rizalenong may natatanging talino o kakayahan ng mahahalagang pagsasanay sa Agham at Teknolohiya, Matematika at Ingles. Layunin din nitong makalinang ng mga mamamayang may global na kakayahang makipagtunggali na ginanyak ng pagmamahal sa Diyos, Inang Bayan at may malasakit sa bansa. == Pilosopiya == Naniniwala ang Mataas na Paaralang Nasyonal na Pang-Agham ng Rizal na ang pagbaibigay ng edukasyon sa mga mag-aaral ay nangangahulugan ng paghubog sa kanila bilang mga indibidwal na nagtataglay ng multiple intelligence at ang pagkakaloob sa kanila ng mas mataas pang akademikong kurikulum sa Agham at Teknolohiya, Matematika at Ingles na kinakailangan upang maihanda sila sa isang mapaghamong mundo. == Kasaysayan == Ang Mataas na Paaralang Nasyonal na Pang-Agham ng Rizal ay unang itinatag sa Unibersidad ng Sistema ng Rizal sa Binangonan, Rizal. Pagkatapos nito ay nagkaroon ito ng relokasyon sa Batingan. Ang taong 1998 ay kilalang maalala bilang sentenyal na taon, isang makabuluhang hakbangin ng ating kasaysayan bilang isang bansa at bilang mamamayan. Minarkahan din nito ang simula ng isang panibagaong yugto sa pag-unlad ng sistema ng edukasyon inilalarawan ng malaking pagkukusa patungkol sa mahahalagang isyu. Isa sa mga positibong pagbabago sa edukasyon ang Rizal National Science High School sa Binangonan para sa taong-pampaaralan 1998-1999. Ito ay upang patatagin ang edukasyon sa agham sa kadahilanang ang edukasyon sa agham ay nagging isang epektibong instrumento tungo sa pagtaas ng antas ng buhay. Upang makapagbigay ng mas mainam at angungunang programa sa edukasyong pang-agham, ang pagkakatatag ng Rizal National Scinece High School ay naisip at naihain ni Kong. Gilberto M. Duavit ng Unang Disrtito ng Rizal na siyang nakakita sa Rizal bilang sentro ng kaalaman sa Asya sa pakikipagtulungan sa DECS Sangay ng Rizal sa ilalim ng pamumuno ng Superintendent, Dr. Edith A. Doblada. Ipinakilala naman ni Kong. Duavit ang House No. 3910, para sa layuning makapagtayo ng isang Paaralang Nasyonal na Pang-Agham sa Antipolo, Rizal na kikilalaning Rizal National Science High School. Hindi nagtagal, nagsumite naman ng Resolusyon No. 97–140 ang mga miyembro ng lupon na sina Vergilio Esquerra at Felipe Vtal na naikikipag-usap kay Kong.Duavit na ilipat ang lugar mula antipolo patungong Binangonan. Kung kaya't ang naging lokasyon ng paaralan ay ang sementeryo sa Binangonan. 19 Enero 1998, ang Batas Republika Bilang 8724, ang batas na nagtatalaga ng isang Paaralang Nasyonal Pang-Agham sa Binangonan, Rizal, ay sa wakas naaprubahan. Sa katunayan, ang pagkakatatag ng RNSHS ay tugon sa DECS Order No. 69,s 1993, kung saan ang [[Kagawaran ng Edukasyon]], Kultura at Ispots (Depertment of Education, Culture, and Sports) ay naghikayat sa pagtatayo ng Mataas na Paaralang Pang-Agham panimula sa Mataas na Pampublikong Paaralan sa pakikipag-ugnayan sa Kagawaran ng Agham at Teknolohiya (Department of Science and Technology) simula taong-pampaaralan 1994-1995. Kung kaya't inaasahan na ang Rizal National Sciecne high School ay magpapatupad ng isang espesyal na kurikulum na tutugon sa mga teknolohiyal at pangsosyo-ekonomiya na pangangailangan ng komunidad at makapagtatag ng ugnayan sa mga lokal na industriya at negosyo upang makapagbigay ng karagdagang kaalamang teknikal at aktwal na karanasang panggawain para sa sa mga mag-aaral. Sa kauna-unahang pagpapatakbo, taong-pampaaralan 1998–1990, 90 iskolar (34 na lalako at 56 na babae); anim na guro at dalawang kasamahan sa paaralang galing sa lokal na pamahalaan ang pansamantalang itinira sa Rizal State College, Binangonan Campus sa ilalim ng pagmamasid ni Gng. Remedios C. Gervacio, Punong-guro III at Dr. Remedios G. Aquino, Tagamasid sa Agham, bilang monitoring official. Samantala, 3 silid-aralan, 1 silid laboratoryong pang-kompyuter, 1 silid-aklatan, 1 guidance center, 1 kantina. Ten-seater na palikuran, at mga opisina ng punong-guro ang ginamit sa unang palapag ng gusaling RSC. Ang kagamitang pang-agaham, instrukyonal na mga materyales tulad ng mga libro, tsart, kagamitang awdyo-biswal, mesa at upuan ay ibinibigay ng Pansangay at Pangrehiyong tanggapan ng DECS at ng pamahalaang panlalawigan ng Rizal. Sa kurikulum, ang RNSHS brochure, action plan, code of conduct, calendar of activities, syllabus at performance target ay pinagbago at pinagyaman. Sumali kapwa sa mga munisipal, panlalawigan, panrehiyon at nasyonal na paligsahang pag-akademiko ang mga mag-aaral at nakapag-uwi ng ilang malalaking karangalan. Gayundin Sa Division Achievement Test, kung saan nanguna ang pagaralan sa halos lahat ngasignatura. Noong 4 Hunyo 1999, bago mag-umpisa ang taong-pampaaralan 1999–2000, lumipat ang paaralan sa permanenteng nitong tahanan sa Barangay Batingan, gamit ang anim na nakumpletong silid, sapat lamang para sa anim na seksiyon. Ang tanggapan ay pansamantalang inilugar sa mga hallway at lobby. Sa taong-pampaaralng 1999–2000, 177 isakolar naitala, kung saan 90 ang nasa unang taon, ay 87 ang nasa ikalawang taon na mayroong 12 guro at isang punong pampaaralan. tatlong iskolar ang lumipat bunga sa mga problemang pinasyal at layo ng lugar. Taong-pampaaralan 2000–2001, kabuuang 347 mag-aaral ang umokupa sa paaralan. 90 sa una, 88 sa ikalawa, 85 sa ikatlong taon, at 84 sa ikaapat na taon. Disyembre ng taong-pampaaralan 2001–2002, pumalit si G. Genesius Fulgueras, Punong-guro IV, bilang punong-guro. Umabot na ang populasyon ng paaralan sa 348 mag-aaral. Matapos ang walong buwang paglagi ni G. Fulgueras, naatasan si Gng. Marissa S.J Gatapia, Education Supervisor I sa agham Sekundarya, na maging Officer-in-Charge. Noong taong 2002–2003, ang paaraalan ay pinamahalaan ni Gng. Ma. Cristina C. Camarse. Taong Pampaaralan 2003- 2004 hanggang sa kalusukuyan, si Gng. Ma. Elena V. bernardo, Punong-guro II, ang itinalagang punong-guro ng paaralan. Sa kasalukuyan, Taong Pampaaralan 2006–2007 ay mayroong 493 mag-aaral, 113 sa una, 106 sa ikalawa, 125 sa ikatlo at 149 sa ikaapat na taon, kasama ang 41 na masisipag, dedikado at dakilang mga guro at sumusuportang mga kawani. Sa pagtatapos, ang Rizal National Science High School ay may pinakamataas na pag-asam sa pagsasakatuparan ng vison at mission ng isang Mataas na Paaralang Pang-Agham sa tulong at pagsuporta ng mga taga Local Government, Non-Government Organizations, at ng DepEd Rizal. == Gallery == <center> <gallery> Image:Risci(1).jpg|RISCI1 Image:Risci(2).jpg|RISCI2 Image:Risci(3).JPG|RISCI3 Image:Risci(4).JPG|RISCI4 Image:Risci(5).JPG|RISCI5 Image:Risci(6).JPG|RISCI6 Image:Risci(7).JPG|RISCI7 </gallery> </center> == Kurikulum == {| class="wikitable" |- ! ASIGNATURA ! UNANG TAON ! IKALAWANG TAON ! IKATLONG TAON ! IKAAPAT NA TAON |- | SCIENCE | General Science | Biology | Intermediate Chemistry | Intermediate Physics |- | MATHEMATICS | Algebra | Algebra II | Geometry | Analytic Geometry and Statistics |- | ENGLISH | Grammar & Literature | Grammar & Asian Literature | Grammar & World Literature | Grammar & Debate |- | FILIPINO | Gramatika | Gramatika II | Gramatika at Panitikan | Gramatika at Panitikang Asyano |- | SOCIAL STUDIES | Philippine History and Government | Asian History | World History | Economics |- | MAPEH | Music, Arts, Physical Education & Health | Music, Arts, Physical Education & Health | Music, Arts, Physical Education, Health & Citizenship Advancement Training | Music, Physical Education, Health & Citizenship Advancement Training |- | TECHNOLOGY & HOME ECONOMICS/LIVELIHOOD EDUCATION | Basic Drafting, Home Economics, Entrepreneurship, Agriculture | Basic Drafting, Home Economics, Entrepreneurship, Agriculture | Computer Science, AutoCAD, and Basic Accounting | HTML and Frontpage |- |- | OTHERS | Earth Science | Introductory Chemistry & Research I | Introductory Physics & Research II | Research III |- | | Values Education | Values Education | Values Education | Values Education |- | | Speech and Theater Arts | Journalism | Advanced Biology | |- | | Statistics I | Statistics II | Trigonometry | Calculus |} ==Tagapangulo ng mga Kagawaran== {| class="wikitable" |- !Tagapangulo !Kagawaran |- | Lilia C. Nido | Kagawaran sa Agham |- | Jenny Lynn F. Cruz | Kagawaran sa Matematika |- | Nedia E. Lagustan | Kagawaran sa Ingles |- | Alma S. Abuacan | Kagawaran sa Filipino |- | Aida M. San Juan | Kagawaran sa Teknolohiya at Edukasyong Pantahanan |- | Marcelino D. Vocalan | Kagawaran sa MAPEH |- | Leovigilda G. Gutierrez | Kagawaran sa Araling Panlipunan |- | Dulce C. Calces | Kagawaran sa Edukasyon sa Pagpapakatao |} == Pangkat (TP 2007–2008) == Kasalukuyang mayroong values-based na mga Pangkat ang Mataas na Paaralang Nasyonal na Pang-Agham ng Rizal {| class="wikitable" |- !UNANG TAON !IKALAWANG TAON !IKATLONG TAON !IKAAPAT NA TAON |- | Faith | Courage | Charity | Fortitude |- | Hope | Modesty | Honesty | Humility |- | Love | Polite | Joy | Patience |- | Peace | Wisdom | Loyalty | Perseverance |} == Mga Kawing Panlabas == *[http://www.rsyglobal.com/sample/risci Opisyal na Website]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kategorya:Mga paaralang pang-agham sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga mataas na paaralan sa Pilipinas]] 7q3a3d5c6yqj2ce0bp9i2kptqr545re 0 41434 2215248 2206373 2026-07-08T11:23:59Z Julius Santos III 139725 /* */ 2215248 wikitext text/x-wiki Ang '''Eskrima''' o {{lang|es|escrima}} (sa {{lang-es|esgrima}} o {{lang-en|Fencing}}) ay isang combat sport na nagtatampok ng pakikipaglaban gamit ang espada. Binubuo ito ng tatlong pangunahing disiplina: [[foil]], [[épée]], at [[sabre]] (binabaybay din na saber), bawat isa ay may sarili nitong talim at hanay ng mga patakaran. Karamihan sa mga kompetitibong eskrimador ay dalubhasa sa isa sa mga disiplinang ito. Ang modernong isport ay naging prominente malapit sa pagtatapos ng ika-19 na siglo, na umusbong mula sa makasaysayang kasanayan sa pag-eskrima ng mga Europeo. Binago ng paaralang Italyano ang makasaysayang sining pangmartial na Europeo ng klasikal na eskrima, at kalaunan ay pinino ng paaralang Pranses ang sistemang iyon. Ang pagpuntos sa isang kompetisyon sa eskrima ay ginagawa sa pamamagitan ng pakikipag-ugnayan sa kalaban gamit ang sariling espada. [[Talaksan:FencingSchoolLeiden1610.jpg|thumb|Paaralan ng Eskrima sa Leiden University, 1610]] ==Kasaysayan== Ang mga ninuno ng makabagong eskrima ay nagmula sa [[España]], kung saan isinulat ang ilang libro ukol sa eskrima. Ang "''Treatise on Arms'' o Tratado sa Armas ay isinulat ni Diego de Valera sa pagitan ng mga taong 1458 at 1471 at ito ay isa sa mga pinakalumang manwal na nabubuhay pa tungkol sa kanulraning eskrima bago ang opisyal na ipinagbawal ang pag-duwelo ng mga [[Katoliko]]ng Maharlika. Sa [[paglalakbay]], dinala ng mga sundalong Español ang eskrima sa buong mundo, partikular sa timog [[Italya]], isa sa mga lugar kung saan laganap ang kaguluhan sa pagitan ng dalawang nasyon. Binanggit ang eskrima sa dula na "''The Merry Wives of Windsor''" na isinulat bago ang taong 1602. Ang mga mekaniks ng makabagong eskrima ay nagmula noong ika-18 na siglo sa isang Italyanong paaralan ng eskrima noong Renaissance, at, sa ilalim ng kanilang impluwensya, ito ay ipinagbuti pa lalo ng paaralang eskrima ng [[Pranses]]. Ang [[paaralan]]g eskrima ng España ay unti-unting nawala at pinalitan ng mga Italyano at Pranses na paaralan. [[Kategorya:Eskrima]] == Mga sandata == Ang bawat isa sa tatlong armas sa fencing ay may sariling mga patakaran at estratehiya. === Plorete === [[File:Fencing_foil_valid_surfaces_2009.svg|thumb|Mga wastong target ng plorete]] {{Pangunahin|Plorete}} Ang plorete ay isang light thrusting weapon na may maximum na bigat na 500 gramo. Tina-target ng plorete ang katawan, ngunit hindi ang mga braso o binti. Ang plorete ay may maliit na pabilog na hand guard na nagsisilbing protektahan ang kamay mula sa mga direktang saksak. Dahil ang kamay ay hindi wastong target sa plorete, ito ay pangunahin para sa kaligtasan. Ang mga pagpindot ay namarkahan lamang gamit ang tip; ang mga hit sa gilid ng blade ay hindi nakarehistro sa electronic scoring apparatus (at huwag ihinto ang pagkilos). Ang pagpindot na lumapag sa labas ng target na lugar (tinatawag na off-target na pagpindot at sinenyasan ng isang natatanging kulay sa scoring apparatus) ay huminto sa pagkilos, ngunit hindi namarkahan. Isang touch lang ang maaaring ibigay sa alinmang fencer sa dulo ng isang parirala. Kung ang parehong mga fencer ay dumapo sa loob ng sapat na malapit na pagitan ng millisecond upang magrehistro ng dalawang ilaw sa makina, ang ginagamit ng referee ang mga panuntunan ng "right of way" upang matukoy kung aling eskrima ang iginawad sa pagpindot, o kung ang isang off-target na hit ay may priyoridad kaysa sa isang wastong hit, kung saan walang ugnay na iginagawad. Kung hindi matukoy ng referee kung aling eskrima ang may right of way, walang touch ang ibibigay. === Espada === [[File:Fencing_epee_valid_surfaces.svg|thumb|Mga wastong target ng espada]] {{Pangunahin|Espada (eskrima)}} Ang espada ay isang thrusting weapon tulad ng plorete, ngunit mas mabigat, na may maximum na kabuuang timbang na 775 gramo. Sa espada, ang buong katawan ay isang wastong target. Ang hand guard sa espada ay isang malaking bilog na umaabot patungo sa pommel, na epektibong tumatakip sa kamay, na isang wastong target sa espada. Tulad ng plorete, ang lahat ng mga hit ay dapat na may dulo at hindi ang mga gilid ng talim. Ang mga hit sa gilid ng blade ay hindi nakarehistro sa electronic scoring apparatus (at huwag ihinto ang pagkilos). Dahil legal na target ang buong katawan, walang konsepto ng off-target touch, maliban kung aksidenteng natamaan ng fencer ang sahig, na nagpapatay ng ilaw at tono sa scoring apparatus. Hindi tulad ng plorete at sable, ang espada ay hindi gumagamit ng "right of way", sabay-sabay na pagpindot sa parehong fencer, na kilala bilang "double touches." Gayunpaman, kung ang iskor ay nakatabla sa isang laban sa huling punto at nakapuntos ng double touch, ang punto ay walang bisa. === Sable === [[File:Fencing_saber_valid_surfaces.svg|thumb|Mga wastong target ng sable]] {{Pangunahin|Sable}} Ang sable ay isang light cutting at thrusting weapon na tinatarget ang buong katawan sa itaas ng baywang, kabilang ang ulo at magkabilang kamay. Ang sable ay ang pinakabagong armas na gagamitin. Tulad ng plorete, ang maximum na legal na timbang ng isang sable ay 500 gramo. Ang hand guard sa sable ay umaabot mula sa hilt hanggang sa punto kung saan ang talim ay kumokonekta sa pommel. Ang bantay na ito ay karaniwang nakatalikod sa panahon ng sport upang protektahan ang braso ng espada mula sa mga haplos. Ang mga hit na may buong talim o punto ay wasto. Tulad ng sa plorete, ang pagpindot sa lupang iyon sa labas ng target na lugar ay hindi nai-score. Gayunpaman, hindi tulad ng plorete, ang mga di-target na pagpindot na ito ay hindi humihinto sa pagkilos, at nagpapatuloy ang pagbabakod. Sa kaso ng parehong fencer na naglapag ng scoring touch, tinutukoy ng referee kung aling fencer ang makakatanggap ng punto para sa aksyon, muli sa pamamagitan ng paggamit ng "right of way". == Mapagkumpitensyang fencing == === Lupong tagapamahala === {{Further|Fédération Internationale d'Escrime}}Ang fencing ay pinamamahalaan ng Fédération Internationale d'Escrime (FIE), na naka-headquarter sa Lausanne, Switzerland. Ang FIE ay binubuo ng 155 pambansang pederasyon, na ang bawat isa ay kinikilala ng Olympic Committee ng estado nito bilang tanging kinatawan ng Olympic-style fencing sa bansang iyon..<ref>{{cite web |title=About FIE |url=https://fie.org/fie/structure |access-date=4 August 2023 |website=FIE: International Fencing Federation}}</ref> === Mga tuntunin === {{Pangunahin|Fencing rules}} Pinapanatili ng FIE ang kasalukuyang mga panuntunan na ginagamit ng mga pangunahing internasyonal na kaganapan, kabilang ang mga world cup, world championship at ang Olympic Games.<ref>{{cite web |title=About FIE |url=https://fie.org/fie/structure |website=fie.org}}</ref> Ang FIE ang humahawak ng mga panukala para baguhin ang mga tuntunin sa isang taunang kongreso.<ref>{{cite web |date=17 December 2022 |title=2022 FIE Congress Decisions and Rule Changes |url=https://fencing.net/20803/2022-fie-congress-decisions-and-rule-changes/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601214601/https://fencing.net/20803/2022-fie-congress-decisions-and-rule-changes/ |archive-date=1 June 2023 |access-date=1 August 2023 |website=fencing.net |quote="The FIE Congress met on November 25 in Lausanne, Switzerland for their annual decisions regarding proposed rule changes as well as the additional decisions by the Executive Committee."}}</ref> === Mga unibersidad at paaralan === Ang mga estudyante sa [[Pamantasan|unibersidad]] ay nakikipagkumpitensya sa buong mundo sa World University Games. Ang Estados Unidos ay nagtataglay ng dalawang pambansang antas ng paligsahan sa unibersidad (ang [[National Collegiate Athletic Association|NCAA]] championship at ang USACFC National Championships).<ref>[http://usacfc.org USACFC] Retrieved on 2012-05-16.</ref> Ang BUCS ay nagtataglay ng mga paligsahan sa eskrima sa [[United Kingdom|Reyno Unido]]. Maraming unibersidad sa [[Ontario]], [[Canada]] ang may mga fencing team na lumalahok sa taunang inter-university competition na tinatawag na OUA Finals. Ang mga pambansang organisasyon ng eskrima ay nag-set up ng mga programa para hikayatin ang mas maraming estudyante na magbakuran. Kasama sa mga halimbawa ang programang Regional Youth Circuit<ref>US Fencing Youth Development Website, [http://www.usfaryc.org/Welcome.html Regional Youth Circuit] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070712223939/http://www.usfaryc.org/Welcome.html|date=2007-07-12}}.</ref> sa US at ang Leon Paul Youth Development series sa UK. Nagho-host ang UK ng dalawang pambansang kumpetisyon kung saan direktang nakikipagkumpitensya ang mga paaralan sa isa't isa: ang Public Schools Fencing Championship, isang kumpetisyon na bukas lamang sa mga Independent Schools,<ref>[http://www.publicschoolsfencingchampionships.com/home.htm Home :: Public Schools Fencing Championships] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211004192653/https://www.publicschoolsfencingchampionships.com/home.htm |date=2021-10-04 }}.</ref> at ang Scottish Secondary Schools Championships, bukas sa lahat ng sekondaryang paaralan sa Scotland. Naglalaman ito ng parehong mga koponan at indibidwal na mga kaganapan at lubos na inaasahan. Ang mga paaralan ay nag-aayos ng mga laban nang direkta laban sa isa't isa at ang mga mag-aaral sa edad ng paaralan ay maaaring indibidwal na makipagkumpetensya sa British Youth Championships. Sa mga nakalipas na taon, ang mga pagtatangka ay ginawa upang ipakilala ang fencing sa isang mas malawak at mas bata na madla, sa pamamagitan ng paggamit ng foam at plastic na mga espada, na nangangailangan ng mas kaunting kagamitan sa proteksyon. Ginagawa nitong mas mura ang pagbibigay ng mga klase, at sa gayon ay mas madaling dalhin ang fencing sa mas malawak na hanay ng mga paaralan kaysa sa tradisyonal na nangyari. Mayroong kahit isang serye ng kumpetisyon sa Scotland - ang Plastic-and-Foam Fencing FunLeague<ref>The [http://www.paff.org.uk/ Plastic-and-Foam Fencing FunLeague] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201003152521/http://www.paff.org.uk/ |date=2020-10-03 }} website.</ref> – partikular para sa mga bata sa Primary at early Secondary school-age na gumagamit ng kagamitang ito. ==Mga sanggunian== {{reflist}} r4s21df2nhmf85f4blrmxx8jdgf84df 0 73336 2215192 2050952 2026-07-08T09:18:24Z Julius Santos III 139725 /* */ 2215192 wikitext text/x-wiki {{Infobox games | Name = 17th Southeast Asian Games | Logo = | Size = | Optional caption = | host = [[Singapore]] | Events = 29 sports | Nations participating = 9 | Athletes participating = | Opening ceremony = 12 June | Closing ceremony = 20 June | Officially opened by = [[Wee Kim Wee]]<br>{{small|[[President of Singapore]]}} | Officially closed by = [[Wee Kim Wee]]<br>{{small|[[President of Singapore]]}} | Athlete's Oath = | Judge's Oath = | torch lighter =Grace Young | Ceremony venue = [[Former National Stadium, Singapore|Singapore National Stadium]] | previous = [[1991 Southeast Asian Games|Manila 1991]] | next = [[1995 Southeast Asian Games|Chiang Mai 1995]] }} Ang '''ika-17 na [[Palaro ng Timog Silangang Asya]]''' ay ginanap sa [[Singapore]] mula Hunyo 12 hanggang Hunyo 20 1993. ==Talaan ng medalya== (''May haylayt ang punong-abalang bansa.'') {| {{Sports result table}} !Posisyon||Bansa||align="center" bgcolor="gold"|Ginto||align="center" bgcolor="silver"|Pilak||align="center" bgcolor="CC9966"|Tanso||Kabuuan |- |1||{{flag|Indonesia}}||88||81||84||253 |- |2||{{flag|Thailand}}||63||70||63||196 |- |3||{{flag|Philippines}}||57||59||72||188 |-style="background:#ccccff" |4||'''{{flag|Singapore}}'''||50||40||74||164 |- |5||{{flag|Malaysia}}||43||45||65||153 |- |6||{{flag|Vietnam}}||9||6||19||34 |- |7||{{flag|Myanmar}}||8||13||1||22 |- |8||{{flag|Laos}}||0||1||0||1 |} ==Ang Palaro== ===Mga bansang nagaalok=== {{col-start}} {{col-3}} * {{flagSEAGF|BRU|1993}} * {{flagSEAGF|INA|1993}} * {{flagSEAGF|LAO|1993}} {{col-3}} * {{flagSEAGF|MAS|1993}} * {{flagSEAGF|MYA|1993}} * {{flagSEAGF|PHI|1993}} {{col-3}} * {{flagSEAGF|SIN|1993}} * {{flagSEAGF|THA|1993}} * {{flagSEAGF|VIE|1993}} {{col-end}} ==Mga Larong Pangpalakasan== {{columns-list|colwidth=20em| * {{GamesSport|Archery}} * {{GamesSport|Athletics}} * {{GamesSport|Aquatics}} * {{GamesSport|Badminton}} * {{GamesSport|Basketball}} * {{GamesSport|Billiards and snooker}} * {{GamesSport|Bodybuilding}} * {{GamesSport|Bowling}} * {{GamesSport|Boxing}} * {{GamesSport|Cycling}} * {{GamesSport|Fencing}} * {{GamesSport|Football}} * {{GamesSport|Golf}} * {{GamesSport|Gymnastics}} * {{GamesSport|Hockey}} * {{GamesSport|Judo}} * {{GamesSport|Karate}} * {{GamesSport|Pencak silat}} * {{GamesSport|Sailing}} * {{GamesSport|Sepak takraw}} * {{GamesSport|Shooting}} * {{GamesSport|Squash}} * {{GamesSport|Table tennis}} * {{GamesSport|Taekwondo}} * {{GamesSport|Tennis}} * {{GamesSport|Traditional boat race}} * {{GamesSport|Volleyball}} * {{GamesSport|Weightlifting}} * {{GamesSport|Wushu}} }} ==Sanggunian== * [http://eresources.nlb.gov.sg/history/events/fda6f178-bd95-4d28-93e7-d274d39def5d Singapore hosts the 17th SEA Games] * [http://www.seagames2015.com/news/multimedia/looking-back-at-sea-games-singapore Looking Back at SEA Games Singapore] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170212004048/http://www.seagames2015.com/news/multimedia/looking-back-at-sea-games-singapore |date=2017-02-12 }} * [https://web.archive.org/web/19980111005738/http://seagames.wasantara.net.id/medali59-95/medals.htm Medal Tally 1959-1995] * [https://web.archive.org/web/20081011071000/http://www.newsviews.info/sport09.html#sources Medal Tally] * [https://web.archive.org/web/20041217101809/http://www.olympic.org.my/web/gamesrecords/sea/sea_history.htm History of the SEA Games] * [http://www.ocasia.org/game/GameParticular.aspx?j72yDNndeVzemU/arvY96w== OCA SEA Games] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180228012952/http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?j72yDNndeVzemU/arvY96w== |date=2018-02-28 }} * [https://web.archive.org/web/20091204132925/http://www.laoseagames2009.com/v1/seagamesxseapxstat.aspx SEA Games previous medal table] * [http://www.seagfoffice.org/games.php?y=18 SEAGF Office] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106070624/http://www.seagfoffice.org/games.php?y=18 |date=2018-11-06 }} * [https://web.archive.org/web/20011207141223/http://www.kl2001.com/index.html SEA Games members] {{sequence | prev = [[1991 Southeast Asian Games|1991]]<br>[[Manila]], [[Philippines]] | list = [[Southeast Asian Games]] | next = [[1995 Southeast Asian Games|1995]]<br>[[Chiang Mai]], [[Thailand]] }} {{SEA_Games}} {{Stub (Palakasan)}} [[Kategorya:Palaro ng Timog Silangang Asya]] iw03pfi70ankf6r861n7te9nrv3kuaq 0 76018 2215115 2120205 2026-07-07T22:56:39Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215115 wikitext text/x-wiki Sa kurikulum ng maraming bansa, ang '''pag-aaral sa lipunan''' ay ang pinagsamang pag-aaral ng [[Araling pantao|humanidades]], [[sining]], at [[agham panlipunan]], pangunahin na kabilang ang [[kasaysayan]], [[Ekonomika|ekonomiya]], at [[sibika]]. Unang nalikha ang katawagan ng mga tagapagturong Amerikanong noong pagtatapos ng [[Ika-20 dantaon|ikadalawampu dantaon]] upang sakupin lahat ang mga paksang ito, pati na rin ang iba na hindi umaangkop sa mga modelo ng mas mababang edukasyon sa Estados Unidos tulad ng [[pilosopiya]] at [[sikolohiya]].<ref name="History of SS">{{Cite web |last=David Warren Saxe |title=On the Alleged Demise of Social Studies: The Eclectic Curriculum in times of Standardization—A Historical Sketch |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ718721.pdf |access-date=Enero 20, 2018 |publisher=Eric.ed.gov |language=en}}</ref> Isa sa mga layunin ng araling panlipunan, lalo na sa antas ng mas mataas na edukasyon, ay para pagsamahin ang ilang mga disiplina, kasama ang kanilang mga natatanging pamamaraan at mga natatanging tuon ng konsentrasyon, sa isang magkakaugnay na larangan ng mga paksa na nakikiniig sa isa't isa sa pamamagitan ng pagbabahagi ng iba't ibang mga "kagamitang" akademiko at mga pananaw para sa mas malalim na pagsusuri ng mga problema at isyu sa [[lipunan]].<ref>{{Cite web |title=A Brief History |url=https://socialstudies.fas.harvard.edu/history |access-date=2021-03-27 |website=socialstudies.fas.harvard.edu |language=en |archive-date=2013-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220074733/https://socialstudies.fas.harvard.edu/history |url-status=dead }}</ref> Nilalayon ng araling panlipunan na sanayin ang mga mag-aaral para sa matalino, responsableng pakikilahok sa isang magkakaibang [[Demokrasya|demokratikong]] lipunan. Nagbibigay ang nilalaman ng mga araling panlipunan ng kinakailangang kaalamang pangkalahatan upang makabuo ng mga halaga at makatwirang opinyon, at kakahayahang sibiko ang layunin ng larangan.<ref name=":3">{{Cite book |last=Larson |first=Bruce, E. |title=Instructional Strategies for Middle and High School Social Studies, Second Edition |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-84677-7 |location=New York, NY |language=en}}</ref> Ang katawagang kaugnay ay humanidades, sining, at mga [[agham panlipunan]]. Ang ''Human Society and Its Environment'' (HSIE) ay isang katulad na katawagan na ginamit sa sistema ng edukasyon ng estado ng [[Australya]] na [[New South Wales]].<ref>{{Cite web |title=Human Society and its Environment (HSIE) in Kindergarten to Year 10 |url=https://educationstandards.nsw.edu.au/wps/portal/nesa/k-10/learning-areas/hsie |website=NSW Education Standards Authority |language=en}}</ref> == Mga larangan ng asignatura == Ang araling panlipunan ay hindi isang asignatura, sa halip, gumaganap ito bilang isang larangan ng pag-aaral na nagsasama ng maraming iba't ibang mga paksa. Pangunahin dito ang mga paksa ng [[kasaysayan]], [[Ekonomika|ekonomiya]], at [[sibika]]. Sa pamamagitan ng lahat ng iyon, isinasama ang mga elemento ng [[heograpiya]], [[sosyolohiya]], [[etika]], [[sikolohiya]], [[pilosopiya]], [[antropolohiya]], [[sining]] at [[panitikan]] sa mismong larangan ng asignatura. Ang mismong larangan ng pag-aaral ay nakatuon sa tao at sa kani-kanilang relasyon. Sa pamamagitan nito, marami sa mga paksang ito ang nagsasama ng ilang uri ng kagamitang panlipunan na kapaki-pakinabang sa mismong larangan ng asignatura.<ref>{{Cite web |title=Chapter 5: History among the Social Studies {{!}} AHA |url=https://www.historians.org/about-aha-and-membership/aha-history-and-archives/historical-archives/american-history-in-schools-and-colleges-(1944)/chapter-5-history-among-the-social-studies#:~:text=Although%20the%20term%20%E2%80%9Csocial%20studies,courses%20in%20the%20social%20studies. |access-date=2021-02-01 |website=www.historians.org |archive-date=2021-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205230527/https://www.historians.org/about-aha-and-membership/aha-history-and-archives/historical-archives/american-history-in-schools-and-colleges-(1944)/chapter-5-history-among-the-social-studies#:~:text=Although%20the%20term%20%E2%80%9Csocial%20studies,courses%20in%20the%20social%20studies. |url-status=dead }}</ref> Bihirang ituro ang buong larangan; kadalasan, tinuturo ang ilang mga paksang pinagsama. Posible nabawasan ang kahalagahan ng kasaysayan, maliban sa kasaysayan ng Estados Unidos, sa pagkilala sa larangan.<ref>{{Cite web |title=The teaching of social studies including history. |url=https://www.loc.gov/item/e17000198/ |access-date=2023-05-01 |website=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA |language=en}}</ref> Noong una, ang Kasaysayan at Sibika lamang ang mahahalagang bahagi ng kurikulum sa mataas na paaralan; sa kalaunan, naging isang makabuluhang din na bahagi ng kurikulum ang [[Ekonomika]] ng mataas na paaralan. Habang naitatag ang Kasaysayan at Sibika, mas bago ang kahalagahan ng Ekonomika sa kurikulum ng mataas na paaralan. Ang Kasaysayan at Sibika ay magkatulad sa maraming paraan, kahit na magkaiba sila sa aktibidad ng klase.<ref>{{Cite web |title=Courses of study in history and social science, years VII-XII. |url=https://www.loc.gov/item/e23000348/ |access-date=2023-05-01 |website=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA |language=en}}</ref> Nagkaroon ng ilang dibisyon sa pagitan ng mga iskolar sa paksa ng pagsasama-sama ng mga asignatura, kahit na napagkasunduan na ang paglalahad ng buong larawan ng mundo sa mga mag-aaral ay lubhang mahalaga.<ref>{{Cite web |title=The world we live in, an introduction to the social studies for the intermediate grades, by Louis Weinberg, Zenos E. Scott, and Evelyn T. Holston. |url=https://www.loc.gov/item/32017667/ |access-date=2023-05-01 |website=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA |language=en}}</ref> === Antas ng kolehiyo === Ang araling panlipunan bilang isang ''major'' o konsentrasyon sa kolehiyo ay nananatiling hindi pangkaraniwan, bagaman, inaalok ang naturang kurso sa [[Pamantasang Harvard]].<ref>{{Cite web |title=The Committee on Degrees in Social Studies |url=https://socialstudies.fas.harvard.edu/home |access-date=2023-10-23 |website=socialstudies.fas.harvard.edu |language=en |archive-date=2023-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102185357/https://socialstudies.fas.harvard.edu/home |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Social Studies and Embracing Uncertainty {{!}} Opinion {{!}} The Harvard Crimson |url=https://www.thecrimson.com/article/2023/10/27/yepes-social-studies/ |access-date=2023-10-30 |website=www.thecrimson.com |language=en}}</ref> Unang ipinakilala ng Harvard ang araling panlipunan bilang isang pormal na larangan ng pag-aaral noong 1960, sa pamamagitan ng gawain ng isang komite na pinamumunuan ni Stanley Hoffman,<ref>{{Cite web |title=A Brief History |url=https://socialstudies.fas.harvard.edu/history |access-date=2024-01-13 |website=socialstudies.fas.harvard.edu |language=en |archive-date=2013-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220074733/https://socialstudies.fas.harvard.edu/history |url-status=dead }}</ref> at ngayon ay kilala bilang ''Committee on Degrees in Social Studies''. Ang tagapamahala ng mga pondong pinagsama-sam na si Bill Ackman,<ref>{{Cite news |last=West |first=Melanie Grayce |date=2014-04-14 |title=Donor of the Day: Giving for Learning—And for Rowing |language=en-US |work=Wall Street Journal |url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052702303663604579499850395734762.html |access-date=2024-01-13 |issn=0099-9660}}</ref> ang gitarista na si Tom Morello,<ref>{{Cite web |last=Greenwood |first=Koltan |date=2020-06-09 |title=Tom Morello reminds the internet he's more than qualified to talk politics |url=https://www.altpress.com/tom-morello-reminds-fans-of-his-political-qualifications/ |access-date=2023-10-23 |website=Alternative Press Magazine |language=en-US}}</ref> at ang direktor ng teatro na si Diana Paulus <ref>{{Cite web |title=Arts/Entertainment |url=https://socialstudies.fas.harvard.edu/artsentertainment |access-date=2023-10-23 |website=socialstudies.fas.harvard.edu |language=en |archive-date=2023-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102173526/https://socialstudies.fas.harvard.edu/artsentertainment |url-status=dead }}</ref> ay nakakonsentra lahat sa araling panlipunan noong panahon nila sa Harvard. == Mga sanggunian == {{Reflist|27em}} [[Kategorya:Mga agham panlipunan]] r98srlbf5zvepl8sttmf7b8pciqdym8 0 76768 2215199 1832035 2026-07-08T09:43:48Z Jojit fb 38 2215199 wikitext text/x-wiki {{About|katayuan ng pamahalaan ng walang awtoridad|ang pilosopiya laban sa awtoridad|Anarkismo}} Ang '''anarkiya''' o '''anarkya'''<ref name=JETE/> (from {{lang-el|αναρχία}} ''anarchía'', "walang namumuno") ay tumutukoy sa kahit alin sa sumusunod: * "Walang namumuno o nagpapatupad na kapangyarihan." <ref>[http://www.amazon.com/Decentralism-Where-Came-Where-Going/dp/1551642484/ref=sr_1_1?ie=UTF8&s=books&qid=1231229790&sr=8-1 ''Decentralism: Where It Came From--Where Is It Going?'']</ref> * "Kawalan ng sistema ng pamahalaan at batas<ref name=JETE>{{cite-JETE|Anarkiya, anarkya}}, pahina 50.</ref>; isang [[estado]] na walang batas hinggil sa pagkawala o pagiging walang gaanong saysay ng kataas-taasang kapangyarihan; kaguluhang pampolitika."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1552</ref> * "Isang estadong panlipunan na walang namamahalang tao o pangkat, ngunit may [[kalayaan]] ang bawat indibiduwal (na walang nasasangkot na kaguluhan)."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1850.</ref> * "Kawalan o walang kinikilalang kapangyarihan at kaayusan sa anumang binigay na kalagayan."<ref>"anarchy." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1667</ref> * Isang lipunan na malaya mula sa nagpupumilit na kapangyarihan ng kahit anumang layunin ng mga nagtataguyod ng [[politika]]l na [[pilosopiya]] ng [[anarkismo]] (anarkista). * Malaya mula sa pamumuno o kapangyarihan. == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga uri ng pamahalaan]] {{stub|Politika}} 11o1invxr89gc4bihwm9c7zdt7llvzi 2215200 2215199 2026-07-08T09:54:43Z Jojit fb 38 2215200 wikitext text/x-wiki {{About|katayuan ng pamahalaan ng walang awtoridad|ang pilosopiya laban sa awtoridad|Anarkismo}} Ang '''anarkiya''' o '''anarkya'''<ref name=JETE/> (from {{lang-el|αναρχία}} ''anarchía'', "walang namumuno") ay tumutukoy sa kahit alin sa sumusunod: * "Walang namumuno o nagpapatupad na kapangyarihan." <ref>[http://www.amazon.com/Decentralism-Where-Came-Where-Going/dp/1551642484/ref=sr_1_1?ie=UTF8&s=books&qid=1231229790&sr=8-1 ''Decentralism: Where It Came From--Where Is It Going?'']</ref> * "Kawalan ng sistema ng pamahalaan at batas<ref name=JETE>{{cite-JETE|Anarkiya, anarkya}}, pahina 50.</ref>; isang [[estado]] na walang batas hinggil sa pagkawala o pagiging walang gaanong saysay ng kataas-taasang kapangyarihan; kaguluhang pampolitika."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1552</ref> * "Isang estadong panlipunan na walang namamahalang tao o pangkat, ngunit may [[kalayaan]] ang bawat indibiduwal (na walang nasasangkot na kaguluhan)."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1850.</ref> * "Kawalan o walang kinikilalang kapangyarihan at kaayusan sa anumang binigay na kalagayan."<ref>"anarchy." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1667</ref> * Isang lipunan na malaya mula sa nagpupumilit na kapangyarihan ng kahit anumang layunin ng mga nagtataguyod ng [[politika]]l na [[pilosopiya]] ng [[anarkismo]] (anarkista). * Malaya mula sa pamumuno o kapangyarihan. == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga uri ng pamahalaan]] 74svive1s83ekfg1epgi35qy8qergj4 2215201 2215200 2026-07-08T10:10:46Z Jojit fb 38 2215201 wikitext text/x-wiki {{About|katayuan ng pamahalaan ng walang awtoridad|ang pilosopiya laban sa awtoridad|Anarkismo}} Ang '''anarkiya''' o '''anarkya'''<ref name=JETE/> (from {{lang-el|αναρχία}} ''anarchía'', "walang namumuno") ay tumutukoy sa kahit alin sa sumusunod: * "Walang namumuno o nagpapatupad na kapangyarihan." <ref>[http://www.amazon.com/Decentralism-Where-Came-Where-Going/dp/1551642484/ref=sr_1_1?ie=UTF8&s=books&qid=1231229790&sr=8-1 ''Decentralism: Where It Came From--Where Is It Going?'']</ref> * "Kawalan ng sistema ng pamahalaan at batas<ref name=JETE>{{cite-JETE|Anarkiya, anarkya}}, pahina 50.</ref>; isang [[estado]] na walang batas hinggil sa pagkawala o pagiging walang gaanong saysay ng kataas-taasang kapangyarihan; kaguluhang pampolitika."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1552</ref> * "Isang estadong panlipunan na walang namamahalang tao o pangkat, ngunit may [[kalayaan]] ang bawat indibiduwal (na walang nasasangkot na kaguluhan)."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1850.</ref> * "Kawalan o walang kinikilalang kapangyarihan at kaayusan sa anumang binigay na kalagayan."<ref>"anarchy." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1667</ref> * Isang lipunan na malaya mula sa nagpupumilit na kapangyarihan ng kahit anumang layunin ng mga nagtataguyod ng [[politika]]l na [[pilosopiya]] ng [[anarkismo]] (anarkista). * Malaya mula sa pamumuno o kapangyarihan. Ang anarkiya ay isang anyo ng [[lipunan]] na walang mga namumuno. Bilang isang uri ng lipunang walang estado, karaniwan itong inihahambing sa estado, na isang organisasyong pampolitika na umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang permanenteng [[teritoryo]]. Higit pa sa kawalan ng [[pamahalaan]], maaari rin itong mas tiyak na tumukoy sa mga lipunang walang anumang anyo ng awtoridad o herarkiya. Bagama't positibo ang pagtingin dito ng mga anarkista, na pangunahing tagapagtaguyod ng anarkiya, negatibo naman ang pananaw dito ng mga tagapagtaguyod ng estatismo, na itinuturing ito bilang kalagayan ng kaguluhang panlipunan. Ang salitang "anarkiya" ay unang binigyang-kahulugan sa sinaunang [[pilosopiyang Griyego]], na umunawa rito bilang isang bulok o nasirang anyo ng tuwirang [[demokrasya]], kung saan ang nakararami ay naghahangad lamang ng kanilang sariling kapakanan. Ang paggamit na ito ng salita ay napasok sa [[wikang Latin]] noong [[Gitnang Panahon]], bago tuluyang pinaghiwalay ang mga konsepto ng anarkiya at demokrasya kasunod ng mga Rebolusyong Atlantiko. Noong [[Panahon ng Kaliwanagan]], sinimulang unawain ng mga [[Pilosopiya|pilosopo]] ang anarkiya batay sa konsepto ng "kalagayan ng kalikasan", isang palaisipang eksperimento na ginamit upang bigyang-katwiran ang iba't ibang anyo ng pamahalaang may herarkiya. Pagsapit ng huling bahagi ng ika-18 dantaon, nagsimulang ipagtanggol ng ilang pilosopo ang anarkiya, na kanilang itinuring na higit na kanais-nais na alternatibo sa umiiral na mga anyo ng paniniil. Ito ang naging saligan ng pag-unlad ng anarkismo, na nagsusulong ng paglikha ng isang lipunang may anarkiya sa pamamagitan ng [[desentralisasyon]] at [[pederalismo]]. == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga uri ng pamahalaan]] lv3axne1c3puxzdgkn5h7r2idms7nub 2215202 2215201 2026-07-08T10:18:03Z Jojit fb 38 2215202 wikitext text/x-wiki {{About|katayuan ng pamahalaan ng walang awtoridad|ang pilosopiya laban sa awtoridad|Anarkismo}} Ang '''anarkiya''' o '''anarkya'''<ref name=JETE/> (from {{lang-el|αναρχία}} ''anarchía'', "walang namumuno") ay tumutukoy sa kahit alin sa sumusunod: * "Walang namumuno o nagpapatupad na kapangyarihan." <ref>[http://www.amazon.com/Decentralism-Where-Came-Where-Going/dp/1551642484/ref=sr_1_1?ie=UTF8&s=books&qid=1231229790&sr=8-1 ''Decentralism: Where It Came From--Where Is It Going?'']</ref> * "Kawalan ng sistema ng pamahalaan at batas<ref name=JETE>{{cite-JETE|Anarkiya, anarkya}}, pahina 50.</ref>; isang [[estado]] na walang batas hinggil sa pagkawala o pagiging walang gaanong saysay ng kataas-taasang kapangyarihan; kaguluhang pampolitika."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1552</ref> * "Isang estadong panlipunan na walang namamahalang tao o pangkat, ngunit may [[kalayaan]] ang bawat indibiduwal (na walang nasasangkot na kaguluhan)."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1850.</ref> * "Kawalan o walang kinikilalang kapangyarihan at kaayusan sa anumang binigay na kalagayan."<ref>"anarchy." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1667</ref> * Isang lipunan na malaya mula sa nagpupumilit na kapangyarihan ng kahit anumang layunin ng mga nagtataguyod ng [[politika]]l na [[pilosopiya]] ng [[anarkismo]] (anarkista). * Malaya mula sa pamumuno o kapangyarihan. Ang anarkiya ay isang anyo ng [[lipunan]] na walang mga namumuno. Bilang isang uri ng lipunang walang estado, karaniwan itong inihahambing sa estado, na isang organisasyong pampolitika na umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang permanenteng [[teritoryo]]. Higit pa sa kawalan ng [[pamahalaan]], maaari rin itong mas tiyak na tumukoy sa mga lipunang walang anumang anyo ng awtoridad o herarkiya. Bagama't positibo ang pagtingin dito ng mga anarkista, na pangunahing tagapagtaguyod ng anarkiya, negatibo naman ang pananaw dito ng mga tagapagtaguyod ng estatismo, na itinuturing ito bilang kalagayan ng kaguluhang panlipunan. Ang salitang "anarkiya" ay unang binigyang-kahulugan sa sinaunang [[pilosopiyang Griyego]], na umunawa rito bilang isang bulok o nasirang anyo ng tuwirang [[demokrasya]], kung saan ang nakararami ay naghahangad lamang ng kanilang sariling kapakanan. Ang paggamit na ito ng salita ay napasok sa [[wikang Latin]] noong [[Gitnang Panahon]], bago tuluyang pinaghiwalay ang mga konsepto ng anarkiya at demokrasya kasunod ng mga Rebolusyong Atlantiko. Noong [[Panahon ng Kaliwanagan]], sinimulang unawain ng mga [[Pilosopiya|pilosopo]] ang anarkiya batay sa konsepto ng "kalagayan ng kalikasan", isang palaisipang eksperimento na ginamit upang bigyang-katwiran ang iba't ibang anyo ng pamahalaang may herarkiya. Pagsapit ng huling bahagi ng ika-18 dantaon, nagsimulang ipagtanggol ng ilang pilosopo ang anarkiya, na kanilang itinuring na higit na kanais-nais na alternatibo sa umiiral na mga anyo ng paniniil. Ito ang naging saligan ng pag-unlad ng anarkismo, na nagsusulong ng paglikha ng isang lipunang may anarkiya sa pamamagitan ng [[desentralisasyon]] at [[pederalismo]]. == Kahulugan == Bilang isang konsepto, karaniwang binibigyang-kahulugan ang anarkiya batay sa kung ano ang wala rito. Sa [[etimolohiya]], ang salitang ''anarkiya'' ay nagmula sa [[Wikang Griyego|Griyegong]] αναρχία (''anarchia''), kung saan ang unlaping "αν" (''an'') ay nangangahulugang "walang", at ang hulaping "αρχία" (''archia'') ay nagmula sa salitang nangangahulugang "pinuno" o "namumuno". Kaya, ang pinakapayak na kahulugan ng anarkiya ay ang kawalan ng mga namumuno, mga pinuno, o mga soberano. Bagama't ang anarkiya ay partikular na tumutukoy sa isang lipunang walang mga namumuno, maaari rin itong mas pangkalahatang tumukoy sa isang lipunang walang estado, o isang lipunang walang pamahalaan. Dahil dito, ang anarkiya ay karaniwang binibigyang-kahulugan bilang kabaligtaran ng estado, isang institusyong umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang tiyak na teritoryo. Mas tiyak namang inilarawan ng mga anarkistang tulad ni Errico Malatesta ang anarkiya bilang isang lipunang walang awtoridad, o herarkiya. Madalas ding ituring ang anarkiya na kasingkahulugan ng kaguluhan o kawalang-kaayusang panlipunan, na sumasalamin sa konsepto ng kalagayan ng kalikasan na inilalarawan ni [[Thomas Hobbes]]. Sa ganitong pakahulugan, ang anarkiya ay hindi lamang kawalan ng pamahalaan kundi pati na rin kawalan ng pamamahala. Ang pag-uugnay ng anarkiya sa kaguluhan ay karaniwang nakabatay sa palagay na kung walang pamahalaan, wala ring umiiral na paraan ng pamamahala, kaya't ang kaguluhan ang hindi maiiwasang bunga ng anarkiya. Inilarawan naman ng [[Sosyologo|sosyologong]] si Francis Dupuis-Déri ang kaguluhan bilang isang "bulok na anyo ng anarkiya", kung saan nawawala hindi lamang ang mga namumuno kundi maging ang anumang uri ng organisasyong pampolitika. Ipinagkaiba niya ang "pamamahala ng lahat" sa ilalim ng anarkiya—na para sa kaniya ay isinasakatuparan sa pamamagitan ng pagkakasundo at sariling pamamahala—sa "pamamahala ng wala" sa ilalim ng kaguluhan. Mula pa noong unang mabuo ang konsepto nito, ginagamit na ang salitang anarkiya sa kapuwa positibo at negatibong diwa: bilang paglalarawan sa isang malayang lipunang walang pamimilit, o bilang paglalarawan sa isang kalagayan ng kaguluhan. == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga uri ng pamahalaan]] tdtu93nkux0hyvd8r5mxffcjpm07vsq 2215203 2215202 2026-07-08T10:20:19Z Jojit fb 38 /* Kahulugan */ 2215203 wikitext text/x-wiki {{About|katayuan ng pamahalaan ng walang awtoridad|ang pilosopiya laban sa awtoridad|Anarkismo}} Ang '''anarkiya''' o '''anarkya'''<ref name=JETE/> (from {{lang-el|αναρχία}} ''anarchía'', "walang namumuno") ay tumutukoy sa kahit alin sa sumusunod: * "Walang namumuno o nagpapatupad na kapangyarihan." <ref>[http://www.amazon.com/Decentralism-Where-Came-Where-Going/dp/1551642484/ref=sr_1_1?ie=UTF8&s=books&qid=1231229790&sr=8-1 ''Decentralism: Where It Came From--Where Is It Going?'']</ref> * "Kawalan ng sistema ng pamahalaan at batas<ref name=JETE>{{cite-JETE|Anarkiya, anarkya}}, pahina 50.</ref>; isang [[estado]] na walang batas hinggil sa pagkawala o pagiging walang gaanong saysay ng kataas-taasang kapangyarihan; kaguluhang pampolitika."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1552</ref> * "Isang estadong panlipunan na walang namamahalang tao o pangkat, ngunit may [[kalayaan]] ang bawat indibiduwal (na walang nasasangkot na kaguluhan)."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1850.</ref> * "Kawalan o walang kinikilalang kapangyarihan at kaayusan sa anumang binigay na kalagayan."<ref>"anarchy." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1667</ref> * Isang lipunan na malaya mula sa nagpupumilit na kapangyarihan ng kahit anumang layunin ng mga nagtataguyod ng [[politika]]l na [[pilosopiya]] ng [[anarkismo]] (anarkista). * Malaya mula sa pamumuno o kapangyarihan. Ang anarkiya ay isang anyo ng [[lipunan]] na walang mga namumuno. Bilang isang uri ng lipunang walang estado, karaniwan itong inihahambing sa estado, na isang organisasyong pampolitika na umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang permanenteng [[teritoryo]]. Higit pa sa kawalan ng [[pamahalaan]], maaari rin itong mas tiyak na tumukoy sa mga lipunang walang anumang anyo ng awtoridad o herarkiya. Bagama't positibo ang pagtingin dito ng mga anarkista, na pangunahing tagapagtaguyod ng anarkiya, negatibo naman ang pananaw dito ng mga tagapagtaguyod ng estatismo, na itinuturing ito bilang kalagayan ng kaguluhang panlipunan. Ang salitang "anarkiya" ay unang binigyang-kahulugan sa sinaunang [[pilosopiyang Griyego]], na umunawa rito bilang isang bulok o nasirang anyo ng tuwirang [[demokrasya]], kung saan ang nakararami ay naghahangad lamang ng kanilang sariling kapakanan. Ang paggamit na ito ng salita ay napasok sa [[wikang Latin]] noong [[Gitnang Panahon]], bago tuluyang pinaghiwalay ang mga konsepto ng anarkiya at demokrasya kasunod ng mga Rebolusyong Atlantiko. Noong [[Panahon ng Kaliwanagan]], sinimulang unawain ng mga [[Pilosopiya|pilosopo]] ang anarkiya batay sa konsepto ng "kalagayan ng kalikasan", isang palaisipang eksperimento na ginamit upang bigyang-katwiran ang iba't ibang anyo ng pamahalaang may herarkiya. Pagsapit ng huling bahagi ng ika-18 dantaon, nagsimulang ipagtanggol ng ilang pilosopo ang anarkiya, na kanilang itinuring na higit na kanais-nais na alternatibo sa umiiral na mga anyo ng paniniil. Ito ang naging saligan ng pag-unlad ng anarkismo, na nagsusulong ng paglikha ng isang lipunang may anarkiya sa pamamagitan ng [[desentralisasyon]] at [[pederalismo]]. == Kahulugan == Bilang isang konsepto, karaniwang binibigyang-kahulugan ang anarkiya batay sa kung ano ang wala rito.{{Sfn|Bell|2020|p=310}} Sa [[etimolohiya]], ang salitang ''anarkiya'' ay nagmula sa [[Wikang Griyego|Griyegong]] αναρχία (''anarchia''), kung saan ang unlaping "αν" (''an'') ay nangangahulugang "walang", at ang hulaping "αρχία" (''archia'') ay nagmula sa salitang nangangahulugang "pinuno" o "namumuno". Kaya, ang pinakapayak na kahulugan ng anarkiya ay ang kawalan ng mga namumuno, mga pinuno, o mga soberano. Bagama't ang anarkiya ay partikular na tumutukoy sa isang lipunang walang mga namumuno, maaari rin itong mas pangkalahatang tumukoy sa isang lipunang walang estado, o isang lipunang walang pamahalaan. Dahil dito, ang anarkiya ay karaniwang binibigyang-kahulugan bilang kabaligtaran ng estado, isang institusyong umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang tiyak na teritoryo. Mas tiyak namang inilarawan ng mga anarkistang tulad ni Errico Malatesta ang anarkiya bilang isang lipunang walang awtoridad, o herarkiya. Madalas ding ituring ang anarkiya na kasingkahulugan ng kaguluhan o kawalang-kaayusang panlipunan, na sumasalamin sa konsepto ng kalagayan ng kalikasan na inilalarawan ni [[Thomas Hobbes]]. Sa ganitong pakahulugan, ang anarkiya ay hindi lamang kawalan ng pamahalaan kundi pati na rin kawalan ng pamamahala. Ang pag-uugnay ng anarkiya sa kaguluhan ay karaniwang nakabatay sa palagay na kung walang pamahalaan, wala ring umiiral na paraan ng pamamahala, kaya't ang kaguluhan ang hindi maiiwasang bunga ng anarkiya. Inilarawan naman ng [[Sosyologo|sosyologong]] si Francis Dupuis-Déri ang kaguluhan bilang isang "bulok na anyo ng anarkiya", kung saan nawawala hindi lamang ang mga namumuno kundi maging ang anumang uri ng organisasyong pampolitika. Ipinagkaiba niya ang "pamamahala ng lahat" sa ilalim ng anarkiya—na para sa kaniya ay isinasakatuparan sa pamamagitan ng pagkakasundo at sariling pamamahala—sa "pamamahala ng wala" sa ilalim ng kaguluhan. Mula pa noong unang mabuo ang konsepto nito, ginagamit na ang salitang anarkiya sa kapuwa positibo at negatibong diwa: bilang paglalarawan sa isang malayang lipunang walang pamimilit, o bilang paglalarawan sa isang kalagayan ng kaguluhan. == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga uri ng pamahalaan]] 17jnzb5fec13smhc0hc5vilvuwqudrl 2215204 2215203 2026-07-08T10:22:58Z Jojit fb 38 /* Mga sanggunian */ 2215204 wikitext text/x-wiki {{About|katayuan ng pamahalaan ng walang awtoridad|ang pilosopiya laban sa awtoridad|Anarkismo}} Ang '''anarkiya''' o '''anarkya'''<ref name=JETE/> (from {{lang-el|αναρχία}} ''anarchía'', "walang namumuno") ay tumutukoy sa kahit alin sa sumusunod: * "Walang namumuno o nagpapatupad na kapangyarihan." <ref>[http://www.amazon.com/Decentralism-Where-Came-Where-Going/dp/1551642484/ref=sr_1_1?ie=UTF8&s=books&qid=1231229790&sr=8-1 ''Decentralism: Where It Came From--Where Is It Going?'']</ref> * "Kawalan ng sistema ng pamahalaan at batas<ref name=JETE>{{cite-JETE|Anarkiya, anarkya}}, pahina 50.</ref>; isang [[estado]] na walang batas hinggil sa pagkawala o pagiging walang gaanong saysay ng kataas-taasang kapangyarihan; kaguluhang pampolitika."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1552</ref> * "Isang estadong panlipunan na walang namamahalang tao o pangkat, ngunit may [[kalayaan]] ang bawat indibiduwal (na walang nasasangkot na kaguluhan)."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1850.</ref> * "Kawalan o walang kinikilalang kapangyarihan at kaayusan sa anumang binigay na kalagayan."<ref>"anarchy." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1667</ref> * Isang lipunan na malaya mula sa nagpupumilit na kapangyarihan ng kahit anumang layunin ng mga nagtataguyod ng [[politika]]l na [[pilosopiya]] ng [[anarkismo]] (anarkista). * Malaya mula sa pamumuno o kapangyarihan. Ang anarkiya ay isang anyo ng [[lipunan]] na walang mga namumuno. Bilang isang uri ng lipunang walang estado, karaniwan itong inihahambing sa estado, na isang organisasyong pampolitika na umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang permanenteng [[teritoryo]]. Higit pa sa kawalan ng [[pamahalaan]], maaari rin itong mas tiyak na tumukoy sa mga lipunang walang anumang anyo ng awtoridad o herarkiya. Bagama't positibo ang pagtingin dito ng mga anarkista, na pangunahing tagapagtaguyod ng anarkiya, negatibo naman ang pananaw dito ng mga tagapagtaguyod ng estatismo, na itinuturing ito bilang kalagayan ng kaguluhang panlipunan. Ang salitang "anarkiya" ay unang binigyang-kahulugan sa sinaunang [[pilosopiyang Griyego]], na umunawa rito bilang isang bulok o nasirang anyo ng tuwirang [[demokrasya]], kung saan ang nakararami ay naghahangad lamang ng kanilang sariling kapakanan. Ang paggamit na ito ng salita ay napasok sa [[wikang Latin]] noong [[Gitnang Panahon]], bago tuluyang pinaghiwalay ang mga konsepto ng anarkiya at demokrasya kasunod ng mga Rebolusyong Atlantiko. Noong [[Panahon ng Kaliwanagan]], sinimulang unawain ng mga [[Pilosopiya|pilosopo]] ang anarkiya batay sa konsepto ng "kalagayan ng kalikasan", isang palaisipang eksperimento na ginamit upang bigyang-katwiran ang iba't ibang anyo ng pamahalaang may herarkiya. Pagsapit ng huling bahagi ng ika-18 dantaon, nagsimulang ipagtanggol ng ilang pilosopo ang anarkiya, na kanilang itinuring na higit na kanais-nais na alternatibo sa umiiral na mga anyo ng paniniil. Ito ang naging saligan ng pag-unlad ng anarkismo, na nagsusulong ng paglikha ng isang lipunang may anarkiya sa pamamagitan ng [[desentralisasyon]] at [[pederalismo]]. == Kahulugan == Bilang isang konsepto, karaniwang binibigyang-kahulugan ang anarkiya batay sa kung ano ang wala rito.{{Sfn|Bell|2020|p=310}} Sa [[etimolohiya]], ang salitang ''anarkiya'' ay nagmula sa [[Wikang Griyego|Griyegong]] αναρχία (''anarchia''), kung saan ang unlaping "αν" (''an'') ay nangangahulugang "walang", at ang hulaping "αρχία" (''archia'') ay nagmula sa salitang nangangahulugang "pinuno" o "namumuno". Kaya, ang pinakapayak na kahulugan ng anarkiya ay ang kawalan ng mga namumuno, mga pinuno, o mga soberano. Bagama't ang anarkiya ay partikular na tumutukoy sa isang lipunang walang mga namumuno, maaari rin itong mas pangkalahatang tumukoy sa isang lipunang walang estado, o isang lipunang walang pamahalaan. Dahil dito, ang anarkiya ay karaniwang binibigyang-kahulugan bilang kabaligtaran ng estado, isang institusyong umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang tiyak na teritoryo. Mas tiyak namang inilarawan ng mga anarkistang tulad ni Errico Malatesta ang anarkiya bilang isang lipunang walang awtoridad, o herarkiya. Madalas ding ituring ang anarkiya na kasingkahulugan ng kaguluhan o kawalang-kaayusang panlipunan, na sumasalamin sa konsepto ng kalagayan ng kalikasan na inilalarawan ni [[Thomas Hobbes]]. Sa ganitong pakahulugan, ang anarkiya ay hindi lamang kawalan ng pamahalaan kundi pati na rin kawalan ng pamamahala. Ang pag-uugnay ng anarkiya sa kaguluhan ay karaniwang nakabatay sa palagay na kung walang pamahalaan, wala ring umiiral na paraan ng pamamahala, kaya't ang kaguluhan ang hindi maiiwasang bunga ng anarkiya. Inilarawan naman ng [[Sosyologo|sosyologong]] si Francis Dupuis-Déri ang kaguluhan bilang isang "bulok na anyo ng anarkiya", kung saan nawawala hindi lamang ang mga namumuno kundi maging ang anumang uri ng organisasyong pampolitika. Ipinagkaiba niya ang "pamamahala ng lahat" sa ilalim ng anarkiya—na para sa kaniya ay isinasakatuparan sa pamamagitan ng pagkakasundo at sariling pamamahala—sa "pamamahala ng wala" sa ilalim ng kaguluhan. Mula pa noong unang mabuo ang konsepto nito, ginagamit na ang salitang anarkiya sa kapuwa positibo at negatibong diwa: bilang paglalarawan sa isang malayang lipunang walang pamimilit, o bilang paglalarawan sa isang kalagayan ng kaguluhan. == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == [[Kategorya:Mga uri ng pamahalaan]] 47ykwwvh92wtsh57pqbu8gqredt06l6 2215205 2215204 2026-07-08T10:24:34Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215205 wikitext text/x-wiki {{About|katayuan ng pamahalaan ng walang awtoridad|ang pilosopiya laban sa awtoridad|Anarkismo}} Ang '''anarkiya''' o '''anarkya'''<ref name=JETE/> (from {{lang-el|αναρχία}} ''anarchía'', "walang namumuno") ay tumutukoy sa kahit alin sa sumusunod: * "Walang namumuno o nagpapatupad na kapangyarihan." <ref>[http://www.amazon.com/Decentralism-Where-Came-Where-Going/dp/1551642484/ref=sr_1_1?ie=UTF8&s=books&qid=1231229790&sr=8-1 ''Decentralism: Where It Came From--Where Is It Going?'']</ref> * "Kawalan ng sistema ng pamahalaan at batas<ref name=JETE>{{cite-JETE|Anarkiya, anarkya}}, pahina 50.</ref>; isang [[estado]] na walang batas hinggil sa pagkawala o pagiging walang gaanong saysay ng kataas-taasang kapangyarihan; kaguluhang pampolitika."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1552</ref> * "Isang estadong panlipunan na walang namamahalang tao o pangkat, ngunit may [[kalayaan]] ang bawat indibiduwal (na walang nasasangkot na kaguluhan)."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1850.</ref> * "Kawalan o walang kinikilalang kapangyarihan at kaayusan sa anumang binigay na kalagayan."<ref>"anarchy." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1667</ref> * Isang lipunan na malaya mula sa nagpupumilit na kapangyarihan ng kahit anumang layunin ng mga nagtataguyod ng [[politika]]l na [[pilosopiya]] ng [[anarkismo]] (anarkista). * Malaya mula sa pamumuno o kapangyarihan. Ang anarkiya ay isang anyo ng [[lipunan]] na walang mga namumuno. Bilang isang uri ng lipunang walang estado, karaniwan itong inihahambing sa estado, na isang organisasyong pampolitika na umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang permanenteng [[teritoryo]]. Higit pa sa kawalan ng [[pamahalaan]], maaari rin itong mas tiyak na tumukoy sa mga lipunang walang anumang anyo ng awtoridad o herarkiya. Bagama't positibo ang pagtingin dito ng mga anarkista, na pangunahing tagapagtaguyod ng anarkiya, negatibo naman ang pananaw dito ng mga tagapagtaguyod ng estatismo, na itinuturing ito bilang kalagayan ng kaguluhang panlipunan. Ang salitang "anarkiya" ay unang binigyang-kahulugan sa sinaunang [[pilosopiyang Griyego]], na umunawa rito bilang isang bulok o nasirang anyo ng tuwirang [[demokrasya]], kung saan ang nakararami ay naghahangad lamang ng kanilang sariling kapakanan. Ang paggamit na ito ng salita ay napasok sa [[wikang Latin]] noong [[Gitnang Panahon]], bago tuluyang pinaghiwalay ang mga konsepto ng anarkiya at demokrasya kasunod ng mga Rebolusyong Atlantiko. Noong [[Panahon ng Kaliwanagan]], sinimulang unawain ng mga [[Pilosopiya|pilosopo]] ang anarkiya batay sa konsepto ng "kalagayan ng kalikasan", isang palaisipang eksperimento na ginamit upang bigyang-katwiran ang iba't ibang anyo ng pamahalaang may herarkiya. Pagsapit ng huling bahagi ng ika-18 dantaon, nagsimulang ipagtanggol ng ilang pilosopo ang anarkiya, na kanilang itinuring na higit na kanais-nais na alternatibo sa umiiral na mga anyo ng paniniil. Ito ang naging saligan ng pag-unlad ng anarkismo, na nagsusulong ng paglikha ng isang lipunang may anarkiya sa pamamagitan ng [[desentralisasyon]] at [[pederalismo]]. == Kahulugan == Bilang isang konsepto, karaniwang binibigyang-kahulugan ang anarkiya batay sa kung ano ang wala rito.{{Sfn|Bell|2020|p=310}} Sa [[etimolohiya]], ang salitang ''anarkiya'' ay nagmula sa [[Wikang Griyego|Griyegong]] αναρχία (''anarchia''), kung saan ang unlaping "αν" (''an'') ay nangangahulugang "walang", at ang hulaping "αρχία" (''archia'') ay nagmula sa salitang nangangahulugang "pinuno" o "namumuno". Kaya, ang pinakapayak na kahulugan ng anarkiya ay ang kawalan ng mga namumuno, mga pinuno, o mga soberano. Bagama't ang anarkiya ay partikular na tumutukoy sa isang lipunang walang mga namumuno, maaari rin itong mas pangkalahatang tumukoy sa isang lipunang walang estado, o isang lipunang walang pamahalaan. Dahil dito, ang anarkiya ay karaniwang binibigyang-kahulugan bilang kabaligtaran ng estado, isang institusyong umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang tiyak na teritoryo. Mas tiyak namang inilarawan ng mga anarkistang tulad ni Errico Malatesta ang anarkiya bilang isang lipunang walang awtoridad, o herarkiya. Madalas ding ituring ang anarkiya na kasingkahulugan ng kaguluhan o kawalang-kaayusang panlipunan, na sumasalamin sa konsepto ng kalagayan ng kalikasan na inilalarawan ni [[Thomas Hobbes]]. Sa ganitong pakahulugan, ang anarkiya ay hindi lamang kawalan ng pamahalaan kundi pati na rin kawalan ng pamamahala. Ang pag-uugnay ng anarkiya sa kaguluhan ay karaniwang nakabatay sa palagay na kung walang pamahalaan, wala ring umiiral na paraan ng pamamahala, kaya't ang kaguluhan ang hindi maiiwasang bunga ng anarkiya. Inilarawan naman ng [[Sosyologo|sosyologong]] si Francis Dupuis-Déri ang kaguluhan bilang isang "bulok na anyo ng anarkiya", kung saan nawawala hindi lamang ang mga namumuno kundi maging ang anumang uri ng organisasyong pampolitika. Ipinagkaiba niya ang "pamamahala ng lahat" sa ilalim ng anarkiya—na para sa kaniya ay isinasakatuparan sa pamamagitan ng pagkakasundo at sariling pamamahala—sa "pamamahala ng wala" sa ilalim ng kaguluhan. Mula pa noong unang mabuo ang konsepto nito, ginagamit na ang salitang anarkiya sa kapuwa positibo at negatibong diwa: bilang paglalarawan sa isang malayang lipunang walang pamimilit, o bilang paglalarawan sa isang kalagayan ng kaguluhan. == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{cite book|last1=Bell|first1=Tom W.|chapter=The Forecast for Anarchy|year=2020|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=309–324 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255-22|s2cid=228898569 |language=en}} [[Kategorya:Mga uri ng pamahalaan]] pseqi0whgr8a501wc6btl2an390enmr 2215206 2215205 2026-07-08T10:28:56Z Jojit fb 38 2215206 wikitext text/x-wiki {{About|katayuan ng pamahalaan ng walang awtoridad|ang pilosopiya laban sa awtoridad|Anarkismo}} Ang '''anarkiya''' o '''anarkya'''<ref name=JETE/> (from {{lang-el|αναρχία}} ''anarchía'', "walang namumuno") ay tumutukoy sa kahit alin sa sumusunod: * "Walang namumuno o nagpapatupad na kapangyarihan." <ref>[http://www.amazon.com/Decentralism-Where-Came-Where-Going/dp/1551642484/ref=sr_1_1?ie=UTF8&s=books&qid=1231229790&sr=8-1 ''Decentralism: Where It Came From--Where Is It Going?'']</ref> * "Kawalan ng sistema ng pamahalaan at batas<ref name=JETE>{{cite-JETE|Anarkiya, anarkya}}, pahina 50.</ref>; isang [[estado]] na walang batas hinggil sa pagkawala o pagiging walang gaanong saysay ng kataas-taasang kapangyarihan; kaguluhang pampolitika."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1552</ref> * "Isang estadong panlipunan na walang namamahalang tao o pangkat, ngunit may [[kalayaan]] ang bawat indibiduwal (na walang nasasangkot na kaguluhan)."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1850.</ref> * "Kawalan o walang kinikilalang kapangyarihan at kaayusan sa anumang binigay na kalagayan."<ref>"anarchy." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1667</ref> * Isang lipunan na malaya mula sa nagpupumilit na kapangyarihan ng kahit anumang layunin ng mga nagtataguyod ng [[politika]]l na [[pilosopiya]] ng [[anarkismo]] (anarkista). * Malaya mula sa pamumuno o kapangyarihan. Ang anarkiya ay isang anyo ng [[lipunan]] na walang mga namumuno. Bilang isang uri ng lipunang walang estado, karaniwan itong inihahambing sa estado, na isang organisasyong pampolitika na umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang permanenteng [[teritoryo]]. Higit pa sa kawalan ng [[pamahalaan]], maaari rin itong mas tiyak na tumukoy sa mga lipunang walang anumang anyo ng awtoridad o herarkiya. Bagama't positibo ang pagtingin dito ng mga anarkista, na pangunahing tagapagtaguyod ng anarkiya, negatibo naman ang pananaw dito ng mga tagapagtaguyod ng estatismo, na itinuturing ito bilang kalagayan ng kaguluhang panlipunan. Ang salitang "anarkiya" ay unang binigyang-kahulugan sa sinaunang [[pilosopiyang Griyego]], na umunawa rito bilang isang bulok o nasirang anyo ng tuwirang [[demokrasya]], kung saan ang nakararami ay naghahangad lamang ng kanilang sariling kapakanan. Ang paggamit na ito ng salita ay napasok sa [[wikang Latin]] noong [[Gitnang Panahon]], bago tuluyang pinaghiwalay ang mga konsepto ng anarkiya at demokrasya kasunod ng mga Rebolusyong Atlantiko. Noong [[Panahon ng Kaliwanagan]], sinimulang unawain ng mga [[Pilosopiya|pilosopo]] ang anarkiya batay sa konsepto ng "kalagayan ng kalikasan", isang palaisipang eksperimento na ginamit upang bigyang-katwiran ang iba't ibang anyo ng pamahalaang may herarkiya. Pagsapit ng huling bahagi ng ika-18 dantaon, nagsimulang ipagtanggol ng ilang pilosopo ang anarkiya, na kanilang itinuring na higit na kanais-nais na alternatibo sa umiiral na mga anyo ng paniniil. Ito ang naging saligan ng pag-unlad ng anarkismo, na nagsusulong ng paglikha ng isang lipunang may anarkiya sa pamamagitan ng [[desentralisasyon]] at [[pederalismo]]. == Kahulugan == Bilang isang konsepto, karaniwang binibigyang-kahulugan ang anarkiya batay sa kung ano ang wala rito.{{Sfn|Bell|2020|p=310}} Sa [[etimolohiya]], ang salitang ''anarkiya'' ay nagmula sa [[Wikang Griyego|Griyegong]] αναρχία (''anarchia''), kung saan ang unlaping "αν" (''an'') ay nangangahulugang "walang", at ang hulaping "αρχία" (''archia'') ay nagmula sa salitang nangangahulugang "pinuno" o "namumuno".{{Sfnm|1a1=Dupuis-Déri|1y=2010|1p=13|2a1=Marshall|2y=2008|2p=3}} Kaya, ang pinakapayak na kahulugan ng anarkiya ay ang kawalan ng mga namumuno, mga pinuno, o mga soberano. Bagama't ang anarkiya ay partikular na tumutukoy sa isang lipunang walang mga namumuno, maaari rin itong mas pangkalahatang tumukoy sa isang lipunang walang estado, o isang lipunang walang pamahalaan. Dahil dito, ang anarkiya ay karaniwang binibigyang-kahulugan bilang kabaligtaran ng estado, isang institusyong umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang tiyak na teritoryo. Mas tiyak namang inilarawan ng mga anarkistang tulad ni Errico Malatesta ang anarkiya bilang isang lipunang walang awtoridad, o herarkiya. Madalas ding ituring ang anarkiya na kasingkahulugan ng kaguluhan o kawalang-kaayusang panlipunan, na sumasalamin sa konsepto ng kalagayan ng kalikasan na inilalarawan ni [[Thomas Hobbes]]. Sa ganitong pakahulugan, ang anarkiya ay hindi lamang kawalan ng pamahalaan kundi pati na rin kawalan ng pamamahala. Ang pag-uugnay ng anarkiya sa kaguluhan ay karaniwang nakabatay sa palagay na kung walang pamahalaan, wala ring umiiral na paraan ng pamamahala, kaya't ang kaguluhan ang hindi maiiwasang bunga ng anarkiya. Inilarawan naman ng [[Sosyologo|sosyologong]] si Francis Dupuis-Déri ang kaguluhan bilang isang "bulok na anyo ng anarkiya", kung saan nawawala hindi lamang ang mga namumuno kundi maging ang anumang uri ng organisasyong pampolitika. Ipinagkaiba niya ang "pamamahala ng lahat" sa ilalim ng anarkiya—na para sa kaniya ay isinasakatuparan sa pamamagitan ng pagkakasundo at sariling pamamahala—sa "pamamahala ng wala" sa ilalim ng kaguluhan. Mula pa noong unang mabuo ang konsepto nito, ginagamit na ang salitang anarkiya sa kapuwa positibo at negatibong diwa: bilang paglalarawan sa isang malayang lipunang walang pamimilit, o bilang paglalarawan sa isang kalagayan ng kaguluhan. == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{cite book|last1=Bell|first1=Tom W.|chapter=The Forecast for Anarchy|year=2020|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=309–324 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255-22|s2cid=228898569 |language=en}} [[Kategorya:Mga uri ng pamahalaan]] ht36reac3p5gfyjfo92gec7monhivle 2215216 2215206 2026-07-08T10:31:56Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215216 wikitext text/x-wiki {{About|katayuan ng pamahalaan ng walang awtoridad|ang pilosopiya laban sa awtoridad|Anarkismo}} Ang '''anarkiya''' o '''anarkya'''<ref name=JETE/> (from {{lang-el|αναρχία}} ''anarchía'', "walang namumuno") ay tumutukoy sa kahit alin sa sumusunod: * "Walang namumuno o nagpapatupad na kapangyarihan." <ref>[http://www.amazon.com/Decentralism-Where-Came-Where-Going/dp/1551642484/ref=sr_1_1?ie=UTF8&s=books&qid=1231229790&sr=8-1 ''Decentralism: Where It Came From--Where Is It Going?'']</ref> * "Kawalan ng sistema ng pamahalaan at batas<ref name=JETE>{{cite-JETE|Anarkiya, anarkya}}, pahina 50.</ref>; isang [[estado]] na walang batas hinggil sa pagkawala o pagiging walang gaanong saysay ng kataas-taasang kapangyarihan; kaguluhang pampolitika."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1552</ref> * "Isang estadong panlipunan na walang namamahalang tao o pangkat, ngunit may [[kalayaan]] ang bawat indibiduwal (na walang nasasangkot na kaguluhan)."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1850.</ref> * "Kawalan o walang kinikilalang kapangyarihan at kaayusan sa anumang binigay na kalagayan."<ref>"anarchy." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1667</ref> * Isang lipunan na malaya mula sa nagpupumilit na kapangyarihan ng kahit anumang layunin ng mga nagtataguyod ng [[politika]]l na [[pilosopiya]] ng [[anarkismo]] (anarkista). * Malaya mula sa pamumuno o kapangyarihan. Ang anarkiya ay isang anyo ng [[lipunan]] na walang mga namumuno. Bilang isang uri ng lipunang walang estado, karaniwan itong inihahambing sa estado, na isang organisasyong pampolitika na umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang permanenteng [[teritoryo]]. Higit pa sa kawalan ng [[pamahalaan]], maaari rin itong mas tiyak na tumukoy sa mga lipunang walang anumang anyo ng awtoridad o herarkiya. Bagama't positibo ang pagtingin dito ng mga anarkista, na pangunahing tagapagtaguyod ng anarkiya, negatibo naman ang pananaw dito ng mga tagapagtaguyod ng estatismo, na itinuturing ito bilang kalagayan ng kaguluhang panlipunan. Ang salitang "anarkiya" ay unang binigyang-kahulugan sa sinaunang [[pilosopiyang Griyego]], na umunawa rito bilang isang bulok o nasirang anyo ng tuwirang [[demokrasya]], kung saan ang nakararami ay naghahangad lamang ng kanilang sariling kapakanan. Ang paggamit na ito ng salita ay napasok sa [[wikang Latin]] noong [[Gitnang Panahon]], bago tuluyang pinaghiwalay ang mga konsepto ng anarkiya at demokrasya kasunod ng mga Rebolusyong Atlantiko. Noong [[Panahon ng Kaliwanagan]], sinimulang unawain ng mga [[Pilosopiya|pilosopo]] ang anarkiya batay sa konsepto ng "kalagayan ng kalikasan", isang palaisipang eksperimento na ginamit upang bigyang-katwiran ang iba't ibang anyo ng pamahalaang may herarkiya. Pagsapit ng huling bahagi ng ika-18 dantaon, nagsimulang ipagtanggol ng ilang pilosopo ang anarkiya, na kanilang itinuring na higit na kanais-nais na alternatibo sa umiiral na mga anyo ng paniniil. Ito ang naging saligan ng pag-unlad ng anarkismo, na nagsusulong ng paglikha ng isang lipunang may anarkiya sa pamamagitan ng [[desentralisasyon]] at [[pederalismo]]. == Kahulugan == Bilang isang konsepto, karaniwang binibigyang-kahulugan ang anarkiya batay sa kung ano ang wala rito.{{Sfn|Bell|2020|p=310}} Sa [[etimolohiya]], ang salitang ''anarkiya'' ay nagmula sa [[Wikang Griyego|Griyegong]] αναρχία (''anarchia''), kung saan ang unlaping "αν" (''an'') ay nangangahulugang "walang", at ang hulaping "αρχία" (''archia'') ay nagmula sa salitang nangangahulugang "pinuno" o "namumuno".{{Sfnm|1a1=Dupuis-Déri|1y=2010|1p=13|2a1=Marshall|2y=2008|2p=3}} Kaya, ang pinakapayak na kahulugan ng anarkiya ay ang kawalan ng mga namumuno, mga pinuno, o mga soberano. Bagama't ang anarkiya ay partikular na tumutukoy sa isang lipunang walang mga namumuno, maaari rin itong mas pangkalahatang tumukoy sa isang lipunang walang estado, o isang lipunang walang pamahalaan. Dahil dito, ang anarkiya ay karaniwang binibigyang-kahulugan bilang kabaligtaran ng estado, isang institusyong umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang tiyak na teritoryo. Mas tiyak namang inilarawan ng mga anarkistang tulad ni Errico Malatesta ang anarkiya bilang isang lipunang walang awtoridad, o herarkiya. Madalas ding ituring ang anarkiya na kasingkahulugan ng kaguluhan o kawalang-kaayusang panlipunan, na sumasalamin sa konsepto ng kalagayan ng kalikasan na inilalarawan ni [[Thomas Hobbes]]. Sa ganitong pakahulugan, ang anarkiya ay hindi lamang kawalan ng pamahalaan kundi pati na rin kawalan ng pamamahala. Ang pag-uugnay ng anarkiya sa kaguluhan ay karaniwang nakabatay sa palagay na kung walang pamahalaan, wala ring umiiral na paraan ng pamamahala, kaya't ang kaguluhan ang hindi maiiwasang bunga ng anarkiya. Inilarawan naman ng [[Sosyologo|sosyologong]] si Francis Dupuis-Déri ang kaguluhan bilang isang "bulok na anyo ng anarkiya", kung saan nawawala hindi lamang ang mga namumuno kundi maging ang anumang uri ng organisasyong pampolitika. Ipinagkaiba niya ang "pamamahala ng lahat" sa ilalim ng anarkiya—na para sa kaniya ay isinasakatuparan sa pamamagitan ng pagkakasundo at sariling pamamahala—sa "pamamahala ng wala" sa ilalim ng kaguluhan. Mula pa noong unang mabuo ang konsepto nito, ginagamit na ang salitang anarkiya sa kapuwa positibo at negatibong diwa: bilang paglalarawan sa isang malayang lipunang walang pamimilit, o bilang paglalarawan sa isang kalagayan ng kaguluhan. == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{cite book|last1=Bell|first1=Tom W.|chapter=The Forecast for Anarchy|year=2020|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=309–324 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255-22|s2cid=228898569 |language=en}} * {{cite book|last=Dupuis-Déri|first=Francis|author-link=Francis Dupuis-Déri|year=2010|chapter=Anarchy in Political Philosophy|title=New Perspectives on Anarchism|editor-last1=Jun|editor-first1=Nathan J.|editor-last2=Wahl|editor-first2=Shane|publisher=Rowman & Littlefield|lccn=2009015304|isbn=978-0-7391-3240-1|pages=9–24|language=en}} [[Kategorya:Mga uri ng pamahalaan]] 3uwhyidqch4boq7nt9ljhmzj2yiephd 2215218 2215216 2026-07-08T10:32:10Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215218 wikitext text/x-wiki {{About|katayuan ng pamahalaan ng walang awtoridad|ang pilosopiya laban sa awtoridad|Anarkismo}} Ang '''anarkiya''' o '''anarkya'''<ref name=JETE/> (from {{lang-el|αναρχία}} ''anarchía'', "walang namumuno") ay tumutukoy sa kahit alin sa sumusunod: * "Walang namumuno o nagpapatupad na kapangyarihan." <ref>[http://www.amazon.com/Decentralism-Where-Came-Where-Going/dp/1551642484/ref=sr_1_1?ie=UTF8&s=books&qid=1231229790&sr=8-1 ''Decentralism: Where It Came From--Where Is It Going?'']</ref> * "Kawalan ng sistema ng pamahalaan at batas<ref name=JETE>{{cite-JETE|Anarkiya, anarkya}}, pahina 50.</ref>; isang [[estado]] na walang batas hinggil sa pagkawala o pagiging walang gaanong saysay ng kataas-taasang kapangyarihan; kaguluhang pampolitika."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1552</ref> * "Isang estadong panlipunan na walang namamahalang tao o pangkat, ngunit may [[kalayaan]] ang bawat indibiduwal (na walang nasasangkot na kaguluhan)."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1850.</ref> * "Kawalan o walang kinikilalang kapangyarihan at kaayusan sa anumang binigay na kalagayan."<ref>"anarchy." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1667</ref> * Isang lipunan na malaya mula sa nagpupumilit na kapangyarihan ng kahit anumang layunin ng mga nagtataguyod ng [[politika]]l na [[pilosopiya]] ng [[anarkismo]] (anarkista). * Malaya mula sa pamumuno o kapangyarihan. Ang anarkiya ay isang anyo ng [[lipunan]] na walang mga namumuno. Bilang isang uri ng lipunang walang estado, karaniwan itong inihahambing sa estado, na isang organisasyong pampolitika na umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang permanenteng [[teritoryo]]. Higit pa sa kawalan ng [[pamahalaan]], maaari rin itong mas tiyak na tumukoy sa mga lipunang walang anumang anyo ng awtoridad o herarkiya. Bagama't positibo ang pagtingin dito ng mga anarkista, na pangunahing tagapagtaguyod ng anarkiya, negatibo naman ang pananaw dito ng mga tagapagtaguyod ng estatismo, na itinuturing ito bilang kalagayan ng kaguluhang panlipunan. Ang salitang "anarkiya" ay unang binigyang-kahulugan sa sinaunang [[pilosopiyang Griyego]], na umunawa rito bilang isang bulok o nasirang anyo ng tuwirang [[demokrasya]], kung saan ang nakararami ay naghahangad lamang ng kanilang sariling kapakanan. Ang paggamit na ito ng salita ay napasok sa [[wikang Latin]] noong [[Gitnang Panahon]], bago tuluyang pinaghiwalay ang mga konsepto ng anarkiya at demokrasya kasunod ng mga Rebolusyong Atlantiko. Noong [[Panahon ng Kaliwanagan]], sinimulang unawain ng mga [[Pilosopiya|pilosopo]] ang anarkiya batay sa konsepto ng "kalagayan ng kalikasan", isang palaisipang eksperimento na ginamit upang bigyang-katwiran ang iba't ibang anyo ng pamahalaang may herarkiya. Pagsapit ng huling bahagi ng ika-18 dantaon, nagsimulang ipagtanggol ng ilang pilosopo ang anarkiya, na kanilang itinuring na higit na kanais-nais na alternatibo sa umiiral na mga anyo ng paniniil. Ito ang naging saligan ng pag-unlad ng anarkismo, na nagsusulong ng paglikha ng isang lipunang may anarkiya sa pamamagitan ng [[desentralisasyon]] at [[pederalismo]]. == Kahulugan == Bilang isang konsepto, karaniwang binibigyang-kahulugan ang anarkiya batay sa kung ano ang wala rito.{{Sfn|Bell|2020|p=310}} Sa [[etimolohiya]], ang salitang ''anarkiya'' ay nagmula sa [[Wikang Griyego|Griyegong]] αναρχία (''anarchia''), kung saan ang unlaping "αν" (''an'') ay nangangahulugang "walang", at ang hulaping "αρχία" (''archia'') ay nagmula sa salitang nangangahulugang "pinuno" o "namumuno".{{Sfnm|1a1=Dupuis-Déri|1y=2010|1p=13|2a1=Marshall|2y=2008|2p=3}} Kaya, ang pinakapayak na kahulugan ng anarkiya ay ang kawalan ng mga namumuno, mga pinuno, o mga soberano. Bagama't ang anarkiya ay partikular na tumutukoy sa isang lipunang walang mga namumuno, maaari rin itong mas pangkalahatang tumukoy sa isang lipunang walang estado, o isang lipunang walang pamahalaan. Dahil dito, ang anarkiya ay karaniwang binibigyang-kahulugan bilang kabaligtaran ng estado, isang institusyong umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang tiyak na teritoryo. Mas tiyak namang inilarawan ng mga anarkistang tulad ni Errico Malatesta ang anarkiya bilang isang lipunang walang awtoridad, o herarkiya. Madalas ding ituring ang anarkiya na kasingkahulugan ng kaguluhan o kawalang-kaayusang panlipunan, na sumasalamin sa konsepto ng kalagayan ng kalikasan na inilalarawan ni [[Thomas Hobbes]]. Sa ganitong pakahulugan, ang anarkiya ay hindi lamang kawalan ng pamahalaan kundi pati na rin kawalan ng pamamahala. Ang pag-uugnay ng anarkiya sa kaguluhan ay karaniwang nakabatay sa palagay na kung walang pamahalaan, wala ring umiiral na paraan ng pamamahala, kaya't ang kaguluhan ang hindi maiiwasang bunga ng anarkiya. Inilarawan naman ng [[Sosyologo|sosyologong]] si Francis Dupuis-Déri ang kaguluhan bilang isang "bulok na anyo ng anarkiya", kung saan nawawala hindi lamang ang mga namumuno kundi maging ang anumang uri ng organisasyong pampolitika. Ipinagkaiba niya ang "pamamahala ng lahat" sa ilalim ng anarkiya—na para sa kaniya ay isinasakatuparan sa pamamagitan ng pagkakasundo at sariling pamamahala—sa "pamamahala ng wala" sa ilalim ng kaguluhan. Mula pa noong unang mabuo ang konsepto nito, ginagamit na ang salitang anarkiya sa kapuwa positibo at negatibong diwa: bilang paglalarawan sa isang malayang lipunang walang pamimilit, o bilang paglalarawan sa isang kalagayan ng kaguluhan. == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{cite book|last1=Bell|first1=Tom W.|chapter=The Forecast for Anarchy|year=2020|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=309–324 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255-22|s2cid=228898569 |language=en}} * {{cite book|last=Dupuis-Déri|first=Francis|year=2010|chapter=Anarchy in Political Philosophy|title=New Perspectives on Anarchism|editor-last1=Jun|editor-first1=Nathan J.|editor-last2=Wahl|editor-first2=Shane|publisher=Rowman & Littlefield|lccn=2009015304|isbn=978-0-7391-3240-1|pages=9–24|language=en}} [[Kategorya:Mga uri ng pamahalaan]] t13peazvkbg327a8v0amcxywyyi4qmt 2215224 2215218 2026-07-08T10:33:07Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215224 wikitext text/x-wiki {{About|katayuan ng pamahalaan ng walang awtoridad|ang pilosopiya laban sa awtoridad|Anarkismo}} Ang '''anarkiya''' o '''anarkya'''<ref name=JETE/> (from {{lang-el|αναρχία}} ''anarchía'', "walang namumuno") ay tumutukoy sa kahit alin sa sumusunod: * "Walang namumuno o nagpapatupad na kapangyarihan." <ref>[http://www.amazon.com/Decentralism-Where-Came-Where-Going/dp/1551642484/ref=sr_1_1?ie=UTF8&s=books&qid=1231229790&sr=8-1 ''Decentralism: Where It Came From--Where Is It Going?'']</ref> * "Kawalan ng sistema ng pamahalaan at batas<ref name=JETE>{{cite-JETE|Anarkiya, anarkya}}, pahina 50.</ref>; isang [[estado]] na walang batas hinggil sa pagkawala o pagiging walang gaanong saysay ng kataas-taasang kapangyarihan; kaguluhang pampolitika."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1552</ref> * "Isang estadong panlipunan na walang namamahalang tao o pangkat, ngunit may [[kalayaan]] ang bawat indibiduwal (na walang nasasangkot na kaguluhan)."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1850.</ref> * "Kawalan o walang kinikilalang kapangyarihan at kaayusan sa anumang binigay na kalagayan."<ref>"anarchy." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1667</ref> * Isang lipunan na malaya mula sa nagpupumilit na kapangyarihan ng kahit anumang layunin ng mga nagtataguyod ng [[politika]]l na [[pilosopiya]] ng [[anarkismo]] (anarkista). * Malaya mula sa pamumuno o kapangyarihan. Ang anarkiya ay isang anyo ng [[lipunan]] na walang mga namumuno. Bilang isang uri ng lipunang walang estado, karaniwan itong inihahambing sa estado, na isang organisasyong pampolitika na umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang permanenteng [[teritoryo]]. Higit pa sa kawalan ng [[pamahalaan]], maaari rin itong mas tiyak na tumukoy sa mga lipunang walang anumang anyo ng awtoridad o herarkiya. Bagama't positibo ang pagtingin dito ng mga anarkista, na pangunahing tagapagtaguyod ng anarkiya, negatibo naman ang pananaw dito ng mga tagapagtaguyod ng estatismo, na itinuturing ito bilang kalagayan ng kaguluhang panlipunan. Ang salitang "anarkiya" ay unang binigyang-kahulugan sa sinaunang [[pilosopiyang Griyego]], na umunawa rito bilang isang bulok o nasirang anyo ng tuwirang [[demokrasya]], kung saan ang nakararami ay naghahangad lamang ng kanilang sariling kapakanan. Ang paggamit na ito ng salita ay napasok sa [[wikang Latin]] noong [[Gitnang Panahon]], bago tuluyang pinaghiwalay ang mga konsepto ng anarkiya at demokrasya kasunod ng mga Rebolusyong Atlantiko. Noong [[Panahon ng Kaliwanagan]], sinimulang unawain ng mga [[Pilosopiya|pilosopo]] ang anarkiya batay sa konsepto ng "kalagayan ng kalikasan", isang palaisipang eksperimento na ginamit upang bigyang-katwiran ang iba't ibang anyo ng pamahalaang may herarkiya. Pagsapit ng huling bahagi ng ika-18 dantaon, nagsimulang ipagtanggol ng ilang pilosopo ang anarkiya, na kanilang itinuring na higit na kanais-nais na alternatibo sa umiiral na mga anyo ng paniniil. Ito ang naging saligan ng pag-unlad ng anarkismo, na nagsusulong ng paglikha ng isang lipunang may anarkiya sa pamamagitan ng [[desentralisasyon]] at [[pederalismo]]. == Kahulugan == Bilang isang konsepto, karaniwang binibigyang-kahulugan ang anarkiya batay sa kung ano ang wala rito.{{Sfn|Bell|2020|p=310}} Sa [[etimolohiya]], ang salitang ''anarkiya'' ay nagmula sa [[Wikang Griyego|Griyegong]] αναρχία (''anarchia''), kung saan ang unlaping "αν" (''an'') ay nangangahulugang "walang", at ang hulaping "αρχία" (''archia'') ay nagmula sa salitang nangangahulugang "pinuno" o "namumuno".{{Sfnm|1a1=Dupuis-Déri|1y=2010|1p=13|2a1=Marshall|2y=2008|2p=3}} Kaya, ang pinakapayak na kahulugan ng anarkiya ay ang kawalan ng mga namumuno, mga pinuno, o mga soberano. Bagama't ang anarkiya ay partikular na tumutukoy sa isang lipunang walang mga namumuno, maaari rin itong mas pangkalahatang tumukoy sa isang lipunang walang estado, o isang lipunang walang pamahalaan. Dahil dito, ang anarkiya ay karaniwang binibigyang-kahulugan bilang kabaligtaran ng estado, isang institusyong umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang tiyak na teritoryo. Mas tiyak namang inilarawan ng mga anarkistang tulad ni Errico Malatesta ang anarkiya bilang isang lipunang walang awtoridad, o herarkiya. Madalas ding ituring ang anarkiya na kasingkahulugan ng kaguluhan o kawalang-kaayusang panlipunan, na sumasalamin sa konsepto ng kalagayan ng kalikasan na inilalarawan ni [[Thomas Hobbes]]. Sa ganitong pakahulugan, ang anarkiya ay hindi lamang kawalan ng pamahalaan kundi pati na rin kawalan ng pamamahala. Ang pag-uugnay ng anarkiya sa kaguluhan ay karaniwang nakabatay sa palagay na kung walang pamahalaan, wala ring umiiral na paraan ng pamamahala, kaya't ang kaguluhan ang hindi maiiwasang bunga ng anarkiya. Inilarawan naman ng [[Sosyologo|sosyologong]] si Francis Dupuis-Déri ang kaguluhan bilang isang "bulok na anyo ng anarkiya", kung saan nawawala hindi lamang ang mga namumuno kundi maging ang anumang uri ng organisasyong pampolitika. Ipinagkaiba niya ang "pamamahala ng lahat" sa ilalim ng anarkiya—na para sa kaniya ay isinasakatuparan sa pamamagitan ng pagkakasundo at sariling pamamahala—sa "pamamahala ng wala" sa ilalim ng kaguluhan. Mula pa noong unang mabuo ang konsepto nito, ginagamit na ang salitang anarkiya sa kapuwa positibo at negatibong diwa: bilang paglalarawan sa isang malayang lipunang walang pamimilit, o bilang paglalarawan sa isang kalagayan ng kaguluhan. == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{cite book|last1=Bell|first1=Tom W.|chapter=The Forecast for Anarchy|year=2020|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=309–324 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255-22|s2cid=228898569 |language=en}} * {{cite book|last=Dupuis-Déri|first=Francis|year=2010|chapter=Anarchy in Political Philosophy|title=New Perspectives on Anarchism|editor-last1=Jun|editor-first1=Nathan J.|editor-last2=Wahl|editor-first2=Shane|publisher=Rowman & Littlefield|lccn=2009015304|isbn=978-0-7391-3240-1|pages=9–24|language=en}} * {{cite book|first=Peter H.|last = Marshall|author-link=Peter Marshall (author, born 1946)|title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism|year=2008|orig-year=1992|location=[[London]]|publisher=Harper Perennial|language=en|isbn=978-0-00-686245-1|oclc=218212571}} [[Kategorya:Mga uri ng pamahalaan]] 6dohxm5yeh80efygb0a1z8fxswo2t9g 2215227 2215224 2026-07-08T10:33:22Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215227 wikitext text/x-wiki {{About|katayuan ng pamahalaan ng walang awtoridad|ang pilosopiya laban sa awtoridad|Anarkismo}} Ang '''anarkiya''' o '''anarkya'''<ref name=JETE/> (from {{lang-el|αναρχία}} ''anarchía'', "walang namumuno") ay tumutukoy sa kahit alin sa sumusunod: * "Walang namumuno o nagpapatupad na kapangyarihan." <ref>[http://www.amazon.com/Decentralism-Where-Came-Where-Going/dp/1551642484/ref=sr_1_1?ie=UTF8&s=books&qid=1231229790&sr=8-1 ''Decentralism: Where It Came From--Where Is It Going?'']</ref> * "Kawalan ng sistema ng pamahalaan at batas<ref name=JETE>{{cite-JETE|Anarkiya, anarkya}}, pahina 50.</ref>; isang [[estado]] na walang batas hinggil sa pagkawala o pagiging walang gaanong saysay ng kataas-taasang kapangyarihan; kaguluhang pampolitika."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1552</ref> * "Isang estadong panlipunan na walang namamahalang tao o pangkat, ngunit may [[kalayaan]] ang bawat indibiduwal (na walang nasasangkot na kaguluhan)."<ref>"''anarchy''." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1850.</ref> * "Kawalan o walang kinikilalang kapangyarihan at kaayusan sa anumang binigay na kalagayan."<ref>"anarchy." Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2004. Unang nabanggit ang paggamit noong 1667</ref> * Isang lipunan na malaya mula sa nagpupumilit na kapangyarihan ng kahit anumang layunin ng mga nagtataguyod ng [[politika]]l na [[pilosopiya]] ng [[anarkismo]] (anarkista). * Malaya mula sa pamumuno o kapangyarihan. Ang anarkiya ay isang anyo ng [[lipunan]] na walang mga namumuno. Bilang isang uri ng lipunang walang estado, karaniwan itong inihahambing sa estado, na isang organisasyong pampolitika na umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang permanenteng [[teritoryo]]. Higit pa sa kawalan ng [[pamahalaan]], maaari rin itong mas tiyak na tumukoy sa mga lipunang walang anumang anyo ng awtoridad o herarkiya. Bagama't positibo ang pagtingin dito ng mga anarkista, na pangunahing tagapagtaguyod ng anarkiya, negatibo naman ang pananaw dito ng mga tagapagtaguyod ng estatismo, na itinuturing ito bilang kalagayan ng kaguluhang panlipunan. Ang salitang "anarkiya" ay unang binigyang-kahulugan sa sinaunang [[pilosopiyang Griyego]], na umunawa rito bilang isang bulok o nasirang anyo ng tuwirang [[demokrasya]], kung saan ang nakararami ay naghahangad lamang ng kanilang sariling kapakanan. Ang paggamit na ito ng salita ay napasok sa [[wikang Latin]] noong [[Gitnang Panahon]], bago tuluyang pinaghiwalay ang mga konsepto ng anarkiya at demokrasya kasunod ng mga Rebolusyong Atlantiko. Noong [[Panahon ng Kaliwanagan]], sinimulang unawain ng mga [[Pilosopiya|pilosopo]] ang anarkiya batay sa konsepto ng "kalagayan ng kalikasan", isang palaisipang eksperimento na ginamit upang bigyang-katwiran ang iba't ibang anyo ng pamahalaang may herarkiya. Pagsapit ng huling bahagi ng ika-18 dantaon, nagsimulang ipagtanggol ng ilang pilosopo ang anarkiya, na kanilang itinuring na higit na kanais-nais na alternatibo sa umiiral na mga anyo ng paniniil. Ito ang naging saligan ng pag-unlad ng anarkismo, na nagsusulong ng paglikha ng isang lipunang may anarkiya sa pamamagitan ng [[desentralisasyon]] at [[pederalismo]]. == Kahulugan == Bilang isang konsepto, karaniwang binibigyang-kahulugan ang anarkiya batay sa kung ano ang wala rito.{{Sfn|Bell|2020|p=310}} Sa [[etimolohiya]], ang salitang ''anarkiya'' ay nagmula sa [[Wikang Griyego|Griyegong]] αναρχία (''anarchia''), kung saan ang unlaping "αν" (''an'') ay nangangahulugang "walang", at ang hulaping "αρχία" (''archia'') ay nagmula sa salitang nangangahulugang "pinuno" o "namumuno".{{Sfnm|1a1=Dupuis-Déri|1y=2010|1p=13|2a1=Marshall|2y=2008|2p=3}} Kaya, ang pinakapayak na kahulugan ng anarkiya ay ang kawalan ng mga namumuno, mga pinuno, o mga soberano. Bagama't ang anarkiya ay partikular na tumutukoy sa isang lipunang walang mga namumuno, maaari rin itong mas pangkalahatang tumukoy sa isang lipunang walang estado, o isang lipunang walang pamahalaan. Dahil dito, ang anarkiya ay karaniwang binibigyang-kahulugan bilang kabaligtaran ng estado, isang institusyong umaangkin ng natatanging kapangyarihang gumamit ng dahas sa loob ng isang tiyak na teritoryo. Mas tiyak namang inilarawan ng mga anarkistang tulad ni Errico Malatesta ang anarkiya bilang isang lipunang walang awtoridad, o herarkiya. Madalas ding ituring ang anarkiya na kasingkahulugan ng kaguluhan o kawalang-kaayusang panlipunan, na sumasalamin sa konsepto ng kalagayan ng kalikasan na inilalarawan ni [[Thomas Hobbes]]. Sa ganitong pakahulugan, ang anarkiya ay hindi lamang kawalan ng pamahalaan kundi pati na rin kawalan ng pamamahala. Ang pag-uugnay ng anarkiya sa kaguluhan ay karaniwang nakabatay sa palagay na kung walang pamahalaan, wala ring umiiral na paraan ng pamamahala, kaya't ang kaguluhan ang hindi maiiwasang bunga ng anarkiya. Inilarawan naman ng [[Sosyologo|sosyologong]] si Francis Dupuis-Déri ang kaguluhan bilang isang "bulok na anyo ng anarkiya", kung saan nawawala hindi lamang ang mga namumuno kundi maging ang anumang uri ng organisasyong pampolitika. Ipinagkaiba niya ang "pamamahala ng lahat" sa ilalim ng anarkiya—na para sa kaniya ay isinasakatuparan sa pamamagitan ng pagkakasundo at sariling pamamahala—sa "pamamahala ng wala" sa ilalim ng kaguluhan. Mula pa noong unang mabuo ang konsepto nito, ginagamit na ang salitang anarkiya sa kapuwa positibo at negatibong diwa: bilang paglalarawan sa isang malayang lipunang walang pamimilit, o bilang paglalarawan sa isang kalagayan ng kaguluhan. == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{cite book|last1=Bell|first1=Tom W.|chapter=The Forecast for Anarchy|year=2020|editor-first1=Gary|editor-last1=Chartier|editor-first2=Chad|editor-last2=Van Schoelandt|title=The Routledge Handbook of Anarchy and Anarchist Thought|pages=309–324 |location=[[New York City|New York]]|publisher=Routledge|isbn=9781315185255|doi=10.4324/9781315185255-22|s2cid=228898569 |language=en}} * {{cite book|last=Dupuis-Déri|first=Francis|year=2010|chapter=Anarchy in Political Philosophy|title=New Perspectives on Anarchism|editor-last1=Jun|editor-first1=Nathan J.|editor-last2=Wahl|editor-first2=Shane|publisher=Rowman & Littlefield|lccn=2009015304|isbn=978-0-7391-3240-1|pages=9–24|language=en}} * {{cite book|first=Peter H.|last = Marshall|title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism|year=2008|orig-year=1992|location=[[London]]|publisher=Harper Perennial|language=en|isbn=978-0-00-686245-1|oclc=218212571}} [[Kategorya:Mga uri ng pamahalaan]] 3mf3wzla4oqk8vaupfwu486jk09yrvi 0 77179 2215133 2176860 2026-07-08T01:40:38Z GinawaSaHapon 102500 Inilipat ni GinawaSaHapon ang pahinang [[Pangangatwiran]] sa [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] 2176860 wikitext text/x-wiki Ang '''pangangatwiran''' (Ingles: ''[[:en:justification|justification]]''<ref name=Gaboy>{{cite-Gaboy|''Justification'', ''justify''}}</ref>) ay kung ano ang ginagawa natin kapag kumukuha tayo ng impormasyon na ibinigay sa atin, ihambing ito sa kung ano ang alam na natin, at pagkatapos ay gumawa ng di nga == Isaalang-alang == Sa isang mabisang pangangatwiran, mahalagang isaalang-alang ang mga sumusunod: * Malalim na kaalaman at pagkaunawa sa paksang ipagmamatuwid * Dapat maging maliwanag at tiyak ang pagmamatuwid * May sapat na katwiran at katibayang pakapagpapatunay sa pagmamatuwid * Dapat ay may kaugnayan sa paksa ang katibayan at katwiran upang makapanghikayat * Pairalin ang pagsasaalang-alang, katarungan at bukas na kaisipan sa pagpapahayag ng kaalamang ilalahad. == Pakikipagdebate == Isang paraan upang maipakita ang kasanayan sa pangangatwiran ay sa pamamagitan ng pakikipagdebate. Ito ay binubuo ng pagtatalo ng dalawang koponan o pangkat na nagbibigay-katwiran sa isang proposisyon o paksang napagkasunduan nilang pagtalunan. Kadalasan, binibigkas ang pagtatalo subalit mayroon din namang pasulat. == Mga Hakbang sa Paghahanda sa Pakikipagdebate == === Pangangalap ng Datos === Ito ang mga katotohanang gagamitin sa pagmamatuwid at kinukuha ang mga ito sa napapanahong aklat, sanggunian, magasin at pahayagan. Dalawang sanggunian ang karaniwang pinagkukunan ng mga datos: ang sariling karanasan at ang pagmamasid ng ibang awtoridad sa paksa. Maituturing na awtoridad ang isang tao kung siya ay dalubhasa o kilala sa kanyang larangan. === Dagli === Ito ang balangkas ng inihandang mga katwiran. Sa ibang salita, ito'y pinaikling pakikipagdebate. Mayroon itong simula, katawan at wakas. # '''Simula''' - inihahayag ang paksang pagtatalunan at ang kahalagahan nito sa kasalukuyan. Ginagawa rin dito ang pagbibigay-katuturan sa mga termino at pagpapahayag sa isyu. # '''Katawan''' - inilalahad ang mga isyung dapat na sagutin. Bawat isyu ay binubuo ng mga patunay, mga katibayan o mga katwirang magpapatotoo sa manig na ipinagtatanggol. # '''Wakas''' - ang buod ng isyungbinigyang-patunay === Pagtatanong === Bahagi ng pagdedebate ang pagtatanong. Narito ang ilang paalala sa pagtatanong sa debate. * Magtanong lamang ng mga tanong na ang sagot ay ''oo'' o ''hindi''. * Huwag payagang magtanong ang kalaban kung ikaw ay nagtatanong. Maaaksaya ang iyong oras ng pagtatanong. * Kung lumalabag sa alituntunin ng pagtatanong ang isa sa kanila, dapat ipaalam sa tagapangasiwa ng pagdedebate. === Panunuligsa === May panunuligsa ''(rebuttal)'' din sa debate. Narito ang mga dapat tandaan sa panunuligsa. * Ilahad ang mga mali sa katwiran ng kalaban. * Ipaalam ang walang katotohanang sinabi ng kalaban. * Ipaliwanag ang kahinaan ng katibayan ng kalaban. * Ipaalam kung labas sa buod ang katwiran o katibayan ng kalaban. * Magtapos sa pagbubuod ng sariling katwiran at katibayan. == Tingnan din == * [[Hustisya]] o [[katarungan]] * [[Hudikatura]] * [[Justification (paglilimbag)]] * [[Justification (teolohiya)]] *[[Balagtasan]] *[[FlipTop]] == Mga Sanggunian == === Mga Sipi === {{reflist}} [[Kaurian:Pangangatwiran|*]] === Mga Pinagkukunan === * ''Pinagyamang Pluma 9,'' by Ailene G. Baisa-Julian, Mary Grace G. del Rosario, Nestor S. Lontoc [[ISBN]] 978-971-06-3652-5, pp. 82-83 {{stub}} [[Kategorya:Wika]] a0hh33snv7zkjyb3s2xdtiwvmyy85jh 0 77180 2215212 387982 2026-07-08T10:31:17Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] 2215212 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] sihx5paxp9a4rz2sye80ohfehz0pz16 0 77181 2215238 387983 2026-07-08T10:44:06Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] 2215238 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] sihx5paxp9a4rz2sye80ohfehz0pz16 0 77182 2215213 387984 2026-07-08T10:31:28Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] 2215213 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] sihx5paxp9a4rz2sye80ohfehz0pz16 0 77184 2215243 387986 2026-07-08T10:45:03Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] 2215243 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] sihx5paxp9a4rz2sye80ohfehz0pz16 0 77185 2215223 387987 2026-07-08T10:32:58Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] 2215223 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] sihx5paxp9a4rz2sye80ohfehz0pz16 0 77186 2215222 387988 2026-07-08T10:32:47Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] 2215222 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] sihx5paxp9a4rz2sye80ohfehz0pz16 0 77187 2215210 387989 2026-07-08T10:30:54Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] 2215210 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] sihx5paxp9a4rz2sye80ohfehz0pz16 0 77188 2215233 387990 2026-07-08T10:43:11Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] 2215233 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] sihx5paxp9a4rz2sye80ohfehz0pz16 0 77189 2215230 387991 2026-07-08T10:33:54Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] 2215230 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] sihx5paxp9a4rz2sye80ohfehz0pz16 0 77190 2215228 387992 2026-07-08T10:33:32Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] 2215228 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] sihx5paxp9a4rz2sye80ohfehz0pz16 0 77191 2215244 387993 2026-07-08T10:45:14Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] 2215244 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] sihx5paxp9a4rz2sye80ohfehz0pz16 0 77192 2215221 387995 2026-07-08T10:32:36Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] 2215221 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] sihx5paxp9a4rz2sye80ohfehz0pz16 0 77193 2215208 387996 2026-07-08T10:30:32Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] 2215208 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] sihx5paxp9a4rz2sye80ohfehz0pz16 0 77194 2215237 387997 2026-07-08T10:43:55Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] 2215237 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] sihx5paxp9a4rz2sye80ohfehz0pz16 0 77195 2215239 387998 2026-07-08T10:44:17Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] 2215239 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] sihx5paxp9a4rz2sye80ohfehz0pz16 0 77196 2215211 388012 2026-07-08T10:31:05Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] 2215211 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] sihx5paxp9a4rz2sye80ohfehz0pz16 0 77197 2215215 388013 2026-07-08T10:31:51Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] 2215215 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] sihx5paxp9a4rz2sye80ohfehz0pz16 0 77198 2215242 388014 2026-07-08T10:44:51Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] 2215242 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] sihx5paxp9a4rz2sye80ohfehz0pz16 0 87382 2215078 2215065 2026-07-07T13:40:29Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215078 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng indibidwalidad at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, ngunit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, ngunit higit pa rito."[23] Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.[21] Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] pb2tx8tz6pk1qyhn99dv2ot9na91wua 2215079 2215078 2026-07-07T13:45:15Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215079 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng indibidwalidad at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, ngunit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] f901y25dkx59kl4gke7qll0vhuk299b 2215080 2215079 2026-07-07T13:47:48Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215080 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo. Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] nrwyw7sx11ldjrwgdjydmn9bpo16ui0 2215081 2215080 2026-07-07T13:51:41Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215081 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] ntmsjmgntwh9l5p6zdbqddboz3pxg0a 2215084 2215081 2026-07-07T13:55:33Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215084 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa [[awtoridad]] at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at [[kusang-loob na samahan]]. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] o2ld0nm2u90r7xem5ey4ohtuyrj1icu 2215085 2215084 2026-07-07T13:59:17Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215085 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at [[kusang-loob na samahan]]. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya. == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] rj8a674r0wfi8w8csix52z2tg77is8k 2215086 2215085 2026-07-07T14:02:07Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215086 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at [[kusang-loob na samahan]]. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 9uzfhtkhyv9f10xbq29zwwpobojubuw 2215087 2215086 2026-07-07T14:07:28Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215087 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 0dkwlyf3t7o9snab3vgeull3ri8z2rw 2215088 2215087 2026-07-07T14:15:18Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215088 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 9z73123k3ywg2dwig8ukrvx8bm06xms 2215089 2215088 2026-07-07T14:18:49Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215089 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite book |last=Jun |first=Nathan |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=[[Springer Publishing]] |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=27–47 |chapter=The State |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] fa4jr1yszq5ovi994068qzrc2h0427w 2215090 2215089 2026-07-07T14:23:09Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2215090 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang Griyegong ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] qfaxwo863ogkzzqlonlp7svmqaly6rd 2215091 2215090 2026-07-07T14:34:38Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215091 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolo == '''Letrang A na may Bilog''' Ang letrang A ay sumisimbolo sa kalayaan at ang pagbilog nito ay simbolo ng kaayusan. Ang letrang A bilang Anarchy at ang bilog bilang Order. '''Itim na kulay ng Bandila''' Ang purong itim na bandila ay ang pagtakwil ng mga simbolo ng mga kabansaan at ang pagdadalamhati sa namatay na kalayaan. '''Itim at Pulang kulay ng Bandila na hinahati nang nakahilig''' Ito ay simbolo ng pinagsamang anarkismo at komunismo. '''Pusang Itim''' Simbolo ito ng pananabotahe sa mga negosyo. Isang kwento raw dito ay mula ito sa protestang strikes ng mga manggagawa ng International Workers of the World. Nagulpi at naospital ang mga trabahador at malubha ang kundisyon nila na parang imposibleng manalo. Noong nakakita sila ng pusang itim na nangangayayat, pinakain at inalagaan nila ito. Noong gumaling at lumusog ang pusa, tila nagbago ang ihip ng hangin at naging masmaganda ang daloy ng mga strikes. Kalaunan, nanalo ang mga nagprotesta sa ilan sa kanilang mga demanda at ginawang maskot ang itim na pusa. '''Chaos Star''' Ayon kay Michael Moorcock na isang anarkista ang walong direksyon ay sumisimbolo sa walang hangganang posibilidad. Inadopt ito bilang simbolo ng anarkiyang nihilismo at anarkiyang pagaaklas. Gumawa ang mga pasista ng sariling bersyon na hugis parisukat upang palaganapin ang ideyolohiyang Eurasianismo sa Russia. '''Racoon''' Kinikilala ng iba ang racoon bilang peste dahil sa kadalasang pagkakalkal nito ng basura. Pero sa mga anarkista, ang racoon ay sumisimbolo sa katangian nitong pagkamadiskarte, mapamaraan, at pagtuligsa ng mga patakaran. '''Bungo at dalawang buto na naka-ekis''' Bagamat mas tanyag ito sa mga pirata, ginamit din ito ng mga anarkista sa Ukraine noong panahon ni Makhno upang ipaglaban ang kalayaan nila hanggang sa kamatayan. Ang iba pang mga nakakatakot na simbolo ay madalas ginagamit din ng punk bilang parte ng disenyo at mga palamuti, hindi para manakot, kundi para i-enjoy ang itsura nito. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] plqh5jwo19rtdpb6wlb3v1xvzulwfn0 2215092 2215091 2026-07-07T14:54:23Z Jojit fb 38 /* Simbolo */ 2215092 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]]. Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]]. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] m85pq6x8btfljt647wecu3ho6s075x3 2215093 2215092 2026-07-07T14:55:05Z Jojit fb 38 /* Simbolismo */ 2215093 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].{{r|Baillargeon}} Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]]. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 8ies4o3ouzasapedqpmcm16jg50s29b 2215094 2215093 2026-07-07T14:57:08Z Jojit fb 38 /* Simbolismo */ 2215094 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]]. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 076ua04vgt3r9nels3k5554q141k8o8 2215095 2215094 2026-07-07T14:58:16Z Jojit fb 38 /* Simbolismo */ 2215095 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]]. == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] tersxclt2k2mxqz5boez5n4xboj2myz 2215096 2215095 2026-07-07T14:58:51Z Jojit fb 38 /* Simbolismo */ 2215096 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=September 2007 |title=Anarchism Revived |journal=[[New Political Science (journal)|New Political Science]] |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |author-link=Uri Gordon (anarchist) |date=February 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=[[Journal of Political Ideologies]] |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196}}</ref> == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] g21nja02me8q15grwqabwjdjxkexty6 2215097 2215096 2026-07-07T14:59:34Z Jojit fb 38 /* Simbolismo */ 2215097 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |author-link=Uri Gordon (anarchist) |date=February 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=[[Journal of Political Ideologies]] |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196}}</ref> == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 3ysstfdqudnblkadd4qdoykmg3hdjha 2215098 2215097 2026-07-07T15:00:14Z Jojit fb 38 /* Simbolismo */ 2215098 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] alod2339bdo9kjy9smgxtif0hacew2i 2215099 2215098 2026-07-07T15:01:46Z Jojit fb 38 /* Simbolismo */ 2215099 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 280 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] mmnkk5s14col3y2m5ya7bnayp7wh757 2215100 2215099 2026-07-07T15:02:31Z Jojit fb 38 /* Simbolismo */ 2215100 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 280 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] fema3z0wlyshuwdut7luttwjynnhojw 2215141 2215100 2026-07-08T02:13:32Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215141 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}. (sa Ingles)</ref><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 280 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] rzv66hpvi3hgbfgnhp40mvpccwsdlgq 2215142 2215141 2026-07-08T02:14:59Z Jojit fb 38 /* Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan */ 2215142 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 280 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] dj55nrb7a4mp0p635z8u4evxbc958as 2215144 2215142 2026-07-08T02:23:34Z Jojit fb 38 /* Simbolismo */ 2215144 wikitext text/x-wiki Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 280 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo. }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 4kozvyb1dqx5hlun9ydx1mq53q1dhxf 2215195 2215144 2026-07-08T09:31:49Z Jojit fb 38 2215195 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 280 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo. }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] k9eypm02zp6hpwfwaqzsfmx1lhwy00y 2215196 2215195 2026-07-08T09:33:10Z Jojit fb 38 /* Simbolismo */ 2215196 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo. }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 3uyychh615ykl2ic7xhgfgunabgz4g9 2215197 2215196 2026-07-08T09:35:03Z Jojit fb 38 /* Simbolismo */ 2215197 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}} }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] b493obea4fj5mz1hoakjiwfb03epowx 2215198 2215197 2026-07-08T09:35:38Z Jojit fb 38 /* Simbolismo */ 2215198 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Iba't ibang sangay ng anarkismo == Ang mga sangay ng anarkismo ay maaaring magbigay ng kaisipan o tuon sa partikular na mga isyu at pagsasaprakitka upang lumalim ang diskurso sa paglalathala ng anarkiya sa bawat aspeto ng lipunan. Mga pangunahing popular na kaisipan: '''Anarkiyang Komunismo''' Ito ang pinakapopular na bersyon ng anarkismo sa buong mundo, kadalasan humihiram ito ng mga aral ni Marx upang tutulan ang kapitalismo. Kahit na ang mga impluwensiya ni Marx ay malaki ang ambag nito sa mga anarkista, tinalikuran nito ang layunin na agawin ang pamahalaan at sanayin ang mga komunidad na mamahala sa sarili at depensahan ito. Sa pag-aaway ni Bakunin at Marx, sinasabi ni Bakunin na ang diktadurya ng mga manggagawa ay hindi malayong humantong sa pagdidikta ng partido sa mga manggagawa lalo na kapag binigyan ng pribilehiyo ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo. Ang isang kalapit nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Syndikalismo na kung saan nakapokus ito sa mga manggagawa at mga unyon upang ayusin ang produksyon ng lipunan. Ang taktika nito ay agawin ang buong industriya sa mga negosyante sa pamamagitan ng paghinto ng lahat ng trabaho, o pananabotahe hanggang sa sumuko ang mga may-ari nito at tuparin ang demanda. Isa pang kaakibat na pananaw nito ay ang Anarkiyang Kolektibismo na siyang dating paniniwala upang magkaroon ng tiyak na paghihiwalayan ng kaisipan ng mga anarkista sa mga komunista at upang idiin na hindi saklaw sa iisang lugar ang kanilang pag-oorganisa. Kalaunan, nagdesisyon na lamang magsama ang mga anarkistang komunista at anarkistang kolektibista upang bumuo ng masmalawak na teorya. '''Anarkiyang Pangkasarian (Anarcho-Feminism)''' Maskilala ito bilang Anarkiyang Peminismo, na kung saan nais palawakin ang kalayaan sa pagdedesisyon sa pangangatawan o pag-rerelasyon; at ang pagwawakas sa panghuhusga ng katangian ng kasarian. Gusto nitong sirain ang ipinatayong istrukturang naniniwala na maslamang ang mga lalaki kaysa sa mga babae (Patriyarka), talamak noong kinokolonisa ang mga lupain at kabansaan. Bagamat sinasabi na natural sa pagiging anarkista ang isang peminista, ang anarkistang bersyon ng peminismo ay kinekwestyon ang bisa ng kaparusahan at ibang mga batas upang solusyunan ang mga isyu ng kababaihan tulad ng panggagahasa, domestic abuse, pagpopokpok, at pagbubuntis. Ang kaakibat nitong kaisipan ay ang Anarkiyang Pangkabaklaan (Queer Anarchism), na siyang tumatalakay naman sa karanasan ng mga kasarian at pagnanasang-talik na hindi saklaw sa kasalukuyang kategorya ng lalaki at babae tulad ng tomboy, bakla, transgender, intersex, asexual, at iba pang kasarian o pagnanasang-talik. Ang Anarkiyang Pangkabaklaan base sa mga anarkista sa ibang bansa ay nakatuon sa pagyakap ng krimen bilang isang mahalagang kasangkapan upang makamit ang mga pangunahing pangangailangan nito laban sa mga gobyernong ipinagbabawal ang kanilang pag-iral. '''Anarkiyang Nihilismo (Anarcho-Nihilism)''' Ang kaisipan ng Nihilismo ay nakabase sa ideya ng pagtutol (negation) sa mga umiiral na sistemang pang-aalipin gamit ang kahit anong kaparaanan. Ibinabadya nito na wala nang saysay ang mga reporma dahil sa kawalan ng pag-asa o kawalan ng tiwala na makakamit pa nito ang pagbabago sa mga protesta at pagdedemanda. Isang mahalagang konteksto nito sa Pilipino ay ang "bahala na". Isa pang kaparehong kaisipan nito ay ang Anarkiyang Pagaaklas na nais labanan ang pamahalaan, negosyante, o mga makakapangyarihan sa pamamagitan ng karahasan, dahas, pagpaslang sa mga abusadong institusyon at tao sa lipunan, o kaya naman pagsira o pamamahagi ng mga pribadong ari-arian. Tanyag ang mga anarkistang ito sa paggamit ng ibat ibang klaseng bomba, kadalasan, ang molotov cocktail para sunugin ang mga establishyamento o simbolo ng pang-aapi. '''Luntiang Anarkismo (Green Anarchism)''' Ang luntiang anarkismo ay isinasapuso ang pagkakapantay ng kalikasan at ng tao, at sinasaklaw nito ang pagtingin sa kapitalismo bilang pwersa na nais ubusin at pagsamantalahan ang kalikasan at ang gobyerno na siyang ginagawang kumplikado ang tunggalian ng kalikasan at ng tao. Talamak sa kaisipan na ito ang mga iba pang mga konsepto tulad ng Degrowth, Social Ecology, Solarpunk, at Veganism upang maging masmakatao ang pagtrato ng tao sa kalikasan. Ilan sa mga mahahalagang kaakibat na pananaw nito ngunit hindi kapareho ay ang Anarkiyang Primitibismo na gustong bumalik sa gubat at ibalik ang diwa ng pagkamabangis, at tutulan ang industriyalisasyon. Nagdududa ang mga anarkista sa kaanib ng kaisipan na ito dahil sa kawalan nito ng konkretong koneksiyon sa iba pang layunin ng mga anarkista. May isa pang kaisipan na binuo upang ihiwalay ang ideya nito sa Primitibismo, ang Anarkiyang Pangkatutubo, na nais halungkatin ang mga naitatagong kagawian, kultura, at paniniwala ng mga sinaunang pamayanan at pangkat etniko. Isa sa mga mahalagang talakayan ay ang Badjao at [[mga Aeta]] na walang kinikilalang lupain ng mga ninuno at malayang naglalakbay sa mga tubig at lupain. '''Anarkiyang Pangkapayapaan (Anarcho-Pacifism)''' Talamak ang paniniwala na ito sa mga relihiyosong anarkista tulad ng mga Kristiyano at Budhismo. Ipinaliwanag ni [[Leo Tolstoy]] na ang mismong konsepto ng gobyerno ay taliwas sa paniniwala ng Kristiyanismo, at nararapat lamang umiwas ang kristiyano sa lahat ng uri ng karahasan at pamumwersa, at itinuturing na ang pamahalaan ang pinakabayolenteng institusyon na kailangan iwasan ng mga kristyano. Isang mahalagang aspeto ng Anarkiyang Pangkapayapaan ay ang pagtutol sa lahat ng uri ng paggyera, pagpaparusa, at iba pang mga mapanakit na pagkilos. Isinasapuso nito ang pagpapakamartir upang kalabanin ang mga makapangyarihan, kahit sa mga simpleng pagtulong tulad ng malayang pamimigay ng pangangailangan, at pagpapatakas ng mga bilanggo. '''Anarkiyang Pangkapwa (Anarcho-Mutualism)''' Ang anarkiyang pangkapwa ay isang pilosopiyang nabuo sa simula ng pagsulong ng anarkistang kilusan noong ika-18 na siglo. Ang pinakatanyag na pilosopo sa anarkistang pangkapwa ay si Pierre Joseph Proudhon na layong magtatag ng lipunan na walang pamahalaan base sa patas na pakikipagpalitan (fair trade) at pagbibigayan (reciprocation). Ito ay may layon na bumuo ng ekonomiya na hindi hinahaluan ng pangingielam ng pamahalaan, pag-uupa, o tubo ngunit nakabase sa malayang pagtutulungan ng mga tao. Tulad ng komunismo, tinututulan nito ang pribadong pagmamay-ari ng lugar ng produksyon kung saan ang bawat manggagawa ay dapat mayroong boses at kasama siyang negdedesisyon para sa kanyang pinagtratrabahuhan. Tanyag sa kaisipan na ito ang salitang "usufruct" o sa Pilipino ay tinatawag na "hiram" na pwedeng pagmay-ariin ito ng iba't ibang tao hangga't sa ginagamit niya ito. Sa kaisipan na ito ay gumagamit ito ng konsepto ng malayang pag-aambagan. '''Anarkiyang Pansarili (Egoist Anarchism)''' Isa sa mga mahahalagang kaisipan nito ay ang pagtalakay sa sarili bilang pinakamahalagang kaisipan sa pagkokonsidera ng ating mga hilig at layunin. Ibinabadya nito na ang pagpapahalaga sa sarili ay indi maiiwasan ng mga tao kahit ang simpleng pagmamalasakit ay itinuturing din na parte ng ating pansariling kagustuhan. Ang tagapaglathala ng kaisipan na ito ay si Max Stirner. Sinasabi niya na ang pamahalaan, pag-aasal, at pagmamakabansa ay pawang mga pagpapantasya lamang ng kaisipan at gayon ay inoobliga ng tao ang kanyang sarili na sumunod dito dahil lang sa kinikilala ang pag-iral nito. Sa kaisipan ng ari-arian, ang ari-arian naman ay sinasabi na napapanatili sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan upang mapanatili ito at hindi lamang dahil sa mga karatula o titulo na nakapangalan sa kanya. Bukod dito ay mayroon din itong konsepto ng Unyon ng mga makasarili na siyang hindi malayo sa konsepto ng organisasyon na walang pinuno at maaaring mabuwag kapag ang layunin o pagkilos ay nakamit na. Isa sa mga kalapit nitong pananaw ay ang Anarkistang indibidwalismo na nagpapahalaga sa pagkakakilanlan at pagtindig ng isa laban sa mga makapangyarihan na nakararami. Isa pang mahalagang kaisipan dito ay ang Anarkiyang Pagbabagong-anyo (Anarcho-Transhumanism) na siyang nais gamitin ang teknolohiya upang makamit ang kalayaan laban sa haynaying pangkatotohanan (biological reality) at gawing pangunahing kasangkapan sa pagbuo ng anarkistang lipunan, at sa pagtutol sa mga institusyon gaya lamang ng 3D printing, panghahack, pamimirata, o kaya naman Do-It-Yourself (DIY) Hormone Transition Therapy. == Kasaysayan ng Anarkismo == Ang ideya ng anarkismo ay matatagpuan sa iba't ibang siglo at kapanahunan tulad ng pagusbong ng pilosopiya sa Griyego at Tsina dahil sa pamamalakad ng pamahalaan. Ngunit, nagkaroon lamang ng malawakang pag-usbong na kilusan sa [[Panahon ng Kaliwanagan|Panahon ng Pagmumulat]] noong ika-17 na [[Dantaon|siglo]] sa mga Europeyong bansa, kung saan tinutulan nito ang pang-aalipin at monarkiya na siyang pangunahing sistema ng Europeo. Kinukunsidera na si William Godwin ang kauna-unahang anarkista sapagkat sa kanyang sulatin ay dinepensahan niya ang isang lipunan na walang gobyerno, na gumagamit ng pagrarason at prinsipyo upang magkaroon ng pagpapasiya at malayang pagtutulungan kahit na hindi niya tinawag ang sarili na anarkista. Sa ika-18 na siglo ay unti-unting lumaganap ito sa iba't ibang sulok ng daigdig at kasamang humubog ng iba't ibang ideyolohiya tulad ng [[Liberalismo]] at [[Komunismo]] na nais baguhin ang kasalukuyang pamamalakad ng lipunan. Ang isa sa tanyag na mga pilosopo ay si [[Pierre-Joseph Proudhon]] ng Pransiya na unang tumawag sa sarili na anarkista at naging sikat sa kanyang libro na "What is Property?" bilang pagpuna sa konsepto ng ari-arian. Itong libro ay isa sa mga humubog sa pananaw ni Karl Marx na tumalakay sa sistemang pinapairal ng mga makapangyarihan, ang kapitalismo. Kinalaunan, maraming anarkista ang lumapit at nagbasa sa katha ni Karl Marx upang pabagsakin ang sistemang ito. Isa sa mga karibal ni Marx, kumakatawan para sa mga anarkista, si Bakunin, ay pinuna ang ilan sa mga kaisipan niya dahil sa pagdududa. Nagkaroon sila ng malawak na alitan tungkol sa paggamit ng pamahalaan bilang daan papuntang komunismo, na siyang humantong sa paghihiwalayan ng dalawang ideyolohiya. Nagkaroon ng malawakang pagbuhay nito noong dekada '60 hanggang '70, ang kilusang post-structuralism, kung saan nagkaroon ng panibagong klaseng pag-iisip na kumwestyon, humamon, o tumalakay sa kahigpitan ng wika, pag-intindi ng kapangyarihan, at mga permanenteng katotohanan kasama na ang pagtalakay sa pamahalaan. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[:Kategorya:Anarkista]] * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 8due9msfd14zq41a6ptzwobw398cdge 0 96119 2215177 2176050 2026-07-08T05:54:21Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215177 wikitext text/x-wiki {{copyedit|date=Hulyo 2009}} {{otheruses|Laguna}} {{otheruses|Danaw}} [[Talaksan:Kara-Bogaz Gol from space, September 1995.jpg|thumb|right|300px|Ang laguna ng Kara bogaz gol sa [[Turkmenistan]]]] Ang '''danaw''', '''laguna''', '''lago''', o '''pulilan''' ay isang rehiyon na nakapares sa isang maalat-alat na tubig na nakahiwalay mula sa mga mas malalalim na [[dagat]] sa pamamagitan ng isang mababaw na lugar o exposed sandbank, koral o bahura,<ref name=Gaboy>{{cite-Gaboy|''Lagoon''}}</ref> o iba pang katulad na katangian na puwede ring makita sa mga [[karang]]. Kaya, ang kalakip katawan ng tubig sa likod ng isang barrier bahura o barrier isla o kalakip ng isang [[atoll]] o bahura ay tinatawag na laguna. Ang applicasyon na ito ng pulilan sa Ingles mula sa petsa ng [[1769]]. Ito iniangkop at pinalaki ang kahulugan ng mga Laguna ng Venice (''Cf'' Latin ''lacuna'', 'walang laman na espasyo'), na tiyak na-refer sa Venice 's mababaw, mala-pulong dumukwang ng tubig-alat, protektado mula sa [[Dagat Adriyatiko]] ng barrier beaches ng [[Lido]]. Ang ''laguna'' ay tumutukoy sa baybay-dagat ng parehong mga lagunabinuo sa pamamagitan ng build-up ng sandbanks o reefs kasama mabababaw na tubig sa baybay-dagat, at ang mga laguna sa atolls, binuo sa pamamagitan ng paglago ng koral reefs sa dahan-dahan paglubog ng mga pulo sa gitna. Ang mga laguna ay pinapatubig sa pamamagitan ng freshwater streams ay tinatawag din na [[estuaryo]]. May mga laguna na walang "laguna" sa pangalan nila. Ang [[Albermale Sound]] sa [[Hilagang Karolina]], [[Great South Bay]], na naghihiwalay sa [[Ocean City]], [[Maryland]] sa iba pang bahagi ng [[Worcester County]], [[Maryland]]; [[Ilog ng Banana]] sa [[Florida]]; at [[Lawa ng Illawarra]] sa [[New South Wales]] ay mga laguna, sa kabila ng kanilang mga pangalan. Sa UK, may mga laguna sa [[Montrose Basin]] sa [[Scotland]], at [[Borad Water]] malapit sa [[Tywyn]] sa [[Wales]], kasama na ang mga hangganan ng tubig sa loob ng [[Chesil Beach]], [[England]] na madalas tawagin na [[The Fleet]], na puwede ring ilarawan bilang isang laguna. Mayroon ding laguna malapit sa maliit na bayan ng [[Dingle]] sa Kanlurang [[Ireland]]. Ang ilan sa mga kilalang laguna sa [[India]] ay ang [[Lawa ng Chilika]] sa [[Orissa]], malapit sa [[Puri]], at ang [[Lawa ng Vembanad]] sa [[Kerala]]. Ang dalawang ito ay nakakonekta sa Look ng Bengal at sa [[Dagat ng Arabia]] sa isang makipot na daungan. Sa Latin Amerika, ang paggamit ng terminong ''laguna'', na kung saan isninasalin bilang laguna, ay ginagamit bilang lawa, tulad ng [[Lawa ng Catemaco]]. ==Mga retrato== <gallery> Image:GlenrockLagoonFromLeichhardtLookout.JPG|[[Laguna ng Glenrock]] sa [[Australia]] Image:Lagoa dos Patos PIA03444 lrg.jpg|[[Lagoa dos Patos]] laguna sa [[Brazil]] Image:Flores hocheebene.jpg|Lagoa Comprida in the [[Azores]]. Image:Lagoon-of-venice-landsat-1 Names.jpg|[[Laguna ng Venice]] na kita ng [[Landsat 7]] Image:Zalewszczecinski.jpeg|[[Laguna ng Szczecin]] na kita ng [[Landsat]] c. 2000. Image:Baltic spits.png|[[Vistula Spit|Vistula]] at [[Curonian Spit|Curonian]] mga laguna sa [[Baltic Sea]]. Image:Kiritimati-EO.jpg|Halos kalahati ng lawak ng [[Kiritimati]] ay napapaulibutan ng mga laguna, ang iba maalat, ang iba matabang. Image:Oludeniz – Blue lagoon.jpg|Laguna ng Blue, [[Oludeniz]], [[Turkey]] </gallery> ==Mga sanggunian== {{reflist}} *http://www.sms.si.edu/irLspec/Whatsa_lagoon.htm{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Ano ang isang laguna? *http://www.blurtit.com/q481266.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100515054657/http://www.blurtit.com/q481266.html |date=2010-05-15 }} Ano ang isang laguna? [[Kaurian:Mga anyong tubig]] pzezmxdfy2o2az8yw979au4a9z5hx7s 0 98740 2215110 2214678 2026-07-07T21:09:41Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215110 wikitext text/x-wiki {{Infobox Scientist | name = Alan Mathison Turing | image = Turing statue Surrey.jpg | image_size = | caption = | birth_date = {{Birth date|1912|6|23|df=yes}} | birth_place = [[Maida Vale]], London, England, United Kingdom | death_date = {{Death date and age|1954|6|7|1912|6|23|df=yes}} | death_place = [[Wilmslow]], Cheshire, England, United Kingdom | nationality = British | field = [[Mathematics]], [[Cryptanalysis]], [[Computer science]] | work_institutions = University of Cambridge<br />[[Government Code and Cypher School]]<br />[[National Physical Laboratory, UK|National Physical Laboratory]]<br />[[University of Manchester]] | alma_mater = [[King's College, Cambridge]]<br />[[Princeton University]] | doctoral_advisor = [[Alonzo Church]] | doctoral_students = [[Robin Gandy]] | known_for = [[Halting problem]]<br />[[Turing machine]]<br />[[Cryptanalysis of the Enigma]]<br />[[Automatic Computing Engine]]<br />[[Turing Award]]<br />[[Turing Test]]<br />[[Turing pattern]]s | prizes = [[Officer of the Order of the British Empire]]<br />[[Fellow of the Royal Society]] }} Si '''Alan Mathison Turing''', <small>[[Orden ng Imperyong Britaniko|OBE]]</small>, <small>[[Fellow of the Royal Society|FRS]]</small> ({{pronEng|ˈtjʊ (ə)rɪŋ}}) (23 Hunyo 1912&nbsp;– 7 Hunyo 1954) ay isang [[Gran Britanya|Briton]] na [[matematiko]], [[lohiko]] (o [[lohisyano]]), [[kriptoanalisis|kriptoanalista]] at [[agham pangkompyuter|siyentista ng kompyuter]]. Kanyang naimpluwensiyahan ang pagpapaunlad ng [[agham pangkompyuter]], pagbibigay ng pormalisasyon ng mga konsepto ng "[[algoritmo]]" at "[[komputasyon]]" sa isang [[makinang Turing]], na malaki ang ginampananang papel sa pagkakalikha ng modernong kompyuter. Si Turing ay itinuturing na ama ng ''[[agham pangkompyuter]]'' at ''[[Intelehensiyang artipisyal]]''. Sa panahon ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], si "Turing" ay naglingkod at minsang naging pinuno ng Hut 8 sa ''Government Code and Cypher School'' sa Bletchley Park, isang sentro sa Britanya na responsable sa pagbasag ng mga sekretong kodigo ng mga [[Aleman]] noong panahon ni [[Adolf Hitler]]. Siya ay lumikha ng ilang tekniko sa pagbasag ng mga [[sipero]] ([[algoritmo]] ng [[enkripsiyon]]) ng Alemanya kabilang ang paraan ng elektromekanikal na makinang [[bombe]] na makakahanap ng mga kompigurasyon ng makinang [[Enigma]] (ang makinang ginamit ng pamahalaan at militar ng Alemanya upang ilihim ang mga pinadadalang mensahe ng kanilang mga sundalo). Pagkatapos ng digmaan, siya ay nagtrabaho sa Pambansang Laboratoryong Pisikal (''National Physical Laboratory''), kung saan kanyang nilikha ang isa sa mga unang na disenyo ng ACE, na isang "inilalaang programang pangkompyuter" (''stored program''). Tungo sa huling bahagi ng kanyang buhay, si Turing ay naging interesado sa matematikang biyolohikal. Siya ay sumulat ng isang papel tungkol sa kemikal na batayan ng morpohenesis (''morphogenesis'') at kanyang hinulaan ang isang umiikot na reaksiyong kemikal tulad ng [[reaksiyong Belousov-Zhabotinsky]], na unang napagmasdan at napatunayan noong dekada 1960. Ang [[homoseksuwalidad]] ni Turing ay nagresulta sa isang kriminal na pag-uusig noong 1952, kung saan ang homoseksuwalidad sa mga panahong ito ay itinuturing pang ilegal sa [[Britanya]]. Kanyang tinanggap ang parusang paginom ng mga pambabaeng hormone (estrogen) kapalit ng parusang pagkakabilanggo. Siya ay namatay noong 1954 mula sa pagkalasyon ng [[cyanide]], mga dalawang linggo bago ang kanyang ika-apatnapu't dalawang (42) kaarawan. Natukoy ng isang pagsusuri na ang kamatayan ni Turing ay isang [[pagpapatiwakal]] ngunit ang kanyang ina ay naniniwalang ito'y isang aksidental na kamatayan. Noong 10 Setyembre 2009, pagkatapos ng isang kampanya sa [[internet]], humingi ng patawad ang Punong Ministro ng Britanya na si [[Gordon Brown]] sa ngalan ng pamahalaan ng Britanya sa nangyaring pagtrato kay Turing pagkatapos ng digmaan. == Talambuhay == === Kabataan === [[Talaksan:Turing Plaque.jpg|thumbnail|Isang plakang pag-alala na nagmamarka sa naging tirahan ni Alan Turing sa Wilmslo, Cheshire, Inglatera]] Si Alan Turing ay ipinaglihi sa [[India]]. Ang kanyang amang si Julius Mathison Turing, ay isang miyembro sibil na paglilingkod sa India. Ang kanyang mga magulang na si Julius at Ethel Sara Stoney (1881–1976, na anak na babae ni Edward Waller Stoney, punong inhinyero ng ​​Madras Railways) ay nagnais na palakihin ang kanilang magiging anak na si Alan sa Inglatera, kaya sila bumalik sa Maida Vale, London, kung saan ipinanganak si Alan Turing noong 23 Hunyo 1912. Si Alan ay mayroong kuya na nagngangalang John. Dahil sa ang paglilingkod sibil sa India ng kanyang ama ay aktibo pa rin sa mga panahong ito, ang mga magulang ni Alan ay madalas maglakbay sa pagitan ng Hastings, Inglatera at India, kung saan ang kanilang dalawang anak ay iniwan na manatali sa tahanan ng isang retiradong mag-asawang sundalo. Sa murang edad pa lang ay kinakitaan na si Alan Turing ng mga palatandaan ng pagiging isang [[henyo]] na kanyang ipinamalas sa kanyang pagtanda. Si Turing ay ipinasok ng kanyang mga magulang sa St Michael, isang paaralan sa 20 Charles Road, St. Leonards on Sea, sa edad na anim na. Ang punong guro ay napansin ang katalinuhan ni Turing sa simula pa lamang gayundin ang mga ibang pang mga naging kanyang guro. Noong 1926, sa edad na 14, siya ay nag-aral sa Sherborne School, isang tanyag na independiyenteng paaralan sa isang palengkeng bayan sa Sherborne sa Dorset. Ang kanyang unang pagpasok sa paaral ay naging kasabay ng isang malawakang protesta sa Britanya ngunit dahil siya ay determinado na pumasok sa unang araw, siya'y nagtungo sa paaralan na higit 60 milya ang layo mula sa Southampton gamit ang isang bisekleta at humihinto tuwing gabi sa isang paupahang tuluyan. Ang pagkahilig ni Turing sa matematika at agham ay hindi nagdulot sa kanya ng paggalang mula sa ilang mga guro sa Sherborne, dahil sa ang paaralang ito ay nagbibigay diin sa pagaaral ng mga klasiko. Ang kanyang punong-guro ay sumulat pa sa kanyang mga magulang na nagsasaad na: " ''Umaasa ako na hindi siya mahulog sa pagitan ng dalawang upuan. Kung siya ay mananatili sa isang pampublikong paaralan, siya ay dapat magnais na matuto. Kung siya ay nagnanais lamang na maging spesyalistang siyentipiko, kanya lamang sinasayang ang kanyang panahon sa isang pampublikong paaralan''". Sa kabila nito, si Turing ay patuloy na nagpakita ng kahanga hangang kakayahan sa mga mga paksang kanyang minamahal, ang paglutas ng mga mahirap na problema sa [[calculus]] noong 1927 kahit hindi siya nag-aral ng panimulang calculus. Noong 1928, sa edad na 16, natagpuan ni Turing ang mga isinulat ni Albert Einstein. Hindi niya lamang ito naunawaan, kanya ring nasagot ang pagtatanong ni Einstein sa mga [[batas ni Newton ng mosyon]] sa isang aklat na hindi dito hayagang inihayag. Ang pagsisikap ni Turing sa kanyang pag-aaral ay tumindi dahil sa malapit na pagkakaibigang nabuo sa pagitan niya at ng isa pang mas matandang estudyante na nagngangalang Christoper Morcom. Si Morcom ang unang lalaking minahal ni Turing, ngunit ito ay biglaang namatay mga ilang linggo bago matapos ang kanilang huling semestro sa Sherborne. Si Morcom ay namatay mula sa komplikasyon ng tuberkolosis na nakukuha sa isang baka, na nakuha nito matapos uminom ng isang gatas sa isang may sakit na baka noong ito'y bata pa lamang. Dahil sa pangyayaring ito, ang pananampalatayang panrelihiyon ni Turing ay nawala at siya'y naging isang [[ateista]]. Tinanggap ni Turing na ang lahat ng pangyayari sa mundo, kabilang na ang mga galaw ng utak ng tao, ay may materyal na paliwanag ngunit siya ay naniniwala pa rin sa pag-iral ng espirito ng isang tao pagkatapos mamatay. === Edukasyon sa unibersidad at mga pagsasaliksik ni Turing === [[Talaksan:Alan Turing Memorial Closer.jpg|thumb|right|Estatwang pag-ala ala kay Alan Turing]] Pagkatapos mag-aral sa Sherborne, si Turing ay nag-aral sa King's College sa [[Unibersidad ng Cambridge]]. Siya ay nagaral dito mula sa 1931 hanggang 1934, at nakakapagtapos kung saan kanyang nakamit ang pangunahing mga parangal sa Matematika. Noong 1935, siya ay inihalal na kapanalig (fellow) sa King's College dahil sa naging impluwensiya ng kanyang tesis tungkol sa [[central limit theorem]]. Noong 1928, Ang Alemang matematiko na si [[David Hilbert]] ay tumawag ng pansin sa ''[[Entscheidungsproblem]]'' (problema ng desisyon). Sa mahusay na papel na isinulat ni Turing na "''On Computable Numbers (mga bilang na matutukoy ng isang nagwawakas na algoritmo), with an Application to the Entscheidungsproblem''" (na kanyang isinumite noong 28 Mayo 1936 at itinanghal noong 12 Nobyembre), kanyang binago ang mga resulta na isinulat ng matematikong si [[Kurt Godel]] noong 1931 tungkol sa limitasyon ng pagpapatunay (proof) at komputasyon, kung saan pinalitan ni Turing ang pangkalahatang nakabatay-sa-aritmetikang pormal na lenggwahe ng isang [[makinang Turing]], na mga makinang pormal at simple. Pinatunayan ni Turing na ang makinang Turing ay may kakayahang gumawa ng anumang pagkukuwenta kung ito ay maisasalarawan bilang isang [[algoritmo]]. Kanya ding pinatunayan na walang solusyon sa Entscheidungsproblem sa pamamagitan ng pagpapakita na ang [[paghintong problema]] (halting problem) sa isang makinang Turing ay hindi madedesisyonan o hindi malalaman kung ito ay hihinto. Bagaman ang pagpapatunay ni Turing ay inilimbag pagkatapos ng parehong pagpapatunay na ginawa ng matematikong si [[Alonzo Church]] tungkol sa kanyang [[kalkulong lambda]], walang kaalaman si Turing sa isinulat ni Alonzo Church. Ang paraan ni Turing ng pagpapatunay (proof) ay itinuring na mas magagamit at mas mahusay. Ang ideya ni Turing ng mga pangkalahatang makinang Turing ay kakaiba dahil ang ideya ng mga gayung makina ay may kakayahang gawin ang anumang gawin ng ibang makina, samakatuwid ay may kakayahang magkuwenta ng anumang pwedeng ikwenta. Ang makinang Turing hanggang sa araw na ito ang sentral na paksa sa pag-aaral ng [[teorya ng komputasyon]]. Sa kanyang sariling biograpiya, isinulat ni Turing na siya ay nalungkot sa pagtanggap ng kanyang 1936 na papel dahil dalawang tao lamang ang pumansin - sina Heinrich Scholz at Richard Bevan Braithwaite. Ang papel na ito ay nagpapakilala rin sa ideya ng mga maaaring ipaliwanag na mga numero (definable numbers). Mula Setiyembre 1936 hanggang Hulyo 1938 kanyang ginugol ang kanyang panahon sa ''Institute for Advanced Study sa Princeton'', New Jersey, Estados Unidos at nag-aral sa ilalim ni Alonzo Church. Bilang karagdagan sa kanyang palaging pagsasaliksik matematikal, pinag-aralan din ni Turing ang [[kriptolohiya]] (pag-aaral ng tiyak at matibay na paglilihim ng mga data) at ginawa ang tatlo sa apat na yugto ng elektromekanikal na tagapagpapadami ng bilang [[binaryo]]. Noong Hunyo 1938, kanyang nakamit ang kanyang PhD mula sa Unibersidad ng Princeton sa Estados Unidos. Ang kanyang tesis na ''Systems of Logic Based on Ordinals'' ay nagpapakilala ng konsepto ng lohikang ordinal at ang ideya ng relatibong pagkukwenta, kung saan ang mga makinang Turing ay nagdadagdag ng mga tinatawag na oracle, na lumulutas sa mga problemang hindi malulutas ng isang makinang Turing. Si Turing ay bumalik sa Cambridge, Inglatera at dumalo sa mga pagtuturo ng matematikong si [[Ludwig Wittgenstein]] tungkol sa mga pundasyon ng matematika. Ang dalawang ito ay nagtalo at hindi nagkasundo dahil sa pagtatanggol ni Turing ng [[pormalismo]] samantalang si Wittgenstein ay nangatwiran na ang matematika ay hindi tumutuklas ng mga basehang katotohanan kundi lumilikha lamang nito. Si Turing ay nagsimula ring magtrabaho sa kaunting oras lamang sa ''Government Code and Cypher School'' (GCCS). === Kriptanalisis === [[Talaksan:EnigmaMachineLabeled.jpg|right|thumbnail|Tatlong rotor na makinang Enigma na may plugboard (''Steckerbrett''). Ang enigma ang makinang ginamit ng Alemanya sa ilalim ni Hitler upang ilihim ang mga mensaheng ipinapadala ng mga sundalo nito mula sa mga kaaway na bansa kabilang na ang Britanya at Estados Unidos]] Noong panahon ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|ikalawang digmaang pandaigdig]], si Turing ang pangunahing kalahok sa isang sikretong operasyon ng pamahalaang Britanya sa Bletchley Park na naglalayong basagin ang mga [[sipero]] (algoritmo ng [[enkripsiyon]]) ng [[Alemanya]]. Sa pagpapaunlad at mas lalong pagpapabilis ng makinang kriptanalitiko na ginawa nina Marian Rejewski, Jerzy Różycki at Henryk Zygalski ng Cipher Bureau sa Poland, si Turing ay nagdisenyo ng makinang ''[[Turing Bombe]]'' na mas mabilis at mas epektibo sa pagbasag ng parehong makinang ''Enigma'' at ''Lorenz SZ 40/42''. Ang ''Turing Bombe'' ang nagbigay sa Britanya ng mga pangunang babala sa mga plano ni [[Adolf Hitler]] na nagresulta sa pagkatalo ni Hitler sa [[Labanan sa Atlantiko]] at pagikli ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|ikalawang digmaang pandaigdig]] ng dalawang taon.<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1212910/How-Britain-drove-greatest-genius-Alan-Turing-suicide--just-gay.html How Britain drove its greatest genius Alan Turing to suicide just for being gay], 12 Setyembre 2009, DailyMail</ref><ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1165535/The-Wider-View-Nazi-codebreaker-shortened-Second-World-War-years.html The Wider View: Nazi codebreaker which shortened the Second World War by two years], 20 Hunyo 2009, DailyMail</ref> Si Turing ay ginawaran ng Order of the British Empire (OBE) noong 1945 para sa kanyang pagsisilbi sa panahon ng digmaan ngunit ang kanyang mga inambag sa kriptanalisis ay itinagong sekreto ng Britanya hanggang 1970 sa kadahilanang panseguridad nito. == Intelehensiyang artipisyal at pagsubok na Turing (Turing test) == {{main|Intelehensiyang artipisyal}} Mula 1945 hanggang 1947 si Turing ay nanirahan sa ''Church Street, Hampton'' at dito dinesenyo ang ''Automatic Computing Engine'' (ACE) sa ''National Physical Laboratory''. Siya ay nagsumite ng isang papel noong Pebreo 19, 1946 na naglalaman ng kauna unahang detalyadong disenyo ng isang inilalaang-programang kompyuter (stored-program computer). [[Talaksan:Modern-captcha.jpg|thumb|290px|Ang kabaligtaran ng ''Turing Test'' na CAPTCHA ay ginagamit sa [[internet]] upang mapigilan ang isang bot sa pang aabuso sa paggamit ng isang [[server]].]] Noong 1948, si Turing ay iniluklok na Reader (senyor na akademiko) sa kagawarang matematika sa Manchester na ngayon ay bahagi na ng ''University of Manchester''. Noong 1949, siya ay naglingkod bilang kahaliling direktor ng laboratoryo ng pagkukwenta sa University of Manchester at gumawa ng [[software]] para sa kauna unahang inilalaang programang kompyuter na Manchester Mark 1. Sa mga panahon ding ito kanyang ipinagpatuloy ang mga pananaliksik abstrakto. Sa papel na "Computing machinery and intelligence" (Mind, Oktubre 1950), tinalakay ni Turing ang problema ng "[[Intelehensiyang artipisyal]]" at iminungkahi ang isang eksperimento na tinatawag na [[Turing Test]]. Ang [[Pagsubok na Turing]] (''Turing Test'') ang naging batayan sa [[agham pangkompyuter]] upang matukoy kung ang isang makina ay nagpapamalas ng katalinuhan. Ayon sa Pagsubok na Turing, ang isang makina ay maituturing na matalino kung hindi matukoy ng isang taong nagtatanong dito kung ang kanyang tinatanong ay isang makina o isang tao. Sa papel ding ito, iminungkahi ni Turing na imbes gumawa ng mga programang gumagaya sa pag-iisip ng isang matandang tao, mas mabuting gumawa ng mas simpleng makina na gumagaya sa isip ng isang bata at ito'y isailalim sa pagkatuto. Ang kabaligtaran ng "Turing Test" na tinatawag na CAPTCHA ("'''C'''ompletely '''A'''utomated '''P'''ublic '''T'''uring test to tell '''C'''omputers and '''H'''umans '''A'''part") ay karaniwang ginagamit sa [[internet]]. Ang CAPTCHA ay paraan upang matukoy ng isang makina (gaya ng [[server]]) kung ang gumagamit nito ay isang tao o isang kompyuter (bot). Noong 1948, si Turing (sa tulong ang kanyang dating kakilala na si D. G. Champernowne) ay lumikha ng isang [[software]] pang [[chess]] sa isang [[modernong kompyuter]] na hindi pa naiimbento. Si Turing din ang nagimbento ng algoritmong LU decomposition method na ginagamit ngayon sa paglutas ng ''equations matrix''. == Kriminal na paguusig dahil sa kanyang homosekwalidad == Noong Enero 1952, nakilala ni Turing si Arnold Murray sa labas ng sinehan sa Manchester. Pagkatapos ng pananghaliang pakikipagtipanan (''dating''), si Murray ay inimbitahan ni Turing na pumunta sa kanyang bahay na tinanggap naman ni Murray ngunit hindi tinupad. Ang dalawa ay nagkita muli sa Manchester noong sumunod na Lunes at si Murray ay pumayag na samahan si Turing sa kanyang bahay. Pagkatapos ng ilang linggo, si Murray ay muling bumisita sa bahay ni Turing at nananitili ng isang gabi dito. Pagkatapos nito, si Murray ay tumulong sa isang kasabwat sa pagpapasok at pagnanakaw sa bahay ni Turing na nagtulak kay Turing upang iulat ang krimen sa pulisya. Sa imbestigasyon na ginawa ng mga pulis, inamin ni Turing na meron siyang relasyon kay Murray. Sa panahong ito, ang [[homoseksuwalidad]] ay itinuturing pang isang krimen sa Britanya na nagresulta upang si Turing at Murray ay kasuhan ng ''sobrang kahalayan'' sa ilalim ng seksiyong 11&nbsp;ng ''Criminal Law Amendment Act 1885 ng Britanya''. Si Turing ay binigyan ng dalawang opsiyon sa parusang tatanggapin : ang pagkabilanggo o probasyon sa isang kondisyon na siya'y sasailalim sa isang [[pagkakapon]]g kemikal sa pamamagitan ng pag-inom ng estrogen (hormone ng babae) upang mabawasan ang libido. Kanyang tinanggap ang kemikal na pagkakapon. Ang naging kumbiksiyon ni Turing ay nagresulta rin sa pagkaalis ng kanyang ''security clearance'' (karapatang maging bahagi ng sikretong operasyon ng pamalaan) at inalis sa kanyang trabahong kriptanalitiko sa Government Code and Cypher Schools sa Bletchley Park. Ang kanyang pasaporte ng Britanya ay hindi binawi ng pamahalaang Britanya ngunit siya'y hindi pinayagang makapasok sa Estados Unidos. Sa panahong ito, may pagkabahala sa publiko sa ginagawang pagbibitag sa mga homosekswal na [[espiya]] ng mga ahente ng [[Soviet Union]] (dating Russia) dahil sa paglalantad ng dalawang miyembro ng ''Cambridge Five'' na sina Guy Burgess at Donald Maclean. Bagaman si Turing ay hindi inakusahan ng pang eespiya, siya ay pinagbawalan ng pamahalaan ng Britanya na talakayin ang kanyang naging trabahong kriptanaliko sa Bletchely Park. == Kamatayan == Noong 8 Hunyo 1954, si Turing ay natagpuang patay ng kanyang tagalinis ng bahay. Sa [[awtopsiya]]ng ginawa, ang resulta ng kamatayan ay pagkalason sa [[cyanide]]. Natagpuan din ang isang mansanas na kinain ng kalahati sa tabi ng katawan ni Turing na pinaniniwalaang paraan ni Turing upang makain ang cyanide. Ang katawan ni Turing ay sinunog (cremated) sa Woking Crematorium noong 12 Hunyo 1954. Ayon sa ina ni Turing, ang kamatayan nito ay isang aksidental dahil sa hindi maingat nitong pagtatago sa mga laboratoryong kemikal. Iminungkahi ng manunulat na si David Leavitt na maaaring ang pagkain ni Turing ng mansanas na may cyanide ay isang paggaya sa eksena ng pelikulang [[Snow White]] na ipinalabas noong 1937 na isang paboritong kuwento ni Turing. == Paghingi ng tawad ng pamahalaan ng Britanya == Noong Agosto 2009, si John Graham-Cumming ay nagsimula ng petisyon na humihikayat sa Pamahalaan ng Britanya na posityumus (pagkatapos ng kamatayan) na humingi ng tawad sa [[paglilitis]] ni Alan Turing bilang [[homosekswal]]. Ang petisyong ito ay tumanggap ng libo libong mga lagda. Kinilala ng Punong Ministor ng Britanya na si [[Gordon Brown]] ang petisyong ito, at naglabas ng pahayag noong Setyember 10, 2009 na humihingi ng tawad kay Turing at naglalarawan ng pagtrato kay Turing bilang "nakapangingilabot": {{cquote|Ang libo libong tao ay nagsama sama upang humingi ng hustisya para kay Alan Turing at pagkilala sa nakakapangilabot na pagtrato sa kanya. Bagaman si Turing ay pinakitunguhan ng batas nang panahong iyon at hindi na natin maibabalik ang panahon, ang kanyang pagtrato ay siyempre labis na hindi patas at ako ay nagagalak na magkaroon ng pagkakataon na magsabi kung gaano kalalim akong humihingi ng tawad at tayong lahat sa nangyari sa kanya. Kaya sa ngalan ng Pamahalaan ng Britanya, at sa mga nabubuhay ng malaya, salamat sa ginawa ni Alan, ako ay taas noong nagsasabi na: kami'y humihingi ng tawad, ikaw ay karapat dapat ng mas mabuti [pagtrato].}} == Mga Parangal == [[Talaksan:Sackville Park Turing plaque.jpg|thumb|right|Pag ala-alang statwang plaka kay Turing sa Sackville Park, Manchester]] Ang Turing Award na ipinangalan sa "ama ng agham pangkompyuter" na si Alan Turing ang taunang gantimpala na ibinibigay ng Association for Computing Machinery (ACM) sa mga indibidwal sa kanilang kontribusyon sa siyentipikong komunidad pangkompyuter. Ang gantimpalang ito ay itinuturing na pinakamataas na pagkakakilanlan sa [[agham pangkompyuter]] at katumbas ng [[Gantimpalang Nobel]]. Noong 2002, si Turing ay nirangguhan na dalawampu't isa sa ''BBC'' nationwide poll ng [[100 Pinakadakilang mga Briton]].<ref>{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2208671.stm | title = 100 great British heroes | date = 21 Agosto 2002 |work=BBC News }}</ref> === Mga parangal ng mga unibersidad sa buong mundo === [[Talaksan:Alan Turing Building 1.jpg|thumb|right|Gusaling Alan Turing sa [[University of Manchester]]]] *Ang ''Kwartong Turing'' sa [[University of Edinburgh School of Informatics|University of Edinburgh's School of Informatics]] ay naglalaman ng skultura ng ulo ni Turing na ginawa ni [[Eduardo Paolozzi]], at isang (#42/50) ng kanyang [http://www.synth.co.uk/images/paolozzi2.html Turing prints (2000)]. *Ang [[University of Surrey]] ay may statwa ni Turing sa kanilang pangunahing [[piazza]]. *Ang [[Istanbul Bilgi University]] ay nagsasagawa ng taunang kumperensiya sa [[teoriya ng komputasyon]] na tinatawag na ''Mga Araw na Turing''.<ref name="bilgiuniv">{{cite web | url = http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | title = Turing Days @ İstanbul Bilgi University | accessdate = 29 Oktubre 2011 | archive-date = 2013-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130801193650/http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | url-status = dead }}</ref> *Ang [[University of Texas at Austin]] ay may honours na programang ng [[agham pangkompyuter]] na pinangalanang ''Mga skolar ni Turing''.<ref name="texturingschol">{{cite web |url=http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |title=Turing Scholars Program at the University of Texas at Austin |accessdate=16 Agosto 2009 |archive-date=2010-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217072341/http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |url-status=dead }}</ref> *Noong simula nang 1960's, pinangalanan ng [[Stanford University]] ang kaisa-isang kwarto na pinagtuturuan ng gusaling Bulwagang Polya Matematika na ''Alan Turing Auditorium''.<ref name="stanforduniv">{{cite web | url = http://archive.computerhistory.org/resources/text/Knuth_Don_X4100/PDF_index/k-8-pdf/k-8-u2679-Stanford-Comp-Dedication.pdf | title = Polya Hall, Stanford University | accessdate =14 Hunyo 2011 }}</ref> *Isa sa mga ampiteatro ng kagawarang Agham Pangkompyuter ng ([[Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille|LIFL]]<ref name="lifl">{{cite web |url=http://www.lifl.fr/ |title=Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille |accessdate=3 Disyembre 2010 |archive-date=22 Hulyo 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722014047/http://www.lifl.fr/ |url-status=dead }}</ref>) sa [[Unibersidad ng Lille]] sa hilagang [[Pransiya]] ay ipinangalan bilang parangal kay Alan Turing. (ang iba pang ampiteatro ay ipinangalan kay [[Kurt Gödel]]). *Ang Kagawaran ng Agham Pangkompyuter ng [[Pontifical Catholic University of Chile]], [[Polytechnic University of Puerto Rico]], [[University of the Andes, Colombia|Los Andes University]] in [[Bogotá]], Colombia, [[King's College, Cambridge]] at [[Bangor University]] sa [[Wales]] ay may mga laboratoryo ng kompyuter na ipinangalan kay Turing. *Ang [[The University of Manchester]], [[The Open University]], [[Oxford Brookes University]] at [[Aarhus University]] (in [[Århus]], Denmark) ay may mga gusaling nakapangalan kay Turing. *Ang ''Alan Turing Road'' sa [[Surrey Research Park]] ay ipinangalan kay Alan Turing. *Ang [[Carnegie Mellon University]] ay may [[granito]]ng bangkuan na matatagpuan sa The Hornbostel Mall na may pangalang "A. M. Turing" na nakaukit sa tuktok, "Read" sa ibaba ng kaliwang hita at "Write" sa ibaba ng kanang hita. *Ang [[EISTI|École Internationale des Sciences du Traitement de l'Information]] ay pinangalanan ang kamakailan lang na nakuhang ikatlong gusaling na "Turing". *Ang [[University of Ghent]] ay mayroong isa sa mga pangunahing kwarto ng kompyuter na ginagamit ng mga matematiko at siyentipiko ng kompyuter na ipinangalan kay Alan Turing. *Ang [[University of Oregon]] ay may iskultura ng ulo ni Turing sa gilid ng gusaling pang agham kompyuter na tinatawag na Deschutes Hall.<ref name="Oregon">{{cite web|url=http://www.mathcomp.leeds.ac.uk/turing2012/files/oregon.html|title=Turing at the University of Oregon|accessdate=1 Nobyembre 2011|archive-date=2012-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114151918/http://www.mathcomp.leeds.ac.uk/turing2012/files/oregon.html|url-status=dead}}</ref> == Sanggunian == {{reflist}} == Mga sanggunian == {{Refbegin|colwidth=30em}} * {{ Cite book | last = Agar | first = Jon | title = The government machine: a revolutionary history of the computer | publisher=MIT Press | year = 2003 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 978-0-262-01202-7 }} * {{ Cite book | last = Alexander | first = C. Hugh O'D. | author-link = Conel Hugh O'Donel Alexander | date = ''circa'' 1945 | title = Cryptographic History of Work on the German Naval Enigma | url = http://www.ellsbury.com/gne/gne-000.htm | publisher=The National Archives, Kew, Reference HW 25/1}} * {{ Cite book | last = Beniger | first = James | title = The control revolution: technological and economic origins of the information society | publisher=Harvard University Press | year = 1986 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-16986-7 }} * {{Cite book | last = Babbage | first = Charles | author-link = Charles Babbage | year = 1864 | publication-date = 2008 | editor-last = Campbell-Kelly | editor-first = Martin | editor-link = Martin Campbell-Kelly | title = Passages from the life of a philosopher | publisher=Rough Draft Printing | isbn = 978-1-60386-092-5 | ref = harv | postscript = <!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}} }} * {{ Cite book | last = Bodanis | first = David | author-link = David Bodanis | title = Electric Universe: How Electricity Switched on the Modern World | year = 2005 |publisher=Three Rivers Press | location = New York | isbn = 0-307-33598-4 | oclc = 61684223 }} * {{Cite book | last = Campbell-Kelly | first = Martin | authorlink = Martin Campbell-Kelly | last2 = Aspray | first2 = William | title = Computer: A History of the Information Machine | publisher=Basic Books | year = 1996 | location = New York | isbn = 0-465-02989-2 }} * {{Cite book | last = Ceruzzi | first = Paul | authorlink = Paul Ceruzzi | title = A History of Modern Computing | url = https://archive.org/details/historyofmodernc00ceru | publisher=MIT Press | year = 1998 | location = Cambridge, Massachusetts, and London | isbn = 0-262-53169-0}} * {{ Cite book | last = Chandler | first = Alfred | authorlink = Alfred Chandler | title = The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business | publisher=Belknap Press | year = 1977 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-94052-0 }} * {{ Cite journal | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: Its Origins and Originators | journal=[[IEEE Annals of the History of Computing]] | volume = 26 | issue = 4 | pages = 38–45 | year = 2004 |doi = 10.1109/MAHC.2004.26 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack (ed.)| title = The Essential Turing | year = 2004 | publisher=Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-825079-7 | oclc = 156728127 224173329 48931664 57434580 57530137 59399569 }} * {{ Cite book | last = Copeland (ed.) | first = B. Jack | title = Alan Turing's Automatic Computing Engine | url = https://archive.org/details/alanturingsautom0000unse_k5v2 | year = 2005 | publisher=Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-856593-3 | oclc = 224640979 56539230 }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack | title = Colossus: The secrets of Bletchley Park's code-breaking computers | url = https://archive.org/details/colossussecretso0000unse | year = 2006 | publisher=Oxford University Press | isbn = 978-0-19-284055-4 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Edwards | first = Paul N | title = The closed world: computers and the politics of discourse in Cold War America | publisher=MIT Press | year = 1996 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-262-55028-8 }} * {{ Cite book | last = Hodges | first = Andrew | authorlink = Hodges, Andrew | year = 1983 | title = Alan Turing: the enigma |location = London | publisher=Burnett Books | isbn = 0-04-510060-8 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Hochhuth | first = Rolf | authorlink = Rolf Hochhuth | title = Alan Turing: en berättelse | publisher=Symposion | year = 1988 | isbn = 978-91-7868-109-9 }} * {{ Cite book | last = Leavitt | first = David | authorlink = David Leavitt | year = 2007 | title = The man who knew too much: Alan Turing and the invention of the computer | publisher=Phoenix | isbn = 978-0-7538-2200-5 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Levin | first = Janna | authorlink = Janna Levin | title = A Madman Dreams Of Turing Machines | publisher=Knopf | year = 2006 | location = New York | isbn = 978-1-4000-3240-2 }} * {{ Cite book | last = Lewin | first = Ronald | authorlink = Ronald Lewin | title = Ultra Goes to War: The Secret Story | edition = Classic Penguin | series = Classic Military History | year = 1978 | publication-date = 2001 | publisher=Hutchinson & Co | location = London, England | isbn = 978-1-56649-231-7 | ref = harv }} * {{Cite book| last = Lubar | first = Steven | year = 1993 | title = Infoculture | location = Boston, Massachusetts and New York | publisher=Houghton Mifflin | isbn = 0-395-57042-5}} * {{ Cite document | last = Mahon | first = A.P. | title = The History of Hut Eight 1939–1945 | publisher=UK National Archives Reference HW 25/2 | year = 1945 | url = http://www.ellsbury.com/hut8/hut8-000.htm | accessdate =10 Disyembre 2009 | ref = harv }} *{{MacTutor Biography|id=Turing|title=Alan Mathison Turing}} *Petzold, Charles (2008). "[[The Annotated Turing]]: A Guided Tour through Alan Turing's Historic Paper on Computability and the Turing Machine". [[Indianapolis]]: Wiley Publishing. ISBN 978-0-470-22905-7 *Smith, Roger (1997). ''Fontana History of the Human Sciences''. London: Fontana. *Weizenbaum, Joseph (1976). ''Computer Power and Human Reason''. London: W.H. Freeman. ISBN 0-7167-0463-3 * {{Cite book | last = Turing | first = Sara Stoney | title = Alan M Turing | publisher=W Heffer | year = 1959 }} Turing's mother, who survived him by many years, wrote this 157-page biography of her son, glorifying his life. It was published in 1959, and so could not cover his war work. Scarcely 300 copies were sold (Sara Turing to Lyn Newman, 1967, Library of [[St John's College, Cambridge]]). The six-page foreword by [[Lyn Irvine]] includes reminiscences and is more frequently quoted. * {{Cite book | last = Whitemore | first = Hugh | authorlink = Hugh Whitemore | last2 = Hodges | first2 = Andrew | authorlink2 = Andrew Hodges | title = Breaking the code | publisher=S. French | year = 1988 }} This 1986 Hugh Whitemore play tells the story of Turing's life and death. In the original West End and Broadway runs, [[Derek Jacobi]] played Turing and he recreated the role in a 1997 television film based on the play made jointly by the BBC and [[WGBH-TV|WGBH, Boston]]. The play is published by Amber Lane Press, [[Oxford]], ASIN: B000B7TM0Q *Williams, Michael R. (1985) ''A History of Computing Technology'', [[Englewood Cliffs]], [[New Jersey]]: [[Prentice-Hall]], ISBN 0-8186-7739-2 *{{Cite book|last=Yates |first=David M. |title=Turing's Legacy: A history of computing at the National Physical Laboratory 1945–1995 |year=1997 |publisher=[[Science Museum, London|London Science Museum]] |location=London |isbn=0-901805-94-7 |oclc=123794619 40624091 }} {{Refend}} == Karagdagang babasahin == *{{MathGenealogy|id=8014}} *{{cite journal|title=The Mind and the Computing Machine: Alan Turing and others|journal=[[The Rutherford Journal]]|url=http://www.rutherfordjournal.org/article010111.html |editor = Jack Copeland|ref=harv}} *{{cite encyclopaedia |last=Hodges |first=Andrew |editor=Edward N. Zalta |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |title=Alan Turing |url=http://plato.stanford.edu/entries/turing/ |accessdate=10 Enero 2011 |edition=Winter 2009 |date=27 Agosto 2007 |publisher=[[Stanford University]] |ref=harv}} *{{cite journal|last=Gray|first=Paul|date=29 Marso 1999|title=Computer Scientist: Alan Turing|journal=TIME|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990624,00.html|ref=harv|access-date=24 Septiyembre 2011|archive-date=19 Enero 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110119181237/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990624,00.html|url-status=dead}} * Gleick, James, ''[[The Information: A History, a Theory, a Flood|The Information: A History, A Theory, A Flood]]'', New York: Pantheon, 2011, ISBN 978-0-375-42372-7 * Leavitt, David, ''The Man Who Knew Too Much: Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton, 2006 == Panlabas na kawing == {{Wikiquote}} {{Commons category|Alan Turing}} *[http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} Alan Turing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} RKBExplorer *[http://www.turingcentenary.eu/ Alan Turing Year] *[http://cie2012.eu/ CiE 2012: Turing Centenary Conference] *[https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ Visual Turing] *[http://www.wolframalpha.com/examples/TuringMachines.html Turing Machine calculators] at [[Wolfram Alpha]] *[http://www.turing.org.uk/ Alan Turing] site maintained by [[Andrew Hodges]] including a [http://www.turing.org.uk/bio/part1.html short biography] *[http://www.alanturing.net/ AlanTuring.net&nbsp;– Turing Archive for the History of Computing] by [[Jack Copeland]] *[http://www.turingarchive.org/ The Turing Archive]{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – naglalaman ng mga hindi nailambag na dokumento mula sa contains Kings College, Cambridge archive *{{cite journal|last=Jones|first=G. James|date=11 Disyembre 2001|title=Alan Turing&nbsp;– Towards a Digital Mind: Part 1|journal=System Toolbox|publisher=The Binary Freedom Project|url=http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3|ref=harv|access-date=2011-09-24|archive-date=2007-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3|url-status=dead}} *[http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ Sherborne School Archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }}&nbsp;– naglalaman ng mga papel tungkol sa panahon ni Alan Turing sa Sherborne School === Mga papel === *[https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper Ekstensibong talaan ng mga papel ni Turing, mga ulat at pagtuturo at mga isinaling bersiyon] BibNetWiki *{{Turing 1950}} *[http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=116 Oral history interview with Donald W. Davies], [[Charles Babbage Institute]], University of Minnesota; inilalarawan ang mga proyeto sa U.K. [[National Physical Laboratory (United Kingdom)|National Physical Laboratory]], mula sa pagdidisenyong ginawa ni Alan Turing noong 1947 sa paggawa ng [[Automatic Computing Engine|ACE computers]] * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=81 Oral history interview with Nicholas C. Metropolis], [[Charles Babbage Institute]], University of Minnesota. Si Metropolis ang kauna unahang direkto ng [[Los Alamos National Laboratory]]; kabilang sa mga paksa ang relasyong pang akademiko sa pagitan ni Alan Turing at [[John von Neumann]] {{authority control}} {{BD|1912|1954|Turing, Alan}} [[Kategorya:Mga siyentipiko ng kompyuter]] [[Kategorya:Mga matematikong Ingles]] hzr7hm8lsqlzy3hbb7v6nxmotkrhpr2 0 102766 2215067 2214741 2026-07-07T12:14:18Z ~2026-38435-41 163783 rv sockpuppet 2215067 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:World map with tropic of cancer.svg|350px|thumb|Mapa ng mundo na pinapakita ang Tropiko ng Kanser]] Ang '''Tropiko ng Kanser''', o '''Hilagang Tropiko''', ay isa sa limang pangunahing panukat ng digri o pangunahing mga bilog ng [[latitud]] na minamarkahan ang mga mapa ng [[Daigdig]]. Ito ang pinakahilagang latitud kung saan maaaring magpakita ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] ng diretso sa ibabaw sa tanghali. ==Heograpiya== Ito ay nakapaloob sa [[Hilagang Emisperyo]] kung saan matatagpuan ang bahaging hilaga-itaas ng mundo ang mga kontinente ng [[Hilagang Amerika]], kalahati ng [[Mehiko]], [[Europa]], [[Rusya]], [[Kanlurang Asya]] at [[Silangang Asya]] na siyang dahilan mula sa [[Hilagang Polo]] sa [[Arktik]]. Ito ay kasalungat ng [[Tropiko ng Kaprikorn]] mula sa ibaba ng mundo. {{stub|Heograpiya}} [[Kategorya:Mga guhit ng latitud]] b0jpjezf03enxfcxg4yc3csbhyzw6o6 0 129037 2215143 2026652 2026-07-08T02:23:01Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215143 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Castel Viscardo|frazioni=Monterubiaglio, Viceno, Pianlungo, Le Prese|website={{official website|http://www.comune.castelviscardo.tr.it/}}|area_code=0763|postal_code=05014|day=Agosto 27|saint=[[Antonio ng Padua]]|elevation_m=507|elevation_footnotes=|population_demonym=Castellesi|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|area_total_km2=26.25|area_footnotes=|mayor=Daniele Longaroni|mayor_party=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=TR}} (TR)|official_name=Comune di Castel Viscardo|region={{RegioneIT|sigla=UMB}}|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|42|45|15|N|11|59|57|E|region:IT_type:city(3049)|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Castel_Viscardo-Stemma.jpg|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Panorama castelviscardo.JPG|footnotes=}} Ang '''Castel Viscardo''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) sa [[lalawigan ng Terni]], rehiyon ng [[Umbria]], gitnang [[Italya]]. Ang bayan ay nasa humigit-kumulang 60&nbsp;km timog-kanluran ng [[Perugia]] at mga 35&nbsp;km hilagang-silangan ng [[Terni]]. Ang Castel Viscardo ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Acquapendente]], [[Allerona]], [[Castel Giorgio]], at [[Orvieto]]. == Pisikal na heograpiya == [[Talaksan:Castello_castelviscardo.JPG|left|thumb|200x200px| Castello di Madonna.]] Ang Castel Viscardo ay matatagpuan malapit sa [[talampas ng Alfina]], sa 507 mula sa antas ng dagat at 13&nbsp;km mula sa [[Orvieto]]. Ang lokalidad ay nakatayo sa isang malawak na posisyon sa lambak ng [[ilog Paglia]]. Ang Castel Viscardo ay bahagi ng [[Pamayanang Bundok ng Monte Peglia at Selva di Meana]]. == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.castelviscardo.tr.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080827212145/http://www.comune.castelviscardo.tr.it/ |date=2008-08-27 }} {{Clear}}{{Province of Terni}} bnjou2ytrpy5eqc93y49kqjnmbr5emv 0 131383 2215130 2026193 2026-07-08T01:22:52Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215130 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Bucine|province=[[lalawigan ng Arezzo|Arezzo]] (AR)|website={{official website|http://www.comune.bucine.ar.it/}}|area_code=055|postal_code=52021|day=|saint=|elevation_m=207|elevation_footnotes=|population_demonym=Bucinesi|population_footnotes=|area_total_km2=131.08|area_footnotes=|mayor=Pietro Tanzini|mayor_party=|frazioni=Ambra, Badia Agnano, Badia a Roti, Capannole, Castiglione Alberti, Cennina, Duddova, Galatrona, Gavignano, I Tribbi, La Villa, Levane, Lupinari, Mercatale Valdarno, Montaltuzzo, Montebenichi, Perelli, Pietraviva, Pogi, Ponticelli, [[Rapale, Italy|Rapale]], San Leolino, San Martino in Valdambra, San Pancrazio, Sogna, Solata, Tontenano, Torre, Vepri|region=[[Toscana]]|official_name=Comune di Bucine|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|43|29|N|11|37|E|type:city(9,693)_region:IT|display=inline}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Bucine-Stemma.png|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Bucine Municipio.JPG|native_name=|footnotes=}} Ang '''Bucine''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Arezzo]] sa rehiyon ng [[Toscana]] ng gitnang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|45|km|mi}} timog-silangan ng [[Florencia]] at mga {{Convert|20|km|mi}} kanluran ng [[Arezzo]]. Ang Bucine ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Castelnuovo Berardenga]], [[Talaan ng mga munisipalidad sa Lalawigan ng Arezzo|Civitella sa Val di Chiana]], [[Gaiole in Chianti|Gaiole sa Chianti]], [[Monte San Savino]], [[Montevarchi]], [[Pergine Valdarno]], at [[Rapolano Terme]]. Ang Valentino Shoes Lab, isang pabrika ng brand ng moda na [[Valentino (fashion designer)|Valentino]], ay matatagpuan sa Bucine. Ang pabrika ay nawasak ng apoy sa pagitan ng Abril 1 at 2, 2021.<ref>{{Cite web|last=conradatkinson|date=2021-04-10|title=Valentino, shoe production starts again. The outstretched hand of Bertelli- Corriere.it|url=https://conradatkinson.com/valentino-shoe-production-starts-again-the-outstretched-hand-of-bertelli-corriere-it/|access-date=2021-04-10|website=conradatkinson news|language=en-US|archive-date=2021-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410173726/https://conradatkinson.com/valentino-shoe-production-starts-again-the-outstretched-hand-of-bertelli-corriere-it/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-04-09|title=Valentino Factory That Produces Rockstud Shoes Destroyed in Fire|url=https://www.businessoffashion.com/articles/luxury/valentino-factory-that-produces-rockstud-shoes-destroyed-in-fire|access-date=2021-04-10|website=The Business of Fashion|language=en-GB}}</ref> == Ekonomiya == === Turismo === Ang Bucine ay itinuturing na isang tarangkahan sa Chianti pati na rin ang pasukan sa Valdarno na nagmumula sa Siena at ang Valdichiana at ang pinakamalaki at pinakamahalagang sentro sa Valdambra. Ang Bucine kasama ang teritoryo nito ay nasa gitna ng sikat na tatsulok ng tatlong Toscanang lungsod ng sining na Florencia-Arezzo-[[Siena]]. Ito ay humigit-kumulang 55 km mula sa Florencia, mga 35 km mula sa Siena, at humigit-kumulang 27 km mula sa Arezzo. == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.bucine.ar.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200319135157/http://www.comune.bucine.ar.it/ |date=2020-03-19 }} {{Lalawigan ng Arezzo}} q2mpjdfblb0g13lm3yjrj6uqwtulp02 0 136762 2215157 2043039 2026-07-08T03:11:54Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215157 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Cortiglione|official_name=Comune di Cortiglione|native_name=|image_skyline=Cortiglione.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|44|49|N|8|21|E|type:city(565)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Piamonte]]|province=[[Lalawigan ng Asti|Asti]] (AT)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Gilio Brondolo|area_footnotes=|area_total_km2=8.4|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Cortiglionesi|elevation_footnotes=|elevation_m=211|saint=|day=|postal_code=14040|area_code=0141|website={{official website|http://www.comune.cortiglione.at.it}}|footnotes=}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> Ang '''Cortiglione''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Asti]], rehiyon ng [[Piamonte]], Hilagang [[Italya]], mga {{Convert|60|km|mi}} timog-silangan ng [[Turin]] at mga {{Convert|15|km|mi|0}} timog-silangan ng [[Asti]]. Ang Cortiglione ay hangganan ng mga sumusunod na munisipalidad: [[Belveglio]], [[Incisa Scapaccino]], [[Masio]], [[Rocchetta Tanaro]], [[Vaglio Serra]], at [[Vinchio]]. == Pisikal na heograpiya == Ang Cortiglione ay matatagpuan sa timog ng lalawigan ng Asti, mga 22 km mula sa kabesera at mga 25 km mula sa Alessandria. Tinatawid ito ng batis ng [[Tiglione]]. Ang munisipalidad ay bahagi ng [[Kaburulang Komunidad ng Vigne & Vini]]. == Kasaysayan == Ang unang denominasyon nito na Corticelle ay pinalitan ng kasalukuyang isa lamang noong Pebrero 1863, pagkatapos ng [[Pag-iisa ng Italya]]. Ang hinuha ay naisulong na ang mga pinagmulan nito ay hindi [[Imperyong Romano|Romano]], ngunit medyebal; ang haka-haka na ito ay sa katunayan ay hindi kasama ng Aleman ng epigrapikong si Theodor Momsen. Ang etimolohiyang curtis, na naroroon kapwa sa sinaunang denominasyon at sa kasalukuyan, ay tumutukoy sa unang bahagi ng [[Gitnang Kapanahunan]], sa katunayan ang terminong ito ay nagpapahiwatig ng isang malaking piraso ng lupa na pag-aari ng isang panginoon at ipinagkatiwala sa mga magsasaka. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.cortiglione.at.it Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080607132617/http://www.comune.cortiglione.at.it/ |date=2008-06-07 }} {{Lalawigan ng Asti}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Piedmont]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] oe8i4k4v8unjhtdkwhue1p7m2hrfd91 0 136991 2215151 2034892 2026-07-08T02:48:58Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215151 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Cherasco|official_name=Comune di Cherasco|native_name=Cherasch|image_skyline=Cherasco_sant_agostino.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|44|39|N|7|52|E|type:city(7,624)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Piamonte]]|province=[[Lalawigan ng Cuneo|Cuneo]] (CN)|frazioni=Bricco de' Faule, Roreto, Barali, Bernocchi, Cappellazzo, Carena, Corno, Furno, Ghidone, Gianoglio, Giardina, Gombe, Meane, Picchi, San Bartolomeo, San Giovanni, San Gregorio, San Martino, Sant'Antonino, Sant'Antonio, Tetti Lelli, Veglia|mayor_party=|mayor=Carlo Davico|area_footnotes=|area_total_km2=81.54|population_footnotes=|population_demonym=Cheraschese(i)|elevation_footnotes=|elevation_m=288|saint=|day=|postal_code=12062|area_code=0172|website={{Official website|http://www.comune.cherasco.cn.it/}}|footnotes=}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> Ang '''Cherasco''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Cuneo]], rehiyon [[Piamonte]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|50|km|mi}} timog-silangan ng [[Turin]] at mga {{Convert|40|km|mi}} hilagang-silangan ng [[Cuneo]]. Noong Enero 1, 2017, mayroon itong populasyon na 9096 at isang lugar na {{Convert|81.2|km2|mi2}}.<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref> Ang munisipalidad ng Cherasco ay naglalaman ng mga ''[[frazione]]'' (mga subdibisyon, pangunahin na mga pamayanan at nayon) ng Bricco de' Faule, Cappellazzo, Meane, Roreto, San Bartolomeo, San Giovanni, Sant'Antonio, at Veglia. Ang Cherasco ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Bra, Piamonte|Bra]], [[Cavallermaggiore]], [[Cervere]], [[La Morra]], [[Marene]], [[Narzole]], at [[Salmour]]. Ang [[Sinagoga ng Cherasco]] sa lumang Hudyong [[ghetto]] ay may kapansin-pansing [[Estilong Baroko|Barokong]] [[kaban ng Torah]] at [[Bema|bimah]]. == Ebolusyong demograpiko == <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:455 height:303 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:10000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from: 0 till:8592 bar:1871 from: 0 till:8991 bar:1881 from: 0 till:9515 bar:1901 from: 0 till:9077 bar:1911 from: 0 till:9312 bar:1921 from: 0 till:8819 bar:1931 from: 0 till:8846 bar:1936 from: 0 till:8388 bar:1951 from: 0 till:7716 bar:1961 from: 0 till:6359 bar:1971 from: 0 till:6052 bar:1981 from: 0 till:6254 bar:1991 from: 0 till:6503 bar:2001 from: 0 till:7208 PlotData= bar:1861 at:8592 fontsize:XS text: 8592 shift:(-8,5) bar:1871 at:8991 fontsize:XS text: 8991 shift:(-8,5) bar:1881 at:9515 fontsize:XS text: 9515 shift:(-8,5) bar:1901 at:9077 fontsize:XS text: 9077 shift:(-8,5) bar:1911 at:9312 fontsize:XS text: 9312 shift:(-8,5) bar:1921 at:8819 fontsize:XS text: 8819 shift:(-8,5) bar:1931 at:8846 fontsize:XS text: 8846 shift:(-8,5) bar:1936 at:8388 fontsize:XS text: 8388 shift:(-8,5) bar:1951 at:7716 fontsize:XS text: 7716 shift:(-8,5) bar:1961 at:6359 fontsize:XS text: 6359 shift:(-8,5) bar:1971 at:6052 fontsize:XS text: 6052 shift:(-8,5) bar:1981 at:6254 fontsize:XS text: 6254 shift:(-8,5) bar:1991 at:6503 fontsize:XS text: 6503 shift:(-8,5) bar:2001 at:7208 fontsize:XS text: 7208 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Datos mula sa ISTAT </timeline> == Kakambal na bayan – kinakapatid na lungsod == Ang Cherasco ay [[Kinakapatid na lungsod|kakambal]] sa: <ref>{{Cite web |title=Gemellaggi |url=https://www.comune.cherasco.cn.it/archivio/pagine/Gemellaggi.asp |access-date=2022-10-12 |publisher=Cherasco |language=it |archive-date=2022-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012062013/https://www.comune.cherasco.cn.it/archivio/pagine/Gemellaggi.asp |url-status=dead }}</ref> * {{Flagicon|FRA}} [[Villars-sur-Var]], Pransiya (1981) * {{Flagicon|GER}} [[Möckmühl]], Alemanya (2001) * {{Flagicon|HUN}} [[Piliscsaba]], Unggarya (2005) * {{Flagicon|ROU}} [[Cefa]], Rumanya (2006) * {{Flagicon|BUL}} [[Aksakovo Municipality|Aksakovo]], Bulgaria (2009) == Tingnan din == * [[BRC Racing Team]] == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga pinagkuhanan == * {{cite book|last=Conti|first=Flavio|title=I castelli del Piemonte. Tomo III|publisher=Istituto Geografico De Agostini|location=Novara|year=1980|language=it}}  {{Province of Cuneo}} 58h0hfrr868ndlnnr37wlvz9cb3f1rt 0 137209 2215160 2043018 2026-07-08T03:17:02Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215160 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Cureggio|official_name=Comune di Cureggio|native_name=|image_skyline=Cureggio_pieve.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|41|N|8|28|E|type:city(2,303)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Piamonte]]|province=[[Lalawigan ng Novara|Novara]] (NO)|frazioni=Cascine Enea, Marzalesco|mayor_party=|mayor=Angelo Barbaglia|area_footnotes=|area_total_km2=8.4|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Cureggesi|elevation_footnotes=|elevation_m=289|saint=|day=|postal_code=28060|area_code=0322|website={{official website|http://www.comune.cureggio.no.it}}|footnotes=}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> Ang '''Cureggio''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Novara]], rehiyon ng [[Piamonte]], Hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|90|km|mi}} hilagang-silangan ng [[Turin]] at mga {{Convert|30|km|mi}} hilagang-kanluran ng [[Novara]]. Ang Cureggio ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Boca, Novara|Boca]], [[Borgomanero]], [[Cavallirio]], [[Fontaneto d'Agogna]], at [[Maggiora]]. Ang bayan ay may [[Estasyon ng tren ng Cureggio|estasyon]] ng tren, na pinaglilingkuran ng [[daambakal ng Santhià–Arona]] (kasalukuyang hindi pinapagana). == Kasaysayan == === Pinagmulan === Kung ang pinagmulan ng tinatahanang sentro ng Cureggio, na matatagpuan sa pagitan ng ilog ng Agogna at ang sapa ng Sizzone, ay maaaring masubaybayan nang may katiyakan hanggang sa hindi bababa sa unang siglo BK., ang unang katibayan ng isang paninirahan ng mga tao sa teritoryo nito ay natagpuan nang nagkataon sa burol ng Castellazzo kung saan natagpuan noong tag-araw ng 1997 ang mga artepaktong luwad na kabilang sa Panahon ng Bakal na tiyak na indikasyon ng isang sinaunang proto-Seltang pamayanan ng kulturang Golasecca (VII° Stelesec. BK). Sa halip, maaaring masubaybayan pabalik sa ika-1 siglo BK ang "estela ng Cureggio", na natagpuan sa panahon ng pagpapanumbalik ng Simbahang Parokya. Ang malaking lapida na ito ay isinulat sa wikang Selta gamit ang mga titik ng alpabetong Lepontino na nagmula sa Etrusko. Ang estela ay binibigyang kahulugan bilang isang dedikasyon sa isang lokal na diyos ng ilang miyembro ng Seltang aristokrasya na nanirahan dito. Ang panahon ng Romano ay dokumentado ng maraming mga patotoo: amphorae at mga barya ng panahon ng imperyal na natagpuan sa panahon ng mga paghuhukay para sa pundasyon ng mga bahay at higit sa lahat isang serye ng mga botibong plake (ngayon ay napanatili sa Museo della Canonica ng Novara) na nagpapahiwatig ng pagkakaroon ng kulto kay [[Minerva]], [[Hupiter (mitolohiya)|Hupiter]], at [[Merkuryo (mitolohiya)|Merkuryo]].<ref>{{Cite web |title=Comune di Cureggio |url=https://www.comune.cureggio.no.it/c003058/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/1 |access-date=2023-09-09 |website=www.comune.cureggio.no.it}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.cureggio.no.it Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719040835/http://www.comune.cureggio.no.it/ |date=2008-07-19 }} {{Lalawigan ng Novara}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Piedmont]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] 7dabbzub4d1an0rmlsuovkn01e3f6ix 0 137307 2215131 2030934 2026-07-08T01:38:53Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215131 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> {{Infobox Italian comune|name=Buriasco|official_name=Comune di Buriasco|native_name=|image_skyline=Buriasco_municipio.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Munisipyo.|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|44|52|N|7|25|E|type:city(1,353)_region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Piamonte]]|metropolitan_city=[[Kalakhang Lungsod ng Turin|Turin]] (TO)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Carlo Manavella|area_footnotes=|area_total_km2=14.69|population_total=1471|population_as_of=Nobyembre 30, 2017|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Buriaschesi|elevation_footnotes=|elevation_m=301|twin1=|twin1_country=|saint=|day=|postal_code=10060|area_code=0121|website={{official website|http://www.comune.buriasco.to.it/}}|footnotes=}} Ang '''Buriasco''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Kalakhang Lungsod ng Turin]] sa rehiyon ng [[Piamonte]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|30|km|mi}} timog-kanluran ng [[Turin]]. Ang Buriasco ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Pinerolo]], [[Scalenghe]], [[Cercenasco]], [[Macello]], at [[Vigone]]. == Kasaysayan == Ang Buriasco ay isa sa mga teritoryo na, simula sa pagtatapos ng XIII na siglo, ay nasa ilalim ng kapangyarihan ng kolateral na sangay ng [[Saboya-Acaia]], na kinokontrol ang [[Ivrea]], [[Chieri]], [[Pinerolo]], [[Fossano]], at [[Savigliano]]. Noong 1356, pinataw ng [[Santiago ng Piamonte|Giacomo d'Acaia]] ang mga mangangalakal na dumaan sa Chieri at [[Testona]] upang magtungo sa [[via Francigena]] ng [[Lambak ng Susa]], na may layuning bumuo ng alternatibong ruta na dumaan sa lugar ng Pinerolo patungo sa [[Delfinado]] at [[Pransiya]], sa pamamagitan ng ang [[Val Chisone]] at ang pasong [[Montgenèvre]]. Umalma si [[Amedeo VI ng Saboya|Amedeo VI ang Berdeng Konde]] sa pamamagitan ng pagsakop sa Buriasco at [[Frossasco]] noong taglamig ng 1356-1357.<ref>G. Oliva, ''I Savoia. Novecento anni di una dinastia'', p. 107-108</ref> == Kakambal na bayan — kinakapatid na lungsod == Ang Buriasco ay [[Kinakapatid na lungsod|kakambal]] sa: * {{Flagicon|Argentina}} [[Maria Juana|María Juana]], Arhentina == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.buriasco.to.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160715081505/http://www.comune.buriasco.to.it/ |date=2016-07-15 }} {{In lang|it|fr|en}} {{Clear}}{{Lalawigan ng Turin}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Piedmont]] 4t807o4cjd9t0nr61crjywkwsh6grmf 0 137994 2215125 2003942 2026-07-08T01:01:14Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215125 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Bonefro|elevation_footnotes=|area_total_km2=31.28|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_total=1334|population_as_of=30 Nobyembre 2017|pop_density_footnotes=|population_demonym=Bonefrani|elevation_m=631|mayor=http://www.comune.casacalenda.cb.it/|twin1=|twin1_country=|saint=|day=|postal_code=86041|area_code=0874|website={{official website|http://www.comune.bonefro.cb.it/}}|area_footnotes=|mayor_party=|official_name=Comune di Bonefro|image_map=|native_name=|image_skyline=|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=|shield_alt=|map_alt=|frazioni=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|42|N|14|56|E|type:city(1,791)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Molise]]|province=[[lalawigan ng Campobasso|Campobasso]] (CB)|footnotes=}}Ang '''Bonefro''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) sa [[lalawigan ng Campobasso]], sa [[Molise|rehiyon ng Molise]] ng timog Italya, matatagpuan mga {{Convert|25|km|mi}} hilagang-silangan ng [[Campobasso]]. Ang Bonefro ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Casacalenda]], [[Montelongo]], [[Montorio nei Frentani]], [[Ripabottoni]], [[San Giuliano di Puglia]], [[Sant'Elia a Pianisi]], at [[Santa Croce di Magliano]]. == Kultura == Nagtatanghal ang Bonefro ng taunang Pista ng Kamarang Pangmusiko ng Adriatiko (Festival di Adriatico da Musica da Camera) tuwing Hulyo. == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.bonefro.cb.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060624024916/http://www.comune.bonefro.cb.it/ |date=2006-06-24 }} * [https://web.archive.org/web/20190201060508/http://www.acmf.org/ Website ng Adriatic Chamber Music Festival] {{Lalawigan ng Campobasso}}{{Clear}} 0ss8o21qrqtztvqbmt6d0b0w350yv8a 0 138188 2215107 2003588 2026-07-07T20:51:34Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215107 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Acquaviva Picena|native_name=|official_name=Comune di Acquaviva Picena|image_skyline=Acquavivapicena08.jpg|image_caption=Ang muog ng Acquaviva|image_shield=|image_map=|pushpin_label_position=|elevation_footnotes=|elevation_m=365|area_footnotes=|area_total_km2=20.9|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_as_of=2008|population_total=3690|population_demonym=Acquavivani|postal_code=63075|website={{official website|http://www.comuneacquavivapicena.it/:80/index.htm}}|footnotes=|imagesize=|image_alt=|shield_alt=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|57|N|13|49|E|type:city(3,567)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|area_code=0735|region=[[Marche]]|province=[[Lalawigan ng Ascoli Piceno|Ascoli Piceno]] (AP)}} {{Commons category|Acquaviva Picena}} [[Talaksan:Acquaviva_Picena,_Piazza_del_Forte.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4e/Acquaviva_Picena%2C_Piazza_del_Forte.jpg/270px-Acquaviva_Picena%2C_Piazza_del_Forte.jpg|thumb|270x270px| Piazza del Forte]] Ang '''Acquaviva Picena''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Ascoli Piceno]] sa rehiyon ng [[Marche]] ng [[Italya]]. Ang nayon ay nasa isang burol sa ibabaw ng Lambak ng Tronto, ilang kilometro lamang mula sa [[Dagat Adriatico]] at [[San Benedetto del Tronto]]. Mula sa tuktok ng burol (365 msl), posibleng makita ang [[Kabundukang Sibilino]] ([[Monte Vettore]]), at kahit ang mas malayo na [[Gran Sasso d'Italia|Gran Sasso]] at [[Maiella|Majella]]. == Kasaysayan == Ang lugar ng Acquaviva ay pinaninirahan na mula pa noong sinaunang panahon, patunay nito ang ilang mga arkeolohikong natuklasan, karamihan sa mga ito ay mula sa panahon ng [[Picenum|Piceno]], ngunit mula rin sa [[Imperyong Romano|Panahong Roman]]. Nang ang mga [[Piceno|Picentes]] (o Piceni, Italyano), na nanirahan dito noong ika-6 na siglo B. K., ay nasakop ng mga puwersang Romano, ang nayon ng Acquaviva ay nakaligtas salamat sa pagiging malapit sa [[Martinsicuro|Castrum Truentinum]]. Bilang bahagi ng [[Estado ng Simbahan]], ang Acquaviva ay isinama sa isang plebisito upang sumanib sa [[Kaharian ng Italya]] noong 1860. == Kultura == === Mga pangyayari === * Ang pagsusuri sa Acquaviva Comics Academy ay isa sa pinakamahalagang pambansang pangyayari sa [[komiks]]. Itinatag ito noong 1996 bilang Acquaviva sa komiks at naganap taun-taon noong Agosto. Ang kaganapan ay nagtatapos sa 2006. * Ang Sponsalia ay ang makasaysayang muling pagsasabuhay ng kasal sa pagitan ng Forasteria d'Acquaviva at Rainaldo di Brunforte (1234). Inorganisa mula noong 1988 sa pagitan ng mga buwan ng Hulyo at Agosto, nakikita nila sa kanilang konteksto ang pagtatalo ng Palio del Duca sa pagitan ng dalawang distrito ng lungsod ng Aquila at Civetta. Mayroon ding Palio ng mga bata sa apat na distrito (Aquila, Civetta, Falco at Picchio) == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == {{Commons}} * [http://www.comuneacquavivapicena.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081225021426/http://www.comuneacquavivapicena.it/ |date=2008-12-25 }} {{Lalawigan ng Ascoli Piceno}} ro9v85bl77bwgivxlpe41pn2cr1u771 0 143671 2215145 2081562 2026-07-08T02:31:21Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215145 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Cedrasco|official_name=Comune di Cedrasco|native_name=|image_skyline=|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|46|9|N|9|46|E|type:city(476)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[Lalawigan ng Sondrio|Sondrio]] (SO)|frazioni=|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=14.8|population_footnotes=|population_demonym=|elevation_footnotes=|elevation_m=|saint=|day=|postal_code=23010|area_code=0342|website={{official website|http://www.comune.cedrasco.so.it}}|footnotes=}}Ang '''Cedrasco''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Sondrio]], rehiyon ng [[Lombardia]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|90|km|mi}} hilagang-silangan ng [[Milan]] at mga {{Convert|8|km|mi|0}} sa kanluran ng [[Sondrio]]. Noong Disyembre 31, 2004, mayroon itong populasyon na 476 at may lawak na {{Convert|14.8|km2|mi2}}.<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref> Ang Cedrasco ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Berbenno di Valtellina]], [[Caiolo]], [[Foppolo]], [[Fusine]], at [[Postalesio]]. == Simbolo == Ang mga bundok ay tumutukoy sa heograpikong posisyon ng bayan; maaalala ng pilak na banda ang batis na nagpapaligo sa teritoryo; ang puno sa ulo (na maaaring isang cedar, bilang isang nagsasalitang sandata na may sanggunian sa pangalan ng munisipyo) ay nagpapaalala sa malalawak na kagubatan na nakapaligid sa lugar. Ang banner ay isang puting tela. == Ebolusyong demograpiko == <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:455 height:303 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:1000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from: 0 till:268 bar:1871 from: 0 till:362 bar:1881 from: 0 till:415 bar:1901 from: 0 till:457 bar:1911 from: 0 till:438 bar:1921 from: 0 till:447 bar:1931 from: 0 till:439 bar:1936 from: 0 till:428 bar:1951 from: 0 till:448 bar:1961 from: 0 till:455 bar:1971 from: 0 till:474 bar:1981 from: 0 till:501 bar:1991 from: 0 till:497 bar:2001 from: 0 till:484 PlotData= bar:1861 at:268 fontsize:XS text: 268 shift:(-8,5) bar:1871 at:362 fontsize:XS text: 362 shift:(-8,5) bar:1881 at:415 fontsize:XS text: 415 shift:(-8,5) bar:1901 at:457 fontsize:XS text: 457 shift:(-8,5) bar:1911 at:438 fontsize:XS text: 438 shift:(-8,5) bar:1921 at:447 fontsize:XS text: 447 shift:(-8,5) bar:1931 at:439 fontsize:XS text: 439 shift:(-8,5) bar:1936 at:428 fontsize:XS text: 428 shift:(-8,5) bar:1951 at:448 fontsize:XS text: 448 shift:(-8,5) bar:1961 at:455 fontsize:XS text: 455 shift:(-8,5) bar:1971 at:474 fontsize:XS text: 474 shift:(-8,5) bar:1981 at:501 fontsize:XS text: 501 shift:(-8,5) bar:1991 at:497 fontsize:XS text: 497 shift:(-8,5) bar:2001 at:484 fontsize:XS text: 484 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Datos mula sa ISTAT </timeline> == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.cedrasco.so.it www.comune.cedrasco.so.it] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160725132422/http://www.comune.cedrasco.so.it/ |date=2016-07-25 }} {{Lalawigan ng Sondrio}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] olbrp3h539x45acxntqli1ljjlzqkqh 0 143788 2215194 2099291 2026-07-08T09:27:26Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215194 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Grezzago|official_name=Comune di Grezzago|native_name={{native name|lmo|Gresciagh}}|image_skyline=GrezzagoSMartino.JPG|imagesize=|image_alt=|image_caption=[[Simbahan ng San Martino (Grezzago)|Simbahan ng San Martino]]|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|35|N|9|29|E|type:city(2,414)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|metropolitan_city=[[Kalakhang Lungsod ng Milan|Milan]] (MI)|frazioni=|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=2.5|population_footnotes=|population_demonym=Grezzaghesi|telephone=|elevation_footnotes=|elevation_m=178|postal_code=20056|istat=|saint=|day=|area_code=02|website={{official website|http://www.comune.grezzago.mi.it}}|footnotes=}}Ang '''Grezzago''' (Lombardo: ''Gresciagh'' o ''Gresciaa'' [ɡreˈʃaː(k)] ,{{IPA-all|ɡraˈʃɑːk|locally}}) ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Kalakhang Lungsod ng Milan]], rehiyon ng [[Lombardia]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|30|km|mi}} hilagang-silangan ng [[Milan]] Noong Disyembre 31, 2004, mayroon itong populasyon na 2,414 at may lawak na {{Convert|2.5|km2|mi2}}.<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref> Ang Grezzago ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Trezzo sull'Adda]], [[Busnago]], [[Trezzano Rosa]], [[Vaprio d'Adda]], at [[Pozzo d'Adda]]. == Kasaysayan == Ang mga pinagmulan ng Grezzago ay mukhang hindi tiyak, ngunit tiyak na matutunton ang mga ito pabalik sa unang bahagi ng [[Gitnang Kapanahunan]], nang ang mga gawa sa kanalisasyon ay nilikha sa [[Lambak Po]] na nagpapahintulot sa pagpapatuloy ng paglilinang pagkatapos ng panahon ng mga [[paglusob ng mga barbaro]]. Kaya't lumitaw ang maliliit na pinaninirahan na mga sentro sa loob ng mga pondo, kung saan, sa pag-unlad ng Kristiyanismo, ang pagtatayo ng mga kapilya sa kanayunan ay lumaganap. Ang kapilya ng San Martino ay itinayo sa Grezzago na, tulad ng ipinakita ng mga dokumento mula 1200, ay kabilang sa Simbahang Parokya ng [[Pontirolo Nuovo|Pontirolo]]. Samakatuwid, ang Grezzago ay isang lupain na nauugnay sa Trezzo sull'Adda, tungkol sa buhay sibiko at pagpapalitan ng komersiyal, at sa Pieve di Pontirolo para sa relihiyosong buhay. Noong 1400, ang tirahan ng "panginoon", ang kasalukuyang Palazzo Zoja, ay idinagdag sa mga primitibong na rustikong gusali at sa kapilya. Ang malaking rural villa na may katangiang patyo na may portiko ay malinaw na nakahiwalay sa mga rustikong gusali at, kasunod ng Visconti at Sforza na mga tipolohiya s ng mga kastilyong villa, nagtatampok ng gawaing portipikasyon gaya ng mga tore sa tuktok o sa pasukan, nobato, atbp. == Simbolo == Ang eskudo de armas at ang watawat ng munisipalidad ay ipinagkaloob sa pamamagitan ng dekreto ng Pangulo ng Republika noong Oktubre 9, 2007.<ref>{{cita web|titolo=Grezzago (Milano) D.P.R. 09.10.2007 concessione di stemma e gonfalone|url=https://presidenza.governo.it/onorificenze_araldica/araldica/emblemi/2007/comuni/grezzago.html|accesso=10 agosto 2022}}</ref> == Pamamahala == {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |Panahon !Pinuno ng lungsod !Partido !Posisyon !Mga tala |- |1995 |1999 |Fabrizio Mapelli |[[Sibikong tala (Italya)|Sibikong tala]] |[[Alkalde (Italya)|Alkalde]] | |- |1999 |2004 |Fabrizio Mapelli |[[Sibikong tala (Italya)|Sibikong tala]] |[[Alkalde (Italya)|Alkalde]] | |- |2004 |2009 |Gabriele Maria Mapelli |[[Sibikong tala (Italya)|Sibikong tala]] |[[Alkalde (Italya)|Alkalde]] | |- |2009 |2014 |Vittorio Mapelli |[[Sibikong tala (Italya)|Sibikong tala]] |[[Alkalde (Italya)|Alkalde]] | |- |2014 |2019 |Vittorio Mapelli |[[Sibikong tala (Italya)|Sibikong tala]] |[[Alkalde (Italya)|Alkalde]] | |- |2019 |''kasalukuyan'' |Gilberto Barki |[[Sibikong tala (Italya)|Sibikong tala]] |[[Alkalde (Italya)|Alkalde]] | |} == Ebolusyong demograpiko == <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:455 height:303 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:3000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from: 0 till:555 bar:1871 from: 0 till:628 bar:1881 from: 0 till:671 bar:1901 from: 0 till:633 bar:1911 from: 0 till:792 bar:1921 from: 0 till:720 bar:1931 from: 0 till:801 bar:1936 from: 0 till:836 bar:1951 from: 0 till:976 bar:1961 from: 0 till:1068 bar:1971 from: 0 till:1228 bar:1981 from: 0 till:1297 bar:1991 from: 0 till:1628 bar:2001 from: 0 till:2090 PlotData= bar:1861 at:555 fontsize:XS text: 555 shift:(-8,5) bar:1871 at:628 fontsize:XS text: 628 shift:(-8,5) bar:1881 at:671 fontsize:XS text: 671 shift:(-8,5) bar:1901 at:633 fontsize:XS text: 633 shift:(-8,5) bar:1911 at:792 fontsize:XS text: 792 shift:(-8,5) bar:1921 at:720 fontsize:XS text: 720 shift:(-8,5) bar:1931 at:801 fontsize:XS text: 801 shift:(-8,5) bar:1936 at:836 fontsize:XS text: 836 shift:(-8,5) bar:1951 at:976 fontsize:XS text: 976 shift:(-8,5) bar:1961 at:1068 fontsize:XS text: 1068 shift:(-8,5) bar:1971 at:1228 fontsize:XS text: 1228 shift:(-8,5) bar:1981 at:1297 fontsize:XS text: 1297 shift:(-8,5) bar:1991 at:1628 fontsize:XS text: 1628 shift:(-8,5) bar:2001 at:2090 fontsize:XS text: 2090 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Datos mula sa ISTAT </timeline> == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.grezzago.mi.it www.comune.grezzago.mi.it] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180127213920/http://www.comune.grezzago.mi.it/ |date=2018-01-27 }} {{Lalawigan ng Milan}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] edct0q35092ezl6l7vhq61uls3dbpbg 0 153192 2215111 2114054 2026-07-07T21:11:08Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215111 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> {{Infobox Italian comune|name=Albuzzano|official_name=Comune di Albuzzano|native_name={{native name|lmo|Albussan}}|image_skyline=Stazione-Albuzzano-1-.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Albuzzano-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|11|N|9|16|E|type:city(2,500)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[Lalawigan ng Pavia|Pavia]] (PV)|frazioni=Barona, Cascina De Mensi, Alperolo, Torre d'Astari, Vigalfo|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=15.3|population_footnotes=|population_total=2500|population_as_of=Disyembre 2004|pop_density_footnotes=|population_demonym=|elevation_footnotes=|elevation_m=76|twin1=|twin1_country=|istat=|saint=|day=|postal_code=27010|area_code=0382|website={{official website|http://www.comune.albuzzano.pv.it/}}|footnotes=}} Ang '''Albuzzano''' ([[Wikang Lombardo|Lombardo]]: ''Albussan'') ay isang {{Lang|it|[[comune]]}} (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Pavia]], rehiyon ng Lombardia, hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga 30&nbsp;km sa timog ng [[Milan]] at mga 9&nbsp;km silangan ng [[Lungsod ng Pavia|Pavia]]. Noong Disyembre 31, 2004, mayroon itong populasyon na 2,500 at isang lugar na 15.3&nbsp;km².<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref> Ang munisipalidad ng Albuzzano ay naglalaman ng mga ''[[frazione]]'' (mga subdibisyon, pangunahin na mga nayon at pamayanan) ng Barona, Cascina De Mensi, Alperolo, Torre d'Astari, at Vigalfo. Ang Albuzzano ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Belgioioso, Italy|Belgioioso]], [[Cura Carpignano]], [[Filighera]], [[Linarolo]], [[Valle Salimbene]], at [[Vistarino]]. == Kasaysayan == Lumilitaw ang Albuzzano noong ika-12 siglo bilang Albuciano. Ito ay pag-aari ng Campagna Sottana ng Pavia, at noong unang bahagi ng Gitnang Kapanahunan ito ay isang fiefdom ng [[Basilika ng Santissimo Salvatore (Pavia)|Monasteryo ng San Salvatore di Pavia]]. Noong ika-14 na siglo ito ay naging isang panginoon ng pamilyang [[Beccaria]] ng Pavia, at noong 1431 ay inilipat ito sa pamilyang [[Da Barbiano|Barbiano]], sa loob ng Kondado at pagkatapos ay Prinsipalidad ng [[Belgioioso]], kung saan ito ay bahagi hanggang sa katapusan ng piyudalismo (1797). Noong ika-18 siglo, ang maliliit na munisipalidad ng Alperolo at Torre d'Astari, na dati ay hindi kabilang sa distrito ng Albuzzano, ay pinagsama-sama sa Albuzzano. Noong 1872 ang mga munisipalidad ng [[Barona]] at [[Vigalfo]] ay nakipag-isa sa Albuzzano. == Ebolusyong demograpiko == <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:455 height:303 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:3000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from: 0 till:2301 bar:1871 from: 0 till:2407 bar:1881 from: 0 till:2430 bar:1901 from: 0 till:2382 bar:1911 from: 0 till:2335 bar:1921 from: 0 till:2332 bar:1931 from: 0 till:2191 bar:1936 from: 0 till:2225 bar:1951 from: 0 till:2223 bar:1961 from: 0 till:2121 bar:1971 from: 0 till:2044 bar:1981 from: 0 till:1938 bar:1991 from: 0 till:1912 bar:2001 from: 0 till:2256 PlotData= bar:1861 at:2301 fontsize:XS text: 2301 shift:(-8,5) bar:1871 at:2407 fontsize:XS text: 2407 shift:(-8,5) bar:1881 at:2430 fontsize:XS text: 2430 shift:(-8,5) bar:1901 at:2382 fontsize:XS text: 2382 shift:(-8,5) bar:1911 at:2335 fontsize:XS text: 2335 shift:(-8,5) bar:1921 at:2332 fontsize:XS text: 2332 shift:(-8,5) bar:1931 at:2191 fontsize:XS text: 2191 shift:(-8,5) bar:1936 at:2225 fontsize:XS text: 2225 shift:(-8,5) bar:1951 at:2223 fontsize:XS text: 2223 shift:(-8,5) bar:1961 at:2121 fontsize:XS text: 2121 shift:(-8,5) bar:1971 at:2044 fontsize:XS text: 2044 shift:(-8,5) bar:1981 at:1938 fontsize:XS text: 1938 shift:(-8,5) bar:1991 at:1912 fontsize:XS text: 1912 shift:(-8,5) bar:2001 at:2256 fontsize:XS text: 2256 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Datos mula sa ISTAT </timeline> == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.albuzzano.pv.it/ www.comune.albuzzano.pv.it/]{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Lalawigan ng Pavia}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] mni2gamygc5sw1znwxz7kj4z8eb1qij 0 153205 2215128 2114087 2026-07-08T01:11:27Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215128 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Bornasco|official_name=Comune di Bornasco|native_name=|image_skyline=Sorgente_Olona_inferiore009.JPG|imagesize=|image_alt=|image_caption=Ang [[Olona]] sa Bornasco.|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|16|N|9|13|E|type:city(1,881)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[Lalawigan ng Pavia|Pavia]] (PV)|frazioni=Corbesate, Gualdrasco, Misano Olona, San Rocco, Settimo|mayor_party=|mayor=Ettore Campari|area_footnotes=|area_total_km2=12.7|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Bornaschini|elevation_footnotes=|elevation_m=85|saint=|day=|postal_code=27010|area_code=0382|website={{official website|http://www.comune.bornasco.pv.it/}}|footnotes=}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> Ang '''Bornasco''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Pavia]], rehiyon ng [[Lombardia]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga 25&nbsp;km sa timog ng [[Milan]] at mga 11&nbsp;km hilagang-silangan ng [[Pavia, Lombardia|Pavia]]. Ang Bornasco ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Ceranova]], [[Giussago]], [[Lacchiarella]], [[Lardirago]], [[San Genesio ed Uniti]], [[Sant'Alessio con Vialone]], [[Siziano]], [[Vidigulfo]], at [[Zeccone]]. == Kasaysayan == Ang pinakamatandang lugar sa lugar ng Bornasco ay Settimo, na ang pangalan ay nagpapahiwatig ng layo na pitong milya mula sa Pavia noong panahon ng Romano. Ang teritoryo ay pag-aari ng Pavia mula noong sinaunang panahon, ngunit sa panahon ng Visconti ang [[Bikaryato of Settimo]] ay itinatag, na inilagay sa ilalim ng direktang hurisdiksiyon ng Milan. Kasama sa Vicariate ang mga teritoryo ng kasalukuyang munisipalidad ng [[Bornasco]] at [[Zeccone]]. Hanggang sa 1756 ay nanatili itong nakadikit sa [[lalawigan ng Dukado ng Milan]] (kung saan ito ay bumubuo ng isang malalim na kapansin-pansing nakagapos sa kanayunan ng Pavia), pagkatapos ay nakipag-isa ito sa lalawigan ng Pavia. Noong 1441, ang Bikaryato ng Settimo, na mula sa Barbavara mula noong 1396, ay pinalitan sa pinunong si Guido [[Torelli (pamilya)|Torelli]], na natitira sa kanyang mga inapo (ng ibang linya mula sa mga Markes ng [[Casei Gerola|Casei]]); Si Guido Galeotto I ay naging Konde ng Bikaryato ng Settimo noong 1495; ang linya ay nawala noong 1597 (isang kolateral na sangay ang nagpapanatili ng Zeccone). Dumaan ang fief sa Mendoza, sa [[Manriquez de Lara|Manriquez de Mendoza]] (1693), at sa wakas sa Secco-Comneno (1769). == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == {{Commons category|Bornasco}} * [http://www.comune.bornasco.pv.it Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724091712/http://www.comune.bornasco.pv.it/ |date=2008-07-24 }} {{Lalawigan ng Pavia}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] 2iihi04fpei7efk9h5xrbc39l4ye1vj 0 153259 2215191 2114267 2026-07-08T09:14:13Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215191 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Giussago|official_name=Comune di Giussago|native_name=|image_skyline=Giussago - panoramio.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|17|N|9|9|E|type:city(4,053)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[Lalawigan ng Pavia|Pavia]] (PV)|frazioni=|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=24.8|population_footnotes=|population_demonym=|elevation_footnotes=|elevation_m=|saint=|day=|postal_code=27010|area_code=0382|website={{official website|http://www.comune.giussago.pv.it}}|footnotes=}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> Ang '''Giussago''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Pavia]], rehiyon ng [[Lombardia]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga 20&nbsp;km sa timog ng [[Milan]] at mga 11&nbsp;km hilaga ng [[Pavia, Lombardia|Pavia]]. Noong Disyembre 31, 2004, mayroon itong populasyon na 4,053 at isang lugar na 24.8&nbsp;km².<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref> Ang Giussago ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Borgarello]], [[Bornasco]], [[Casarile]], [[Certosa di Pavia]], [[Lacchiarella]], [[Rognano]], [[San Genesio ed Uniti]], [[Vellezzo Bellini]], at [[Zeccone]]. Ang Giussago, na kilala noong ika-15 siglo bilang 'Iussagum' ay nabuo sa pamamagitan ng pagsasama-sama ng maraming maliliit na munisipalidad ng lugar. Ang unyon na ito ay nangyari sa pagitan ng katapusan ng ika-19 na siglo at simula ng ika-20. Kahit ngayon sa bayan ng Giussago ay wala pang isang katlo ng kabuuang populasyon ng munisipalidad. Ang 13 parokya ([[Frazione|''frazione'']]) ng Giussago ay: * Baselica Bologna * Carpignago * Cascina Maggiore * Casatico * Guinzano * Molino dei Protti * Moriago * Nivolto * Novedo * Scaccabarozzi * Stazione Certosa * Turago Bordone * Villanova == Ebolusyong demograpiko == <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:455 height:303 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:5000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from: 0 till:3361 bar:1871 from: 0 till:3565 bar:1881 from: 0 till:3443 bar:1901 from: 0 till:3511 bar:1911 from: 0 till:3331 bar:1921 from: 0 till:3362 bar:1931 from: 0 till:3222 bar:1936 from: 0 till:3259 bar:1951 from: 0 till:3510 bar:1961 from: 0 till:3402 bar:1971 from: 0 till:3261 bar:1981 from: 0 till:3244 bar:1991 from: 0 till:3367 bar:2001 from: 0 till:3915 PlotData= bar:1861 at:3361 fontsize:XS text: 3361 shift:(-8,5) bar:1871 at:3565 fontsize:XS text: 3565 shift:(-8,5) bar:1881 at:3443 fontsize:XS text: 3443 shift:(-8,5) bar:1901 at:3511 fontsize:XS text: 3511 shift:(-8,5) bar:1911 at:3331 fontsize:XS text: 3331 shift:(-8,5) bar:1921 at:3362 fontsize:XS text: 3362 shift:(-8,5) bar:1931 at:3222 fontsize:XS text: 3222 shift:(-8,5) bar:1936 at:3259 fontsize:XS text: 3259 shift:(-8,5) bar:1951 at:3510 fontsize:XS text: 3510 shift:(-8,5) bar:1961 at:3402 fontsize:XS text: 3402 shift:(-8,5) bar:1971 at:3261 fontsize:XS text: 3261 shift:(-8,5) bar:1981 at:3244 fontsize:XS text: 3244 shift:(-8,5) bar:1991 at:3367 fontsize:XS text: 3367 shift:(-8,5) bar:2001 at:3915 fontsize:XS text: 3915 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Datos mula sa ISTAT </timeline> == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.giussago.pv.it www.comune.giussago.pv.it] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308230228/http://www.comune.giussago.pv.it/ |date=2008-03-08 }} {{Clear}}{{Lalawigan ng Pavia}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] pkzqpl7bc3uy665i4qm85bzq5vmj2fx 0 154647 2215147 2099887 2026-07-08T02:35:12Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215147 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Cernusco Lombardone|official_name=Comune di Cernusco Lombardone|native_name=|image_skyline=Cernusco Lombardone (LC) - chiesa di San Giovanni Battista.jpg|image_caption=Simbahan|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|42|N|9|24|E|type:city(3,809)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[Lalawigan ng Lecco|Lecco]] (LC)|frazioni=|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=3.8|population_footnotes=|population_demonym=|elevation_footnotes=|elevation_m=|saint=|day=|postal_code=23870|area_code=039|website={{official website|http://www.comune.cernuscolombardone.lc.it/}}|footnotes=}}Ang '''Cernusco Lombardone''' ([[Diyalektong Brianzolo|Brianzolo]]: {{Lang|lmo|Cernösch}}) ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Lecco]], rehiyon ng [[Lombardia]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|30|km|mi}} hilagang-silangan ng [[Milan]] at mga {{Convert|15|km|mi|0}} timog ng [[Lecco]]. Noong Disyembre 31, 2007, mayroon itong populasyon na 3,863 at may lawak na {{Convert|3.8|km2|mi2}}.<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref> Ang Cernusco Lombardone ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Merate]], [[Montevecchia]], at [[Osnago]]. Ito ay pinaglilingkuran ng [[Estasyon ng tren ng Cernusco-Merate]]. == Kasaysayan == Noong [[panahong Romano]], dumaan ang [[Via Spluga]] sa Cernusco Lombardone, isang [[kasladang Romano]] na nag-uugnay sa Milan sa [[Lindau]] sa pamamagitan ng [[Pasong Spluga]]. == Ebolusyong demograpiko == <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:455 height:303 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:4000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from: 0 till:1258 bar:1871 from: 0 till:1324 bar:1881 from: 0 till:1345 bar:1901 from: 0 till:1859 bar:1911 from: 0 till:1957 bar:1921 from: 0 till:2008 bar:1931 from: 0 till:2078 bar:1936 from: 0 till:2178 bar:1951 from: 0 till:2518 bar:1961 from: 0 till:2677 bar:1971 from: 0 till:2818 bar:1981 from: 0 till:3214 bar:1991 from: 0 till:3331 bar:2001 from: 0 till:3540 PlotData= bar:1861 at:1258 fontsize:XS text: 1258 shift:(-8,5) bar:1871 at:1324 fontsize:XS text: 1324 shift:(-8,5) bar:1881 at:1345 fontsize:XS text: 1345 shift:(-8,5) bar:1901 at:1859 fontsize:XS text: 1859 shift:(-8,5) bar:1911 at:1957 fontsize:XS text: 1957 shift:(-8,5) bar:1921 at:2008 fontsize:XS text: 2008 shift:(-8,5) bar:1931 at:2078 fontsize:XS text: 2078 shift:(-8,5) bar:1936 at:2178 fontsize:XS text: 2178 shift:(-8,5) bar:1951 at:2518 fontsize:XS text: 2518 shift:(-8,5) bar:1961 at:2677 fontsize:XS text: 2677 shift:(-8,5) bar:1971 at:2818 fontsize:XS text: 2818 shift:(-8,5) bar:1981 at:3214 fontsize:XS text: 3214 shift:(-8,5) bar:1991 at:3331 fontsize:XS text: 3331 shift:(-8,5) bar:2001 at:3540 fontsize:XS text: 3540 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Datos mula sa ISTAT </timeline> == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.cernuscolombardone.lc.it/ www.comune.cernuscolombardone.lc.it/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121222032033/http://www.comune.cernuscolombardone.lc.it/ |date=2012-12-22 }} {{Clear}}{{Lalawigan ng Lecco}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] b87seymkabtj2mxr1jrcnt0xyppkag0 0 154651 2215153 2068470 2026-07-08T03:01:38Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215153 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Colle Brianza|official_name=Comune di Colle Brianza|native_name=|image_skyline=ColleBrianza1.jpg|image_caption=Colle Brianza|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=Tanaw sa Prealpes|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|46|N|9|22|E|type:city(1,585)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[Lalawigan ng Lecco|Lecco]] (LC)|frazioni=Nava, Cagliano, Giovenzana, Campsirago, Ravellino|mayor_party=|mayor=Tiziana Galbusera|area_footnotes=|area_total_km2=8.4|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Collesi|elevation_footnotes=|elevation_m=559|saint=|day=|postal_code=22050|area_code=039|website={{official website|http://www.comune.collebrianza.lc.it/}}|footnotes=}}Ang '''Colle Brianza''' ([[Diyalektong Brianzolo|Brianzolo]]: {{Lang|lmo|Còl}}) ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Lecco]], rehiyon ng [[Lombardia]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|35|km|mi}} hilagang-silangan ng [[Milan]] at mga {{Convert|10|km|mi|0}} timog-kanluran ng [[Lecco]]. Ang Colle Brianza ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Airuno]], [[Castello di Brianza]], [[Dolzago]], [[Ello]], [[Galbiate]], [[Olgiate Molgora]], [[Santa Maria Hoè]], at [[Valgreghentino]]. == Kasaysayan == Noong panahong [[medyebal]], ang teritoryo ay bahagi ng Kondado ng Martesana at ng [[Pieve di Missaglia]].<ref name=":062">{{cita|Borghese|p.178}}.</ref> Noong 1648, ang lupain ay ipinagkatiwala sa pamilya Sormani, na ipinagkatiwala sa teritoryo ng [[Missaglia]].<ref name=":062" /> Mahalaga para sa kasaysayan hindi lamang ni Colle Brianza kundi sa buong lugar ang tinatawag na Campanone di Brianza, isang parisukat na tore na naglalaman ng malaking kampana kung saan, kung sakaling magkaroon ng pagsalakay ng mga dayuhang hukbo, ay pinatunog upang utusan ang lahat ng mga naninirahan sa ang lugar na masisilungan sa Monte San Genesio.<ref name=":062" /> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.collebrianza.lc.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121231145550/http://www.comune.collebrianza.lc.it/ |date=2012-12-31 }} {{Lalawigan ng Lecco}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] 3asok1mz5gbk1447n8zq3ub3kc8329t 0 154654 2215159 2068465 2026-07-08T03:15:33Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215159 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Cremella|official_name=Comune di Cremella|native_name={{native name|lmo|Crimèla}}|image_skyline=Panorama Cremella.jpg|image_caption=Cremella|image_shield=cremella-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|44|N|9|18|E|type:city(1,609)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[Lalawigan ng Lecco|Lecco]] (LC)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Ave Pirovano|area_footnotes=|area_total_km2=1.9|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Cremellesi|elevation_footnotes=|elevation_m=|saint=San Sisinio, San Martirio, at San Alejandro|day=|postal_code=23894|area_code=039|website={{official website|http://www.comune.cremella.lc.it/}}|footnotes=}}Ang '''Cremella''' ([[Diyalektong Brianzolo|Brianzolo]]: {{Lang|lmo|Crimèla}}) ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Lecco]], rehiyon ng [[Lombardia]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|30|km|mi}} hilagang-silangan ng [[Milan]] at mga {{Convert|15|km|mi|0}} timog-kanluran ng [[Lecco]]. Ang Cremella ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Barzago]], [[Barzanò]], [[Bulciago]], at [[Cassago Brianza]]. == Heograpiya == Ang taas ay nag-iiba mula sa 392 m (pinakamataas na taas) sa lugar ng Baciolago at mula 383 m sa parisukat na kinatatayuan ng simbahan, hanggang 320 m sa Valle di Sotto. Ito ay matatagpuan humigit-kumulang sa parehong distansiya mula sa Lecco, Como, at [[Merate]]. 30 km ito mula sa Milan at 16 km mula sa Lecco. == Kasaysayan == Isang tinitirhang sentro ng mga sinaunang pinagmulan, ang Cremella ay isinanib sa munisipalidad ng [[Barzanò]] noong 1809<ref>Decreto 4 novembre 1809 b</ref> at noong 1928,<ref>Regio Decreto 27 settembre 1928, n. 2313 [https://it.wikisource.org/wiki/R.D.%2027%20settembre%201928,%20n.%202313%20-%20Riunione%20dei%20comuni%20di%20Barzanò,%20Cremella,%20Sirtori%20e%20Viganò%20in%20un%20unico%20Comune%20con%20denominazione%20e%20capoluogo%20«Barzanò» s:R.D. 27 settembre 1928, n. 2313 - Riunione dei comuni di Barzanò, Cremella, Sirtori e Viganò in un unico Comune con denominazione e capoluogo «Barzanò»]</ref> na binawi ang awtonomiya nito noong 1816 at 1953 ayon sa pagkakabanggit. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.cremella.lc.it/ Opisyal na website]{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Clear}}{{Lalawigan ng Lecco}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] 6fgqgx263nqk93zwwicls2dok2826ml 0 155357 2215154 2004963 2026-07-08T03:03:00Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215154 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Colle Sannita|elevation_m=720|metropolitan_city=|province=[[lalawigan ng Benevento|Benevento]] (BN)|established_title=|established_date=|frazioni=Decorata|mayor=Giorgio Carlo Nista|mayor_party=|area_total_km2=|area_footnotes=|elevation_max_m=|coordinates_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_footnotes=|population_footnotes=<ref>{{cite web |url=http://demo.istat.it/pop2020/index3_e.html |title=Resident population |publisher=Istat |date=1 January 2020 |accessdate=30 March 2021 |archive-date=31 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831200256/http://demo.istat.it/pop2020/index3_e.html |url-status=dead }}</ref>|population_demonym=Collesi|postal_code=82024|area_code=0824|istat=062025|saint=[[San Jorge]]<ref>{{cite web |url=http://www.comuni-italiani.it/062/025/index.html |title=Comune di Colle Sannita |publisher=Comuni di Italia |accessdate=30 March 2021}}</ref>|day=|website={{official website|http://www.comune.collesannita.bn.it}}|region=[[Campania]]|coordinates={{coord|41|22|N|14|50|E|type:city(2,982)_region:IT|display=inline,title}}|official_name=Comune di Colle Sannita|image_shield=|native_name=|settlement_type=|image_skyline=|image_caption=|image_size=|image_alt=|image_flag=|flag_size=|flag_alt=|shield_size=|pushpin_map_alt=Decorata|shield_alt=|nickname=|motto=|map=|map_caption=|mapsize=|map_alt=|pushpin_map=|pushpin_mapsize=|pushpin_label_position=|footnotes=}} Ang '''Colle Sannita''' ([[Wikang Napolitano|Campano]]: {{Lang|nap|Ro Còllë}}) ay isang [[komuna]] (munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Benevento]] sa rehiyon ng [[Campania]] ng [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|80|km|mi}} hilagang-silangan ng [[Napoles]] at humigit-kumulang {{Convert|25|km|mi}} hilaga ng [[Benevento]]. Ang Colle Sannita ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Baselice]], [[Castelpagano]], [[Castelvetere in Val Fortore]], [[Circello]], [[Reino]], [[Riccia]], at [[San Marco dei Cavoti]]. == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.collesannita.bn.it Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080706122730/http://www.comune.collesannita.bn.it/ |date=2008-07-06 }} {{Lalawigan ng Benevento}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod ng Campania]] qb92vhtzsm1ykq6c9odx3ioj3kycrq6 0 161155 2215171 2173517 2026-07-08T04:59:55Z Johndeo333 163610 Inayos ang baybay 2215171 wikitext text/x-wiki {{Eastern Christianity}} Ang '''Simbahang Ortodokso ng Silangan''' (Ingles: ''Eastern Orthodox Church'') na opisyal na tinatawag na '''Simbahang Katolikong Ortodokso''' (Ingles: ''Orthodox Catholic Church''{{#tag:ref|Ang Simbahang Ortodokso ay tumuturing sa sarili nito bilang kapwa [[ortodoksiya|ortodokso]] at [[katoliko]]. Sa mas maaga at patristikong paggamit, ang Simbahan ay karaniwang tumutukoy sa kaniyang sarili bilang "Simbahang Katoliko"<ref>[http://books.google.com/books?id=7ly4DgtT3LkC&pg=PA867&dq=&lr=#v=onepage&q=%22Catholic%20Church%20was%20the%20name%20preferred%20by%20the%20older%20councils%22&f=false The encyclopedia of Christianity] ISBN 978-90-04-12654-1</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=saFgJRjaPwcC&pg=PA486&dq=Confession+Dositheus+OR+Dositheos+%22Catholic+Church%22&lr=#v=onepage&q=Confession%20Dositheus%20OR%20Dositheos%20%22Catholic%20Church%22&f=false The Confession of the Orthodox Patriarch Dositheus of Jerusalem] ISBN 978-0-8042-0526-9</ref> whose faith was the "Orthodox faith". Such usage is still reflected today in the Orthodox liturgy, e.g. "unite them to your Holy, Catholic and Apostolic Church" (from the litany of the catechumens, [[Divine Liturgy|Liturgy of St. John Chrysostom]]). Current convention however, favors the name "Orthodox Church", perhaps partly to avoid confusion with the [[Catholic Church|Roman Catholic Church]], especially its [[Eastern Catholic churches|Eastern rites]]. But, especially in official contexts, the Orthodox Church continues to use the title "Catholic Church", and Orthodox authorities such as Saint [[Raphael of Brooklyn]] have asserted that the full name of the church includes the term "Catholic" as in [http://books.google.com/books?id=oeKOUb6OcG4C&pg=PA101&dq=%22The+Church+of+the+East+has+never+from+the+first+been+known+by+any+other+name+than+Catholic,+nor+has+she+set+aside+this+title+in+any+official+document.%22&lr= "Holy Orthodox Catholic Apostolic Church"]. The Church is referred to as the "Orthodox Catholic Church" in official church documents and some books.<ref>{{cite book |title=The Orthodox Church |year=1993 |url=https://archive.org/details/orthodoxchurch0000kall_q2l6 |author=Bishop Kallistos (Ware) |work= |publisher=Penguin Books |isbn=0-14-014656-3 }} p. 307<br />{{cite web |url=http://doepa.org/about_orthodoxy.html |title=About Orthodoxy |author= |date= |work=The Orthodox Church |publisher=The Diocese of Eastern Pennsylvania, Orthodox Church in America |accessdate= |archive-date=2015-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150713125935/http://doepa.org/about_orthodoxy.html |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.orthodoxdelmarva.org/about_orthodoxy.html |title=About Orthodoxy |author= |date= |work= |publisher=Christ the Saviour Orthodox Church |accessdate= }}<br />{{cite web |url=http://www.psromanianchurch.com/about_orthodoxy.html |title=About Orthodoxy |author= |date= |work= |publisher="Saints Michael and Gabriel" Romanian Orthodox Church |accessdate= |archive-date=2012-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120825165658/http://www.psromanianchurch.com/about_orthodoxy.html |url-status=dead }}<br />[http://www.stvladimirs.net/ Ukrainian Orthodox Church of the USA - Ecumenical Patriarchate of Constantinople] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229001414/http://www.stvladimirs.net/ |date=2012-02-29 }}<br />[http://www.forministry.com/USPAGOARCHCGOC/ElderAimilianos/ Holy Cross Greek Orthodox Church, Stroudsburg, Pennsylvania]<br />{{cite web |url=http://orthodoxinfo.com/general/orthodoxy.aspx |title=The Orthodox Church - An Introduction |author= |date= |work= |publisher=Orthodox Christian Information Center |accessdate= }}<br />{{cite web |url=http://www.archangelsbooks.com/orthofaith.asp |title=THE HOLY ORTHODOX CHRISTIAN CHURCH: ITS FAITH AND LIFE |author= |date= |work= |publisher=ArchangelsBooks.com |accessdate= |archive-date=2012-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502093545/http://www.archangelsbooks.com/orthofaith.asp |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.forgodiswithus.org/ |title=Orthodox Church |author= |date= |work= |publisher=Orthodox Church of Dover, Florida |accessdate= |archive-date=2012-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120720064627/http://www.forgodiswithus.org/ |url-status=dead }}<br />[http://www.orthodoxynewcastle.org/ Orthodox Churches of New Castle and Lawrence County, Pennsylvania] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120620231446/http://www.orthodoxynewcastle.org/ |date=2012-06-20 }}<br />{{cite web |url=http://www.orthodoxlife.net/easternchurch/theorthochurch.html |title=The Eastern Orthodox Church |author=Monks at [[Dečani Monastery]] in [[Kosovo]] |work= |publisher=Orthodoxlife.net |accessdate= |archive-date=2012-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120301071302/http://www.orthodoxlife.net/easternchurch/theorthochurch.html |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.stgeorgetoledo.org/vsItemDisplay.dsp&objectID=3720668E-D9C5-4104-912DC29B0DFB6E5D&method=display |title=Introduction to the Orthodox Faith |author= |date= |work= |publisher=Saint George Antiochian Orthodox Christian Cathedral |accessdate= |archive-date=2020-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805223347/http://www.stgeorgetoledo.org/vsItemDisplay.dsp%26objectID%3D3720668E-D9C5-4104-912DC29B0DFB6E5D%26method%3Ddisplay/ |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://saratoga.serbian-church.net/orthodoxy-0 |title=Orthodoxy |author= |date= |work= |publisher=Saint Archangel Michael Serbian Orthodox Church |accessdate= |archive-date=2010-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100728004658/http://saratoga.serbian-church.net/orthodoxy-0 |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.stmaryofegypt.org/info/orthodoxy.htm |title=The Orthodox Church |author= |date= |work= |publisher=Saint Mary of Egypt Orthodox Church |accessdate= |archive-date=2012-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120404042845/http://www.stmaryofegypt.org/info/orthodoxy.htm |url-status=dead }}<br />[http://www.haoca.org/ Holy Ascension Orthodox Church, Frackville, PA]<br />{{cite web |url=http://www.kosovo.net/orthodoxy.html |title=Orthodox Christianity - Introduction |author= |date= |work= |publisher=Serbian Orthodox Diocese of Ras and Prizren |accessdate= |archive-date=2012-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120515181633/http://www.kosovo.net/orthodoxy.html |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.stpaulsirvine.org/html/FAQs.html |title=Frequently Asked Questions About the Orthodox Church |author=Father Steven Tsichlis |date= |work= |publisher=St. Paul's Greek Orthodox Church, Irvine, California |accessdate= |archive-date=2012-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120520023414/http://www.stpaulsirvine.org/html/FAQs.html |url-status=dead }}<br /> [http://stmarypawtucket.org/antioch.php Saint Mary Antiochian Orthodox Church, Pawtucket, RI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514020610/http://stmarypawtucket.org/antioch.php |date=2012-05-14 }}<br />{{cite web |url=http://www.spcportal.org/index.php?pg=454&lang=en |title=HISTORY |author= |date= |work= |publisher=Serbian Orthodox Church, Luzern |accessdate= |archive-date=2012-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218082112/http://www.spcportal.org/index.php?pg=454&lang=en |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.orthodox.or.th/index.php?content=orthodoxy&lang=en |title=TO BE AN ORTHODOX CHRISTIAN .... |author= |date= |work= |publisher=Orthodox Christian Church in Thailand (Moscow Patriarchate) |accessdate= |archive-date=2014-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826235549/http://www.orthodox.or.th/index.php?content=orthodoxy&lang=en |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/177174/Eastern-Orthodoxy |title=Eastern Orthodoxy |author= |date= |work= |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate= }}<br /> {{cite book |url=http://books.google.com/?id=XRkfKdho-5cC&pg=PT288&dq=eastern+%22Orthodox+Catholic+Church%22 |title=Eastern Orthodoxy |author=Johannes P. Schadé |date=October 25, 2006 |work=Encyclopedia of World Religions |publisher= |accessdate= |isbn=978-1-60136-000-7 }}<br /> {{cite book |url=http://books.google.com/?id=OdKCVjCschMC&pg=PA76&dq=eastern+%22Orthodox+Catholic+Church%22 |title=The Eastern Orthodox |author=Richard R. Losch |date=May 3, 2002 |work=The Many Faces of Faith: A Guide to World Religions and Christian Traditions |publisher= |accessdate= |isbn=978-0-8028-0521-8 }}<br /> {{cite book |url=http://books.google.com/?id=ZP_f9icf2roC&pg=PA309&dq=eastern+%22Orthodox+Catholic+Church%22+official |title=Eastern Orthodoxy |author=Wendy Doniger |date=September 1999 |work=Merriam-Webster's encyclopedia of world religions |publisher=Merriam-Webster, Inc |accessdate= |isbn=978-0-87779-044-0 }}<br /> {{cite book |url=http://books.google.com/?id=_F5yntZocGIC&pg=PA8&dq=eastern+%22official%22+OR+%22officially%22+%22Orthodox+Catholic+Church%22 |title=Eastern Orthodoxy |author=Thomas E. FitzGerald |date=September 30, 1998 |work=The Orthodox Church |publisher= |accessdate= |isbn=978-0-275-96438-2 }}<br /> {{cite book |url= http://books.google.com/?id=ARbQ8I7ZOjkC&pg=PA79&dq=eastern+%22Orthodox+Catholic+Church%22+official |title= Eastern Orthodoxy |author= Andrea C. Paterson |date= August 19, 2004 |work= An Analysis and Brief History of the Three Great Monotheistic Faiths Judaism, Christianity, Islam |publisher= |accessdate= |isbn= 978-1-59467-453-2 }}</ref>|group=note}} at karaniwang tinutukoy bilang '''Simbahang Ortodokso''' (Ingles: ''Orthodox Church''),<ref>''Our Church is also spoken of as the "Eastern Church" to distinguish it from the Churches of the West. "Eastern" is used to indicate that in the first millennium the influence of our Church was concentrated in the eastern part of the Christian world and to show that a very large number of our membership is of other than Greek national origin. Thus, Orthodox Christians throughout the world use various ethnic or national titles: "Greek", "Russian", "Serbian", "Romanian", "Ukrainian", "Bulgarian", "Antiochian", "Albanian", "Carpatho-Russian", or more inclusively, as "Eastern Orthodox"'' ([http://www.goarch.org/ourfaith/ourfaith7061 Rev. Alciviadis C. Calivas, Th.D. "The Greek (Eastern) Orthodox Church. What's in our name?").]</ref> ang ikalawang pinakamalaking simbahan o Iglesiang [[Kristiyano]] sa buong mundo <ref name="adherents.com"/> na may tinatayang 300 milyong mga deboto <ref name="about.com"/> na ang pangunahing mga bansa ay ang [[Belarus]], [[Bulgaria]], [[Cyprus]], [[Georgia (country)|Georgia]], [[Greece]], [[Republic of Macedonia|Macedonia]], [[Moldova]], [[Montenegro]], [[Romania]], [[Russia]], [[Serbia]], at [[Ukraine]] na ang lahat pangunahing Silangang Ortodokso. Ang sektang ito ay nagtuturo na ito ang Isa, Banal, Katoliko at Apostolikong Iglesia na itinatag ni [[Hesus]] at ng kanyang mga [[apostol]] mga 2,000 libong taon na ang nakalilipas. Ang Simbahang Silangang Ortodokso ay binubuo ng ilang mga nangangasiwa sa sariling mga katawang ecclesial na ang bawat isa ay natatangi sa heograpiya at nasyonal ngunit nagkakaisa sa teolohiya. Ang sariling-pinangangasiwaang(o autocephalous) na katawan ay kadalasan ngunit hindi palaging sumasakop sa isang bansa ay pinapastulan ng isang [[Banal na Sinod]] na ang tungkulin kabilang sa maraming mga bagay ay ingatan at ituro ang apostoliko, patristikong mga tradisyon at mga kaugnay na pagsasanay ng simbahan. Tulad ng [[Romano Katolisismo]], [[Komunyong Anglikano]], [[Asiryong Simbahan ng Silangan]], [[Oriental Ortodokso]] at ilan pang mga simbahan, ang mga obispong Ortodokso ay bumabakas ng kanilang lahi sa mga apostol sa pamamagitan ng proseso ng [[paghaliling apostoliko]]. Binababakas ng Simbahang Silangang Ortodokso ang pagkakabuo nito sa pamamagitan ng [[Imperyong Byzantine]] o [[Imperyo Romano]] tungo sa sinaunang iglesiang itinatatag ni [[Apostol Pablo]] at ng mga Apostol. Sinasanay nito ang pinaniniwalaang nitong orihinal na sinaunang mga tradisyonal na naniniwala sa paglago nang walang pagbabago. Sa mga hindi doktrinal na bagay, ay minsang nakikisalo mula sa mga tradisyong lokal na Griyego, Slaviko, at Gitnang Silangan kabilang pa sa iba na naghuhugis ng pag-unlad kultural ng mga bansang ito. Ang layunin ng mga Kristiyanong Ortodokso mula sa bautismo ay patuloy na dalhin ang kanilang mga sarili tungo sa [[Diyos]] sa buo nilang mga buhay. Ang prosesong ito ay tinatawag na [[theosis]] o deipikasyon at isang pilgrimaheng espiritwal kung saan ang bawat tao ay nagsisikap na maging banal sa pamamagitan ng paggaya kay Hesus at pagpapalago ng panloob na buhay sa pamamagitan ng walang tigial na panalangin(na ang pinakakilala ang [[Panalangin ni Hesus]]) o ''[[hesychasm]]'' hanggang sa mapag-isa sa kamatayan sa apoy ng pag-ibig ng diyos.<ref>"http://www.goarch.org/ourfaith/ourfaith7114"; Deification". Cross, F. L., ed. The Oxford dictionary of the Christian church. New York: Oxford University Press. 2005</ref> Ang [[kanon]] na ginagamit ng Silangang Ortodokso ay kinabibilangan ng Griyegong salin ng [[Tanakh]] na tinatawag na [[Septuagint]] at ang [[Bagong Tipan]]. Ito ay kinabibilangan ng pitong mga aklat [[Deuterocanonical]] na itinatakwil ng [[Protestantismo]] at isang maliit na bilang ng iba pang mga aklat na wala sa Kanlurang Kanon. Ginagamit ng mga Kristiyanong Ortodokso ang terminong "Anagignoskomena" (isang salitang Griyego na nangangahulugang "mababasa" o "karapat dapat basahin") para sa 10 mga aklat na kanilang tinatanggap ngunit wala sa 39 aklat na kanon ng Lumang Tipan sa [[Protestantismo]]. Itinuturing ito ng mga Kristiyanong Ortodokso na kagalang galang ngunit sa mas maliit na lebel sa 39 aklat ng kanon ng [[Tanakh]].<ref>Pomazansky, Michael, Orthodox Dogmatic Theology, pp. 33-34</ref> They do, however, use them in the [[Divine Liturgy]].<ref>[http://books.google.com/books?id=q-vhwjamOioC&pg=PA23&dq=anagignoskomena#v=onepage&q=anagignoskomena&f=false S. T. Kimbrough, Orthodox and Wesleyan Scriptural Understanding and Practice, p. 23]</ref> Naniniwala ang mga Kristiyanong Ortodokso na ang kasulatan ay inihayag ng [[Banal na Espiritu]] sa mga kinasihang taong may-akda nito. Gayunpaman, ang mga kasulatan ay hindi ang pinagkukunan ng mga tradisyon na nauugnay sa simbahang ito ngunit ang kabaligtaran. Ang tekstong biblikal ay nagmula sa tradisyong ito. Ito ay hindi rin ang tanging mahalagang aklat sa simbahang Ortodokso. May mga daan daang sinaunang kasulatang [[patristiko]] na bumubuo ng tradisyon ng Simbahang Ortodokso. Ang mga [[Ikono]] ay matatagpuan na nagpapalamuti ng mga pader ng gusaling Ortodokso at [[hagiograpiya]] na kadalasang tumatakip sa panloob na istraktura ng kompleto.<ref name="Ware p. 271">Ware p. 271</ref> Maraming mga tahanang Ortodokso ang may lugar na inilaan para sa panalangin ng pamilya, [[sulok ng ikono]] kung saan ang mga ikono ni Hesus, [[Birheng Marya]] at mga [[Santo]] ay karaniwang inilalagay sa Silangang nakaharap na pader. == Depinisyon == Halos mula sa pasimula, ang mga Kristiyano ay tumutukoy sa Simbahan o Iglesia(Church) bilang "Isa, Banal, Katoliko(o unibersal) at Apostolikong Simbahan".<ref>The Catholic Catechism: A Contemporary Catechism of the Teachings of the Catholic Church by [[John Hardon]] by 217 # Publisher: Doubleday # ISBN 0-385-08045-X # ISBN 978-0-385-08045-3 [http://books.google.com/books?id=3Ke37zpSv3gC&pg=PA217&lpg=PA217&dq=ignatius+orthodoxy+catholic+church&source=bl&ots=5NSM9Myhgd&sig=VZeyPRU_-7yMl09Fd2nLOcyNkdk&hl=en&ei=gMuASrSSI5qQtgeI6IDFCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6#v=onepage&q=&f=false]</ref> Sa kasalukuyang panahon, sa karagdagan pa sa Simbahang Ortodokso, ang maraming mga sektang Kristiyano ay nag-aangkin ng titulong ito kabilang dito ang [[Romano Katolisismo]], [[Anglikano]], [[Unang Pitong Konsehong Ekumenikal]], at [[Ortodoksiyang Oriental|Simbahang Oriental Ortodokso]]. Gayunpaman, itinuturing ng Simbahang Ortodokso ang ibang mga sektang ito na [[schism (relihiyon)|schismatiko]] at sa ilang mga kaso [[heresiya|heretikal]](mali). Sa pananaw Ortodokso, ang mga Asiryo at Oriental ay lumisan sa Simbahang Ortodokso sa unang mga ilang siglo pagkatapos ni Hesus at kalaunan, ang mga Katoliko ay isinagawa ang parehong bagay na naging pinakamlaking pangkat na lumisan sa Ortodokso. Ang pangyayaring ito ay kilala sa kasaysayan bilang [[Unang Pitong Konsehong Ekumenikal]] at ito ay tradisyonal na pinepetsahan na 1054 bagaman ito ay isang dahan dahang proseso kesa sa isang biglaang paghahati. Ang Ortodokso(Orthodox) mula sa Griyegong ''orthos'' ("tama", "totooo", "tuwid") + ''[[doxa]]'' ("opinyon" o "paniniwala", na kaugnay ng ''dokein'', "mag-isip")<ref name = "Dict">orthodox. Dictionary.com. Online Etymology Dictionary. Douglas Harper, Historian. [http://dictionary.reference.com/browse/orthodox Dictionary Definition] (accessed: March 03, 2008).</ref> ay tinanggap ng Simbahang Ortodokso upang itangi ang sarili nito mula sa mas nagiging malaking katawan ng hindi-ortodoksong mga denominasyong Kristiyano.<ref>Lace, William W. Christianity. San Diego, CA: Lucent Books, Inc., 2005</ref> Ang ilang mga sinaunang simbahan sa [[Silangang Europa]], [[Kanlurang Asya]] at [[Hilagang Aprika]] ay gumagamit rin ng salitang Ortodokso ngunit iba mula sa Simbahang Ortodokso na inilalarawan sa artikulong ito. == Typica == [[Talaksan:Biserica Manastirii Neamt.jpg|thumb|right|[[Monasteryong Neamț]] sa [[Romania]]]] Ang nagbibigkis sa Ortodokso ang [[teolohiya]] o aral. Ang lahat ng mga kasapi ng simbahang ito ay naghahayag ng parehong mga paniniwala anupaman ang lahi o nasyonalidad. Gayunpaman, sa pagsasanay at mga tradisyon, may mga pagkakaiba sa istilo depende sa bansa na pinagmulan o lokal na kagawian o pareho nito. Ang mga lokal na kagawian na ito ay tinutukoy na mga pagkakaiba sa typica at tinatanggap ng mga pinuno ng simbahan dahil ang mga ito ay natatantong hindi sumasalungat sa teolohiya sa mga pundamental na katuruang Orotodokso. Dahil dito, maraming mga Simbahang Ortodokso ay kumuha ng pambansang pamagat(e.g. Albanian Orthodox, Bulgarian Orthodox, Georgian Orthodox, Greek Orthodox, Macedonian Orthodox, Montenegrin Orthodox, Romanian Orthodox, Russian Orthodox, Serbian Orthodox, Ukrainian Orthodox etc.) at ang pamagat na ito ay nagsisilbi upang itangi ang wika, sinong mga obispo at aling typica ang sinusunod ng partikular na kongregasyong ito. Sa [[Gitnang Silangan]], ang mga Kristiyanong Ortodokso ay kadalasan ring tinutukoy bilang Romano(o Rum) Ortodokso dahil sa historikal na koneksiyon nito sa Silangang Romano(Imperyo Byzantine) gaya ng binabanggit sa Kapitulo 30 (Sura Rum) ng [[Quran]]. Ang mga kasapi ng simbahang ito ay buong nagkakaisa sa pananampalataya at mga Sagradong Misteryo sa lahat ng mga kongregasyong Ortodokso kahit anupaman ang nasyonalidad. Ang mga pagkakaiba sa praxis(pagsasanay) ay medyo iba. Ang mga ito ay sumasangkot sa mga bagay gaya ng kaayusan kung saan ang isang partikular na hanay ng mga himno ay inaawit o anong oras ang isang partikular na serbisyo ay isinasagawa. Sa pangkalahatan, ang isang Kristiyanong Ortodokso ay maaaring maglakbay sa buong mundo at maging pamilya sa mga serbisyon kahit hindi alam ang wika kung saan ito ipinagdidiwang. == Organisasyon at pamumuno == Ang permanenteng criteria ng istraktura ng simbahan para sa Simbahang Ortodokso sa kasalukuyan sa labas ng mga kasulatan ng Bagong Tipan ay matatagpuan sa mga kanon(regulasyon at kautusan) ng unang pitong mga konsehong ecumenical; ang mga kanon ng ilang mga lokal o probinsiyal na konseho na ang autoridad ay kinikilala ng buong simbahan; ang [[mga apostolikong kanon]] na pinetsahan mula sa ika-4 siglo CE; at ang "mga kanon ng mga Ama" o mga napiling sipi mula sa mga kilalang pinuno ng iglesia na may kahalagahang kanonikal. <ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/177174/Eastern-Orthodoxy Eastern Orthodoxy (Christianity) – Britannica Online Encyclopedia]</ref> Itinuturing ng Simbahang Ortodokso si [[Hesus]] bilang pinuno ng Simbahan at ang Simbahan ang kanyang katawan. Kaya sa kabila ng malawak na pinanghahawakang kilalang paniniwala sa labas ng mga kulturang Ortodokso, walang isang obispo sa ulo ng Simbahang Ortodosko. Ang mga reperensiya sa [[Patriarka ng Constantinople]] bilang pinuno na katumbas ng [[papa]] sa [[Romano Katoliko]] ay mali. Pinaniniwalaang ang autoridad at biyaya ng diyos ay direktang ipinasa sa mga obispong Ortodokso at kaparian sa pamamagitan ng pagpapatong ng mga kamay na isang kasanayan na sinimulan ng mga apostol at ang hindi napapapatid na historikal at pisikal na ugnayan ay mahalagang elemento ng totoong iglesia (Gawa 8:17, 1 Tim 4:14, Heb 6:2). Gayunpaman, isinasaad ng Simbahang Ortodokso na ang [[paghaliling apostoliko]](Apostolic Succession) ay nangangailangan ng Pananampalatayang Apostoliko at ang mga obispong walang Pananampalatayang Apostoliko na nasa [[heresiya]] ay nawawalan ng kanilang pag-aangkin sa Paghahaling Apostoliko.<ref>{{Cite web |url=http://www.antiochian.org/node/17076 |title=Antiochian Orthodox Christian Archdiocese of North America |access-date=2012-06-04 |archive-date=2014-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802015235/http://antiochian.org/node/17076 |url-status=dead }}</ref> Ang bawat obispo ay may teritoryo([[episcopal see|see]]) na pinangangasiwaan nito. Ang pangunahing tungkulin nito ay siguraduhing ang mga tradisyon at pagsasanay ng Simbahang Ortodokso ay maiingatan. Ang mga obispo ay magkakatumbas sa autoridad at hindi maaaring manghimasok sa huridiksiyon ng isa pang obispo. Sa pangangasiwa, ang mga obispong ito ang mga teritoryo nito ay isinaaayos sa iba't ibang mga pangkat [[autocephaly|autocephalous]] groups o mga [[synod]] ng obispo na nagtitipon ng hindi bababa sa dalawang beses sa isang taon upang talakayin ang katayuan ng pangyayari sa kanilang mga respektibong see. Bagaman ang mga obispo at ang kanilang mga autocephalous synods ay may kakayahang mangasiwa ng paggabay sa mga indbidwal na kaso, ang mga aksiyon nito ay hindi karaniwang nagtatakda ng [[presedente]] na umaapekto sa kabuuang simbahan. Ang mga obispo ay halos palaging pinipili mula sa mga ranggong monastiko at dapat manatiling hindi kasal. may ilang mga panahon nang ang alternatibong mga ideyang teolohiyal ay lumitaw upang hamunin ang pananampalatayang Ortodokso. Sa gayong mga panahon, itinuring ng Simbahang Ortodokso na kailangang tipunin ang isang pangkalahatang [[Unang Pitong Konsehong Ekumenikal|"Dakilang" konseho]] ng lahat ng mga pwedeng obispo sa buong mundo. Itinuturing ng Simbahang Ortodokso ang [[Unang Pitong Konsehong Ekumenikal]](na isinagawa sa pagitan ng ika-4 at ika-8 siglo CE) na pinakamahalaga. Gayunpaman, nagkaroon pa ng iba na naganap gaya ng mga Synod ng [[Constantinople]], 879–880, 1341, 1347, 1351, 1583, 1819, and 1872, Synod ng [[Iaşi]] (Jassy), 1642, at ang Pan-Orthodox [[Synod ng Herusalem (1672)|Synod ng Herusalem]], 1672, na ang lahat ng ito ay nakatulong upang ilarawan ang posisyong Ortodokso. Ang mga konsehong ecumenical sumunod sa isang anyong demokratiko na ang bawat obispo ay may isang boto. Bagaman presente at pinayagan na magsalita sa harapan ng konseho, ang mga kasapi ng korte ng Imperyo Romano/Byzanting, mga abbot, mga pari, mga monghe at mga laymen ay hindi pinayagang bumoto. Ang pangunahing layunin ng mga Dakilang Synod na ito ay patunayan at pagtibayin ang mga pundamental na paniniwala ng Simbahang Ortodokso bilang katotohanan at alisin bilang heresiya ang anumang maling mga katuruan na nagbabanta sa Simbahang Ortodokso. Ang papa ng Roma sa panahong ito ay humawak ng posisyong [[Primus inter pares|“una sa mga katumbas"”]]. At bagaman ito ay hindi presente sa anumang konseho, patuloy nitong hinawakan ang pamagat na ito hanggang sa [[paghahati ng Silangan-Kanluran]] noong 1054 CE. [[Talaksan:Enthronement ceremony for Patriarch Kirill.jpg|thumb|Pagtotrono sa [[Patriarka ng Moscow]] at ng Lahat ng Russia]] Ayon sa katuruang Ortodokso, ang posisyong "Una sa mga Katumbas" ay hindi nagbibigay ng karagdagang kapangyarihan o autoridad sa obispo na humahawak nito kundi bagkus ang taong ito ay umuupo bilang organisasyonal na ulo ng konseho ng mga katumbas(tulad ng isang pangulo). Ang mga salita at opinyon nito ay hindi nagdadala ng higit na kabatiran o karunungan kesa sa anumang obispo. Pinaniniwalaan ng Ortodokso na ang Banal na Espiritu ay gumagabay sa Simbahang Ortodokso sa pamamagitan ng mga desisyon ng buong konseho at hindi ng isang indibidwal. Sa karagdagan, nauunawaang kahit ang ang mga desisyon ng konseho ay dapat tinatatanggap ng buong simbahang Ortodokso upang maging balido. Ang isa sa mga desisyon na ginawa ng [[Unang Konseho ng Constantinople]](ang ikalwang konsehong ecumenical na nagtagpo noong 381 CE) at sinuportahan ng kalaunang mga konseho ay ang [[Patriarka ng Constantinople]] ay dapat bigyan ng katumbas na karangalan sa Papa ng Roma dahil ang Constantinople ay itinuturing na "Bagong Roma". Ayon sa ikatlong kanon ng ikalawang konsehong ecumenical: "Dahil ito ang bagong Roma, ang obispo ng Constantinople ay dapat magtamasa ng mga pribilehiyo ng karangalan pagkatapos ng obispo ng Roma". Ito ay nangangahulugang ang parehong ito ay nagtatamasa ng parehong mga pribilehiyo dahil ang mga ito ay parehong mga obispo ng mga kapital ng imperyo ngunit ang obispo ng Roma ay mangunguna sa obispo ng Constantinople dahil ang Lumang Roma ay nanguna sa Bagong Roma. Ang ika-28 kanon ng ikaapat na konsehong ecumenical ay nagliwanag ng puntong ito sa pagsasaad na: "Dahil sa ang mga Ama ay tamang nagkaloob ng mga pribilehiyo sa trono ng Lumang Roma dahil ito ang haring siyudad. Ang ang Isang Daan at Limampung pinaka relihiyong mga Obispo(i.e,. ang ikalawang konsehong ecumenical noong 381 CE) na itinulak ng parehong pagsasaalang alang ay nagbigay ng parehong mga pribilehiyo sa pinabanal na trono ng Bagong Roma, na matuwid na humahatol na ang siyudad na pinararangalan ng Soberanya at Senado at nagtatamasa ng parehong mga pribilehiyo sa lumang imperyal na Roma ay dapat sa mga bagay ecclesiastical ay dapat palakihin gaya niya." Ang Papa ng Roma ay meron paring pangungunang pangkarangalan bago ang Constantinope kung ang Schism na Silangan-Kanluran ay hindi nangyari. Dahil sa schism na ito, hindi na kinikilala ng Simbahang Ortodokso ang lehitimasya ng Papa ng Roma. Ang Patriarka dahil dito tulad ng Papa bago nito ay ngayon nagtatamasa na ang pamagat na "una sa mga katumbas". Gayunpaman, hindi ito nagpapahiwatig na siya ang pinuno ng Simbahang Ortodokso. Gayundin, hindi ito opisyal na pamagat ng anuman kundi bagkus ay paraan ng paglalarawan ng senioridad ng mga obispong imperyal ayon sa lahat ng iba pang mga obispo. == Distribusyon sa buong mundo == [[Talaksan:Orthodoxy by Country.svg|right|thumb|upright=1.8|Distribusyon ng Silangang Ortodokso(sa asul) at [[Oriental na Ortodokso]](sa pula) {{legend|#000055|Pangunahing relihiyon (higit sa 75%)}} {{legend|#0000aa|Pangunahing relihiyon (50–75%)}} {{legend|#0000ff|Mahalagang relihiyong minoridad (20 –50%)}} {{legend|#5555ff|Mahalagang relihiyong minoridad (5–20%)}} {{legend|#aaaaff|Relihiyong minoridad (1–5%)}} {{legend|#550000|Pangunahing relihiyon(higit sa 75%)}} {{legend|#d40000|Pangunahing relihiyon (50–75%)}} {{legend|#ff0000|Mahalagang relihiyong minoridad(20–50%)}} {{legend|#ff5555|Mahalagang relihiyong minoridad(5–20%)}} {{legend|#ffaaaa|Relihiyong minoridad (1–5%)}} ]] Bata sa bilang ng mga tagasunod, ang Ortodoksiya ang ikalawang pinakamalaking komunyong Kristiyano sa buong mundo pagkatapos ng [[Romano Katoliko]].<ref name="adherents.com">{{Cite web |title=Major Branches of Religions Ranked by Number of Adherents |url=http://www.adherents.com/adh_branches.html#Christianity |access-date=2012-11-06 |archive-date=2015-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315022054/http://www.adherents.com/adh_branches.html#Christianity |url-status=dead }}</ref> Ang mga kasapi ng Ortodokso sa buong mundo ay tinatayang 300 milyon.<!-- This number has been changed countless times in what can only be seen as a bout of pride from one or more anonymous users. Any changes you make here without proper sourcing will be reverted with expedience. --><ref name="about.com">{{Cite web |url=http://christianity.about.com/od/easternorthodoxy/p/orthodoxprofile.htm |title=Orthodox Denomination |access-date=2012-11-06 |archive-date=2016-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160605234938/http://christianity.about.com/od/easternorthodoxy/p/orthodoxprofile.htm |url-status=dead }}</ref> Ang Ortodoksiya ang pinakamalaking isang pananampalatayang relihiyoso sa [[Gresya]](95%) at sa Silangang Europa kabilang ang [[Moldova]] (93%), [[Georgia (country)|Georgia]] (89%), [[Romania]] (87%),<ref>content</ref> [[Belarus]] (85%), [[Serbia]] (84%),<ref>{{Cite web |title=Republicki Zavod za statistiky – Republike Srbije |url=http://webrzs.stat.gov.rs/axd/index.php |access-date=2012-11-06 |archive-date=2015-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150203012059/http://webrzs.stat.gov.rs/axd/index.php |url-status=dead }}</ref> [[Bulgaria]] (83%), [[Cyprus]] (80%), [[Ukraine]] (80%),<ref>{{Cite web |title=CIA – The World Factbook – Field Listing – Religions |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html |access-date=2012-11-06 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211645/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html%20 |url-status=dead }}</ref> [[Russia]] (75%),<ref>{{cite web|url=http://wciom.ru/novosti/press-vypuski/press-vypusk/single/8954.html|title=Russian Public Opinion Research Center|accessdate=2007-11-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071018012909/http://wciom.ru/novosti/press-vypuski/press-vypusk/single/8954.html|archivedate=2007-10-18|url-status=dead}}{{Ru icon}}</ref> [[Montenegro]] (74%),<ref>{{Cite web |title=Popis stanovništva 2003 - Zavod za statistiku Crne Gore (in Montenegrin) |url=http://www.monstat.org/Popis.htm |access-date=2012-11-06 |archive-date=2010-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100704091720/http://www.monstat.org/Popis.htm |url-status=dead }}</ref> at [[Republic of Macedonia|Macedonia]] (65%). Ang mga tagasunod ng Ortodoksiya ay kumakatawan sa mga 38% ng populasyon sa [[Bosnia and Herzegovina]]. Sa [[Albania]] ang mga tagsunod nito ay mga 25% at ang 40% ay kabilang sa Romano Katoliko. Ito ang nananaig na relihiyon sa [[Kazakhstan]] at kumakatawan sa 40% ng Kazakhstan, 4% ng [[Lithuania]] at 13% o[[Estonia]]. Ang mga pamayanang Ortodokso ay umiiral rin sa [[Lebanon]] (8% ng populasyon ng Lebanon)<ref name=freedom>[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2010/148830.htm Lebanon – International Religious Freedom Report 2010] U.S. Department of State. Retrieved on 14 February 2010.</ref> [[Jordan]] (80%), [[Israel]], [[West Bank]] at [[Gaza Strip]] ([[Palestinian Christians]]). Ang mga minoridad na Ortodokso ay umiiral sa [[Poland]], [[Slovakia]], [[Hungary]] (Romanian minority), [[Turkey]] at [[Azerbaijan]]. May malalaking pamayanang Ortodokso rin sa buong Europa, Aprika, Asya, Australia at Hilagang Amerika. Sa Estados Unidos at Canada, ang Ortodoksiya ay lumalago at sa kasalukuyan ay bumubuo sa pagitan ng 1% at 5% ng buong populasyon. ==mga bansa my Orthodox faith Eastern Catholic== *Silangan at Gitnang *Europa *Russia *Ukraine *Romania *Belarus *Serbia *Bulgaria *Moldova 2. Timog Europa *Greece *Cyprus *Montenegro North *Macedonia *Georgia 3. *Africa *Ethiopia (Ito ang may pinakamalaking populasyon ng mga Ortodokso sa labas ng Europa) *Eritrea *Egypt (mga Coptic Orthodox) *Asia Philippines small community ==Mga nota== <references group="note"/> {{clear}} == Mga Sanggunian == {{reflist|2}} [[Kategorya:Silangang Kristiyanismo]] [[Kategorya:Mga denominasyon ng Kristiyanismo]] [[Kategorya:Silangang Ortodokso]] [[Kategorya:Kristiyanismo]] 044s7yqiki2d0ra0g6ln6oc71qszl2p 2215172 2215171 2026-07-08T05:01:32Z Johndeo333 163610 /* mga bansa my Orthodox faith Eastern Catholic */ Inayos ang baybay 2215172 wikitext text/x-wiki {{Eastern Christianity}} Ang '''Simbahang Ortodokso ng Silangan''' (Ingles: ''Eastern Orthodox Church'') na opisyal na tinatawag na '''Simbahang Katolikong Ortodokso''' (Ingles: ''Orthodox Catholic Church''{{#tag:ref|Ang Simbahang Ortodokso ay tumuturing sa sarili nito bilang kapwa [[ortodoksiya|ortodokso]] at [[katoliko]]. Sa mas maaga at patristikong paggamit, ang Simbahan ay karaniwang tumutukoy sa kaniyang sarili bilang "Simbahang Katoliko"<ref>[http://books.google.com/books?id=7ly4DgtT3LkC&pg=PA867&dq=&lr=#v=onepage&q=%22Catholic%20Church%20was%20the%20name%20preferred%20by%20the%20older%20councils%22&f=false The encyclopedia of Christianity] ISBN 978-90-04-12654-1</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=saFgJRjaPwcC&pg=PA486&dq=Confession+Dositheus+OR+Dositheos+%22Catholic+Church%22&lr=#v=onepage&q=Confession%20Dositheus%20OR%20Dositheos%20%22Catholic%20Church%22&f=false The Confession of the Orthodox Patriarch Dositheus of Jerusalem] ISBN 978-0-8042-0526-9</ref> whose faith was the "Orthodox faith". Such usage is still reflected today in the Orthodox liturgy, e.g. "unite them to your Holy, Catholic and Apostolic Church" (from the litany of the catechumens, [[Divine Liturgy|Liturgy of St. John Chrysostom]]). Current convention however, favors the name "Orthodox Church", perhaps partly to avoid confusion with the [[Catholic Church|Roman Catholic Church]], especially its [[Eastern Catholic churches|Eastern rites]]. But, especially in official contexts, the Orthodox Church continues to use the title "Catholic Church", and Orthodox authorities such as Saint [[Raphael of Brooklyn]] have asserted that the full name of the church includes the term "Catholic" as in [http://books.google.com/books?id=oeKOUb6OcG4C&pg=PA101&dq=%22The+Church+of+the+East+has+never+from+the+first+been+known+by+any+other+name+than+Catholic,+nor+has+she+set+aside+this+title+in+any+official+document.%22&lr= "Holy Orthodox Catholic Apostolic Church"]. The Church is referred to as the "Orthodox Catholic Church" in official church documents and some books.<ref>{{cite book |title=The Orthodox Church |year=1993 |url=https://archive.org/details/orthodoxchurch0000kall_q2l6 |author=Bishop Kallistos (Ware) |work= |publisher=Penguin Books |isbn=0-14-014656-3 }} p. 307<br />{{cite web |url=http://doepa.org/about_orthodoxy.html |title=About Orthodoxy |author= |date= |work=The Orthodox Church |publisher=The Diocese of Eastern Pennsylvania, Orthodox Church in America |accessdate= |archive-date=2015-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150713125935/http://doepa.org/about_orthodoxy.html |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.orthodoxdelmarva.org/about_orthodoxy.html |title=About Orthodoxy |author= |date= |work= |publisher=Christ the Saviour Orthodox Church |accessdate= }}<br />{{cite web |url=http://www.psromanianchurch.com/about_orthodoxy.html |title=About Orthodoxy |author= |date= |work= |publisher="Saints Michael and Gabriel" Romanian Orthodox Church |accessdate= |archive-date=2012-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120825165658/http://www.psromanianchurch.com/about_orthodoxy.html |url-status=dead }}<br />[http://www.stvladimirs.net/ Ukrainian Orthodox Church of the USA - Ecumenical Patriarchate of Constantinople] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229001414/http://www.stvladimirs.net/ |date=2012-02-29 }}<br />[http://www.forministry.com/USPAGOARCHCGOC/ElderAimilianos/ Holy Cross Greek Orthodox Church, Stroudsburg, Pennsylvania]<br />{{cite web |url=http://orthodoxinfo.com/general/orthodoxy.aspx |title=The Orthodox Church - An Introduction |author= |date= |work= |publisher=Orthodox Christian Information Center |accessdate= }}<br />{{cite web |url=http://www.archangelsbooks.com/orthofaith.asp |title=THE HOLY ORTHODOX CHRISTIAN CHURCH: ITS FAITH AND LIFE |author= |date= |work= |publisher=ArchangelsBooks.com |accessdate= |archive-date=2012-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502093545/http://www.archangelsbooks.com/orthofaith.asp |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.forgodiswithus.org/ |title=Orthodox Church |author= |date= |work= |publisher=Orthodox Church of Dover, Florida |accessdate= |archive-date=2012-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120720064627/http://www.forgodiswithus.org/ |url-status=dead }}<br />[http://www.orthodoxynewcastle.org/ Orthodox Churches of New Castle and Lawrence County, Pennsylvania] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120620231446/http://www.orthodoxynewcastle.org/ |date=2012-06-20 }}<br />{{cite web |url=http://www.orthodoxlife.net/easternchurch/theorthochurch.html |title=The Eastern Orthodox Church |author=Monks at [[Dečani Monastery]] in [[Kosovo]] |work= |publisher=Orthodoxlife.net |accessdate= |archive-date=2012-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120301071302/http://www.orthodoxlife.net/easternchurch/theorthochurch.html |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.stgeorgetoledo.org/vsItemDisplay.dsp&objectID=3720668E-D9C5-4104-912DC29B0DFB6E5D&method=display |title=Introduction to the Orthodox Faith |author= |date= |work= |publisher=Saint George Antiochian Orthodox Christian Cathedral |accessdate= |archive-date=2020-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805223347/http://www.stgeorgetoledo.org/vsItemDisplay.dsp%26objectID%3D3720668E-D9C5-4104-912DC29B0DFB6E5D%26method%3Ddisplay/ |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://saratoga.serbian-church.net/orthodoxy-0 |title=Orthodoxy |author= |date= |work= |publisher=Saint Archangel Michael Serbian Orthodox Church |accessdate= |archive-date=2010-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100728004658/http://saratoga.serbian-church.net/orthodoxy-0 |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.stmaryofegypt.org/info/orthodoxy.htm |title=The Orthodox Church |author= |date= |work= |publisher=Saint Mary of Egypt Orthodox Church |accessdate= |archive-date=2012-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120404042845/http://www.stmaryofegypt.org/info/orthodoxy.htm |url-status=dead }}<br />[http://www.haoca.org/ Holy Ascension Orthodox Church, Frackville, PA]<br />{{cite web |url=http://www.kosovo.net/orthodoxy.html |title=Orthodox Christianity - Introduction |author= |date= |work= |publisher=Serbian Orthodox Diocese of Ras and Prizren |accessdate= |archive-date=2012-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120515181633/http://www.kosovo.net/orthodoxy.html |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.stpaulsirvine.org/html/FAQs.html |title=Frequently Asked Questions About the Orthodox Church |author=Father Steven Tsichlis |date= |work= |publisher=St. Paul's Greek Orthodox Church, Irvine, California |accessdate= |archive-date=2012-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120520023414/http://www.stpaulsirvine.org/html/FAQs.html |url-status=dead }}<br /> [http://stmarypawtucket.org/antioch.php Saint Mary Antiochian Orthodox Church, Pawtucket, RI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514020610/http://stmarypawtucket.org/antioch.php |date=2012-05-14 }}<br />{{cite web |url=http://www.spcportal.org/index.php?pg=454&lang=en |title=HISTORY |author= |date= |work= |publisher=Serbian Orthodox Church, Luzern |accessdate= |archive-date=2012-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218082112/http://www.spcportal.org/index.php?pg=454&lang=en |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.orthodox.or.th/index.php?content=orthodoxy&lang=en |title=TO BE AN ORTHODOX CHRISTIAN .... |author= |date= |work= |publisher=Orthodox Christian Church in Thailand (Moscow Patriarchate) |accessdate= |archive-date=2014-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826235549/http://www.orthodox.or.th/index.php?content=orthodoxy&lang=en |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/177174/Eastern-Orthodoxy |title=Eastern Orthodoxy |author= |date= |work= |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate= }}<br /> {{cite book |url=http://books.google.com/?id=XRkfKdho-5cC&pg=PT288&dq=eastern+%22Orthodox+Catholic+Church%22 |title=Eastern Orthodoxy |author=Johannes P. Schadé |date=October 25, 2006 |work=Encyclopedia of World Religions |publisher= |accessdate= |isbn=978-1-60136-000-7 }}<br /> {{cite book |url=http://books.google.com/?id=OdKCVjCschMC&pg=PA76&dq=eastern+%22Orthodox+Catholic+Church%22 |title=The Eastern Orthodox |author=Richard R. Losch |date=May 3, 2002 |work=The Many Faces of Faith: A Guide to World Religions and Christian Traditions |publisher= |accessdate= |isbn=978-0-8028-0521-8 }}<br /> {{cite book |url=http://books.google.com/?id=ZP_f9icf2roC&pg=PA309&dq=eastern+%22Orthodox+Catholic+Church%22+official |title=Eastern Orthodoxy |author=Wendy Doniger |date=September 1999 |work=Merriam-Webster's encyclopedia of world religions |publisher=Merriam-Webster, Inc |accessdate= |isbn=978-0-87779-044-0 }}<br /> {{cite book |url=http://books.google.com/?id=_F5yntZocGIC&pg=PA8&dq=eastern+%22official%22+OR+%22officially%22+%22Orthodox+Catholic+Church%22 |title=Eastern Orthodoxy |author=Thomas E. FitzGerald |date=September 30, 1998 |work=The Orthodox Church |publisher= |accessdate= |isbn=978-0-275-96438-2 }}<br /> {{cite book |url= http://books.google.com/?id=ARbQ8I7ZOjkC&pg=PA79&dq=eastern+%22Orthodox+Catholic+Church%22+official |title= Eastern Orthodoxy |author= Andrea C. Paterson |date= August 19, 2004 |work= An Analysis and Brief History of the Three Great Monotheistic Faiths Judaism, Christianity, Islam |publisher= |accessdate= |isbn= 978-1-59467-453-2 }}</ref>|group=note}} at karaniwang tinutukoy bilang '''Simbahang Ortodokso''' (Ingles: ''Orthodox Church''),<ref>''Our Church is also spoken of as the "Eastern Church" to distinguish it from the Churches of the West. "Eastern" is used to indicate that in the first millennium the influence of our Church was concentrated in the eastern part of the Christian world and to show that a very large number of our membership is of other than Greek national origin. Thus, Orthodox Christians throughout the world use various ethnic or national titles: "Greek", "Russian", "Serbian", "Romanian", "Ukrainian", "Bulgarian", "Antiochian", "Albanian", "Carpatho-Russian", or more inclusively, as "Eastern Orthodox"'' ([http://www.goarch.org/ourfaith/ourfaith7061 Rev. Alciviadis C. Calivas, Th.D. "The Greek (Eastern) Orthodox Church. What's in our name?").]</ref> ang ikalawang pinakamalaking simbahan o Iglesiang [[Kristiyano]] sa buong mundo <ref name="adherents.com"/> na may tinatayang 300 milyong mga deboto <ref name="about.com"/> na ang pangunahing mga bansa ay ang [[Belarus]], [[Bulgaria]], [[Cyprus]], [[Georgia (country)|Georgia]], [[Greece]], [[Republic of Macedonia|Macedonia]], [[Moldova]], [[Montenegro]], [[Romania]], [[Russia]], [[Serbia]], at [[Ukraine]] na ang lahat pangunahing Silangang Ortodokso. Ang sektang ito ay nagtuturo na ito ang Isa, Banal, Katoliko at Apostolikong Iglesia na itinatag ni [[Hesus]] at ng kanyang mga [[apostol]] mga 2,000 libong taon na ang nakalilipas. Ang Simbahang Silangang Ortodokso ay binubuo ng ilang mga nangangasiwa sa sariling mga katawang ecclesial na ang bawat isa ay natatangi sa heograpiya at nasyonal ngunit nagkakaisa sa teolohiya. Ang sariling-pinangangasiwaang(o autocephalous) na katawan ay kadalasan ngunit hindi palaging sumasakop sa isang bansa ay pinapastulan ng isang [[Banal na Sinod]] na ang tungkulin kabilang sa maraming mga bagay ay ingatan at ituro ang apostoliko, patristikong mga tradisyon at mga kaugnay na pagsasanay ng simbahan. Tulad ng [[Romano Katolisismo]], [[Komunyong Anglikano]], [[Asiryong Simbahan ng Silangan]], [[Oriental Ortodokso]] at ilan pang mga simbahan, ang mga obispong Ortodokso ay bumabakas ng kanilang lahi sa mga apostol sa pamamagitan ng proseso ng [[paghaliling apostoliko]]. Binababakas ng Simbahang Silangang Ortodokso ang pagkakabuo nito sa pamamagitan ng [[Imperyong Byzantine]] o [[Imperyo Romano]] tungo sa sinaunang iglesiang itinatatag ni [[Apostol Pablo]] at ng mga Apostol. Sinasanay nito ang pinaniniwalaang nitong orihinal na sinaunang mga tradisyonal na naniniwala sa paglago nang walang pagbabago. Sa mga hindi doktrinal na bagay, ay minsang nakikisalo mula sa mga tradisyong lokal na Griyego, Slaviko, at Gitnang Silangan kabilang pa sa iba na naghuhugis ng pag-unlad kultural ng mga bansang ito. Ang layunin ng mga Kristiyanong Ortodokso mula sa bautismo ay patuloy na dalhin ang kanilang mga sarili tungo sa [[Diyos]] sa buo nilang mga buhay. Ang prosesong ito ay tinatawag na [[theosis]] o deipikasyon at isang pilgrimaheng espiritwal kung saan ang bawat tao ay nagsisikap na maging banal sa pamamagitan ng paggaya kay Hesus at pagpapalago ng panloob na buhay sa pamamagitan ng walang tigial na panalangin(na ang pinakakilala ang [[Panalangin ni Hesus]]) o ''[[hesychasm]]'' hanggang sa mapag-isa sa kamatayan sa apoy ng pag-ibig ng diyos.<ref>"http://www.goarch.org/ourfaith/ourfaith7114"; Deification". Cross, F. L., ed. The Oxford dictionary of the Christian church. New York: Oxford University Press. 2005</ref> Ang [[kanon]] na ginagamit ng Silangang Ortodokso ay kinabibilangan ng Griyegong salin ng [[Tanakh]] na tinatawag na [[Septuagint]] at ang [[Bagong Tipan]]. Ito ay kinabibilangan ng pitong mga aklat [[Deuterocanonical]] na itinatakwil ng [[Protestantismo]] at isang maliit na bilang ng iba pang mga aklat na wala sa Kanlurang Kanon. Ginagamit ng mga Kristiyanong Ortodokso ang terminong "Anagignoskomena" (isang salitang Griyego na nangangahulugang "mababasa" o "karapat dapat basahin") para sa 10 mga aklat na kanilang tinatanggap ngunit wala sa 39 aklat na kanon ng Lumang Tipan sa [[Protestantismo]]. Itinuturing ito ng mga Kristiyanong Ortodokso na kagalang galang ngunit sa mas maliit na lebel sa 39 aklat ng kanon ng [[Tanakh]].<ref>Pomazansky, Michael, Orthodox Dogmatic Theology, pp. 33-34</ref> They do, however, use them in the [[Divine Liturgy]].<ref>[http://books.google.com/books?id=q-vhwjamOioC&pg=PA23&dq=anagignoskomena#v=onepage&q=anagignoskomena&f=false S. T. Kimbrough, Orthodox and Wesleyan Scriptural Understanding and Practice, p. 23]</ref> Naniniwala ang mga Kristiyanong Ortodokso na ang kasulatan ay inihayag ng [[Banal na Espiritu]] sa mga kinasihang taong may-akda nito. Gayunpaman, ang mga kasulatan ay hindi ang pinagkukunan ng mga tradisyon na nauugnay sa simbahang ito ngunit ang kabaligtaran. Ang tekstong biblikal ay nagmula sa tradisyong ito. Ito ay hindi rin ang tanging mahalagang aklat sa simbahang Ortodokso. May mga daan daang sinaunang kasulatang [[patristiko]] na bumubuo ng tradisyon ng Simbahang Ortodokso. Ang mga [[Ikono]] ay matatagpuan na nagpapalamuti ng mga pader ng gusaling Ortodokso at [[hagiograpiya]] na kadalasang tumatakip sa panloob na istraktura ng kompleto.<ref name="Ware p. 271">Ware p. 271</ref> Maraming mga tahanang Ortodokso ang may lugar na inilaan para sa panalangin ng pamilya, [[sulok ng ikono]] kung saan ang mga ikono ni Hesus, [[Birheng Marya]] at mga [[Santo]] ay karaniwang inilalagay sa Silangang nakaharap na pader. == Depinisyon == Halos mula sa pasimula, ang mga Kristiyano ay tumutukoy sa Simbahan o Iglesia(Church) bilang "Isa, Banal, Katoliko(o unibersal) at Apostolikong Simbahan".<ref>The Catholic Catechism: A Contemporary Catechism of the Teachings of the Catholic Church by [[John Hardon]] by 217 # Publisher: Doubleday # ISBN 0-385-08045-X # ISBN 978-0-385-08045-3 [http://books.google.com/books?id=3Ke37zpSv3gC&pg=PA217&lpg=PA217&dq=ignatius+orthodoxy+catholic+church&source=bl&ots=5NSM9Myhgd&sig=VZeyPRU_-7yMl09Fd2nLOcyNkdk&hl=en&ei=gMuASrSSI5qQtgeI6IDFCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6#v=onepage&q=&f=false]</ref> Sa kasalukuyang panahon, sa karagdagan pa sa Simbahang Ortodokso, ang maraming mga sektang Kristiyano ay nag-aangkin ng titulong ito kabilang dito ang [[Romano Katolisismo]], [[Anglikano]], [[Unang Pitong Konsehong Ekumenikal]], at [[Ortodoksiyang Oriental|Simbahang Oriental Ortodokso]]. Gayunpaman, itinuturing ng Simbahang Ortodokso ang ibang mga sektang ito na [[schism (relihiyon)|schismatiko]] at sa ilang mga kaso [[heresiya|heretikal]](mali). Sa pananaw Ortodokso, ang mga Asiryo at Oriental ay lumisan sa Simbahang Ortodokso sa unang mga ilang siglo pagkatapos ni Hesus at kalaunan, ang mga Katoliko ay isinagawa ang parehong bagay na naging pinakamlaking pangkat na lumisan sa Ortodokso. Ang pangyayaring ito ay kilala sa kasaysayan bilang [[Unang Pitong Konsehong Ekumenikal]] at ito ay tradisyonal na pinepetsahan na 1054 bagaman ito ay isang dahan dahang proseso kesa sa isang biglaang paghahati. Ang Ortodokso(Orthodox) mula sa Griyegong ''orthos'' ("tama", "totooo", "tuwid") + ''[[doxa]]'' ("opinyon" o "paniniwala", na kaugnay ng ''dokein'', "mag-isip")<ref name = "Dict">orthodox. Dictionary.com. Online Etymology Dictionary. Douglas Harper, Historian. [http://dictionary.reference.com/browse/orthodox Dictionary Definition] (accessed: March 03, 2008).</ref> ay tinanggap ng Simbahang Ortodokso upang itangi ang sarili nito mula sa mas nagiging malaking katawan ng hindi-ortodoksong mga denominasyong Kristiyano.<ref>Lace, William W. Christianity. San Diego, CA: Lucent Books, Inc., 2005</ref> Ang ilang mga sinaunang simbahan sa [[Silangang Europa]], [[Kanlurang Asya]] at [[Hilagang Aprika]] ay gumagamit rin ng salitang Ortodokso ngunit iba mula sa Simbahang Ortodokso na inilalarawan sa artikulong ito. == Typica == [[Talaksan:Biserica Manastirii Neamt.jpg|thumb|right|[[Monasteryong Neamț]] sa [[Romania]]]] Ang nagbibigkis sa Ortodokso ang [[teolohiya]] o aral. Ang lahat ng mga kasapi ng simbahang ito ay naghahayag ng parehong mga paniniwala anupaman ang lahi o nasyonalidad. Gayunpaman, sa pagsasanay at mga tradisyon, may mga pagkakaiba sa istilo depende sa bansa na pinagmulan o lokal na kagawian o pareho nito. Ang mga lokal na kagawian na ito ay tinutukoy na mga pagkakaiba sa typica at tinatanggap ng mga pinuno ng simbahan dahil ang mga ito ay natatantong hindi sumasalungat sa teolohiya sa mga pundamental na katuruang Orotodokso. Dahil dito, maraming mga Simbahang Ortodokso ay kumuha ng pambansang pamagat(e.g. Albanian Orthodox, Bulgarian Orthodox, Georgian Orthodox, Greek Orthodox, Macedonian Orthodox, Montenegrin Orthodox, Romanian Orthodox, Russian Orthodox, Serbian Orthodox, Ukrainian Orthodox etc.) at ang pamagat na ito ay nagsisilbi upang itangi ang wika, sinong mga obispo at aling typica ang sinusunod ng partikular na kongregasyong ito. Sa [[Gitnang Silangan]], ang mga Kristiyanong Ortodokso ay kadalasan ring tinutukoy bilang Romano(o Rum) Ortodokso dahil sa historikal na koneksiyon nito sa Silangang Romano(Imperyo Byzantine) gaya ng binabanggit sa Kapitulo 30 (Sura Rum) ng [[Quran]]. Ang mga kasapi ng simbahang ito ay buong nagkakaisa sa pananampalataya at mga Sagradong Misteryo sa lahat ng mga kongregasyong Ortodokso kahit anupaman ang nasyonalidad. Ang mga pagkakaiba sa praxis(pagsasanay) ay medyo iba. Ang mga ito ay sumasangkot sa mga bagay gaya ng kaayusan kung saan ang isang partikular na hanay ng mga himno ay inaawit o anong oras ang isang partikular na serbisyo ay isinasagawa. Sa pangkalahatan, ang isang Kristiyanong Ortodokso ay maaaring maglakbay sa buong mundo at maging pamilya sa mga serbisyon kahit hindi alam ang wika kung saan ito ipinagdidiwang. == Organisasyon at pamumuno == Ang permanenteng criteria ng istraktura ng simbahan para sa Simbahang Ortodokso sa kasalukuyan sa labas ng mga kasulatan ng Bagong Tipan ay matatagpuan sa mga kanon(regulasyon at kautusan) ng unang pitong mga konsehong ecumenical; ang mga kanon ng ilang mga lokal o probinsiyal na konseho na ang autoridad ay kinikilala ng buong simbahan; ang [[mga apostolikong kanon]] na pinetsahan mula sa ika-4 siglo CE; at ang "mga kanon ng mga Ama" o mga napiling sipi mula sa mga kilalang pinuno ng iglesia na may kahalagahang kanonikal. <ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/177174/Eastern-Orthodoxy Eastern Orthodoxy (Christianity) – Britannica Online Encyclopedia]</ref> Itinuturing ng Simbahang Ortodokso si [[Hesus]] bilang pinuno ng Simbahan at ang Simbahan ang kanyang katawan. Kaya sa kabila ng malawak na pinanghahawakang kilalang paniniwala sa labas ng mga kulturang Ortodokso, walang isang obispo sa ulo ng Simbahang Ortodosko. Ang mga reperensiya sa [[Patriarka ng Constantinople]] bilang pinuno na katumbas ng [[papa]] sa [[Romano Katoliko]] ay mali. Pinaniniwalaang ang autoridad at biyaya ng diyos ay direktang ipinasa sa mga obispong Ortodokso at kaparian sa pamamagitan ng pagpapatong ng mga kamay na isang kasanayan na sinimulan ng mga apostol at ang hindi napapapatid na historikal at pisikal na ugnayan ay mahalagang elemento ng totoong iglesia (Gawa 8:17, 1 Tim 4:14, Heb 6:2). Gayunpaman, isinasaad ng Simbahang Ortodokso na ang [[paghaliling apostoliko]](Apostolic Succession) ay nangangailangan ng Pananampalatayang Apostoliko at ang mga obispong walang Pananampalatayang Apostoliko na nasa [[heresiya]] ay nawawalan ng kanilang pag-aangkin sa Paghahaling Apostoliko.<ref>{{Cite web |url=http://www.antiochian.org/node/17076 |title=Antiochian Orthodox Christian Archdiocese of North America |access-date=2012-06-04 |archive-date=2014-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802015235/http://antiochian.org/node/17076 |url-status=dead }}</ref> Ang bawat obispo ay may teritoryo([[episcopal see|see]]) na pinangangasiwaan nito. Ang pangunahing tungkulin nito ay siguraduhing ang mga tradisyon at pagsasanay ng Simbahang Ortodokso ay maiingatan. Ang mga obispo ay magkakatumbas sa autoridad at hindi maaaring manghimasok sa huridiksiyon ng isa pang obispo. Sa pangangasiwa, ang mga obispong ito ang mga teritoryo nito ay isinaaayos sa iba't ibang mga pangkat [[autocephaly|autocephalous]] groups o mga [[synod]] ng obispo na nagtitipon ng hindi bababa sa dalawang beses sa isang taon upang talakayin ang katayuan ng pangyayari sa kanilang mga respektibong see. Bagaman ang mga obispo at ang kanilang mga autocephalous synods ay may kakayahang mangasiwa ng paggabay sa mga indbidwal na kaso, ang mga aksiyon nito ay hindi karaniwang nagtatakda ng [[presedente]] na umaapekto sa kabuuang simbahan. Ang mga obispo ay halos palaging pinipili mula sa mga ranggong monastiko at dapat manatiling hindi kasal. may ilang mga panahon nang ang alternatibong mga ideyang teolohiyal ay lumitaw upang hamunin ang pananampalatayang Ortodokso. Sa gayong mga panahon, itinuring ng Simbahang Ortodokso na kailangang tipunin ang isang pangkalahatang [[Unang Pitong Konsehong Ekumenikal|"Dakilang" konseho]] ng lahat ng mga pwedeng obispo sa buong mundo. Itinuturing ng Simbahang Ortodokso ang [[Unang Pitong Konsehong Ekumenikal]](na isinagawa sa pagitan ng ika-4 at ika-8 siglo CE) na pinakamahalaga. Gayunpaman, nagkaroon pa ng iba na naganap gaya ng mga Synod ng [[Constantinople]], 879–880, 1341, 1347, 1351, 1583, 1819, and 1872, Synod ng [[Iaşi]] (Jassy), 1642, at ang Pan-Orthodox [[Synod ng Herusalem (1672)|Synod ng Herusalem]], 1672, na ang lahat ng ito ay nakatulong upang ilarawan ang posisyong Ortodokso. Ang mga konsehong ecumenical sumunod sa isang anyong demokratiko na ang bawat obispo ay may isang boto. Bagaman presente at pinayagan na magsalita sa harapan ng konseho, ang mga kasapi ng korte ng Imperyo Romano/Byzanting, mga abbot, mga pari, mga monghe at mga laymen ay hindi pinayagang bumoto. Ang pangunahing layunin ng mga Dakilang Synod na ito ay patunayan at pagtibayin ang mga pundamental na paniniwala ng Simbahang Ortodokso bilang katotohanan at alisin bilang heresiya ang anumang maling mga katuruan na nagbabanta sa Simbahang Ortodokso. Ang papa ng Roma sa panahong ito ay humawak ng posisyong [[Primus inter pares|“una sa mga katumbas"”]]. At bagaman ito ay hindi presente sa anumang konseho, patuloy nitong hinawakan ang pamagat na ito hanggang sa [[paghahati ng Silangan-Kanluran]] noong 1054 CE. [[Talaksan:Enthronement ceremony for Patriarch Kirill.jpg|thumb|Pagtotrono sa [[Patriarka ng Moscow]] at ng Lahat ng Russia]] Ayon sa katuruang Ortodokso, ang posisyong "Una sa mga Katumbas" ay hindi nagbibigay ng karagdagang kapangyarihan o autoridad sa obispo na humahawak nito kundi bagkus ang taong ito ay umuupo bilang organisasyonal na ulo ng konseho ng mga katumbas(tulad ng isang pangulo). Ang mga salita at opinyon nito ay hindi nagdadala ng higit na kabatiran o karunungan kesa sa anumang obispo. Pinaniniwalaan ng Ortodokso na ang Banal na Espiritu ay gumagabay sa Simbahang Ortodokso sa pamamagitan ng mga desisyon ng buong konseho at hindi ng isang indibidwal. Sa karagdagan, nauunawaang kahit ang ang mga desisyon ng konseho ay dapat tinatatanggap ng buong simbahang Ortodokso upang maging balido. Ang isa sa mga desisyon na ginawa ng [[Unang Konseho ng Constantinople]](ang ikalwang konsehong ecumenical na nagtagpo noong 381 CE) at sinuportahan ng kalaunang mga konseho ay ang [[Patriarka ng Constantinople]] ay dapat bigyan ng katumbas na karangalan sa Papa ng Roma dahil ang Constantinople ay itinuturing na "Bagong Roma". Ayon sa ikatlong kanon ng ikalawang konsehong ecumenical: "Dahil ito ang bagong Roma, ang obispo ng Constantinople ay dapat magtamasa ng mga pribilehiyo ng karangalan pagkatapos ng obispo ng Roma". Ito ay nangangahulugang ang parehong ito ay nagtatamasa ng parehong mga pribilehiyo dahil ang mga ito ay parehong mga obispo ng mga kapital ng imperyo ngunit ang obispo ng Roma ay mangunguna sa obispo ng Constantinople dahil ang Lumang Roma ay nanguna sa Bagong Roma. Ang ika-28 kanon ng ikaapat na konsehong ecumenical ay nagliwanag ng puntong ito sa pagsasaad na: "Dahil sa ang mga Ama ay tamang nagkaloob ng mga pribilehiyo sa trono ng Lumang Roma dahil ito ang haring siyudad. Ang ang Isang Daan at Limampung pinaka relihiyong mga Obispo(i.e,. ang ikalawang konsehong ecumenical noong 381 CE) na itinulak ng parehong pagsasaalang alang ay nagbigay ng parehong mga pribilehiyo sa pinabanal na trono ng Bagong Roma, na matuwid na humahatol na ang siyudad na pinararangalan ng Soberanya at Senado at nagtatamasa ng parehong mga pribilehiyo sa lumang imperyal na Roma ay dapat sa mga bagay ecclesiastical ay dapat palakihin gaya niya." Ang Papa ng Roma ay meron paring pangungunang pangkarangalan bago ang Constantinope kung ang Schism na Silangan-Kanluran ay hindi nangyari. Dahil sa schism na ito, hindi na kinikilala ng Simbahang Ortodokso ang lehitimasya ng Papa ng Roma. Ang Patriarka dahil dito tulad ng Papa bago nito ay ngayon nagtatamasa na ang pamagat na "una sa mga katumbas". Gayunpaman, hindi ito nagpapahiwatig na siya ang pinuno ng Simbahang Ortodokso. Gayundin, hindi ito opisyal na pamagat ng anuman kundi bagkus ay paraan ng paglalarawan ng senioridad ng mga obispong imperyal ayon sa lahat ng iba pang mga obispo. == Distribusyon sa buong mundo == [[Talaksan:Orthodoxy by Country.svg|right|thumb|upright=1.8|Distribusyon ng Silangang Ortodokso(sa asul) at [[Oriental na Ortodokso]](sa pula) {{legend|#000055|Pangunahing relihiyon (higit sa 75%)}} {{legend|#0000aa|Pangunahing relihiyon (50–75%)}} {{legend|#0000ff|Mahalagang relihiyong minoridad (20 –50%)}} {{legend|#5555ff|Mahalagang relihiyong minoridad (5–20%)}} {{legend|#aaaaff|Relihiyong minoridad (1–5%)}} {{legend|#550000|Pangunahing relihiyon(higit sa 75%)}} {{legend|#d40000|Pangunahing relihiyon (50–75%)}} {{legend|#ff0000|Mahalagang relihiyong minoridad(20–50%)}} {{legend|#ff5555|Mahalagang relihiyong minoridad(5–20%)}} {{legend|#ffaaaa|Relihiyong minoridad (1–5%)}} ]] Bata sa bilang ng mga tagasunod, ang Ortodoksiya ang ikalawang pinakamalaking komunyong Kristiyano sa buong mundo pagkatapos ng [[Romano Katoliko]].<ref name="adherents.com">{{Cite web |title=Major Branches of Religions Ranked by Number of Adherents |url=http://www.adherents.com/adh_branches.html#Christianity |access-date=2012-11-06 |archive-date=2015-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315022054/http://www.adherents.com/adh_branches.html#Christianity |url-status=dead }}</ref> Ang mga kasapi ng Ortodokso sa buong mundo ay tinatayang 300 milyon.<!-- This number has been changed countless times in what can only be seen as a bout of pride from one or more anonymous users. Any changes you make here without proper sourcing will be reverted with expedience. --><ref name="about.com">{{Cite web |url=http://christianity.about.com/od/easternorthodoxy/p/orthodoxprofile.htm |title=Orthodox Denomination |access-date=2012-11-06 |archive-date=2016-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160605234938/http://christianity.about.com/od/easternorthodoxy/p/orthodoxprofile.htm |url-status=dead }}</ref> Ang Ortodoksiya ang pinakamalaking isang pananampalatayang relihiyoso sa [[Gresya]](95%) at sa Silangang Europa kabilang ang [[Moldova]] (93%), [[Georgia (country)|Georgia]] (89%), [[Romania]] (87%),<ref>content</ref> [[Belarus]] (85%), [[Serbia]] (84%),<ref>{{Cite web |title=Republicki Zavod za statistiky – Republike Srbije |url=http://webrzs.stat.gov.rs/axd/index.php |access-date=2012-11-06 |archive-date=2015-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150203012059/http://webrzs.stat.gov.rs/axd/index.php |url-status=dead }}</ref> [[Bulgaria]] (83%), [[Cyprus]] (80%), [[Ukraine]] (80%),<ref>{{Cite web |title=CIA – The World Factbook – Field Listing – Religions |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html |access-date=2012-11-06 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211645/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html%20 |url-status=dead }}</ref> [[Russia]] (75%),<ref>{{cite web|url=http://wciom.ru/novosti/press-vypuski/press-vypusk/single/8954.html|title=Russian Public Opinion Research Center|accessdate=2007-11-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071018012909/http://wciom.ru/novosti/press-vypuski/press-vypusk/single/8954.html|archivedate=2007-10-18|url-status=dead}}{{Ru icon}}</ref> [[Montenegro]] (74%),<ref>{{Cite web |title=Popis stanovništva 2003 - Zavod za statistiku Crne Gore (in Montenegrin) |url=http://www.monstat.org/Popis.htm |access-date=2012-11-06 |archive-date=2010-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100704091720/http://www.monstat.org/Popis.htm |url-status=dead }}</ref> at [[Republic of Macedonia|Macedonia]] (65%). Ang mga tagasunod ng Ortodoksiya ay kumakatawan sa mga 38% ng populasyon sa [[Bosnia and Herzegovina]]. Sa [[Albania]] ang mga tagsunod nito ay mga 25% at ang 40% ay kabilang sa Romano Katoliko. Ito ang nananaig na relihiyon sa [[Kazakhstan]] at kumakatawan sa 40% ng Kazakhstan, 4% ng [[Lithuania]] at 13% o[[Estonia]]. Ang mga pamayanang Ortodokso ay umiiral rin sa [[Lebanon]] (8% ng populasyon ng Lebanon)<ref name=freedom>[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2010/148830.htm Lebanon – International Religious Freedom Report 2010] U.S. Department of State. Retrieved on 14 February 2010.</ref> [[Jordan]] (80%), [[Israel]], [[West Bank]] at [[Gaza Strip]] ([[Palestinian Christians]]). Ang mga minoridad na Ortodokso ay umiiral sa [[Poland]], [[Slovakia]], [[Hungary]] (Romanian minority), [[Turkey]] at [[Azerbaijan]]. May malalaking pamayanang Ortodokso rin sa buong Europa, Aprika, Asya, Australia at Hilagang Amerika. Sa Estados Unidos at Canada, ang Ortodoksiya ay lumalago at sa kasalukuyan ay bumubuo sa pagitan ng 1% at 5% ng buong populasyon. ==mga bansa my Orthodox faith Eastern Catholic== *Silangan at Gitnang *Europa *Russia *Ukraine *Romania *Belarus *Serbia *Bulgaria *Moldova 2. Timog Europa *Greece *Cyprus *Montenegro North *Macedonia *Georgia 3. *Africa *Ethiopia *Eritrea *Egypt (mga Coptic Orthodox) *Asia Philippines small community ==Mga nota== <references group="note"/> {{clear}} == Mga Sanggunian == {{reflist|2}} [[Kategorya:Silangang Kristiyanismo]] [[Kategorya:Mga denominasyon ng Kristiyanismo]] [[Kategorya:Silangang Ortodokso]] [[Kategorya:Kristiyanismo]] jmnacb5z14xj9s0ab69r6nzor6rixi6 2215173 2215172 2026-07-08T05:04:09Z Johndeo333 163610 Inayos ang baybay 2215173 wikitext text/x-wiki {{Eastern Christianity}} Ang '''Simbahang Ortodokso ng Silangan''' (Ingles: ''Eastern Orthodox Church'') na opisyal na tinatawag na '''Simbahang Katolikong Ortodokso''' (Ingles: ''Orthodox Catholic Church''{{#tag:ref|Ang Simbahang Ortodokso ay tumuturing sa sarili nito bilang kapwa [[ortodoksiya|ortodokso]] at [[katoliko]]. Sa mas maaga at patristikong paggamit, ang Simbahan ay karaniwang tumutukoy sa kaniyang sarili bilang "Simbahang Katoliko"<ref>[http://books.google.com/books?id=7ly4DgtT3LkC&pg=PA867&dq=&lr=#v=onepage&q=%22Catholic%20Church%20was%20the%20name%20preferred%20by%20the%20older%20councils%22&f=false The encyclopedia of Christianity] ISBN 978-90-04-12654-1</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=saFgJRjaPwcC&pg=PA486&dq=Confession+Dositheus+OR+Dositheos+%22Catholic+Church%22&lr=#v=onepage&q=Confession%20Dositheus%20OR%20Dositheos%20%22Catholic%20Church%22&f=false The Confession of the Orthodox Patriarch Dositheus of Jerusalem] ISBN 978-0-8042-0526-9</ref> whose faith was the "Orthodox faith". Such usage is still reflected today in the Orthodox liturgy, e.g. "unite them to your Holy, Catholic and Apostolic Church" (from the litany of the catechumens, [[Divine Liturgy|Liturgy of St. John Chrysostom]]). Current convention however, favors the name "Orthodox Church", perhaps partly to avoid confusion with the [[Catholic Church|Roman Catholic Church]], especially its [[Eastern Catholic churches|Eastern rites]]. But, especially in official contexts, the Orthodox Church continues to use the title "Catholic Church", and Orthodox authorities such as Saint [[Raphael of Brooklyn]] have asserted that the full name of the church includes the term "Catholic" as in [http://books.google.com/books?id=oeKOUb6OcG4C&pg=PA101&dq=%22The+Church+of+the+East+has+never+from+the+first+been+known+by+any+other+name+than+Catholic,+nor+has+she+set+aside+this+title+in+any+official+document.%22&lr= "Holy Orthodox Catholic Apostolic Church"]. The Church is referred to as the "Orthodox Catholic Church" in official church documents and some books.<ref>{{cite book |title=The Orthodox Church |year=1993 |url=https://archive.org/details/orthodoxchurch0000kall_q2l6 |author=Bishop Kallistos (Ware) |work= |publisher=Penguin Books |isbn=0-14-014656-3 }} p. 307<br />{{cite web |url=http://doepa.org/about_orthodoxy.html |title=About Orthodoxy |author= |date= |work=The Orthodox Church |publisher=The Diocese of Eastern Pennsylvania, Orthodox Church in America |accessdate= |archive-date=2015-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150713125935/http://doepa.org/about_orthodoxy.html |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.orthodoxdelmarva.org/about_orthodoxy.html |title=About Orthodoxy |author= |date= |work= |publisher=Christ the Saviour Orthodox Church |accessdate= }}<br />{{cite web |url=http://www.psromanianchurch.com/about_orthodoxy.html |title=About Orthodoxy |author= |date= |work= |publisher="Saints Michael and Gabriel" Romanian Orthodox Church |accessdate= |archive-date=2012-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120825165658/http://www.psromanianchurch.com/about_orthodoxy.html |url-status=dead }}<br />[http://www.stvladimirs.net/ Ukrainian Orthodox Church of the USA - Ecumenical Patriarchate of Constantinople] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229001414/http://www.stvladimirs.net/ |date=2012-02-29 }}<br />[http://www.forministry.com/USPAGOARCHCGOC/ElderAimilianos/ Holy Cross Greek Orthodox Church, Stroudsburg, Pennsylvania]<br />{{cite web |url=http://orthodoxinfo.com/general/orthodoxy.aspx |title=The Orthodox Church - An Introduction |author= |date= |work= |publisher=Orthodox Christian Information Center |accessdate= }}<br />{{cite web |url=http://www.archangelsbooks.com/orthofaith.asp |title=THE HOLY ORTHODOX CHRISTIAN CHURCH: ITS FAITH AND LIFE |author= |date= |work= |publisher=ArchangelsBooks.com |accessdate= |archive-date=2012-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502093545/http://www.archangelsbooks.com/orthofaith.asp |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.forgodiswithus.org/ |title=Orthodox Church |author= |date= |work= |publisher=Orthodox Church of Dover, Florida |accessdate= |archive-date=2012-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120720064627/http://www.forgodiswithus.org/ |url-status=dead }}<br />[http://www.orthodoxynewcastle.org/ Orthodox Churches of New Castle and Lawrence County, Pennsylvania] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120620231446/http://www.orthodoxynewcastle.org/ |date=2012-06-20 }}<br />{{cite web |url=http://www.orthodoxlife.net/easternchurch/theorthochurch.html |title=The Eastern Orthodox Church |author=Monks at [[Dečani Monastery]] in [[Kosovo]] |work= |publisher=Orthodoxlife.net |accessdate= |archive-date=2012-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120301071302/http://www.orthodoxlife.net/easternchurch/theorthochurch.html |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.stgeorgetoledo.org/vsItemDisplay.dsp&objectID=3720668E-D9C5-4104-912DC29B0DFB6E5D&method=display |title=Introduction to the Orthodox Faith |author= |date= |work= |publisher=Saint George Antiochian Orthodox Christian Cathedral |accessdate= |archive-date=2020-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805223347/http://www.stgeorgetoledo.org/vsItemDisplay.dsp%26objectID%3D3720668E-D9C5-4104-912DC29B0DFB6E5D%26method%3Ddisplay/ |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://saratoga.serbian-church.net/orthodoxy-0 |title=Orthodoxy |author= |date= |work= |publisher=Saint Archangel Michael Serbian Orthodox Church |accessdate= |archive-date=2010-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100728004658/http://saratoga.serbian-church.net/orthodoxy-0 |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.stmaryofegypt.org/info/orthodoxy.htm |title=The Orthodox Church |author= |date= |work= |publisher=Saint Mary of Egypt Orthodox Church |accessdate= |archive-date=2012-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120404042845/http://www.stmaryofegypt.org/info/orthodoxy.htm |url-status=dead }}<br />[http://www.haoca.org/ Holy Ascension Orthodox Church, Frackville, PA]<br />{{cite web |url=http://www.kosovo.net/orthodoxy.html |title=Orthodox Christianity - Introduction |author= |date= |work= |publisher=Serbian Orthodox Diocese of Ras and Prizren |accessdate= |archive-date=2012-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120515181633/http://www.kosovo.net/orthodoxy.html |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.stpaulsirvine.org/html/FAQs.html |title=Frequently Asked Questions About the Orthodox Church |author=Father Steven Tsichlis |date= |work= |publisher=St. Paul's Greek Orthodox Church, Irvine, California |accessdate= |archive-date=2012-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120520023414/http://www.stpaulsirvine.org/html/FAQs.html |url-status=dead }}<br /> [http://stmarypawtucket.org/antioch.php Saint Mary Antiochian Orthodox Church, Pawtucket, RI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514020610/http://stmarypawtucket.org/antioch.php |date=2012-05-14 }}<br />{{cite web |url=http://www.spcportal.org/index.php?pg=454&lang=en |title=HISTORY |author= |date= |work= |publisher=Serbian Orthodox Church, Luzern |accessdate= |archive-date=2012-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218082112/http://www.spcportal.org/index.php?pg=454&lang=en |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.orthodox.or.th/index.php?content=orthodoxy&lang=en |title=TO BE AN ORTHODOX CHRISTIAN .... |author= |date= |work= |publisher=Orthodox Christian Church in Thailand (Moscow Patriarchate) |accessdate= |archive-date=2014-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826235549/http://www.orthodox.or.th/index.php?content=orthodoxy&lang=en |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/177174/Eastern-Orthodoxy |title=Eastern Orthodoxy |author= |date= |work= |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate= }}<br /> {{cite book |url=http://books.google.com/?id=XRkfKdho-5cC&pg=PT288&dq=eastern+%22Orthodox+Catholic+Church%22 |title=Eastern Orthodoxy |author=Johannes P. Schadé |date=October 25, 2006 |work=Encyclopedia of World Religions |publisher= |accessdate= |isbn=978-1-60136-000-7 }}<br /> {{cite book |url=http://books.google.com/?id=OdKCVjCschMC&pg=PA76&dq=eastern+%22Orthodox+Catholic+Church%22 |title=The Eastern Orthodox |author=Richard R. Losch |date=May 3, 2002 |work=The Many Faces of Faith: A Guide to World Religions and Christian Traditions |publisher= |accessdate= |isbn=978-0-8028-0521-8 }}<br /> {{cite book |url=http://books.google.com/?id=ZP_f9icf2roC&pg=PA309&dq=eastern+%22Orthodox+Catholic+Church%22+official |title=Eastern Orthodoxy |author=Wendy Doniger |date=September 1999 |work=Merriam-Webster's encyclopedia of world religions |publisher=Merriam-Webster, Inc |accessdate= |isbn=978-0-87779-044-0 }}<br /> {{cite book |url=http://books.google.com/?id=_F5yntZocGIC&pg=PA8&dq=eastern+%22official%22+OR+%22officially%22+%22Orthodox+Catholic+Church%22 |title=Eastern Orthodoxy |author=Thomas E. FitzGerald |date=September 30, 1998 |work=The Orthodox Church |publisher= |accessdate= |isbn=978-0-275-96438-2 }}<br /> {{cite book |url= http://books.google.com/?id=ARbQ8I7ZOjkC&pg=PA79&dq=eastern+%22Orthodox+Catholic+Church%22+official |title= Eastern Orthodoxy |author= Andrea C. Paterson |date= August 19, 2004 |work= An Analysis and Brief History of the Three Great Monotheistic Faiths Judaism, Christianity, Islam |publisher= |accessdate= |isbn= 978-1-59467-453-2 }}</ref>|group=note}} at karaniwang tinutukoy bilang '''Simbahang Ortodokso''' (Ingles: ''Orthodox Church''),<ref>''Our Church is also spoken of as the "Eastern Church" to distinguish it from the Churches of the West. "Eastern" is used to indicate that in the first millennium the influence of our Church was concentrated in the eastern part of the Christian world and to show that a very large number of our membership is of other than Greek national origin. Thus, Orthodox Christians throughout the world use various ethnic or national titles: "Greek", "Russian", "Serbian", "Romanian", "Ukrainian", "Bulgarian", "Antiochian", "Albanian", "Carpatho-Russian", or more inclusively, as "Eastern Orthodox"'' ([http://www.goarch.org/ourfaith/ourfaith7061 Rev. Alciviadis C. Calivas, Th.D. "The Greek (Eastern) Orthodox Church. What's in our name?").]</ref> ang ikalawang pinakamalaking simbahan o Iglesiang [[Kristiyano]] sa buong mundo <ref name="adherents.com"/> na may tinatayang 300 milyong mga deboto <ref name="about.com"/> na ang pangunahing mga bansa ay ang [[Belarus]], [[Bulgaria]], [[Cyprus]], [[Georgia (country)|Georgia]], [[Greece]], [[Republic of Macedonia|Macedonia]], [[Moldova]], [[Montenegro]], [[Romania]], [[Russia]], [[Serbia]], at [[Ukraine]] na ang lahat pangunahing Silangang Ortodokso. Ang sektang ito ay nagtuturo na ito ang Isa, Banal, Katoliko at Apostolikong Iglesia na itinatag ni [[Hesus]] at ng kanyang mga [[apostol]] mga 2,000 libong taon na ang nakalilipas. Ang Simbahang Silangang Ortodokso ay binubuo ng ilang mga nangangasiwa sa sariling mga katawang ecclesial na ang bawat isa ay natatangi sa heograpiya at nasyonal ngunit nagkakaisa sa teolohiya. Ang sariling-pinangangasiwaang(o autocephalous) na katawan ay kadalasan ngunit hindi palaging sumasakop sa isang bansa ay pinapastulan ng isang [[Banal na Sinod]] na ang tungkulin kabilang sa maraming mga bagay ay ingatan at ituro ang apostoliko, patristikong mga tradisyon at mga kaugnay na pagsasanay ng simbahan. Tulad ng [[Romano Katolisismo]], [[Komunyong Anglikano]], [[Asiryong Simbahan ng Silangan]], [[Oriental Ortodokso]] at ilan pang mga simbahan, ang mga obispong Ortodokso ay bumabakas ng kanilang lahi sa mga apostol sa pamamagitan ng proseso ng [[paghaliling apostoliko]]. Binababakas ng Simbahang Silangang Ortodokso ang pagkakabuo nito sa pamamagitan ng [[Imperyong Byzantine]] o [[Imperyo Romano]] tungo sa sinaunang iglesiang itinatatag ni [[Apostol Pablo]] at ng mga Apostol. Sinasanay nito ang pinaniniwalaang nitong orihinal na sinaunang mga tradisyonal na naniniwala sa paglago nang walang pagbabago. Sa mga hindi doktrinal na bagay, ay minsang nakikisalo mula sa mga tradisyong lokal na Griyego, Slaviko, at Gitnang Silangan kabilang pa sa iba na naghuhugis ng pag-unlad kultural ng mga bansang ito. Ang layunin ng mga Kristiyanong Ortodokso mula sa bautismo ay patuloy na dalhin ang kanilang mga sarili tungo sa [[Diyos]] sa buo nilang mga buhay. Ang prosesong ito ay tinatawag na [[theosis]] o deipikasyon at isang pilgrimaheng espiritwal kung saan ang bawat tao ay nagsisikap na maging banal sa pamamagitan ng paggaya kay Hesus at pagpapalago ng panloob na buhay sa pamamagitan ng walang tigial na panalangin(na ang pinakakilala ang [[Panalangin ni Hesus]]) o ''[[hesychasm]]'' hanggang sa mapag-isa sa kamatayan sa apoy ng pag-ibig ng diyos.<ref>"http://www.goarch.org/ourfaith/ourfaith7114"; Deification". Cross, F. L., ed. The Oxford dictionary of the Christian church. New York: Oxford University Press. 2005</ref> Ang [[kanon]] na ginagamit ng Silangang Ortodokso ay kinabibilangan ng Griyegong salin ng [[Tanakh]] na tinatawag na [[Septuagint]] at ang [[Bagong Tipan]]. Ito ay kinabibilangan ng pitong mga aklat [[Deuterocanonical]] na itinatakwil ng [[Protestantismo]] at isang maliit na bilang ng iba pang mga aklat na wala sa Kanlurang Kanon. Ginagamit ng mga Kristiyanong Ortodokso ang terminong "Anagignoskomena" (isang salitang Griyego na nangangahulugang "mababasa" o "karapat dapat basahin") para sa 10 mga aklat na kanilang tinatanggap ngunit wala sa 39 aklat na kanon ng Lumang Tipan sa [[Protestantismo]]. Itinuturing ito ng mga Kristiyanong Ortodokso na kagalang galang ngunit sa mas maliit na lebel sa 39 aklat ng kanon ng [[Tanakh]].<ref>Pomazansky, Michael, Orthodox Dogmatic Theology, pp. 33-34</ref> They do, however, use them in the [[Divine Liturgy]].<ref>[http://books.google.com/books?id=q-vhwjamOioC&pg=PA23&dq=anagignoskomena#v=onepage&q=anagignoskomena&f=false S. T. Kimbrough, Orthodox and Wesleyan Scriptural Understanding and Practice, p. 23]</ref> Naniniwala ang mga Kristiyanong Ortodokso na ang kasulatan ay inihayag ng [[Banal na Espiritu]] sa mga kinasihang taong may-akda nito. Gayunpaman, ang mga kasulatan ay hindi ang pinagkukunan ng mga tradisyon na nauugnay sa simbahang ito ngunit ang kabaligtaran. Ang tekstong biblikal ay nagmula sa tradisyong ito. Ito ay hindi rin ang tanging mahalagang aklat sa simbahang Ortodokso. May mga daan daang sinaunang kasulatang [[patristiko]] na bumubuo ng tradisyon ng Simbahang Ortodokso. Ang mga [[Ikono]] ay matatagpuan na nagpapalamuti ng mga pader ng gusaling Ortodokso at [[hagiograpiya]] na kadalasang tumatakip sa panloob na istraktura ng kompleto.<ref name="Ware p. 271">Ware p. 271</ref> Maraming mga tahanang Ortodokso ang may lugar na inilaan para sa panalangin ng pamilya, [[sulok ng ikono]] kung saan ang mga ikono ni Hesus, [[Birheng Marya]] at mga [[Santo]] ay karaniwang inilalagay sa Silangang nakaharap na pader. == Depinisyon == Halos mula sa pasimula, ang mga Kristiyano ay tumutukoy sa Simbahan o Iglesia(Church) bilang "Isa, Banal, Katoliko(o unibersal) at Apostolikong Simbahan".<ref>The Catholic Catechism: A Contemporary Catechism of the Teachings of the Catholic Church by [[John Hardon]] by 217 # Publisher: Doubleday # ISBN 0-385-08045-X # ISBN 978-0-385-08045-3 [http://books.google.com/books?id=3Ke37zpSv3gC&pg=PA217&lpg=PA217&dq=ignatius+orthodoxy+catholic+church&source=bl&ots=5NSM9Myhgd&sig=VZeyPRU_-7yMl09Fd2nLOcyNkdk&hl=en&ei=gMuASrSSI5qQtgeI6IDFCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6#v=onepage&q=&f=false]</ref> Sa kasalukuyang panahon, sa karagdagan pa sa Simbahang Ortodokso, ang maraming mga sektang Kristiyano ay nag-aangkin ng titulong ito kabilang dito ang [[Romano Katolisismo]], [[Anglikano]], [[Unang Pitong Konsehong Ekumenikal]], at [[Ortodoksiyang Oriental|Simbahang Oriental Ortodokso]]. Gayunpaman, itinuturing ng Simbahang Ortodokso ang ibang mga sektang ito na [[schism (relihiyon)|schismatiko]] at sa ilang mga kaso [[heresiya|heretikal]](mali). Sa pananaw Ortodokso, ang mga Asiryo at Oriental ay lumisan sa Simbahang Ortodokso sa unang mga ilang siglo pagkatapos ni Hesus at kalaunan, ang mga Katoliko ay isinagawa ang parehong bagay na naging pinakamlaking pangkat na lumisan sa Ortodokso. Ang pangyayaring ito ay kilala sa kasaysayan bilang [[Unang Pitong Konsehong Ekumenikal]] at ito ay tradisyonal na pinepetsahan na 1054 bagaman ito ay isang dahan dahang proseso kesa sa isang biglaang paghahati. Ang Ortodokso(Orthodox) mula sa Griyegong ''orthos'' ("tama", "totooo", "tuwid") + ''[[doxa]]'' ("opinyon" o "paniniwala", na kaugnay ng ''dokein'', "mag-isip")<ref name = "Dict">orthodox. Dictionary.com. Online Etymology Dictionary. Douglas Harper, Historian. [http://dictionary.reference.com/browse/orthodox Dictionary Definition] (accessed: March 03, 2008).</ref> ay tinanggap ng Simbahang Ortodokso upang itangi ang sarili nito mula sa mas nagiging malaking katawan ng hindi-ortodoksong mga denominasyong Kristiyano.<ref>Lace, William W. Christianity. San Diego, CA: Lucent Books, Inc., 2005</ref> Ang ilang mga sinaunang simbahan sa [[Silangang Europa]], [[Kanlurang Asya]] at [[Hilagang Aprika]] ay gumagamit rin ng salitang Ortodokso ngunit iba mula sa Simbahang Ortodokso na inilalarawan sa artikulong ito. == Typica == [[Talaksan:Biserica Manastirii Neamt.jpg|thumb|right|[[Monasteryong Neamț]] sa [[Romania]]]] Ang nagbibigkis sa Ortodokso ang [[teolohiya]] o aral. Ang lahat ng mga kasapi ng simbahang ito ay naghahayag ng parehong mga paniniwala anupaman ang lahi o nasyonalidad. Gayunpaman, sa pagsasanay at mga tradisyon, may mga pagkakaiba sa istilo depende sa bansa na pinagmulan o lokal na kagawian o pareho nito. Ang mga lokal na kagawian na ito ay tinutukoy na mga pagkakaiba sa typica at tinatanggap ng mga pinuno ng simbahan dahil ang mga ito ay natatantong hindi sumasalungat sa teolohiya sa mga pundamental na katuruang Orotodokso. Dahil dito, maraming mga Simbahang Ortodokso ay kumuha ng pambansang pamagat(e.g. Albanian Orthodox, Bulgarian Orthodox, Georgian Orthodox, Greek Orthodox, Macedonian Orthodox, Montenegrin Orthodox, Romanian Orthodox, Russian Orthodox, Serbian Orthodox, Ukrainian Orthodox etc.) at ang pamagat na ito ay nagsisilbi upang itangi ang wika, sinong mga obispo at aling typica ang sinusunod ng partikular na kongregasyong ito. Sa [[Gitnang Silangan]], ang mga Kristiyanong Ortodokso ay kadalasan ring tinutukoy bilang Romano(o Rum) Ortodokso dahil sa historikal na koneksiyon nito sa Silangang Romano(Imperyo Byzantine) gaya ng binabanggit sa Kapitulo 30 (Sura Rum) ng [[Quran]]. Ang mga kasapi ng simbahang ito ay buong nagkakaisa sa pananampalataya at mga Sagradong Misteryo sa lahat ng mga kongregasyong Ortodokso kahit anupaman ang nasyonalidad. Ang mga pagkakaiba sa praxis(pagsasanay) ay medyo iba. Ang mga ito ay sumasangkot sa mga bagay gaya ng kaayusan kung saan ang isang partikular na hanay ng mga himno ay inaawit o anong oras ang isang partikular na serbisyo ay isinasagawa. Sa pangkalahatan, ang isang Kristiyanong Ortodokso ay maaaring maglakbay sa buong mundo at maging pamilya sa mga serbisyon kahit hindi alam ang wika kung saan ito ipinagdidiwang. == Organisasyon at pamumuno == Ang permanenteng criteria ng istraktura ng simbahan para sa Simbahang Ortodokso sa kasalukuyan sa labas ng mga kasulatan ng Bagong Tipan ay matatagpuan sa mga kanon(regulasyon at kautusan) ng unang pitong mga konsehong ecumenical; ang mga kanon ng ilang mga lokal o probinsiyal na konseho na ang autoridad ay kinikilala ng buong simbahan; ang [[mga apostolikong kanon]] na pinetsahan mula sa ika-4 siglo CE; at ang "mga kanon ng mga Ama" o mga napiling sipi mula sa mga kilalang pinuno ng iglesia na may kahalagahang kanonikal. <ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/177174/Eastern-Orthodoxy Eastern Orthodoxy (Christianity) – Britannica Online Encyclopedia]</ref> Itinuturing ng Simbahang Ortodokso si [[Hesus]] bilang pinuno ng Simbahan at ang Simbahan ang kanyang katawan. Kaya sa kabila ng malawak na pinanghahawakang kilalang paniniwala sa labas ng mga kulturang Ortodokso, walang isang obispo sa ulo ng Simbahang Ortodosko. Ang mga reperensiya sa [[Patriarka ng Constantinople]] bilang pinuno na katumbas ng [[papa]] sa [[Romano Katoliko]] ay mali. Pinaniniwalaang ang autoridad at biyaya ng diyos ay direktang ipinasa sa mga obispong Ortodokso at kaparian sa pamamagitan ng pagpapatong ng mga kamay na isang kasanayan na sinimulan ng mga apostol at ang hindi napapapatid na historikal at pisikal na ugnayan ay mahalagang elemento ng totoong iglesia (Gawa 8:17, 1 Tim 4:14, Heb 6:2). Gayunpaman, isinasaad ng Simbahang Ortodokso na ang [[paghaliling apostoliko]](Apostolic Succession) ay nangangailangan ng Pananampalatayang Apostoliko at ang mga obispong walang Pananampalatayang Apostoliko na nasa [[heresiya]] ay nawawalan ng kanilang pag-aangkin sa Paghahaling Apostoliko.<ref>{{Cite web |url=http://www.antiochian.org/node/17076 |title=Antiochian Orthodox Christian Archdiocese of North America |access-date=2012-06-04 |archive-date=2014-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802015235/http://antiochian.org/node/17076 |url-status=dead }}</ref> Ang bawat obispo ay may teritoryo([[episcopal see|see]]) na pinangangasiwaan nito. Ang pangunahing tungkulin nito ay siguraduhing ang mga tradisyon at pagsasanay ng Simbahang Ortodokso ay maiingatan. Ang mga obispo ay magkakatumbas sa autoridad at hindi maaaring manghimasok sa huridiksiyon ng isa pang obispo. Sa pangangasiwa, ang mga obispong ito ang mga teritoryo nito ay isinaaayos sa iba't ibang mga pangkat [[autocephaly|autocephalous]] groups o mga [[synod]] ng obispo na nagtitipon ng hindi bababa sa dalawang beses sa isang taon upang talakayin ang katayuan ng pangyayari sa kanilang mga respektibong see. Bagaman ang mga obispo at ang kanilang mga autocephalous synods ay may kakayahang mangasiwa ng paggabay sa mga indbidwal na kaso, ang mga aksiyon nito ay hindi karaniwang nagtatakda ng [[presedente]] na umaapekto sa kabuuang simbahan. Ang mga obispo ay halos palaging pinipili mula sa mga ranggong monastiko at dapat manatiling hindi kasal. may ilang mga panahon nang ang alternatibong mga ideyang teolohiyal ay lumitaw upang hamunin ang pananampalatayang Ortodokso. Sa gayong mga panahon, itinuring ng Simbahang Ortodokso na kailangang tipunin ang isang pangkalahatang [[Unang Pitong Konsehong Ekumenikal|"Dakilang" konseho]] ng lahat ng mga pwedeng obispo sa buong mundo. Itinuturing ng Simbahang Ortodokso ang [[Unang Pitong Konsehong Ekumenikal]](na isinagawa sa pagitan ng ika-4 at ika-8 siglo CE) na pinakamahalaga. Gayunpaman, nagkaroon pa ng iba na naganap gaya ng mga Synod ng [[Constantinople]], 879–880, 1341, 1347, 1351, 1583, 1819, and 1872, Synod ng [[Iaşi]] (Jassy), 1642, at ang Pan-Orthodox [[Synod ng Herusalem (1672)|Synod ng Herusalem]], 1672, na ang lahat ng ito ay nakatulong upang ilarawan ang posisyong Ortodokso. Ang mga konsehong ecumenical sumunod sa isang anyong demokratiko na ang bawat obispo ay may isang boto. Bagaman presente at pinayagan na magsalita sa harapan ng konseho, ang mga kasapi ng korte ng Imperyo Romano/Byzanting, mga abbot, mga pari, mga monghe at mga laymen ay hindi pinayagang bumoto. Ang pangunahing layunin ng mga Dakilang Synod na ito ay patunayan at pagtibayin ang mga pundamental na paniniwala ng Simbahang Ortodokso bilang katotohanan at alisin bilang heresiya ang anumang maling mga katuruan na nagbabanta sa Simbahang Ortodokso. Ang papa ng Roma sa panahong ito ay humawak ng posisyong [[Primus inter pares|“una sa mga katumbas"”]]. At bagaman ito ay hindi presente sa anumang konseho, patuloy nitong hinawakan ang pamagat na ito hanggang sa [[paghahati ng Silangan-Kanluran]] noong 1054 CE. [[Talaksan:Enthronement ceremony for Patriarch Kirill.jpg|thumb|Pagtotrono sa [[Patriarka ng Moscow]] at ng Lahat ng Russia]] Ayon sa katuruang Ortodokso, ang posisyong "Una sa mga Katumbas" ay hindi nagbibigay ng karagdagang kapangyarihan o autoridad sa obispo na humahawak nito kundi bagkus ang taong ito ay umuupo bilang organisasyonal na ulo ng konseho ng mga katumbas(tulad ng isang pangulo). Ang mga salita at opinyon nito ay hindi nagdadala ng higit na kabatiran o karunungan kesa sa anumang obispo. Pinaniniwalaan ng Ortodokso na ang Banal na Espiritu ay gumagabay sa Simbahang Ortodokso sa pamamagitan ng mga desisyon ng buong konseho at hindi ng isang indibidwal. Sa karagdagan, nauunawaang kahit ang ang mga desisyon ng konseho ay dapat tinatatanggap ng buong simbahang Ortodokso upang maging balido. Ang isa sa mga desisyon na ginawa ng [[Unang Konseho ng Constantinople]](ang ikalwang konsehong ecumenical na nagtagpo noong 381 CE) at sinuportahan ng kalaunang mga konseho ay ang [[Patriarka ng Constantinople]] ay dapat bigyan ng katumbas na karangalan sa Papa ng Roma dahil ang Constantinople ay itinuturing na "Bagong Roma". Ayon sa ikatlong kanon ng ikalawang konsehong ecumenical: "Dahil ito ang bagong Roma, ang obispo ng Constantinople ay dapat magtamasa ng mga pribilehiyo ng karangalan pagkatapos ng obispo ng Roma". Ito ay nangangahulugang ang parehong ito ay nagtatamasa ng parehong mga pribilehiyo dahil ang mga ito ay parehong mga obispo ng mga kapital ng imperyo ngunit ang obispo ng Roma ay mangunguna sa obispo ng Constantinople dahil ang Lumang Roma ay nanguna sa Bagong Roma. Ang ika-28 kanon ng ikaapat na konsehong ecumenical ay nagliwanag ng puntong ito sa pagsasaad na: "Dahil sa ang mga Ama ay tamang nagkaloob ng mga pribilehiyo sa trono ng Lumang Roma dahil ito ang haring siyudad. Ang ang Isang Daan at Limampung pinaka relihiyong mga Obispo(i.e,. ang ikalawang konsehong ecumenical noong 381 CE) na itinulak ng parehong pagsasaalang alang ay nagbigay ng parehong mga pribilehiyo sa pinabanal na trono ng Bagong Roma, na matuwid na humahatol na ang siyudad na pinararangalan ng Soberanya at Senado at nagtatamasa ng parehong mga pribilehiyo sa lumang imperyal na Roma ay dapat sa mga bagay ecclesiastical ay dapat palakihin gaya niya." Ang Papa ng Roma ay meron paring pangungunang pangkarangalan bago ang Constantinope kung ang Schism na Silangan-Kanluran ay hindi nangyari. Dahil sa schism na ito, hindi na kinikilala ng Simbahang Ortodokso ang lehitimasya ng Papa ng Roma. Ang Patriarka dahil dito tulad ng Papa bago nito ay ngayon nagtatamasa na ang pamagat na "una sa mga katumbas". Gayunpaman, hindi ito nagpapahiwatig na siya ang pinuno ng Simbahang Ortodokso. Gayundin, hindi ito opisyal na pamagat ng anuman kundi bagkus ay paraan ng paglalarawan ng senioridad ng mga obispong imperyal ayon sa lahat ng iba pang mga obispo. == Distribusyon sa buong mundo == [[Talaksan:Orthodoxy by Country.svg|right|thumb|upright=1.8|Distribusyon ng Silangang Ortodokso(sa asul) at [[Oriental na Ortodokso]](sa pula) {{legend|#000055|Pangunahing relihiyon (higit sa 75%)}} {{legend|#0000aa|Pangunahing relihiyon (50–75%)}} {{legend|#0000ff|Mahalagang relihiyong minoridad (20 –50%)}} {{legend|#5555ff|Mahalagang relihiyong minoridad (5–20%)}} {{legend|#aaaaff|Relihiyong minoridad (1–5%)}} {{legend|#550000|Pangunahing relihiyon(higit sa 75%)}} {{legend|#d40000|Pangunahing relihiyon (50–75%)}} {{legend|#ff0000|Mahalagang relihiyong minoridad(20–50%)}} {{legend|#ff5555|Mahalagang relihiyong minoridad(5–20%)}} {{legend|#ffaaaa|Relihiyong minoridad (1–5%)}} ]] Bata sa bilang ng mga tagasunod, ang Ortodoksiya ang ikalawang pinakamalaking komunyong Kristiyano sa buong mundo pagkatapos ng [[Romano Katoliko]].<ref name="adherents.com">{{Cite web |title=Major Branches of Religions Ranked by Number of Adherents |url=http://www.adherents.com/adh_branches.html#Christianity |access-date=2012-11-06 |archive-date=2015-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315022054/http://www.adherents.com/adh_branches.html#Christianity |url-status=dead }}</ref> Ang mga kasapi ng Ortodokso sa buong mundo ay tinatayang 300 milyon.<!-- This number has been changed countless times in what can only be seen as a bout of pride from one or more anonymous users. Any changes you make here without proper sourcing will be reverted with expedience. --><ref name="about.com">{{Cite web |url=http://christianity.about.com/od/easternorthodoxy/p/orthodoxprofile.htm |title=Orthodox Denomination |access-date=2012-11-06 |archive-date=2016-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160605234938/http://christianity.about.com/od/easternorthodoxy/p/orthodoxprofile.htm |url-status=dead }}</ref> Ang Ortodoksiya ang pinakamalaking isang pananampalatayang relihiyoso sa [[Gresya]](95%) at sa Silangang Europa kabilang ang [[Moldova]] (93%), [[Georgia (country)|Georgia]] (89%), [[Romania]] (87%),<ref>content</ref> [[Belarus]] (85%), [[Serbia]] (84%),<ref>{{Cite web |title=Republicki Zavod za statistiky – Republike Srbije |url=http://webrzs.stat.gov.rs/axd/index.php |access-date=2012-11-06 |archive-date=2015-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150203012059/http://webrzs.stat.gov.rs/axd/index.php |url-status=dead }}</ref> [[Bulgaria]] (83%), [[Cyprus]] (80%), [[Ukraine]] (80%),<ref>{{Cite web |title=CIA – The World Factbook – Field Listing – Religions |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html |access-date=2012-11-06 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211645/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html%20 |url-status=dead }}</ref> [[Russia]] (75%),<ref>{{cite web|url=http://wciom.ru/novosti/press-vypuski/press-vypusk/single/8954.html|title=Russian Public Opinion Research Center|accessdate=2007-11-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071018012909/http://wciom.ru/novosti/press-vypuski/press-vypusk/single/8954.html|archivedate=2007-10-18|url-status=dead}}{{Ru icon}}</ref> [[Montenegro]] (74%),<ref>{{Cite web |title=Popis stanovništva 2003 - Zavod za statistiku Crne Gore (in Montenegrin) |url=http://www.monstat.org/Popis.htm |access-date=2012-11-06 |archive-date=2010-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100704091720/http://www.monstat.org/Popis.htm |url-status=dead }}</ref> at [[Republic of Macedonia|Macedonia]] (65%). Ang mga tagasunod ng Ortodoksiya ay kumakatawan sa mga 38% ng populasyon sa [[Bosnia and Herzegovina]]. Sa [[Albania]] ang mga tagsunod nito ay mga 25% at ang 40% ay kabilang sa Romano Katoliko. Ito ang nananaig na relihiyon sa [[Kazakhstan]] at kumakatawan sa 40% ng Kazakhstan, 4% ng [[Lithuania]] at 13% o[[Estonia]]. Ang mga pamayanang Ortodokso ay umiiral rin sa [[Lebanon]] (8% ng populasyon ng Lebanon)<ref name=freedom>[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2010/148830.htm Lebanon – International Religious Freedom Report 2010] U.S. Department of State. Retrieved on 14 February 2010.</ref> [[Jordan]] (80%), [[Israel]], [[West Bank]] at [[Gaza Strip]] ([[Palestinian Christians]]). Ang mga minoridad na Ortodokso ay umiiral sa [[Poland]], [[Slovakia]], [[Hungary]] (Romanian minority), [[Turkey]] at [[Azerbaijan]]. May malalaking pamayanang Ortodokso rin sa buong Europa, Aprika, Asya, Australia at Hilagang Amerika. Sa Estados Unidos at Canada, ang Ortodoksiya ay lumalago at sa kasalukuyan ay bumubuo sa pagitan ng 1% at 5% ng buong populasyon. ==mga bansa my Orthodox faith== *Silangan at Gitnang *Europa *Russia *Ukraine *Romania *Belarus *Serbia *Bulgaria *Moldova 2. Timog Europa *Greece *Cyprus *Montenegro North *Macedonia *Georgia *Africa *Ethiopia *Eritrea *Egypt (mga Coptic Orthodox) *Asia Philippines small community ==Mga nota== <references group="note"/> {{clear}} == Mga Sanggunian == {{reflist|2}} [[Kategorya:Silangang Kristiyanismo]] [[Kategorya:Mga denominasyon ng Kristiyanismo]] [[Kategorya:Silangang Ortodokso]] [[Kategorya:Kristiyanismo]] l4hta4rezces1pwv4eq5hs1m7zsilb2 2215175 2215173 2026-07-08T05:31:14Z GinawaSaHapon 102500 rv 2215175 wikitext text/x-wiki {{Eastern Christianity}} Ang '''Simbahang Ortodokso ng Silangan''' (Ingles: ''Eastern Orthodox Church'') na opisyal na tinatawag na '''Simbahang Katolikong Ortodokso''' (Ingles: ''Orthodox Catholic Church''{{#tag:ref|Ang Simbahang Ortodokso ay tumuturing sa sarili nito bilang kapwa [[ortodoksiya|ortodokso]] at [[katoliko]]. Sa mas maaga at patristikong paggamit, ang Simbahan ay karaniwang tumutukoy sa kaniyang sarili bilang "Simbahang Katoliko"<ref>[http://books.google.com/books?id=7ly4DgtT3LkC&pg=PA867&dq=&lr=#v=onepage&q=%22Catholic%20Church%20was%20the%20name%20preferred%20by%20the%20older%20councils%22&f=false The encyclopedia of Christianity] ISBN 978-90-04-12654-1</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=saFgJRjaPwcC&pg=PA486&dq=Confession+Dositheus+OR+Dositheos+%22Catholic+Church%22&lr=#v=onepage&q=Confession%20Dositheus%20OR%20Dositheos%20%22Catholic%20Church%22&f=false The Confession of the Orthodox Patriarch Dositheus of Jerusalem] ISBN 978-0-8042-0526-9</ref> whose faith was the "Orthodox faith". Such usage is still reflected today in the Orthodox liturgy, e.g. "unite them to your Holy, Catholic and Apostolic Church" (from the litany of the catechumens, [[Divine Liturgy|Liturgy of St. John Chrysostom]]). Current convention however, favors the name "Orthodox Church", perhaps partly to avoid confusion with the [[Catholic Church|Roman Catholic Church]], especially its [[Eastern Catholic churches|Eastern rites]]. But, especially in official contexts, the Orthodox Church continues to use the title "Catholic Church", and Orthodox authorities such as Saint [[Raphael of Brooklyn]] have asserted that the full name of the church includes the term "Catholic" as in [http://books.google.com/books?id=oeKOUb6OcG4C&pg=PA101&dq=%22The+Church+of+the+East+has+never+from+the+first+been+known+by+any+other+name+than+Catholic,+nor+has+she+set+aside+this+title+in+any+official+document.%22&lr= "Holy Orthodox Catholic Apostolic Church"]. The Church is referred to as the "Orthodox Catholic Church" in official church documents and some books.<ref>{{cite book |title=The Orthodox Church |year=1993 |url=https://archive.org/details/orthodoxchurch0000kall_q2l6 |author=Bishop Kallistos (Ware) |work= |publisher=Penguin Books |isbn=0-14-014656-3 }} p. 307<br />{{cite web |url=http://doepa.org/about_orthodoxy.html |title=About Orthodoxy |author= |date= |work=The Orthodox Church |publisher=The Diocese of Eastern Pennsylvania, Orthodox Church in America |accessdate= |archive-date=2015-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150713125935/http://doepa.org/about_orthodoxy.html |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.orthodoxdelmarva.org/about_orthodoxy.html |title=About Orthodoxy |author= |date= |work= |publisher=Christ the Saviour Orthodox Church |accessdate= }}<br />{{cite web |url=http://www.psromanianchurch.com/about_orthodoxy.html |title=About Orthodoxy |author= |date= |work= |publisher="Saints Michael and Gabriel" Romanian Orthodox Church |accessdate= |archive-date=2012-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120825165658/http://www.psromanianchurch.com/about_orthodoxy.html |url-status=dead }}<br />[http://www.stvladimirs.net/ Ukrainian Orthodox Church of the USA - Ecumenical Patriarchate of Constantinople] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229001414/http://www.stvladimirs.net/ |date=2012-02-29 }}<br />[http://www.forministry.com/USPAGOARCHCGOC/ElderAimilianos/ Holy Cross Greek Orthodox Church, Stroudsburg, Pennsylvania]<br />{{cite web |url=http://orthodoxinfo.com/general/orthodoxy.aspx |title=The Orthodox Church - An Introduction |author= |date= |work= |publisher=Orthodox Christian Information Center |accessdate= }}<br />{{cite web |url=http://www.archangelsbooks.com/orthofaith.asp |title=THE HOLY ORTHODOX CHRISTIAN CHURCH: ITS FAITH AND LIFE |author= |date= |work= |publisher=ArchangelsBooks.com |accessdate= |archive-date=2012-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502093545/http://www.archangelsbooks.com/orthofaith.asp |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.forgodiswithus.org/ |title=Orthodox Church |author= |date= |work= |publisher=Orthodox Church of Dover, Florida |accessdate= |archive-date=2012-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120720064627/http://www.forgodiswithus.org/ |url-status=dead }}<br />[http://www.orthodoxynewcastle.org/ Orthodox Churches of New Castle and Lawrence County, Pennsylvania] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120620231446/http://www.orthodoxynewcastle.org/ |date=2012-06-20 }}<br />{{cite web |url=http://www.orthodoxlife.net/easternchurch/theorthochurch.html |title=The Eastern Orthodox Church |author=Monks at [[Dečani Monastery]] in [[Kosovo]] |work= |publisher=Orthodoxlife.net |accessdate= |archive-date=2012-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120301071302/http://www.orthodoxlife.net/easternchurch/theorthochurch.html |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.stgeorgetoledo.org/vsItemDisplay.dsp&objectID=3720668E-D9C5-4104-912DC29B0DFB6E5D&method=display |title=Introduction to the Orthodox Faith |author= |date= |work= |publisher=Saint George Antiochian Orthodox Christian Cathedral |accessdate= |archive-date=2020-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805223347/http://www.stgeorgetoledo.org/vsItemDisplay.dsp%26objectID%3D3720668E-D9C5-4104-912DC29B0DFB6E5D%26method%3Ddisplay/ |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://saratoga.serbian-church.net/orthodoxy-0 |title=Orthodoxy |author= |date= |work= |publisher=Saint Archangel Michael Serbian Orthodox Church |accessdate= |archive-date=2010-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100728004658/http://saratoga.serbian-church.net/orthodoxy-0 |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.stmaryofegypt.org/info/orthodoxy.htm |title=The Orthodox Church |author= |date= |work= |publisher=Saint Mary of Egypt Orthodox Church |accessdate= |archive-date=2012-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120404042845/http://www.stmaryofegypt.org/info/orthodoxy.htm |url-status=dead }}<br />[http://www.haoca.org/ Holy Ascension Orthodox Church, Frackville, PA]<br />{{cite web |url=http://www.kosovo.net/orthodoxy.html |title=Orthodox Christianity - Introduction |author= |date= |work= |publisher=Serbian Orthodox Diocese of Ras and Prizren |accessdate= |archive-date=2012-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120515181633/http://www.kosovo.net/orthodoxy.html |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.stpaulsirvine.org/html/FAQs.html |title=Frequently Asked Questions About the Orthodox Church |author=Father Steven Tsichlis |date= |work= |publisher=St. Paul's Greek Orthodox Church, Irvine, California |accessdate= |archive-date=2012-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120520023414/http://www.stpaulsirvine.org/html/FAQs.html |url-status=dead }}<br /> [http://stmarypawtucket.org/antioch.php Saint Mary Antiochian Orthodox Church, Pawtucket, RI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514020610/http://stmarypawtucket.org/antioch.php |date=2012-05-14 }}<br />{{cite web |url=http://www.spcportal.org/index.php?pg=454&lang=en |title=HISTORY |author= |date= |work= |publisher=Serbian Orthodox Church, Luzern |accessdate= |archive-date=2012-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218082112/http://www.spcportal.org/index.php?pg=454&lang=en |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.orthodox.or.th/index.php?content=orthodoxy&lang=en |title=TO BE AN ORTHODOX CHRISTIAN .... |author= |date= |work= |publisher=Orthodox Christian Church in Thailand (Moscow Patriarchate) |accessdate= |archive-date=2014-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826235549/http://www.orthodox.or.th/index.php?content=orthodoxy&lang=en |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/177174/Eastern-Orthodoxy |title=Eastern Orthodoxy |author= |date= |work= |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate= }}<br /> {{cite book |url=http://books.google.com/?id=XRkfKdho-5cC&pg=PT288&dq=eastern+%22Orthodox+Catholic+Church%22 |title=Eastern Orthodoxy |author=Johannes P. Schadé |date=October 25, 2006 |work=Encyclopedia of World Religions |publisher= |accessdate= |isbn=978-1-60136-000-7 }}<br /> {{cite book |url=http://books.google.com/?id=OdKCVjCschMC&pg=PA76&dq=eastern+%22Orthodox+Catholic+Church%22 |title=The Eastern Orthodox |author=Richard R. Losch |date=May 3, 2002 |work=The Many Faces of Faith: A Guide to World Religions and Christian Traditions |publisher= |accessdate= |isbn=978-0-8028-0521-8 }}<br /> {{cite book |url=http://books.google.com/?id=ZP_f9icf2roC&pg=PA309&dq=eastern+%22Orthodox+Catholic+Church%22+official |title=Eastern Orthodoxy |author=Wendy Doniger |date=September 1999 |work=Merriam-Webster's encyclopedia of world religions |publisher=Merriam-Webster, Inc |accessdate= |isbn=978-0-87779-044-0 }}<br /> {{cite book |url=http://books.google.com/?id=_F5yntZocGIC&pg=PA8&dq=eastern+%22official%22+OR+%22officially%22+%22Orthodox+Catholic+Church%22 |title=Eastern Orthodoxy |author=Thomas E. FitzGerald |date=September 30, 1998 |work=The Orthodox Church |publisher= |accessdate= |isbn=978-0-275-96438-2 }}<br /> {{cite book |url= http://books.google.com/?id=ARbQ8I7ZOjkC&pg=PA79&dq=eastern+%22Orthodox+Catholic+Church%22+official |title= Eastern Orthodoxy |author= Andrea C. Paterson |date= August 19, 2004 |work= An Analysis and Brief History of the Three Great Monotheistic Faiths Judaism, Christianity, Islam |publisher= |accessdate= |isbn= 978-1-59467-453-2 }}</ref>|group=note}} at karaniwang tinutukoy bilang '''Simbahang Ortodokso''' (Ingles: ''Orthodox Church''),<ref>''Our Church is also spoken of as the "Eastern Church" to distinguish it from the Churches of the West. "Eastern" is used to indicate that in the first millennium the influence of our Church was concentrated in the eastern part of the Christian world and to show that a very large number of our membership is of other than Greek national origin. Thus, Orthodox Christians throughout the world use various ethnic or national titles: "Greek", "Russian", "Serbian", "Romanian", "Ukrainian", "Bulgarian", "Antiochian", "Albanian", "Carpatho-Russian", or more inclusively, as "Eastern Orthodox"'' ([http://www.goarch.org/ourfaith/ourfaith7061 Rev. Alciviadis C. Calivas, Th.D. "The Greek (Eastern) Orthodox Church. What's in our name?").]</ref> ang ikalawang pinakamalaking simbahan o Iglesiang [[Kristiyano]] sa buong mundo <ref name="adherents.com"/> na may tinatayang 300 milyong mga deboto <ref name="about.com"/> na ang pangunahing mga bansa ay ang [[Belarus]], [[Bulgaria]], [[Cyprus]], [[Georgia (country)|Georgia]], [[Greece]], [[Republic of Macedonia|Macedonia]], [[Moldova]], [[Montenegro]], [[Romania]], [[Russia]], [[Serbia]], at [[Ukraine]] na ang lahat pangunahing Silangang Ortodokso. Ang sektang ito ay nagtuturo na ito ang Isa, Banal, Katoliko at Apostolikong Iglesia na itinatag ni [[Hesus]] at ng kanyang mga [[apostol]] mga 2,000 libong taon na ang nakalilipas. Ang Simbahang Silangang Ortodokso ay binubuo ng ilang mga nangangasiwa sa sariling mga katawang ecclesial na ang bawat isa ay natatangi sa heograpiya at nasyonal ngunit nagkakaisa sa teolohiya. Ang sariling-pinangangasiwaang(o autocephalous) na katawan ay kadalasan ngunit hindi palaging sumasakop sa isang bansa ay pinapastulan ng isang [[Banal na Sinod]] na ang tungkulin kabilang sa maraming mga bagay ay ingatan at ituro ang apostoliko, patristikong mga tradisyon at mga kaugnay na pagsasanay ng simbahan. Tulad ng [[Romano Katolisismo]], [[Komunyong Anglikano]], [[Asiryong Simbahan ng Silangan]], [[Oriental Ortodokso]] at ilan pang mga simbahan, ang mga obispong Ortodokso ay bumabakas ng kanilang lahi sa mga apostol sa pamamagitan ng proseso ng [[paghaliling apostoliko]]. Binababakas ng Simbahang Silangang Ortodokso ang pagkakabuo nito sa pamamagitan ng [[Imperyong Byzantine]] o [[Imperyo Romano]] tungo sa sinaunang iglesiang itinatatag ni [[Apostol Pablo]] at ng mga Apostol. Sinasanay nito ang pinaniniwalaang nitong orihinal na sinaunang mga tradisyonal na naniniwala sa paglago nang walang pagbabago. Sa mga hindi doktrinal na bagay, ay minsang nakikisalo mula sa mga tradisyong lokal na Griyego, Slaviko, at Gitnang Silangan kabilang pa sa iba na naghuhugis ng pag-unlad kultural ng mga bansang ito. Ang layunin ng mga Kristiyanong Ortodokso mula sa bautismo ay patuloy na dalhin ang kanilang mga sarili tungo sa [[Diyos]] sa buo nilang mga buhay. Ang prosesong ito ay tinatawag na [[theosis]] o deipikasyon at isang pilgrimaheng espiritwal kung saan ang bawat tao ay nagsisikap na maging banal sa pamamagitan ng paggaya kay Hesus at pagpapalago ng panloob na buhay sa pamamagitan ng walang tigial na panalangin(na ang pinakakilala ang [[Panalangin ni Hesus]]) o ''[[hesychasm]]'' hanggang sa mapag-isa sa kamatayan sa apoy ng pag-ibig ng diyos.<ref>"http://www.goarch.org/ourfaith/ourfaith7114"; Deification". Cross, F. L., ed. The Oxford dictionary of the Christian church. New York: Oxford University Press. 2005</ref> Ang [[kanon]] na ginagamit ng Silangang Ortodokso ay kinabibilangan ng Griyegong salin ng [[Tanakh]] na tinatawag na [[Septuagint]] at ang [[Bagong Tipan]]. Ito ay kinabibilangan ng pitong mga aklat [[Deuterocanonical]] na itinatakwil ng [[Protestantismo]] at isang maliit na bilang ng iba pang mga aklat na wala sa Kanlurang Kanon. Ginagamit ng mga Kristiyanong Ortodokso ang terminong "Anagignoskomena" (isang salitang Griyego na nangangahulugang "mababasa" o "karapat dapat basahin") para sa 10 mga aklat na kanilang tinatanggap ngunit wala sa 39 aklat na kanon ng Lumang Tipan sa [[Protestantismo]]. Itinuturing ito ng mga Kristiyanong Ortodokso na kagalang galang ngunit sa mas maliit na lebel sa 39 aklat ng kanon ng [[Tanakh]].<ref>Pomazansky, Michael, Orthodox Dogmatic Theology, pp. 33-34</ref> They do, however, use them in the [[Divine Liturgy]].<ref>[http://books.google.com/books?id=q-vhwjamOioC&pg=PA23&dq=anagignoskomena#v=onepage&q=anagignoskomena&f=false S. T. Kimbrough, Orthodox and Wesleyan Scriptural Understanding and Practice, p. 23]</ref> Naniniwala ang mga Kristiyanong Ortodokso na ang kasulatan ay inihayag ng [[Banal na Espiritu]] sa mga kinasihang taong may-akda nito. Gayunpaman, ang mga kasulatan ay hindi ang pinagkukunan ng mga tradisyon na nauugnay sa simbahang ito ngunit ang kabaligtaran. Ang tekstong biblikal ay nagmula sa tradisyong ito. Ito ay hindi rin ang tanging mahalagang aklat sa simbahang Ortodokso. May mga daan daang sinaunang kasulatang [[patristiko]] na bumubuo ng tradisyon ng Simbahang Ortodokso. Ang mga [[Ikono]] ay matatagpuan na nagpapalamuti ng mga pader ng gusaling Ortodokso at [[hagiograpiya]] na kadalasang tumatakip sa panloob na istraktura ng kompleto.<ref name="Ware p. 271">Ware p. 271</ref> Maraming mga tahanang Ortodokso ang may lugar na inilaan para sa panalangin ng pamilya, [[sulok ng ikono]] kung saan ang mga ikono ni Hesus, [[Birheng Marya]] at mga [[Santo]] ay karaniwang inilalagay sa Silangang nakaharap na pader. == Depinisyon == Halos mula sa pasimula, ang mga Kristiyano ay tumutukoy sa Simbahan o Iglesia(Church) bilang "Isa, Banal, Katoliko(o unibersal) at Apostolikong Simbahan".<ref>The Catholic Catechism: A Contemporary Catechism of the Teachings of the Catholic Church by [[John Hardon]] by 217 # Publisher: Doubleday # ISBN 0-385-08045-X # ISBN 978-0-385-08045-3 [http://books.google.com/books?id=3Ke37zpSv3gC&pg=PA217&lpg=PA217&dq=ignatius+orthodoxy+catholic+church&source=bl&ots=5NSM9Myhgd&sig=VZeyPRU_-7yMl09Fd2nLOcyNkdk&hl=en&ei=gMuASrSSI5qQtgeI6IDFCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6#v=onepage&q=&f=false]</ref> Sa kasalukuyang panahon, sa karagdagan pa sa Simbahang Ortodokso, ang maraming mga sektang Kristiyano ay nag-aangkin ng titulong ito kabilang dito ang [[Romano Katolisismo]], [[Anglikano]], [[Unang Pitong Konsehong Ekumenikal]], at [[Ortodoksiyang Oriental|Simbahang Oriental Ortodokso]]. Gayunpaman, itinuturing ng Simbahang Ortodokso ang ibang mga sektang ito na [[schism (relihiyon)|schismatiko]] at sa ilang mga kaso [[heresiya|heretikal]](mali). Sa pananaw Ortodokso, ang mga Asiryo at Oriental ay lumisan sa Simbahang Ortodokso sa unang mga ilang siglo pagkatapos ni Hesus at kalaunan, ang mga Katoliko ay isinagawa ang parehong bagay na naging pinakamlaking pangkat na lumisan sa Ortodokso. Ang pangyayaring ito ay kilala sa kasaysayan bilang [[Unang Pitong Konsehong Ekumenikal]] at ito ay tradisyonal na pinepetsahan na 1054 bagaman ito ay isang dahan dahang proseso kesa sa isang biglaang paghahati. Ang Ortodokso(Orthodox) mula sa Griyegong ''orthos'' ("tama", "totooo", "tuwid") + ''[[doxa]]'' ("opinyon" o "paniniwala", na kaugnay ng ''dokein'', "mag-isip")<ref name = "Dict">orthodox. Dictionary.com. Online Etymology Dictionary. Douglas Harper, Historian. [http://dictionary.reference.com/browse/orthodox Dictionary Definition] (accessed: March 03, 2008).</ref> ay tinanggap ng Simbahang Ortodokso upang itangi ang sarili nito mula sa mas nagiging malaking katawan ng hindi-ortodoksong mga denominasyong Kristiyano.<ref>Lace, William W. Christianity. San Diego, CA: Lucent Books, Inc., 2005</ref> Ang ilang mga sinaunang simbahan sa [[Silangang Europa]], [[Kanlurang Asya]] at [[Hilagang Aprika]] ay gumagamit rin ng salitang Ortodokso ngunit iba mula sa Simbahang Ortodokso na inilalarawan sa artikulong ito. == Typica == [[Talaksan:Biserica Manastirii Neamt.jpg|thumb|right|[[Monasteryong Neamț]] sa [[Romania]]]] Ang nagbibigkis sa Ortodokso ang [[teolohiya]] o aral. Ang lahat ng mga kasapi ng simbahang ito ay naghahayag ng parehong mga paniniwala anupaman ang lahi o nasyonalidad. Gayunpaman, sa pagsasanay at mga tradisyon, may mga pagkakaiba sa istilo depende sa bansa na pinagmulan o lokal na kagawian o pareho nito. Ang mga lokal na kagawian na ito ay tinutukoy na mga pagkakaiba sa typica at tinatanggap ng mga pinuno ng simbahan dahil ang mga ito ay natatantong hindi sumasalungat sa teolohiya sa mga pundamental na katuruang Orotodokso. Dahil dito, maraming mga Simbahang Ortodokso ay kumuha ng pambansang pamagat(e.g. Albanian Orthodox, Bulgarian Orthodox, Georgian Orthodox, Greek Orthodox, Macedonian Orthodox, Montenegrin Orthodox, Romanian Orthodox, Russian Orthodox, Serbian Orthodox, Ukrainian Orthodox etc.) at ang pamagat na ito ay nagsisilbi upang itangi ang wika, sinong mga obispo at aling typica ang sinusunod ng partikular na kongregasyong ito. Sa [[Gitnang Silangan]], ang mga Kristiyanong Ortodokso ay kadalasan ring tinutukoy bilang Romano(o Rum) Ortodokso dahil sa historikal na koneksiyon nito sa Silangang Romano(Imperyo Byzantine) gaya ng binabanggit sa Kapitulo 30 (Sura Rum) ng [[Quran]]. Ang mga kasapi ng simbahang ito ay buong nagkakaisa sa pananampalataya at mga Sagradong Misteryo sa lahat ng mga kongregasyong Ortodokso kahit anupaman ang nasyonalidad. Ang mga pagkakaiba sa praxis(pagsasanay) ay medyo iba. Ang mga ito ay sumasangkot sa mga bagay gaya ng kaayusan kung saan ang isang partikular na hanay ng mga himno ay inaawit o anong oras ang isang partikular na serbisyo ay isinasagawa. Sa pangkalahatan, ang isang Kristiyanong Ortodokso ay maaaring maglakbay sa buong mundo at maging pamilya sa mga serbisyon kahit hindi alam ang wika kung saan ito ipinagdidiwang. == Organisasyon at pamumuno == Ang permanenteng criteria ng istraktura ng simbahan para sa Simbahang Ortodokso sa kasalukuyan sa labas ng mga kasulatan ng Bagong Tipan ay matatagpuan sa mga kanon(regulasyon at kautusan) ng unang pitong mga konsehong ecumenical; ang mga kanon ng ilang mga lokal o probinsiyal na konseho na ang autoridad ay kinikilala ng buong simbahan; ang [[mga apostolikong kanon]] na pinetsahan mula sa ika-4 siglo CE; at ang "mga kanon ng mga Ama" o mga napiling sipi mula sa mga kilalang pinuno ng iglesia na may kahalagahang kanonikal. <ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/177174/Eastern-Orthodoxy Eastern Orthodoxy (Christianity) – Britannica Online Encyclopedia]</ref> Itinuturing ng Simbahang Ortodokso si [[Hesus]] bilang pinuno ng Simbahan at ang Simbahan ang kanyang katawan. Kaya sa kabila ng malawak na pinanghahawakang kilalang paniniwala sa labas ng mga kulturang Ortodokso, walang isang obispo sa ulo ng Simbahang Ortodosko. Ang mga reperensiya sa [[Patriarka ng Constantinople]] bilang pinuno na katumbas ng [[papa]] sa [[Romano Katoliko]] ay mali. Pinaniniwalaang ang autoridad at biyaya ng diyos ay direktang ipinasa sa mga obispong Ortodokso at kaparian sa pamamagitan ng pagpapatong ng mga kamay na isang kasanayan na sinimulan ng mga apostol at ang hindi napapapatid na historikal at pisikal na ugnayan ay mahalagang elemento ng totoong iglesia (Gawa 8:17, 1 Tim 4:14, Heb 6:2). Gayunpaman, isinasaad ng Simbahang Ortodokso na ang [[paghaliling apostoliko]](Apostolic Succession) ay nangangailangan ng Pananampalatayang Apostoliko at ang mga obispong walang Pananampalatayang Apostoliko na nasa [[heresiya]] ay nawawalan ng kanilang pag-aangkin sa Paghahaling Apostoliko.<ref>{{Cite web |url=http://www.antiochian.org/node/17076 |title=Antiochian Orthodox Christian Archdiocese of North America |access-date=2012-06-04 |archive-date=2014-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802015235/http://antiochian.org/node/17076 |url-status=dead }}</ref> Ang bawat obispo ay may teritoryo([[episcopal see|see]]) na pinangangasiwaan nito. Ang pangunahing tungkulin nito ay siguraduhing ang mga tradisyon at pagsasanay ng Simbahang Ortodokso ay maiingatan. Ang mga obispo ay magkakatumbas sa autoridad at hindi maaaring manghimasok sa huridiksiyon ng isa pang obispo. Sa pangangasiwa, ang mga obispong ito ang mga teritoryo nito ay isinaaayos sa iba't ibang mga pangkat [[autocephaly|autocephalous]] groups o mga [[synod]] ng obispo na nagtitipon ng hindi bababa sa dalawang beses sa isang taon upang talakayin ang katayuan ng pangyayari sa kanilang mga respektibong see. Bagaman ang mga obispo at ang kanilang mga autocephalous synods ay may kakayahang mangasiwa ng paggabay sa mga indbidwal na kaso, ang mga aksiyon nito ay hindi karaniwang nagtatakda ng [[presedente]] na umaapekto sa kabuuang simbahan. Ang mga obispo ay halos palaging pinipili mula sa mga ranggong monastiko at dapat manatiling hindi kasal. may ilang mga panahon nang ang alternatibong mga ideyang teolohiyal ay lumitaw upang hamunin ang pananampalatayang Ortodokso. Sa gayong mga panahon, itinuring ng Simbahang Ortodokso na kailangang tipunin ang isang pangkalahatang [[Unang Pitong Konsehong Ekumenikal|"Dakilang" konseho]] ng lahat ng mga pwedeng obispo sa buong mundo. Itinuturing ng Simbahang Ortodokso ang [[Unang Pitong Konsehong Ekumenikal]](na isinagawa sa pagitan ng ika-4 at ika-8 siglo CE) na pinakamahalaga. Gayunpaman, nagkaroon pa ng iba na naganap gaya ng mga Synod ng [[Constantinople]], 879–880, 1341, 1347, 1351, 1583, 1819, and 1872, Synod ng [[Iaşi]] (Jassy), 1642, at ang Pan-Orthodox [[Synod ng Herusalem (1672)|Synod ng Herusalem]], 1672, na ang lahat ng ito ay nakatulong upang ilarawan ang posisyong Ortodokso. Ang mga konsehong ecumenical sumunod sa isang anyong demokratiko na ang bawat obispo ay may isang boto. Bagaman presente at pinayagan na magsalita sa harapan ng konseho, ang mga kasapi ng korte ng Imperyo Romano/Byzanting, mga abbot, mga pari, mga monghe at mga laymen ay hindi pinayagang bumoto. Ang pangunahing layunin ng mga Dakilang Synod na ito ay patunayan at pagtibayin ang mga pundamental na paniniwala ng Simbahang Ortodokso bilang katotohanan at alisin bilang heresiya ang anumang maling mga katuruan na nagbabanta sa Simbahang Ortodokso. Ang papa ng Roma sa panahong ito ay humawak ng posisyong [[Primus inter pares|“una sa mga katumbas"”]]. At bagaman ito ay hindi presente sa anumang konseho, patuloy nitong hinawakan ang pamagat na ito hanggang sa [[paghahati ng Silangan-Kanluran]] noong 1054 CE. [[Talaksan:Enthronement ceremony for Patriarch Kirill.jpg|thumb|Pagtotrono sa [[Patriarka ng Moscow]] at ng Lahat ng Russia]] Ayon sa katuruang Ortodokso, ang posisyong "Una sa mga Katumbas" ay hindi nagbibigay ng karagdagang kapangyarihan o autoridad sa obispo na humahawak nito kundi bagkus ang taong ito ay umuupo bilang organisasyonal na ulo ng konseho ng mga katumbas(tulad ng isang pangulo). Ang mga salita at opinyon nito ay hindi nagdadala ng higit na kabatiran o karunungan kesa sa anumang obispo. Pinaniniwalaan ng Ortodokso na ang Banal na Espiritu ay gumagabay sa Simbahang Ortodokso sa pamamagitan ng mga desisyon ng buong konseho at hindi ng isang indibidwal. Sa karagdagan, nauunawaang kahit ang ang mga desisyon ng konseho ay dapat tinatatanggap ng buong simbahang Ortodokso upang maging balido. Ang isa sa mga desisyon na ginawa ng [[Unang Konseho ng Constantinople]](ang ikalwang konsehong ecumenical na nagtagpo noong 381 CE) at sinuportahan ng kalaunang mga konseho ay ang [[Patriarka ng Constantinople]] ay dapat bigyan ng katumbas na karangalan sa Papa ng Roma dahil ang Constantinople ay itinuturing na "Bagong Roma". Ayon sa ikatlong kanon ng ikalawang konsehong ecumenical: "Dahil ito ang bagong Roma, ang obispo ng Constantinople ay dapat magtamasa ng mga pribilehiyo ng karangalan pagkatapos ng obispo ng Roma". Ito ay nangangahulugang ang parehong ito ay nagtatamasa ng parehong mga pribilehiyo dahil ang mga ito ay parehong mga obispo ng mga kapital ng imperyo ngunit ang obispo ng Roma ay mangunguna sa obispo ng Constantinople dahil ang Lumang Roma ay nanguna sa Bagong Roma. Ang ika-28 kanon ng ikaapat na konsehong ecumenical ay nagliwanag ng puntong ito sa pagsasaad na: "Dahil sa ang mga Ama ay tamang nagkaloob ng mga pribilehiyo sa trono ng Lumang Roma dahil ito ang haring siyudad. Ang ang Isang Daan at Limampung pinaka relihiyong mga Obispo(i.e,. ang ikalawang konsehong ecumenical noong 381 CE) na itinulak ng parehong pagsasaalang alang ay nagbigay ng parehong mga pribilehiyo sa pinabanal na trono ng Bagong Roma, na matuwid na humahatol na ang siyudad na pinararangalan ng Soberanya at Senado at nagtatamasa ng parehong mga pribilehiyo sa lumang imperyal na Roma ay dapat sa mga bagay ecclesiastical ay dapat palakihin gaya niya." Ang Papa ng Roma ay meron paring pangungunang pangkarangalan bago ang Constantinope kung ang Schism na Silangan-Kanluran ay hindi nangyari. Dahil sa schism na ito, hindi na kinikilala ng Simbahang Ortodokso ang lehitimasya ng Papa ng Roma. Ang Patriarka dahil dito tulad ng Papa bago nito ay ngayon nagtatamasa na ang pamagat na "una sa mga katumbas". Gayunpaman, hindi ito nagpapahiwatig na siya ang pinuno ng Simbahang Ortodokso. Gayundin, hindi ito opisyal na pamagat ng anuman kundi bagkus ay paraan ng paglalarawan ng senioridad ng mga obispong imperyal ayon sa lahat ng iba pang mga obispo. == Distribusyon sa buong mundo == [[Talaksan:Orthodoxy by Country.svg|right|thumb|upright=1.8|Distribusyon ng Silangang Ortodokso(sa asul) at [[Oriental na Ortodokso]](sa pula) {{legend|#000055|Pangunahing relihiyon (higit sa 75%)}} {{legend|#0000aa|Pangunahing relihiyon (50–75%)}} {{legend|#0000ff|Mahalagang relihiyong minoridad (20 –50%)}} {{legend|#5555ff|Mahalagang relihiyong minoridad (5–20%)}} {{legend|#aaaaff|Relihiyong minoridad (1–5%)}} {{legend|#550000|Pangunahing relihiyon(higit sa 75%)}} {{legend|#d40000|Pangunahing relihiyon (50–75%)}} {{legend|#ff0000|Mahalagang relihiyong minoridad(20–50%)}} {{legend|#ff5555|Mahalagang relihiyong minoridad(5–20%)}} {{legend|#ffaaaa|Relihiyong minoridad (1–5%)}} ]] Bata sa bilang ng mga tagasunod, ang Ortodoksiya ang ikalawang pinakamalaking komunyong Kristiyano sa buong mundo pagkatapos ng [[Romano Katoliko]].<ref name="adherents.com">{{Cite web |title=Major Branches of Religions Ranked by Number of Adherents |url=http://www.adherents.com/adh_branches.html#Christianity |access-date=2012-11-06 |archive-date=2015-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315022054/http://www.adherents.com/adh_branches.html#Christianity |url-status=dead }}</ref> Ang mga kasapi ng Ortodokso sa buong mundo ay tinatayang 300 milyon.<!-- This number has been changed countless times in what can only be seen as a bout of pride from one or more anonymous users. Any changes you make here without proper sourcing will be reverted with expedience. --><ref name="about.com">{{Cite web |url=http://christianity.about.com/od/easternorthodoxy/p/orthodoxprofile.htm |title=Orthodox Denomination |access-date=2012-11-06 |archive-date=2016-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160605234938/http://christianity.about.com/od/easternorthodoxy/p/orthodoxprofile.htm |url-status=dead }}</ref> Ang Ortodoksiya ang pinakamalaking isang pananampalatayang relihiyoso sa [[Gresya]](95%) at sa Silangang Europa kabilang ang [[Moldova]] (93%), [[Georgia (country)|Georgia]] (89%), [[Romania]] (87%),<ref>content</ref> [[Belarus]] (85%), [[Serbia]] (84%),<ref>{{Cite web |title=Republicki Zavod za statistiky – Republike Srbije |url=http://webrzs.stat.gov.rs/axd/index.php |access-date=2012-11-06 |archive-date=2015-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150203012059/http://webrzs.stat.gov.rs/axd/index.php |url-status=dead }}</ref> [[Bulgaria]] (83%), [[Cyprus]] (80%), [[Ukraine]] (80%),<ref>{{Cite web |title=CIA – The World Factbook – Field Listing – Religions |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html |access-date=2012-11-06 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211645/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html%20 |url-status=dead }}</ref> [[Russia]] (75%),<ref>{{cite web|url=http://wciom.ru/novosti/press-vypuski/press-vypusk/single/8954.html|title=Russian Public Opinion Research Center|accessdate=2007-11-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071018012909/http://wciom.ru/novosti/press-vypuski/press-vypusk/single/8954.html|archivedate=2007-10-18|url-status=dead}}{{Ru icon}}</ref> [[Montenegro]] (74%),<ref>{{Cite web |title=Popis stanovništva 2003 - Zavod za statistiku Crne Gore (in Montenegrin) |url=http://www.monstat.org/Popis.htm |access-date=2012-11-06 |archive-date=2010-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100704091720/http://www.monstat.org/Popis.htm |url-status=dead }}</ref> at [[Republic of Macedonia|Macedonia]] (65%). Ang mga tagasunod ng Ortodoksiya ay kumakatawan sa mga 38% ng populasyon sa [[Bosnia and Herzegovina]]. Sa [[Albania]] ang mga tagsunod nito ay mga 25% at ang 40% ay kabilang sa Romano Katoliko. Ito ang nananaig na relihiyon sa [[Kazakhstan]] at kumakatawan sa 40% ng Kazakhstan, 4% ng [[Lithuania]] at 13% o[[Estonia]]. Ang mga pamayanang Ortodokso ay umiiral rin sa [[Lebanon]] (8% ng populasyon ng Lebanon)<ref name=freedom>[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2010/148830.htm Lebanon – International Religious Freedom Report 2010] U.S. Department of State. Retrieved on 14 February 2010.</ref> [[Jordan]] (80%), [[Israel]], [[West Bank]] at [[Gaza Strip]] ([[Palestinian Christians]]). Ang mga minoridad na Ortodokso ay umiiral sa [[Poland]], [[Slovakia]], [[Hungary]] (Romanian minority), [[Turkey]] at [[Azerbaijan]]. May malalaking pamayanang Ortodokso rin sa buong Europa, Aprika, Asya, Australia at Hilagang Amerika. Sa Estados Unidos at Canada, ang Ortodoksiya ay lumalago at sa kasalukuyan ay bumubuo sa pagitan ng 1% at 5% ng buong populasyon. * ==Mga nota== <references group="note"/> {{clear}} == Mga Sanggunian == {{reflist|2}} [[Kategorya:Silangang Kristiyanismo]] [[Kategorya:Mga denominasyon ng Kristiyanismo]] [[Kategorya:Silangang Ortodokso]] [[Kategorya:Kristiyanismo]] 367q2ter9rjlhx0zgocpmieoibbyzxz 0 166818 2215182 2085122 2026-07-08T06:22:57Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215182 wikitext text/x-wiki Ang '''diborsiyo''' (kilala din bilang '''disolusyon ng kasal''' o '''pagkabuwag ng kasal''') ay ang proseso ng pagwakas ng isang [[kasal]] o unyong marital.<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/divorce |title=Divorce |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922174455/https://www.britannica.com/topic/divorce |archive-date=2018-09-22 |url-status=live|language=en }}</ref> Kadalasang kinakailangan sa diborsiyo ang pagkansela o muling pag-organisa ng mga legal na tungkulin at responsibilidad ng kasal, kaya, binubuwag ang [[pag-aasawa|mga bigkis ng matrimonya]] sa pagitan ng isang mag-asawang kasal sa ilalim ng patakaran ng batas ng partikular na bansa o [[estado]]. Maaring sabihin na ito ang isang legal na pagbubuwag ng isang kasal ng isang korte o ibang ahensiyang may kakayahan.<ref>{{Cite journal |date=June 1968 |title=Federal Arbitration Act and Application of the "Separability Doctrine" in Federal Courts |url=http://dx.doi.org/10.2307/1371645 |journal=Duke Law Journal |volume=1968 |issue=3 |pages=588–614 |doi=10.2307/1371645 |jstor=1371645 |issn=0012-7086}}</ref> Isa itong prosesong legal ng pagwawakas ng kasal.<ref>{{Cite journal |last=UMOH |first=UMOH |title=Nollywood Imperialism and Academic Performance in Basic Science Subject Among Secondary School Students in Calabar South Local Government Area of Cross River State, Nigeria |date=2020-07-05 |url=http://dx.doi.org/10.37547/tajssei/volume02issue07-01 |journal=The American Journal of Social Science and Education Innovations |volume=02 |issue=7 |pages=1–23 |doi=10.37547/tajssei/volume02issue07-01 |issn=2689-100X|language=en}}</ref> Sa buong mundo, ang [[Malta]] ang huling bansa na ginawang legal ang diborsiyo nang nagdesisyon ang mga mamamayan nito sa isang reperendum noong 2011.<ref>{{cite news |last1=Hundley |first1=Tom |last2=Santos |first2=Ana |title=The Last Country in the World Where Divorce Is Illegal |url=https://foreignpolicy.com/2015/01/19/the-last-country-in-the-world-where-divorce-is-illegal-philippines-catholic-church/ |access-date=15 Abril 2023 |work=Foreign Policy |date=19 Enero 2015|language=en}}</ref> Kaya dito, tanging ang [[Pilipinas]] na lamang, bukod sa [[Lungsod Batikano]], ang nagtuturing sa diborsiyo bilang ilegal.<ref>{{cite news |last1=Santos |first1=Ana |title=The Only Country in the World That Bans Divorce |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2015/06/divorce-philippines-annulment/396449/ |access-date=13 Abril 2023 |work=The Atlantic |date=25 Hunyo 2015 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=The Philippines: a global holdout in divorce |url=https://newint.org/blog/majority/2011/07/05/philippines-last-bastion-divorce-illegal |website=New Internationalist |access-date=15 Abril 2023 |language=en |date=5 Hulyo 2011 |archive-date=15 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415103115/https://newint.org/blog/majority/2011/07/05/philippines-last-bastion-divorce-illegal |url-status=dead }}</ref> Bagaman, pinapahintulot ng Personal na Kodigong Muslim ang pagdiborsiyo ng mag-asawa sa Pilipinas na kinasal sa pamamagitan ng ritong Islamiko sa ilalim ng partikular na kalagayan. Kaya sa mga hindi kasal sa ritong Islamiko, ang ''annulment'' o pagpapawalang-bisa ng kasal ay ang tanging legal na paraan para umalis sa estadong kasal sa Pilipinas. Maari din na maghain ang mag-asawa ng legal na [[pakikipaghiwalay|paghihiwalay]], na tinutukoy din minsan bilang ''relative divorce'' (o diborsiyong relatibo), bagaman, hindi winawakasan ang kasal sa prosesong ito. Sinasalungat ng diborsiyong relatibo ang diborsyong ganap, isang kalagayan kung saan pinapahintulot ang muling pagpapakasal.<ref name=sociological_review>{{cite journal |last1=Juco |first1=Jorge |title=Fault, Consent and Breakdown-The Sociology of Divorce Legislation in the Philippines |url=https://www.pssc.org.ph/wp-content/pssc-archives/Philippine%20Sociological%20Review/1966/Num%202/04_Fault,%20Consent%20and%20Breakdown_The%20Sociology%20of%20Divorce%20Legislation%20in%20the%20Philippines.pdf |journal=Philippine Sociological Review |date=Abril 1966 |pages=67-76 |access-date=13 Abril 2023 |archive-date=13 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413161637/https://www.pssc.org.ph/wp-content/pssc-archives/Philippine%20Sociological%20Review/1966/Num%202/04_Fault,%20Consent%20and%20Breakdown_The%20Sociology%20of%20Divorce%20Legislation%20in%20the%20Philippines.pdf |url-status=dead }}</ref> Sa mga bansang may diborsiyo, malaki ang pagkakaiba ng mga batas tungkol sa diborsiyo,<ref name="Britannica" /> subalit sa karamihan, nangangailangan ang diborisyo ng pahintulot ng isang korte o ibang awtoridad sa isang legal na proseso, na maaring kinakasangkutan ng isyu ng distribusyon ng pagmamay-ari,<ref name="Britannica2">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |title=Family law |section=Divorce |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |access-date=2018-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922173944/https://www.britannica.com/topic/family-law/Economic-aspects-of-family-law#ref385235 |archive-date=2018-09-22 |url-status=live |language=en}}</ref> kustodiya ng anak,<ref name="Britannica2" /> sutento, pagbisita / pagkita ng anak, oras ng pagiging magulang, suporta sa anak, at dibisyon ng [[utang]]. Sa karamihan din ng mga bansa, kinakailangan ng batas ang katayuang monogamya (taliwas sa [[bigamya]]), kaya, pinapahitulot ng diborsiyo ang makasal sa ibang tao. Iba ang diborsiyo sa ''annulment'' o pagpapawalang-bisa, na dinedeklera ang kasal na walang bisa o hindi balido mula pa noong una, Iba din ito sa legal na paghihiwalay o ''[[de jure]]'' na paghihiwalay, na isang prosesong legal kung saan maaring gawing pormal ng mag-asawa ang ''[[de facto]]'' na [[pakikipaghiwalay]] habang nanatiling legal na kasal. Iba't iba ang binibigay na dahilan sa diborsiyo, mula sa seksuwal na inkompatibilidad o kulang sa kalayaan para sa isa o parehong asawa hanggang sa sagupaan ng personalidad o pagtataksil.<ref>The Covenant Divorce Recovery Leader's Handbook - Page 166, Wade Powers - 2008 (sa Ingles)</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Family}} [[Kategorya:Pag-aasawa]] [[Kategorya:Diborsiyo]] rej0rh9iel3hfcpue0y0gofe7gkcedh 0 167680 2215155 2212736 2026-07-08T03:07:19Z GinawaSaHapon 102500 Inilipat ni GinawaSaHapon ang pahinang [[Argumento mula sa salat na disenyo]] sa [[Argumento ng salat na disenyo]] 2212736 wikitext text/x-wiki Ang '''Argumento mula sa palpak na disenyo''' o '''Argumento mula sa salat na disenyo''' ay isang argumento o pangangatwiran laban sa pag-iral ng diyos at kontra-argumento sa "[[argumento mula sa disenyo]]" o "argumentong teleolohikal" na ginagamit ng mga [[teismo|naniniwala sa diyos]] upang patunayang may diyos. Inaangkin ng mga [[teismo|teista]] na ang mga bagay sa mundo ay kinakikitaan ng disenyo at hindi pagiging aksidente kaya't may nagdisenyo rito, at ang nagdisenyo ay [[diyos]]. Eto ay tinutulan ng mga [[ateista]] at mga kritiko. Ang argumentong mula sa palpak na disenyo ay nakabatay sa sumusunod na magkakasunod na pangangatwiran: *Ang isang [[omnipotente]], [[omnisiyente]] at [[omnibenebolente]]ng manlilikhang [[diyos]] ay lilikha ng mga organismo na may optimal na disenyo. *Ang mga organismo ay nag-aangkin ng mga katangian na sub-optimal. *Kaya, hindi nilikha ng diyos ang mga organismong ito o ang diyos ay hindi omnipotente, omnisiyente at omnibenebolente. Ang argumentong ito ay may istruktura bilang isang basikong [[Modus tollens]]: kung ang inaangking mga ''nilikhang organismo'' ay naglalaman ng maraming ''mga [[depekto]]'', kung gayon, ang disenyo ay hindi ang kapani-paniwalang pinagmulan ng pag-iral ng mga organismo sa mundo. Ang argumento mula sa palpak na disenyo ay umaayon sa mga hula ng [[ebolusyon]] sa pamamagitan ng [[natural na seleksiyon]] na ang mga katangiang nag-ebolb sa ilang mga paggamit sa mga organismo ay muling ginagamit o inaangkop sa ibang mga paggamit o iniiwan ang paggamit nito. Ang katayuang suboptimal ng mga organismo ay dahil sa kawalang kakayahan ng mekanismong [[pagmamana ng katangian]] sa pag-aalis ng mga partikular na [[Bestihiyalidad|bestiyihal na bahagi]] ng prosesong pang-[[ebolusyon]]. Ang argumento mula sa salat na disenyo ang isa sa mga argumentong ginamit ni [[Charles Darwin]] at itinaguyod ng mga biyologong sina [[Stephen Jay Gould]] at [[Richard Dawkins]]. Itinatakwil ng mga [[ebolusyonistang teistiko|ebolusyonistang naniniwala sa diyos]](''theistic evolutionist'') ang ''[[argumento mula sa disenyo]]'' ngunit naniniwala pa rin sila sa pag-iral ng [[diyos]]. Ang isang paniniwalang tinatawag na [[intelihenteng disenyo]] ay itinataguyod ng mga pundamentalistang [[Kristiyano]] sa [[Estados Unidos]] upang ituro ito sa mga pampublikong paaralan at tutulan ang pagtuturo ng siyentipikong [[ebolusyon]] sa mga paaralan lalo na sa [[Estados Unidos]]. Ang [[ebolusyon]] ang paliwanag na tinatanggap ng mga mga akademiko at pamayanang siyentipiko sa sa buong mundo ng paglitaw ng mga magkakaiba ngunit magkakaugnay na mga organismo sa mundo.<ref>{{cite news | first=PZ | last=Myers | authorlink=PZ Myers | title=Ann Coulter: No evidence for evolution? | date=2006-06-18 | publisher=scienceblogs.com | url=http://scienceblogs.com/pharyngula/2006/06/ann_coulter_no_evidence_for_ev.php | work=Pharyngula | pages= | accessdate=2006-11-18 | archive-date=2006-06-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060622031856/http://scienceblogs.com/pharyngula/2006/06/ann_coulter_no_evidence_for_ev.php | url-status=dead }}</ref><ref>The [[National Science Teachers Association]]'s [http://www.nsta.org/159&psid=10 position statement on the teaching of evolution.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030419055650/http://www.nsta.org/159%26psid%3D10 |date=2003-04-19 }}</ref><ref>[http://www.interacademies.net/10878/13901.aspx IAP Statement on the Teaching of Evolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717190031/http://www.interacademies.net/10878/13901.aspx |date=2011-07-17 }} Joint statement issued by the national science academies of 67 countries, including the [[United Kingdom|United Kingdom's]] [[Royal Society]] (PDF file)</ref><ref name="AAAS Denounces Anti-Evolution Laws">From the [[American Association for the Advancement of Science]], the world's largest general scientific society: [http://www.aaas.org/news/releases/2006/pdf/0219boardstatement.pdf 2006 Statement on the Teaching of Evolution] (PDF file), [http://www.aaas.org/news/releases/2006/0219boardstatement.shtml AAAS Denounces Anti-Evolution Laws] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019171834/http://www.aaas.org/news/releases/2006/0219boardstatement.shtml |date=2013-10-19 }}</ref><ref name=factfancy>[http://links.jstor.org/sici?sici=0011-3204(198806)29%3A3%3C520%3AFFAMOH%3E2.0.CO3B2-P ''Fact, Fancy, and Myth on Human Evolution'', Alan J. Almquist, John E. Cronin, Current Anthropology, Vol. 29, No. 3 (Jun., 1988), pp. 520&ndash;522]</ref><ref name=nihrecord>[http://nihrecord.od.nih.gov/newsletters/2006/07_28_2006/story03.htm ''Finding the Evolution in Medicine''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081122022815/http://nihrecord.od.nih.gov/newsletters/2006/07_28_2006/story03.htm |date=2008-11-22 }}, Cynthia Delgado, NIH Record, 28 Hulyo 2006.</ref> Ayon sa mga akademiko at siyentipiko, ang ''[[intelihenteng disenyo]]'' ay hindi [[agham]].<ref>{{Cite web |url=http://www.ucsusa.org/scientific_integrity/what_you_can_do/why-intelligent-design-is-not.html |title=Why Intelligent Design is not Science |access-date=2011-11-04 |archive-date=2012-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120108052837/http://www.ucsusa.org/scientific_integrity/what_you_can_do/why-intelligent-design-is-not.html |url-status=dead }}</ref> ==Mga halimbawa ng palpak na disenyo== Sa [[sistemang reproduktibo]] ng tao: * Sa isang babaeng tao, ang [[pagpupunlay|napunlay]] na [[ovum|itlog na babae]] ay maaaring mailagay sa [[fallopian tube]], [[cervix]] o [[obaryo]] sa halip na sa [[uterus]] na nagreresulta sa [[pagbubuntis na ektopiko]]. Ang pag-iral ng butas sa pagitan ng obaryo at fallopian tube ay nagpapakita ng isang maling disenyo sa sistemang reproduktibo ng isang babaeng tao. Bago ang modernong [[siruhiya]] o pag-oopera, ang [[pagbubuntis na ektopiko]] ay nagdudulot ng kamatayan sa kapwa ina at sanggol nito. Kahit sa modernong kasalukuyang panahon, sa lahat ng halos na mga kaso, ang pagbubuntis na ektopiko ay kailangang [[Pagpapalaglag|i-abort]] upang maligtas ang buhay ng ina. *Sa babaeng tao, ang [[birth canal]] ay dumadaan sa isang makitid na [[pelvis]]. Ang [[bungo]] ng ipinagbubuntis na sanggol ay nadedeporma o nasisira ang anyo sa nakagugulat na lawak. Gayunpaman, kung ang ulo ng sanggol ay mas malaki sa bukanan ng pelvis, ang sanggol ay hindi maipanganganak ng natural. Bago ang paglikha ng modernong siruhiya na [[caesarian section]], ang mga gayong komplikasyon ay nagdudulot ng kamatayan sa ina, sanggol o parehong ito. Ang problemang ito ay lumitaw nang ang ang mga ninuno ng mga tao ay nagebolb tungo sa paglalakad na [[bipedal]] na nangailangan ng ilang mga pagbabago sa isktruktura ng katawan. Ang foramen magnum at tangkay ng utak ay lumipat mula sa likuran ng bungo tungo sa ilalim at ang spine ay nabuo sa kanang anggulo sa panga. Ang butong ilial pelvic ay lumipat paharap at lumawak samantalang ang butong ischial pelvic ay lumiit na nagpapakitid sa birth canal. Ang natural na seleksiyon ng ebolusyon na lumutas sa problemang ito ang nabawasang gestasyon sa tao na nagresulta sa mga tao na nakasalalay sa pag-aalaga ng kanilang magulang sa loob ng maraming mga buwan pagkatapos ipanganak.<ref>{{cite pmid|23138755}}</ref><ref name="doi10.1002/evan.1360040506">{{cite journal|last1=Rosenberg|first1=Karen|last2=Trevathan|first2=Wenda|title=Bipedalism and human birth: The obstetrical dilemma revisited|journal=Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews|volume=4|issue=5|year=2005|pages=161–168|issn=10601538|doi=10.1002/evan.1360040506}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/science/2013/jun/30/childbirth-metabolic-rate-obstetric-dilemma |title=Why must childbirth be such hard labour? &#124; Science &#124; The Observer New evidence about why women give birth when they do has turned received opinion on its head by Alice Roberts, 2013-06-30 |format= |work= |archivedate=2013-07-10 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6I0UC5Xe3?url=http://www.guardian.co.uk/science/2013/jun/30/childbirth-metabolic-rate-obstetric-dilemma |access-date=2013-08-04 |url-status=live }}</ref> Sa ngayon, ang mga taong sanggol ay ipinanganak lamang na may 25% ng utak na buong umunlad samantalang sa mga chimpanzee, ang mga sanggol nito ay ipinapanganak na may 45–50% ng kanilang utak na buong umunlad.<ref name="wenda">{{cite book |author=Trevathan, Wenda |title=Human Birth: An Evolutionary Perspective |url=https://archive.org/details/humanbirthevolut0000trev_e3a9 |publisher=Aldine Transaction |location= |year=2011 |pages= |isbn=1-4128-1502-9 |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref> Dahil ang mga taong sanggol ay ipinapanganak ng mas maaga, mas matagal silang nasa katayuang walang kakayahan sa kanilang sarili at kailangang alagaan ng kanilang mga magulang nang mas matagal kesa sa ibang mga primado.<ref name="doi10.1002/evan.1360040506"/><ref name="metabolic">{{cite journal|last1=Dunsworth|first1=H. M.|last2=Warrener|first2=A. G.|last3=Deacon|first3=T.|last4=Ellison|first4=P. T.|last5=Pontzer|first5=H.|title=Metabolic hypothesis for human altriciality|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2012-09-18_109_38/page/15212|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=109|issue=38|year=2012|pages=15212–15216|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.1205282109}}</ref> Ang ibang mga komplikasyon sa panganganak gaya ng [[breech birth]] ay pinapalala rin ng posisyong ito ng birth canal. *Sa lalakeng tao, ang [[testes]] ay sa simula nabubuo sa loob ng [[abdomen]]. Kalaunan sa [[gestasyon]], ito ay lumilipat sa pamamagitan ng [[abdominal wall]] patungo sa [[scrotum]]. Ito ay nagdudulot ng dalawang mahinang mga punto sa abdominal wall kung saan ang mga [[luslos]] ay kalaunang nabubuo. Bago ang modernong pag-oopera, ang mga komplikasyon ng luslos ay kinabibilangan ng pagharang sa [[bituka]], [[gangrene]] o pagkabulok ng [[tisyu]] etc. na nagreresulta sa kamatayan ng meron nito. Iba pang mga halimbawa ng mga palpak na disenyo: *Ang hindi nagagamit na mga [[nerbiyo]] at mga [[muscle]] gaya ng [[plantaris muscle]] sa [[paa]] na hindi makikita sa ilang populasyon ng tao at karaniwang inaani bilang spare part kung kailangan sa isang operasyon. Ang isa pang halimbawa ang mga muscle na nagpapagalaw sa tenga na kayang kontrolin ng ilang tao ngunit walang silbi sa anumang kaso . *Ang karaniwang malpormasyon ng [[spinal column]] sa tao na nagreresulta sa sakit na [[scoliosis]], [[sciatica]], at hindi tamang paghanay ng [[vertebrae]] sa kapanganakan. *Halos lahat ng mga hayop at halaman ay makakalikha ng kanilang sariling [[bitamina C]] ngunit ang mga tao ay walang kakayahang makalikha sa sarili nito ng bitamina c dahil sa hindi gumaganang [[Pseudogene]] na [[L-gulonolactone oxidase|ΨGULO]]. Ito ay hindi pinagana ng parehong [[mutasyon]] sa tao na matatagpuan rin sa ibang mga [[dakilang bakulaw]]. Ang [[gene]] na ito ay hindi gumagana sa mga tao at ibang mga [[dakilang bakulaw]] gayundin sa [[guinea pig]] ngunit gumagana sa karamihan ng mga hayop. Ang mutasyon na hindi nagpagana sa guinea pig ay iba sa mutasyon ng mga [[dakilang bakulaw]]. Ang kawalan ng bitamina C ay nagreresulta sa sakit na [[scurvy]] at kalaunan ay [[kamatayan]] sa mga tao. *Sa Aprikanong [[balang]], ang mga selulang [[nerbiyo]] ay nagmumula sa abdomen ngunit kumakabit sa pakpak na nagreresulta sa hindi kinakailangang paggamit ng mga materyal. *Masalimuot na mga kasangkapang reproduktibo sa [[orchid]] na maliwanag na nilikha mula sa mga bahaging karaniwang may iba't ibang tungkulin sa ibang mga bulaklak. *Ang paggamit ng [[panda]] sa kanilang malaking [[radial sesamoid bone]] sa paraang tulad sa kung paano ginagamit ng ibang mga hayop ang mga hinlalaki nito. *Ang pag-iral ng mga walang silbing pakpak sa hindi lumilipad na mga [[ibon]] gaya ng mga [[ostrich]]. *Ang ruta sa paulit-ulit na [[nerbiyo]] ng [[laryngea]] na naglalakbay mula sa [[utak]] patungo sa [[larynx]] sa pamamagitan ng pag-ikot sa [[aortic arch]]. Ang parehong konpigurasyon ay makikita rin sa maraming mga hayop. Sa kaso ng [[giraffe]], eto ay nagreresulta sa halos 15 talampakan ng labis na nerbiyo. Ang problemang ito ay naipapaliwanag ng ebolusyon sa pamamagitan ng natural na seleksiyon. Ang ruta ng nerbiyo ay maaaring direkta sa mga tulad ng isdang ninuno ng mga modernong [[tetrapod]] na naglalakbay mula utak at dumadaan sa puso at tungo sa mga hasang gaya ng sa mga modernong isda. Sa paglipaas ng ebolusyon ng giraffe, habang humahaba ang leeg ng giraffe at ang puso ay nagiging nasa ibaba ng katawan, ang nerbiyo ng laryngea ay nabitag sa maling panig ng puso. Unti unting pinahaba ng natural na seleksiyon ang nerbiyo sa pamamagitan ng mga unti unting pagdaragdag upang pakibagayan na nagreresulta sa mahabang ruta na ngayong napapamagsdang sa hayop na ito.<ref>{{cite book |last= Dawkins |first= Richard |authorlink= Richard Dawkins |title= The greatest show on Earth |url= http://books.google.com/books?id=U8AFxmc76rcC |accessdate= 21 Nobyembre 2009 |year= 2009 |publisher= Free Press |location= New York |isbn= 978-1-4165-9478-9 |pages= 360–362 |chapter= 11. History written all over us}}</ref> *Ang pagiging laganap ng [[mga sakit sa kapanganakan]] at mga [[genetic disorder]] na sanhi ng mga [[mutasyon]] gaya ng [[Huntington's Disease]]. *Ang siksikan ng mga [[ngipin]] at hindi magaling na drenahe ng [[sinus]] dahil ang mga mukha ng tao ay labis na mas patag kesa sa ibang mga [[primado]] ngunit ang mga tao ay may parehong hanay ng ngipin sa ibang mga primado. Ito ay nagreresulta sa ilang mga problema na ang pinakakilala ay ang [[wisdom teeth]]. Ang wisdom teeth ay karaniwan at kailangang bunutin upang maibsan ang matinding sakit na dulot nito. *Ang pag-iral ng [[pharynx]] na isang daanan na ginagamit sa parehong pagkain at paghinga ng tao na nagreresulta sa pagkakabulon sa isang tao. *Ang istruktura ng [[mata]] ng tao gayundin ng lahat ng [[mamalya]]. Ang [[retina]] ay nasa loob-labas o ang panloob nito ay nakalabas. Ang mga nerbiyo at [[blood vessel]] ay nakahimlay sa ibabaw ng retina imbis na sa likod nito na tulad ng sa maraming mga [[species]] na [[imbertebrado]]. Ang pagkakaayos na ito ay nagsasanhi ng ilang mga komplikadong pagkikibagay at nagbibigay sa mga [[mamalya]] ng [[blind spot]]. Ang anim na [[muscle]] ay nagpapagalaw sa mata kahit na tatlong muscle lamang ang sasapat. *Ang pagkawala ng [[tetrachromatic vision]] ng mga [[mamalya]] kumpara sa ibang mga [[tetrapod]]. *Ang pagtigil ng paglikha ng ensima na [[lactase]] sa karamihan ng mga matandang tao ngunit pagpapatuloy ng paglikha sa ibang mga populasyon ng matatandang tao na karamihan ay mga Europeo. Ang [[lactase]] ay kailangan para idigest ang [[gatas]] sa mga matatandang tao. Ang mga matandang taong walang lactase ay nakakaranas ng mga sintomas ng [[lactose intolerance]] kapag uminom o kumain ng mga produktong gatas. * Ang [[ensima]] na [[rubisco]] ay inilalarawang masamang kilala na hindi mahusay na ensima dahil ito ay pinipigalan ng [[oxygen]] at may mabagal na pagbaliktad at hindi nabababad sa kasalukuyang mga lebel ng [[carbon dioxide]] sa [[atmosphere]]. Ang ensima na ito ay napipigilan dahil hindi nito alam kung ano ang pagkakaiba ng [[carbon dioxide]] at molekular na [[oxygen]] na ang oxygen ay gumagana bilang nakikipaligsahang tagapigil ng oxygen. Gayunpaman, ang rubisco ay nanatiling pangunahing ensima sa pagpipirmi ng carbon at ang mga halaman ay nadadaig ang hindi mahusay na gawain nito sa pamamagitan ng pagkakaroon ng labis na halaga nito sa loob ng mga selula nito na gumagawa rito bilang pinakasaganang [[protina]] sa [[mundo]]. *Ang [[ensima]] na [[nitrogenase]] ay aktuwal na pinipili ang pagdikit sa [[acetylne]] kesa [[di-nitrogen]] bagaman ito ang pangunahing ensima na ginagamit sa pagpipirme ng [[nitrogen]] sa maraming mga [[bacteria]] at [[archaea]]. *Ang [[reflex]] ng paghinga ay pinapasigla ng hindi direkta sa kawalan ng [[oxygen]] ngunit hindi direkta sa presensiya ng [[carbon dioxide]]. Bilang resulta, sa matataas na [[altitudo]], ang kawalan ng oxygen ay maaaring mangyari sa mga indibidwal na hindi sanay sa ganitong lugar na hindi dinadagdagan ng may kamalayan ang kanilang antas ng paghinga. Ang walang oxygen na [[asphyxiation]] sa isang purong nitrogen na atmosphere ay iminungkahi bilang makataong paraan ng pagpaslang sa tao na gumagamit sa hindi intensiyonal na kamaliang ito. *Ang pagkakaroon ng matibay ngunit mabibigat na mga [[buto]] na angkop sa hindi paglipad na nakikita sa mga hayop gaya ng mga [[paniki]]. Sa kabaligtaran, ang pagkakaroon ng hindi matatag, magaan, may butas na mga butong angkop sa paglipad na nakikita sa mga ibon gaya ng [[penguin]] at [[ostrich]] na hindi makalipad. *Ang pag-iral ng mga [[bestihiyalidad]] na mga walang silbing bahagi o iba na ang tungkulin ngunit bahagi ng sinaunang bahagi gaya ng [[femur]] at [[pelvis]] sa mga [[balyena]] na ayon sa [[ebolusyon]] ay may mga ninunong namuhay sa lupa na naglalakad gamit ang apat na paa at hindi dagat. Bukod dito ang ikatlong [[molar]] o [[wisdom teeth]] sa mga tao ay walang silbi at nagdudulot ng matinding sakit samantalang ang ibang mga [[primado]] na may ibang hugis ng [[panga]] ay gumagamit ng ikatlong molar. *Ang [[Turritopsis nutricula]] at [[Hydra genus]] ay may biolohikal na imortalidad(hindi namamatay). *Maraming mga [[species]] ay may malakas na simbuyo na umasal bilang tugon sa isang stimulus. Ang [[natural na seleksiyon]] ay maaaring mag-iwan sa mga hayop na umasal sa nakapipinsalang mga paraan kung makasagupa ito ng supernormal na stimulus gaya ng [[gamo-gamo]] na lumilipad sa apoy. *Ang [[haemoglobin]] na naghahatid ng oksiheno sa katawan ng tao ay may 230 beses na apinidad sa [[carbon monoxide]] kesa sa [[oksiheno]]. *Mga walang silbing kuko sa mga flipper ng [[manatee]]. Ayon sa ebolusyon, ang manatee ay nagsasalo ng karaniwang ninuno sa mga [[elepante]]. *Ang mga babaeng [[platypus]] ay may dalawang [[obaryo]] ngunit ang isa ay hindi gumagana. *Ang mga species ng aphid ay nangangailangan ng bakterya upang lumikha ng mga kailangan nitong nutriyento na wala sa mga pagkain nitong halaman. *Ang mga [[unggulado]] ay nangangailangan ng mga milyong bakterya at protozoa upang idigest ang cellulose sa mga damo. *Ang mga walang silbing [[bulaklak]] sa mga halaman gaya ng mga dandelion(''Taraxacum officinale'') na [[Reproduksiyong aseksuwal|aseksuwal]] at hindi nangangailangan na makaakit ng mga insektong nagpopollinate. *Ang mga hindi gumaganang mga stamen(bahaging lalake) sa mga babaeng bulaklak at mga hindi gumaganang pistil(bahaging babae) sa ilang mga lalakeng bulaklak. Ang karamihan ng mga bulaklak ay may parehong mga kasarian ng organong reproduktibo. *Ang pag-iral ng mga walang silbing basurang DNA sa karamihan ng mga organismo.<ref>http://www.livescience.com/31939-junk-dna-mystery-solved.html</ref> *Ang pag-iral ng mga ''hindi gumaganang gene'' para sa mga hindi umiiral na katangian gaya ng gene ng ngipin sa mga manok, gene para sa paggawa ng mga buong fibula na may mga hiwalay na tarsal sa ibon, at gene ng ekstrang daliri para mga kabayong may isang daliri sa bawat paa. *Hindi tulad ng mga [[isda]]ng may [[hasang]], ang mga mamalyang [[cetacea]]n ay kailangang huminga ng hangin sa pamamagitan ng kanilang mga [[baga]] sa ibabaw ng tubig sa kabila ng pagtira nito sa tubig. Ito ay isang problema para sa mga bagong panganak na supling na namamatay dahil hindi nakakaabot sa ibabaw ng tubig upang makahinga sa unang pagkakataon. *Ang nautilus na may napakahusay na matang pinhole camera ay walang mga lente sa kanilang mata. *Ang pag-iral ng mga hindi gumaganang mga mata sa mga naglulunggang mga hayop gaya ng mga [[golden mole]]. *Ang pag-iral ng mga walang silbing mata sa mga organismong nakatira sa buong madilim na mga kapaligiran gaya ng mga ''[[Astyanax jordani]]'' na isang bulag na isda. Ang ''A. mexicanus'' kapag ipinanganak ay may mga mata ngunit habang lumalaki ay nilalaguan ng balat ang kanilang mga mata at ang kanilang mata ay buong nawawala.<ref name="fishbase_jordani">{{FishBase species |genus=Astyanax |species=jordani |year=2006 |month=March }}</ref> ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Diyos]] [[Kategorya:Ebolusyon]] [[Kategorya:Pagbatikos ng intelihenteng disenyo]] am9ibjv9ffoc2jaw347cywga8jh8ofm 0 168279 2215129 2210563 2026-07-08T01:16:57Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215129 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist <!-- See Wikipedia:WikiProject Musicians --> | name = Brandon Flowers | image = Brandon Flowers by Sarah Junker.jpg | background = solo_singer | birth_date = {{birth date and age|1981|6|21}} | origin = [[Henderson, Nevada|Henderson]], Nevada, United States | genre = [[Indie rock]], [[Alternative rock]], [[Heartland rock]], [[New Wave music|New Wave]], [[Post-punk revival]] | years_active = 2002–kasalukuyan | label = [[Island Records|Island]], [[Vertigo Records|Vertigo]], [[Marrakesh Records|Marrakesh]] }} Si '''Brandon Richard Flowers''' (ipinanganak noong 21 Hunyo 1981) ay isang Amerikanong musikero, na kilala bilang bokalista ng bandang The Killers na nakabase sa Las Vegas. Naglabas rin siya ng sarili niyang album na pinamagatang Flamingo. == Maagang buhay == Si Flowers, na pinakabata sa anim na magkakapatid, ay ipinanganak noong 21 Hunyo 1981 sa Henderson, Nevada kayna Terry at Jean Flowers(née Barlow). Ang mga nakatatanda niyang kapatid ay ang kaniyang kuya na si Shane at ang kaniyang mga ate na sina April, Shell, Amy at Stephanie.[1] Nanirahan ang kaniyang pamilya sa Henderson hanggang siya ay naging walong taong gulang. Lumipat sila sa Payson, Utah bago lumipat muli patungong Nephi, Utah noong siya ay nasa ikaanim na grado na. [2] Nanirahan si Flowers sa Nephi hanggang siya ay nakatungtong sa ikatlong taon sa mataas na paaralan ng Juab. Lumipat siya patungong Las Vegas kung saan nanirahan siya kasama ng kaniyang tiyahin. Nagtapos siya sa Chaparral High School noong 1999. [2][3][4] == Karera == === The Killers (2001–kasalukuyan) === Tumugon si Brandon Flowers sa isang patalastas na nilagay ni Dave Keuning sa diyaryo noong huling bahagi ng 2001 at dito nagsimula ang pagkakabuo ng bandang The Killers. Pagkatapos ng ilang hindi nagtagal na mga bahista at tambolista, sumali kayna Flowers at Keuning ang bahistang si Mark Stoermer at ang tambolistang si Ronnie Vannucci at naging opisyal ang mga miyembro ng banda noong Augusto 2002. [4] Noong 4 Hulyo 2010, inimbitahan ni Pangulong Obama ang The Killers para pangunahan ang isang USO na konsiyerto sa White House na pinamagatang “Salute to the Military”. Tinugtog nila ang “God Bless America” pati ang iba nilang mga popular na kanta. [5] Nagsulat ang Amerikanong-Kanadian na mangaawit na si Rufus Wainwright ng kantang tungkol kay Flowers na pinamagatang “Tulsa” para sa kaniyang ikalimang album na “Release the Stars”. Sinabi ni Wainwright sa maraming panayam na ito ay humugot ng inspirasyon mula sa kanilang unang pagkikita sa isang serbeserya sa Tulsa, Oklahoma. Ayon kay Wainwright, si Flowers ay nakaramdam ng “pambobola at naging napakamahiyain” ukol sa tributong ito. [6] Si Flowers mismo ay nakapagtanghal na kasama ang mga sumusunod: Coldplay, U2, Bruce Springsteen, Pet Shop Boys, Lady Gaga, Fran Healy (of Travis), Andy Summers (of The Police), New Order, Bright Eyes, sa gitna ng iba. Inilista ni Sir Elton John si Flowers bilang isa sa kaniyang limang mga bayani habang pinamamatnugutan niya ang espesyal na edisyon ng The Independent’s World Aids Day. [7][8] === Flamingo (2010) === Inilabas ang Flamingo noong Setyembre 14 sa Estados Unidos at Kanada, at noong Setyembre 16 naman sa Britanya at Irlanda. [9] Lumabas ang unang kanta mula sa Flamingo, ang “Crossfire”, noong Hunyo 21(ang kaarawan ni Flowers). Inilabas ang bidyo para sa “Crossfire” noong Hulyo 8 at kasama sa bidyo si Charlize Theron. Sa pinakahuling tala noong Nobyembre 2011, mayroon nang higit sa 10 milyong panood ang bidyo sa YouTube. Ang album ay umabot sa listahan ng 10 nangungunang album ng 2010 sa UpVenue.com. [10] Nagtsart ang Flamingo sa unang pwesto sa Britanya noong 12 Setyembre 2010. Ito ang ikaapat na konsekyutibong album ni Flowers, kasama ang mga album ng The Killers, na umabot sa unang pwesto sa tsart ng Britanya. Ang palabas ni Brandon Flowers sa Shimmer Showroom sa Las Vegas ay pinangalanan ng SPIN bilang isa sa “15 na Pinakamahusay na Palabas ng Tag-init” noong 2010. [11] Inilista rin siya ng SPIN bilang isa sa “Dalawampu’t limang Pinakamahusay na Paglilibot Musikal ng Tag-lagas”/”Kailangang-Mapanood na Paglilibot Musikal ng Tag-lagas”. [12] Habang nasa paglilibot musikal, nagkaroon si Flowers ng mga espesyal na panauhin tulad nina Stuart Price, Andy Summers at Fran Healy. == Buhay Personal == Pinakasalan ni Flowers si Tana Brooke Mundkowsky noong Augusto 2, 2005 sa isla ng O’ahu sa Hawaii. [13][14] Mayroon silang tatlong mga anak na lalaki, si Ammon (ipinangalan sa misyonaro ng Libro ng Mormon) na ipinanganak noong 14 Hulyo 2007; [15] si Gunner na ipinanganak noong 28 Hulyo 2009; at si Henry na ipinanganak noong 9 Marso 2011. [16] Ang ina ni Flowers na si Jean Flowers ay namatay noong 11 Pebrero 2010 pagkatapos ng dalawang taong pakikipaglaban sa kanser sa utak. 64 ang kaniyang ina nang mamatay. [17] Si Flowers ay miyembro ng The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints. Tampok siya sa Mormon,org, ang website ng simbahan. [18] == Mga Parangal == Napanalunan ni Flowers ang “Pinakamahusay Manamit” at “Pinakaseksing Lalaki” noong 2005 pati na rin ang “Pinakamaporma” noong 2011 mula sa NME. [19] Napanalunan niya rin ang “Pinakamapormang Lalaki” na parangal mula sa GQ noong 2008. Inilista rin siya ng Esquire noong 2011 bilang isa sa “50 na Pinakamapormang Musikero ng nakalipas na Limang Dekada”. [20] Kinapanayam rin siya ng Q Magazine sa ngalan ng The Killers bilang isa sa mga “Artista ng Siglo” (Nobyembre 2009 isyu), ang kaniya ring pangalawang larawang pabalat sa naturang magasin. Siya rin ay naging nominado sa Q bilang “Pinakamahusay na Lalaking Artista” noong 2010. [21] Siya rin ay naging nominado para sa “Pinakamahusay na Bidyo” para sa (“Crossfire”) noong 2011 sa Shockwaves NME. [22] == Diskograpiya == {{Main|The Killers discography}} === Mga Album sa Istudyo === {| class="wikitable" |- !rowspan="2"|Taon ! rowspan="2" style="width:220px;"|Titulo ! colspan="9"|Pinakamataas na Posisyon sa Tsart ! rowspan="2" style="width:120px;"|[[Music recording sales certification|Mga Sertipikasyon]]<br /><small>([[List of music recording sales Mga Sertipikasyon|dami ng nabenta]])</small> |- !width="30"|<small>[[Billboard 200|US]]</small> !width="30"|<small>[[ARIA Charts|AUS]]</small> !width="30"|<small>[[Canadian Albums Chart|CAN]]</small> !width="30"|<small>[[Media Control Charts|GER]]</small> !width="30"|<small>[[Irish Albums Chart|IRL]]</small> !width="30"|<small>[[Dutch Albums Chart|NED]]</small> !width="30"|<small>[[Recording Industry Association of New Zealand|NZ]]</small> !width="33"|<small>[[UK Albums Chart|UK]]</small> !width="33"|<small>[[Greek Albums Chart|GR]]</small> |- | style="text-align:center;"|2010 |'''''[[Flamingo (Brandon Flowers album)|Flamingo]]''''' *Nilabas: 3 Setyembre 2010 *Tatak: [[Mercury Records|Mercury]], [[Island Records|Island]], [[Vertigo Records|Vertigo]], [[Universal Records|Universal]] *Ayos: [[Gramophone record|LP]], CD, [[Digital distribution|download]] | style="text-align:center;"|8 | style="text-align:center;"|5 | style="text-align:center;"|9 | style="text-align:center;"|8 | style="text-align:center;"|3 | style="text-align:center;"|4 | style="text-align:center;"|6 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|3 | *[[British Phonographic Industry|UK]]: Gold<ref name="bpi.co.uk">"[http://www.bpi.co.uk/certifiedawards/Search.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511120001/http://www.bpi.co.uk/certifiedawards/search.aspx|date=2011-05-11}}</ref> *[[Irish Albums Chart|IRL]]: Gold<ref>{{cite web|title=2010 Certification Awards - Gold|url=http://www.irishcharts.ie/awards/gold10.htm|publisher=[[Irish Recorded Music Association|IRMA]]|accessdate=3 June 2010}}</ref> |- |} === Singles === {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! rowspan="2"| Taon ! rowspan="2"| Kanta ! colspan="10"| Pinakamataas na Posisyon ! rowspan="2"| Album |- style="font-size:smaller;line-height:1.3;" ! style="width:30px;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref>{{Cite web |url=http://pandora.nla.gov.au/tep/23790 |title=Pandora Archive - Preserving and Accessing Networked DOcumentary Resources of Australia |publisher=Pandora.nla.gov.au |date= |accessdate=September 18, 2010 |archive-date=Oktubre 19, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121019043704/http://pandora.nla.gov.au/tep/23790 |url-status=dead }}</ref> ! style="width:30px;"| [[Canadian Hot 100|CAN]]<br /><ref name="billboardch">{{Cite web|url=http://www.billboard.com/artist/brandon-flowers/chart-history/620049 |title=Brandon Flowers Album & Song Chart History |work=Billboard |date=August 7, 2010 |accessdate=September 18, 2010}}</ref> ! style="width:30px;"| [[Irish Singles Chart|IRL]]<br /><ref name="eirech">{{Cite web |url=http://www.irma.ie/aucharts.asp |title=&gt;&gt; IRMA << Irish Charts - Singles, Albums & Compilations >> |publisher=Irma.ie |date= |accessdate=September 18, 2010 |archive-date=7 Pebrero 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120207123553/http://irma.ie/aucharts.asp |url-status=dead }}</ref> ! style="width:30px;"| [[Single Top 100|NLD]]<br /><ref>{{Cite web|author=Steffen Hung |url=http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=Brandon+Flowers&titel=Crossfire&cat=s |title=Brandon Flowers - Crossfire |publisher=dutchcharts.nl |date= |accessdate=September 18, 2010}}</ref> ! style="width:30px;"| [[Recording Industry Association of New Zealand|NZ]]<br /><ref>{{Cite web |author=Steffen Hung |url=http://charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Brandon+Flowers&titel=Crossfire&cat=s |title=Brandon Flowers - Crossfire |publisher=charts.org.nz |date= |accessdate=September 18, 2010 |archive-date=April 29, 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/67HItg7C1?url=http://charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Brandon+Flowers |url-status=dead }}</ref> ! style="width:30px;"| [[Swiss Music Charts|SWI]]<br /><ref>{{Cite web|author=Steffen Hung |url=http://hitparade.ch/showitem.asp?interpret=Brandon+Flowers&titel=Crossfire&cat=s |title=Brandon Flowers - Crossfire |publisher=hitparade.ch |date= |accessdate=September 18, 2010}}</ref> ! style="width:30px;"| [[UK Singles Chart|UK]]<br /> ! style="width:30px;"| [[Alternative Songs|US<br />ALT.]]<br /><ref name="billboardch"/> ! style="width:30px;"| [[Rock Songs|US<br />ROCK]]<br /><ref name="billboardch"/> ! style="width:30px;"| [[Adult Top 40|US<br />ADU.]]<br /><ref name="billboardch"/> |- |rowspan="2"| 2010 | style="text-align:left;"| "[[Crossfire (Brandon Flowers song)|Crossfire]]" | 46 || 70 || 4 || 22 || 22 || 35 || 8 || 6 || 11 || 23 |rowspan="3"| ''Flamingo'' |- | style="text-align:left;"| "[[Only the Young (Brandon Flowers song)|Only the Young]]" | — || — || — || 68 || — || — || 143 || — || — || — |- | 2011 | style="text-align:left;"| "[[Jilted Lovers & Broken Hearts]]" | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — |- | colspan="15" style="font-size:8pt"| "—" mga kantang hindi nagtsart |} == Paglilibot Musikal == *[[Flamingo Road Tour]] (2010) == Sanggunian == {{Reflist|colwidth=30em}} == Panlabas na mga link == {{Wikiquote|Brandon Flowers}} {{Commons category|Brandon Flowers}} *[http://www.brandonflowersmusic.com/ Brandon Flowers Official site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151231120754/http://www.brandonflowersmusic.com/ |date=2015-12-31 }}, mula sa [[Island Records]] *[http://www.facebook.com/BrandonFlowers/ Brandon Flowers Official facebook page] *[http://www.thekillersfansite.com/brandonflowers.html Brandon Flowers (Fansite)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111103080047/http://www.thekillersfansite.com/brandonflowers.html |date=2011-11-03 }} *[http://www.brandonflowers.com.br/en/ Brandon Flowers.com.br (Fansite)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911040506/http://www.brandonflowers.com.br/en/ |date=2011-09-11 }} *{{IMDB name|2063353|Brandon Flowers}} {{Brandon Flowers}} {{The Killers}} {{BD|1981|LIVING|Flowers, Brandon}} [[Kategorya:Mga mang-aawit mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga kompositor mula sa Estados Unidos]] bwxyrj6sme1jy7rmsk9qb91ibqksg94 0 175192 2215214 1362231 2026-07-08T10:31:39Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Argumento ng salat na disenyo]] 2215214 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Argumento ng salat na disenyo]] 1dw9ytotc45vwex0l1211aqtr78ll5m 0 175194 2215225 1362232 2026-07-08T10:33:09Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Argumento ng salat na disenyo]] 2215225 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Argumento ng salat na disenyo]] 1dw9ytotc45vwex0l1211aqtr78ll5m 0 175195 2215217 1362233 2026-07-08T10:32:02Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Argumento ng salat na disenyo]] 2215217 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Argumento ng salat na disenyo]] 1dw9ytotc45vwex0l1211aqtr78ll5m 0 175864 2215163 2212852 2026-07-08T03:22:48Z GinawaSaHapon 102500 Inilipat ni GinawaSaHapon ang pahinang [[Kreasyonismo]] sa [[Kreasiyonismo]] 2212852 wikitext text/x-wiki :''Ang "kresyunismo" ay maaari ring tumukoy sa mga [[mito ng paglikha]], o sa isang [[Kreasyonismo (kaluluwa)|diwa hinggil sa pinagmulan ng kaluluwa]]. Para sa kilusan sa panitikang Kastila, tingnan ang [[Creacionismo]].'' <!--*********************************************************************** ----Isa itong kontrobersiyal na paksa, na madalas na pagtatalunan.----------* ----Paki basa muna ang PAHINA NG USAPAN ng artikulong ito bago gumawa---------* ----ng malawakang mga pagbabago.--------------------------------------------------* ************************************************************************--> {{creationism2}} Ang '''kreasyonismo''' (Ingles: ''Creationism'') ay isang [[relihiyon|paniniwalang pampananampalataya]]<ref name=Scott2004> {{Cite document |date=2004 |author=[[Eugenie Scott|Eugenie C. Scott]] (with forward by Niles Eldredge)|title=Evolution vs. Creationism: An Introduction |place=Berkley & Los Angeles, California |publisher=University of California Press |page=114 |url=http://books.google.com/?id=03b_a0monNYC&printsec=frontcover&dq=evolution+vs.+creationism&q |isbn=0-520-24650-0 |accessdate=16 Hunyo 2010 |ref=harv |postscript=<!--None-->}} Pati na ang: Westport, Connecticut: Greenwood Press. ISBN 0-313-32122-1</ref> na itinataguyod ng ilang mga pangkat ng relihiyon partikular na sa [[Kristiyanismo]], [[Islam]] at iba pa na ang sangkatauhan, [[buhay]], ang [[Daigdig]] at ang [[uniberso]] ay [[mito ng paglikha|nilikha]] ng [[diyos]] (ng partikular na relihiyon) sa halip na sa pamamagitan ng ebolusyon. Sa pag-unlad ng [[kontrobersiya ng paglikha at ng ebolusyon]], ang katagang "anti-ebolusyonista" (kalaban ng ebolusyon) ay naging mas pangkaraniwan, at noong 1929 sa [[Estados Unidos]], ang katawagang ''creationism'' o kreasyonismo ay unang tiyak na naugnay sa hindi paniniwala ng mga [[pundamentalistang Kristiyanismo|pundamentalistang Kristiyano]] sa [[teoriyang siyentipiko]] ng [[ebolusyon]].<ref name=num>{{cite web|url=http://www.counterbalance.net/history/anticreat-frame.html |title=Antievolutionists and Creationists |accessdate=2007-08-15 |author=Ronald L. Numbers |authorlink=Ronald L. Numbers |work=Creationism History |publisher=Counterbalance Meta-Library }}</ref> Sa ngayon, ang [[American Scientific Affiliation|Amerikanong Apilyasyong Siyentipiko]] at ang [[Christians in Science|Mga Kristiyano sa Agham]] na nakabase sa [[Nagkakaisang Kaharian]] ay kumikilala na mayroong iba't ibang mga opinyon sa piling ng mga kreasyonista hinggil sa paraan ng paglikha, habang ipinapahayag ang [[ekumenismo|pagkakaisa]] ukol sa paniniwalang Kristiyano na ang [[Diyos]] ang "lumikha ng sansinukob".<ref name="ASA">{{cite web|url = http://www.asa3.org/ASA/topics/Evolution/index.html|quote=Lahat ng mga Kristiyanong nasa mga agham ay nagpapatunay na ang pangunahing gampaniin ng Logos sa paglikha at pagpapanatili ng sansinukob. Sa paghahanap upang mailarawan kung paano nagkaroon ng kamangha-manghang daigdig, isang samu't saring mga pananaw ang lumitaw sa loob ng huling dalawang daang mga taon dahil sa nagpapatuloy na mga kadalubhasaang pambibliya at pang-agham na nagbigay ng mas malalim na pagkaunawa sa salita ng Diyos at sa mundo.|title =A Spectrum of Creation Views held by Evangelicals|publisher = [[American Scientific Affiliation]]|accessdate = 2007–10–18}}</ref><ref name="Ronald L. Numbers"> {{cite book|url = http://books.google.com/books?id=drk3zykoEy4C&pg=PA55&dq=definition+of+creationism#v=onepage&q=definition%20of%20creationism&f=false|quote=Ang mga kreasyonista ng kasalukuyang araw ay hindi nagkakasundo hinggil sa kung ano ang nalikha ayon sa Henesis.|title =Darwinism Comes to America |publisher = [[Harvard University Press]]|author=Ronald L. Numbers|accessdate = 2007–10–18|isbn = 9780674193123|year = 1998}}</ref><ref name="CIS">{{cite web|url = http://www.cis.org.uk/resources/articles/making-your-mind-up-about-the-how-of-creation|quote = Ngunit ang mga Kristiyano ay madalas na hindi nagkakasundo ukol sa PAANO. Mayroong tatlong pangunahing mga punto ng pananaw na pinanghahawakan ng mga Kristiyanong ebanghelikal na tumatangan sa isang mataas na pananaw ng Banal na Kasulatan. Ang teistikong [[ebolusyonismo]] ay isang pagtanggap ng ebolusyon bilang pinaka pangkasalukuyang makaagham na paglalarawan ng paraan ng paggawa ng Diyos sa mundo. Ito ang nangingibabaw na punto ng pananaw sa piling ng mga Kristiyano na masigla sa akademikong agham o teolohiya (tingnan ang mga sangguniang bilang 1, 2, at 3). Ang Kreasyonismo ng Bata Pang Mundo ay isang pagtanggi ng agham na nasa pangunahing agos, bilang pagpabor sa isang interpretasyon ng salaysay sa Henesis na literal na inuunawa ang 6 na mga araw ng paglikha (tingnan ang mga sanggunian bilang 4 at 5). Ang [[Disenyong Intelihente]] ay kumakatawan ng maraming mga pananaw. Kaiba sa ebolusyong Teistiko o Kreasynosismo ng Bata Pang Daigdig, hindi nito pinagtutuunan ang interpretasyong pambibliya (tingnan ang mga sanggunian bilang 6, 7, at 8). Madalas itong tinatanaw bilang "panggitnang salingan" (panggitnang sandigan) para sa mga Kristiyano, dahil sa isang pagkakahalu-halo ng mga kadahilanang pangteolohiya, pampilosopiya, at pang-agham. Karamihan sa mga tagapagtaguyod ng disenyong intelihente ang tatanggap sa lumang daigdig o matandang daigdig (c. 4.5 bilyong mga taon), subalit tatanggi sa teoriya ng ebolusyon dahil sa dalawang mga dahilan: (1) na walang sapat na katibayan para sa ebolusyon, at (2) ang masasalimuot na mga sistemang pambiyolohiya ay mga katunayan para sa isang tagapagdisenyo. Ang [[Kilusan ng Disenyong Intelihente]] ay gumagamit din ng ebidensiya para sa pagpipino ng tono ng kosmolohiya na pinag-uusapan ng maraming mga ebolusyonistang teistiko, kung kaya't may ilang karaniwang salingan o sandigan dito.|title = Making your mind up about the HOW of creation|publisher = [[Christians in Science]]|author = Ruth Bancewicz|accessdate = 2007–10–18|archive-date = 2011-09-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20110928051738/http://www.cis.org.uk/resources/articles/making-your-mind-up-about-the-how-of-creation|url-status = dead}}</ref> Magmula noong dekada 1920, ang kreasyonismong [[literalismong pambibliya|literalista]] sa Amerika ay tumututol sa mga [[teoriyang pang-agham]] katulad ng [[ebolusyon]],<ref name=NCSEcreationism>{{cite web |url=http://ncse.com/creationism |title=NCSE : National Center for Science Education - Defending the Teaching of Evolution in Public Schools. |year=2008 |work=Creationism |publisher= |accessdate=2009-06-22 |archive-date=2016-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160528230452/http://ncse.com/creationism |url-status=dead }}</ref><ref name = "Giberson_Scopes">Bilang halimbawa, ang [[Scopes Trial|Paglilitis kay Scopes]] noong 1925 ang nagdala ng kreasyonismo at ebolusyon sa mapagtunggaling kapaligiran ng Amerikanong sistema ng katarungan. Balitang-balita ang paglilitis na ito, at nagsilbing isang [[katalista]] para sa mas malawak na kontrobersiya ukol sa paglikha at sa ebolusyon; Giberson & Yerxa (2002), pp. 3-4.</ref><ref name = "Gould_Moran">Ang katayuan ng ebolusyon bilang isang "teoriya" ay nagkaroon ng isang tanghal na gampanin sa pagtatalo hinggil sa paglikha at ebolusyon. Sa terminolohiyang pang-agham, ang "mga teoriya ay mga kayarian ng ideya na nagpapaliwanag at nagpapaunawa ng mga katotohanan". Kung gayon, nauunawaan na ang ebolusyon ay isang [[Ebolusyon bilang katotohanan at teoriya|katotohang pang-agham at isa ring teoriya.]] Sa kabaligtaran, nang ang mga literalistang kreasyonista ay tumukoy sa ebolusyon bilang isang teoriya, kadalasan nilang ibig sabihin na binibigyang katangian nila ang ebolusyon bilang isang "hindi perpektong katotohanan", na kumukuha mula sa [[bernakular]] na kadiwaan ng "teoriya" bilang isang "bahagi ng isang hirarkiya ng pagtitiwala na patakbong nahuhulog sa burol magmula sa katotohanang hanggang sa teoriya, hanggang sa paghula"; [[Stephen Jay Gould|Gould SJ]] (Mayo 1981). [http://www.stephenjaygould.org/library/gould_fact-and-theory.html ''Evolution as fact and theory''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190317103915/http://www.stephenjaygould.org/library/gould_fact-and-theory.html |date=2019-03-17 }}. Nakuha noong 12 Abril 2010; Moran L (2002). [http://www.talkorigins.org/faqs/evolution-fact.html ''Evolution is a fact and a theory'']. Nakuha noong 12 Abril 2010. Orihinal na akdang nailathala noong 1993.</ref> na hinango mula sa [[naturalismong metodolohikal|mga obserbasyon]] ng uniberso at ng buhay. Ang mga kreasyonistang pundamentalista ay nagbabatay ng kanilang paniniwala sa isang literal na pagbasa ng paglikha na mula sa [[Paglikha ayon sa Genesis|salasay ng Aklat ng Genesis]].<ref name=TopicIndex>{{cite web|url=http://www.counterbalance.net/history/intro-frame.html |title=Creationism History: Topic Index |author=Ronald L. Numbers |authorlink=Ronald L. Numbers |publisher=Counterbalance Meta-Library |accessdate=2009-06-22}}</ref> Ang ibang mga relihiyon ay may iba't ibang mga [[mito ng paglikha]],<ref name="myth" group="note"/><ref>{{Cite journal| last = Dundes | first = Alan | date = Taglamig, 1997 | title = Binary Opposition in Myth: The Propp/Levi-Strauss Debate in Retrospect | journal = Western Folklore | issue = 56 | pages = 39–50 | ref = harv}}</ref><ref>{{Cite book| last = Dundes | first = Alan | year = 1984 | title = Introduction. Sacred Narrative: Readings in the Theory of Myth. Alan Dunes. (patnugot) | publisher = University of California Press}}</ref><ref>{{Cite book| last = Dundes | first = Alan | year = 1996 | title = "Madness in Method Plus a Plea for Projective Inversion in Myth". Myth and Method. Pinatnugutan nina Laurie Patton at Wendy Doniger. | publisher = Charlottesville: University of Virginia Press }}</ref> habang ang magkakaibang mga kasapi ng indibidwal na mga pananalig ay nagkakaiba-iba sa kani-kanilang mga pagtanggap ng mga natutuklasan sa larangan ng agham.<ref>{{cite web | last = Wallace | first = T. | title = Five Major Evolutionist Misconceptions about Evolution | work = The True Origin Archive | publisher = [[TrueOrigin Archive]] | year = 2007 | url = http://www.trueorigin.org/isakrbtl.asp | accessdate = 2011–04-25 | archive-date = 2015-03-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150321091116/http://www.trueorigin.org/isakrbtl.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web| last = Isaak | first = Mark | title =CA215: Practical uses of evolution. | work = Index to Creationist Claims | publisher = [[TalkOrigins Archive]] | year =2005 | url =http://www.talkorigins.org/indexcc/CA/CA215.html | accessdate =2009–08-20 }}<br>{{cite web| last = Isaak | first = Mark | title =CH100.1: Science in light of Scripture | work = Index to Creationist Claims | publisher = [[TalkOrigins Archive]] | year =2005 | url =http://www.talkorigins.org/indexcc/CH/CH100_1.html | accessdate =2009–08-20 }}</ref><ref name="NCSEcreationism"/><ref>{{cite web| last = Isaak | first = Mark | title =CA301: Science and naturalism | work = Index to Creationist Claims | publisher = [[TalkOrigins Archive]] | year = 2004 | url =http://www.talkorigins.org/indexcc/CA/CA301.html | accessdate =2009–08-20 }}</ref> Ang kreasyonismo ay inilalarawan ng pamayanang siyentipiko bilang pseudosiyensa (hindi agham).<ref>{{cite web|url=http://ncse.com/media/voices/science|title=Statements from Scientific and Scholarly Organizations|publisher=National Center for Science Education|accessdate=2008-08-28|archive-date=2021-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210211073757/https://ncse.ngo/statements-scientific-and-scholarly-organizations|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?year=&id=4298 |title=Royal Society statement on evolution, creationism and intelligent design |publisher=Royalsoc.ac.uk |date= |accessdate=2011-03-10 |archive-date=2007-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013040110/http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?year=&id=4298 |url-status=dead }}</ref><ref>National Association of Biology Teachers [http://www.nabt.org/sub/position_statements/evolution.asp Statement on Teaching Evolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060927160040/http://www.nabt.org/sub/position_statements/evolution.asp |date=2006-09-27 }}</ref><ref>[http://www.interacademies.net/Object.File/Master/6/150/Evolution%20statement.pdf IAP Statement on the Teaching of Evolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927094546/http://www.interacademies.net/Object.File/Master/6/150/Evolution%20statement.pdf |date=2007-09-27 }} Joint statement issued by the national science academies of 67 countries, including the [[United Kingdom|United Kingdom's]] [[Royal Society]] (PDF file)</ref><ref>From the [[American Association for the Advancement of Science]], the world's largest general scientific society: {{PDFlink|[http://www.aaas.org/news/releases/2006/pdf/0219boardstatement.pdf 2006 Statement on the Teaching of Evolution]|44.8&nbsp;KB}}, [http://www.aaas.org/news/releases/2006/0219boardstatement.shtml AAAS Denounces Anti-Evolution Laws] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060421193306/http://www.aaas.org/news/releases/2006/0219boardstatement.shtml |date=2006-04-21 }}</ref> Ang kreasyonismo ay hindi kumakatawan sa lahat ng paniniwalang Kristiyano tungkol sa paglikha ng uniberso at mga tao at sa literal na pagbasa ng [[bibliya]]. Ang ilang mga denominasyong [[Kristiyano]] at [[Hudaismo]] ay tumatanggap na ang ebolusyon ay hindi sumasalungat sa kanilang paniniwala sa paglikha at mga pinagmulan ng tao. Ang ''kreasyonismang matandang mundo''(old earth creationism) ay isang termino na sumasakop sa iba't ibang mga uri ng kreasyonismo kabilang ang ''gap creationism'', ''progressive creationism'', at ''evolutionary creationism''. Ang kreasyonismong ito ay mas umaayon sa nananaig na pananaw siyentipiko kesa sa literalistang kreasyonismong batang mundo. Ang ''[[teistikong ebolusyon]]'' ang paniniwala ng ilang pangkat ng Kristiyanismo na ang ebolusyon ay umaayon sa kanilang relihiyon. Ayon sa paniniwalang ito, ang ebolusyon ay simpleng ang kasangkapan na ginamit ng diyos upang magpaunlad ng buhay ng tao. ==Mga kritisismong siyentipiko ng kreasyonismo== Ang [[United States National Academy of Sciences]] ay nagsaad na "ang kreasyonismo ay sa katotohanan isang pseudosiyensiya (hindi agham) at hindi dapat itanghal na agham" .<ref name = "NAS">[http://www.nap.edu/html/creationism/introduction.html National Academy of Sciences]</ref><ref>{{Cite book| first = Larson| last = Edward J. | authorlink = Edward J. Larson | year = 2004 | title = Evolution | url = https://archive.org/details/evolutionremarka0000lars| publisher = Modern Library | isbn = 0-679-64288-9 | page = [https://archive.org/details/evolutionremarka0000lars/page/258 258] | quote = Virtually no secular scientists accepted the doctrines of creation\ science; but that did not deter creation scientists from advancing scientific arguments for their position.}}</ref> at "ang mga pag-aangkin ng kreasyonismo ay nagkukulang sa suportang [[empirikal]] at hindi makahulugang masusubok".<ref name = "NAS" /> Ayon sa ''[[Skeptic (U.S. magazine)|Skeptic]]'', ang kilusang kreasyonismo ay nagkamit ng karamihan ng lakas nito sa pamamagitan ng paggamit ng pagliliko at paggamit ng mga taktika na hindi [[etikal]] sa agham at malalang nagbibigay ng maling representasyon ng [[teoriya ng ebolusyon]]".<ref>Joyce Arthur, [[Skeptic (U.S. magazine)]], Vol. 4, No. 4, 1996, pp. 88–93</ref><ref>[http://mypage.direct.ca/w/writer/gish.html Creationism: Bad Science or Immoral Pseudoscience?]</ref> Para ang isang [[teoriyang siyentipiko]] na mauri bilang siyentipiko, ito ay dapat: *umaayon o consistent sa sarili at panlabas *parsimonyoso *magagamit sa paglalarawan at pagpapaliwanag ng mga napagmasdang phenomena *masusubok na [[empirikal]] at mapapamali ng mga pagsubok *batay sa kontrolado at mauulit na mga eksperimento *matutuwid at nagbabago upang umangkop sa mga bagong natuklasang data o ebidensiya *umuunlad na nagkakamit ng lahat ng mga nakamit ng mga nakaraang teoriya at marami pa *tentatibo na umaaming maaaring ang teoriyang iminumungkahi ay hindi tama kesa sa pagsasaad ng katiyakan nito. Itinatakwil ng mga siyentipiko ang hipotesis ng kreasyonismo dahil sa kawalan ng ebidenisya. Noong 1987, ang Korte Suprema ng Estados Unidos ay nagpasya na ang kreasyonismo ay isang [[relihiyon]], hindi isang agham at hindi maaaring itaguyod sa mga silid aralan na pang-publiko.<ref>"<cite>The legislative history demonstrates that the term "creation science," as contemplated by the state legislature, embraces this religious teaching.</cite>" [http://straylight.law.cornell.edu/supct/html/historics/USSC_CR_0482_0578_ZS.html Edwards v. Aguillard]</ref> Ang isang buod ng mga pagtutol sa kreasyonismo ng mga siyentipiko ang sumusunod: *''Ang kreasyonismo ay hindi mapapamali'': Ang akto ng paglikha na nilalarawan ng kreasyonismo ay hindi mapapamali dahil walang mga masusubok na hangganan ang maitatakda sa manlilikha nito. Hindi posibleng mapabulaanan ang isang pag-aangkin kapag ang pag-aangking ito ay sumasakop sa bawat maiisip na kontinhensiya.<ref>{{cite book |last= Root-Bernstein |first= Robert |editor= M. F. Ashley Montagu |title= Science and Creationism |url= https://archive.org/details/sciencecreationi00mont |publisher= Oxford University Press |location=USA |isbn= 978-0-19-503253-6 |chapter=On Defining a Scientific Theory: Creationism Considered |year= 1984}}</ref> *''Ang kreasyonismo ay lumalabag sa prinsipyo ng parsimonya'': Ang razor ni Occam ay pumapabor sa mga paliwanag na umaasa sa pinakaunting mga pagpapalagay. Ninanais ng mga siyentipiko ang mga paliwanag na umaayon sa alam at sinusuportahang mga katotohanan at ebidensiya at nangangailangan ng pinakakaunting mga pagpapalagay upang punan ang natitirang mga puwang. Ang karamihan ng mga pag-aangkin ng kreasyonismo ay umuurong mula sa mas simpleng mga paliwanag na siyentipiko at nagpapakilala ng mga komplikasyon at paghahaka haka sa ekwasyon.<ref>{{cite book |last= Alston |first= Jon P. |title= The Scientific Case Against Scientific Creationism |publisher= iUniverse |location=USA |isbn= 978-0-595-29108-3 |page=21 |year= 2003}}</ref> *''Ang kreasyonismo ay hindi at hindi maaaring masubok ng empirikal o sa mga eksperimento'': Ang kreasyonismo ay nagsasaad ng mga dahilang [[supernatural]] na nasa labas ng sakop ng [[naturalismong pamamaraan]] at mga eksperimentong siyentipiko. *''Ang kreasyonismo ay hindi maitutuwid, hindi nagbabago, tentatibo o umuunlad'': Ang kreasyonismo ay naniniwala sa isang nakatakda at hindi mababagong pagpalagay o absolutong katotohan na [[Talaan ng mga relihiyosong kasulatan|salita ng diyos]] na hindi bukas sa pagbabago. Ayon sa mga kreasyonista, ang anumang ebidensiya na sumasalungat sa kanilang "katotohanan" ay dapat balewalain.<ref>{{cite book |last= Gallant |first= Roy A. |editor= M. F. Ashley Montagu |title= Science and Creationism |url= https://archive.org/details/sciencecreationi00mont |publisher= Oxford University Press |location=USA |isbn= 978-0-19-503253-6 |chapter=To Hell With Evolution |year= 1984 |page=[https://archive.org/details/sciencecreationi00mont/page/303 303]}}</ref> Sa agham, ang lahat ng mga pag-aangkin ay tentatibo. Ang mga ito ay palaging bukas sa mga hamon at dapat itapon o isaayos kapag ito ay inaatas ng timbang ng mga ebidensiya o data. Sa pagsasaad ng mga pag-aangkin ng mga biglaang paglitaw gaya ng [[saltasyon]],<ref>{{cite journal|last=Roberts|first=Elijah|author2=Anurag Sethi, Jonathan Montoya, Carl R. Woese, Zaida Luthey-Schulten|title=Molecular signatures of ribosomal evolution|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2008-09-16_105_37/page/n278|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|date=16 Setyembre 2008|volume=105|issue=37|pages=13953–13958|doi=10.1073/pnas.0804861105}}</ref> o "hopeful monsters",<ref>{{cite journal|last=West-Eberhard|first=Mary J.|title=Alternative adaptations, speciation, and phylogeny (A Review)|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|date=Marso 1986|volume=83|pages=1388–1392}}</ref> at iba pang mga milagrosong akto, ang kreasyonismo ay hindi angkop para sa mga kasangkapan at pamamaraan na inaatas ng agham at hindi maituturing na siyentipiko sa paraang ang terminong agham/science ay kasaulukuyang inilalarawan.<ref>{{cite journal | url = http://www.skepticfiles.org/socialis/creation.htm | title = Creation science is an oxymoron | authorlink = Stephen Jay Gould | last = Gould | first = SJ | journal = [[Skeptical Inquirer]] | volume = 11 | issue = 2 | year = 1987 | pages = 152–153 | access-date = 2012-11-10 | archive-date = 2013-11-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131103102613/http://www.skepticfiles.org/socialis/creation.htm | url-status = dead }}</ref> Ang kreasyonismo ay karaniwang inilalarawan ng mga siyentipiko at mga manunulat ng agham bilang isang pseudosiyensiya (hindi agham).<ref name=philofscience>{{cite book|author1=Sahotra Sarkar|author2=Jessica Pfeifer|title=The Philosophy of science: an encyclopedia. A-M|url=http://books.google.com/books?id=od68ge7aF6wC|year=2006|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-93927-0|page=[http://books.google.com.ph/books?id=od68ge7aF6wC&pg=PA194 194]}}</ref><ref name=skepticencyclopedia>{{cite book|last=Shermer|first=Michael |title=The Skeptic encyclopedia of pseudoscience|url=http://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC|year=2002|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-653-8|page=[http://books.google.com.ph/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA436 436]}}</ref><ref>{{cite book|author=Gregory Neil Derry|title=What Science Is and How It Works|url=http://books.google.com/books?id=G657qGLMwoUC|year=2002|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-09550-9|page=[http://books.google.com.ph/books?id=G657qGLMwoUC&pg=PA170 170]}}</ref><ref>{{cite book|author=Gregory J. Feist|title=The psychology of science and the origins of the scientific mind|url=http://books.google.com/books?id=SlFwaW82VngC|year=2006|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-11074-6|pages=[http://books.google.com.ph/books?id=SlFwaW82VngC&pg=PA219 219]}}</ref> ==Mga pag-angkin ng kreasyonismo== Ang terminong ''Creation science'' o ''scientific creationism''<ref>{{Harvnb|Numbers|2006|pp=[http://books.google.com/books?id=GQ3TI5njXfIC&pg=PA268 268–285]}}</ref> ang sangay ng kreasyonismo na nagtatangka na magbigay ng suportang siyentipiko para sa [[Paglikha ayon sa Genesis|salaysay ayon sa Genesis]] sa [[Aklat ng Genesis]]. Ito tumatakwil o nagtatangkang magpamali sa mga pangkalahatang tinatanggap na katotohanan sa agham, mga [[teoriyang siyentipiko]] at mga paradigm tungkol sa kasaysayan ng daigdig, [[kosmolohiya]] at [[ebolusyon|biolohikal na ebolusyon]].<ref>{{cite book |last= Plavcan |first= J. Michael |editor-first= Andrew J. |editor-last=Petto |editor2-first=Laurie R. |editor2-last=Godfrey |title= Scientists Confront Creationism |url= https://archive.org/details/scientistsconfro0000unse_h5f5 |publisher= Norton |location=New York, London |isbn= 978-0-393-33073-1 |pages= [https://archive.org/details/scientistsconfro0000unse_h5f5/page/361 361] |chapter=The Invisible Bible: The Logic of Creation Science |quote=Most creationists are simply people who choose to believe that God created the world-either as described in Scripture or through evolution. Creation scientists, by contrast, strive to use legitimate scientific means both to disprove evolutionary [[Scientific theory|theory]] and to prove the creation account as described in Scripture. |year= 2007|ref=harv}}</ref><ref>{{harvnb|Numbers|2006|pp=[http://books.google.com/books?id=GQ3TI5njXfIC&pg=PA271 271–274]}}</ref> Ang mga sumusunod ang mga inaangkin ng mga kreasyonista na ''agham ng paglikha'' at ang pagpapamali rito ng mga siyentipiko. ===Biolohiya=== Ang kreasyonismo ay nakasentro sa ideya na hinango sa [[Aklat ng Genesis]] na nagsasaad na ang buhay ay nilikha ng [[diyos]] sa isang may hangganang bilang ng mga "uri" (kinds) kesa sa pamamagitan ng [[ebolusyon|biolohikal na ebolusyon]] mula sa karaniwang ninuno. Ang mga kreasyonista ay nag-aangkin na ang anumang mapagmamasdang [[speciation]] ay nagmula mula sa mga nilikhang "uring" ito sa pamamagitan ng pagtatalik, mga [[mutasyon]] na deleteryoso at iba pang mga mekanismo na henetiko.<ref>E. Scott, "[http://www.goucher.edu/x16509.xml The Evolution of Creationism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301123446/http://www.goucher.edu/x16509.xml |date=2012-03-01 }}", Goucher College lecture 13 Marso 2006, mp3 format.</ref> Bagaman ang mga kreasyonista ay naniniwala sa [[mikroebolusyon]] ng biolohiyang pang-ebolusyon, ang mga kreasyonista ay tumututol sa [[makroebolusyon]] ng biolohiyang pang-ebolusyon.<ref name="evc">{{cite book | last = Scott | first = Eugenie | authorlink = Eugenie Scott | title = Evolution vs Creationism | publisher = Greenwood Press | date = 2004-06-30 | pages = 1590–1628 Kindle ed. | isbn = 978-0-313-32122-1}}</ref> Ang mga kreasyonista ay nag-aangkin na walang ebidensiya ng mga bagong species ng mga hayop o halaman at hindi pinaniniwalaan ng mga kreasyonista ang mga ebidensiya na nagdodokumento ng gayong proseso sa fossil record.<ref>[http://www.icr.org/index.php?module=articles&action=view&ID=260 The Vanishing Case for Evolution], [[Henry M. Morris]], [[Institute for Creation Research]]</ref> Ayon sa mga kreasyonista, ang tumaas na kompleksidad ng mga organismo sa paglipas ng panahon sa pamamagitan ng ebolusyon ay hindi posible dahil sa kanilang paniniwala ng batas ng tumaas na [[entropiya]]. Ang pinagmulan at [[ebolusyon ng tao|ebolusyon ng mga tao]] ang isang pinaka-tinututulan ng mga kreasyonista at ang mga fossil ng mga [[hominidae]] na natagpuan sa fossil record ay hindi itinuturing ng mga kreasyonista na ebidensiya ng speciation ng mga [[homo sapiens]].<ref>[http://www.talkorigins.org/faqs/homs/compare.html Comparison of all skulls], [[TalkOrigins Archive]]</ref> Ayon sa mga siyentipiko, ang fossil record ay umaayon sa proseso ng ebolusyon. Posibleng malaman kung paanong ang isang partikular na grupo ng mga organismo ay nagebolb sa pamamagitan ng pagsasaayos ng pagkakasunod sunod ng mga fossil record sa kronolohikal na sekwensiya. Ayon kay [[Richard Dawkins]], "kung may isang [[hippopotamus]] o [[kuneho]] na natagpuan sa panahong [[Cambrian]], ito ay kumpletong tatalo sa [[ebolusyon]]. Walang ganito ang kailanman natagpuan sa fossil record.<ref>{{Cite web |title=Time Magazine, 15 Agosto 2005, page 32 |url=http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,1090909,00.html |access-date=10 Nobiyembre 2012 |archive-date=13 Hunyo 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060613211455/http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,1090909,00.html |url-status=dead }}</ref> Sa aklat na ''Principles of Biochemistry'' ng siyentipikong si [[Albert L. Lehninger|Albert Lehninger]], isinaad na ang kaayusang nalikha sa loob ng mga selula habang lumalago ang mga ito at naghahati ay nababalanse ng kawalang kaayusan na nalilikha ng mga ito sa kanilang mga kapaligiran sa paglipas ng paglago at dibisyon. Sa ibang salita, ang mga buhay na organismo ay nag-iingat ng kanilang panloob ng kaayusan sa pamamagitan ng pagkuha ng malayang enerhiya mula sa kanilang mga kapaligiran sa anyo ng mga nutriento o sikat ng araw at nagbabalik sa kanilang mga kapaligiran ng katumbas na halaga ng enerhiya bilang init at entropiya.<ref>{{Cite book| last = Lehninger | first = Albert | title = Principles of Biochemistry, 2nd Ed. | publisher = Worth Publishers | year = 1993 | isbn = 0-87901-711-2}}</ref> Ang pag-aangkin ng mga kreasyonista na ang ebolusyon ay lumalabag sa [[mga batas ng termodinamika|batas ng termodinamika]] ay batay sa maling pagkaunawa ng [[ikalawang batas ng termodinamika]] na nagsasaad na ang anumang hiwalay na sistema ay magpapataas ng kabuuang entropiya nito sa paglipas na panahon. Ang isang hiwalay na sistema ay inilalarawan na sistemang walang anumang input ng labas na enerhiya. Ang batas na ito ay lumalapat sa uniberso dahil isa itong hiwalay na sistema. Gayunpaman, dahil sa ang daigdig ay hindi isang hiwalay na sistema, ang kaayusan sa daigdig ay maaaring mangyari at magpalitaw ng mga komplikadong organismo basta may input ng enerhiya gaya ng liwanag ng araw. Ang proseso ng natural na seleksiyon na responsable sa gayong lokal na pagtaas ng kaayusan ay maaaring mahango ng matematikal mula sa ekspresyon ng ekwasyon ng ikalawang batas para sa magkaugnay na hindi-ekwilibrium na mga bukas na sistema.<ref>{{Cite journal|doi=10.1098/rspa.2008.0178 |title=Natural selection for least action |author=Kaila, V. R. and Annila, A.|journal=Proceedings of the Royal Society A |date=8 November 2008 |volume=464 |issue=2099 |pages=3055–3070|bibcode = 2008RSPSA.464.3055K }}</ref> ===Heolohiya=== Ang heolohiya ng [[malaking baha]] ay batay sa paniniwala na ang fossil record ay nabuo ng malaking baha sa kuwento ng [[Arko ni Noe]] na inilalarawan sa [[Aklat ng Genesis]]. Ang mga fossil at mga fossil fuel ay pinaniniwalaang nabuo mula sa materya ng halaman at haop na nalibing ng mabilis sa baha sa [[bibliya]] samantalang ang mga submarinong kanyon ay inaangking nabuo sa mabilis na paglisan mula sa mga kontinent sa wakas ng baha. Ang sedimentaryong strata ay inaangkin rin na inilatag sa panahon o pagkatapos ng [[arko ni Noe|baha ni Noe]].<ref name="HoweEtAl1999">{{cite journal | title = The Haymond Formation Boulder Beds, Marathon Basin, West Texas: Theories On Origins And Catastrophism | author = Howe, G. F.; Froede, C. R. .J.r. | year = 1999 | journal = Creation Research Society Quarterly Journal | volume = 36 | number = 2 <!-- | issue = 1 --> | url = http://www.creationresearch.org/crsq/articles/36/36_1/haymond.html | accessdate = 2008-06-13 | archive-date = 2008-07-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080725063512/http://creationresearch.org/crsq/articles/36/36_1/haymond.html | url-status = dead }}</ref> Ayon sa mga siyentipiko, ang inaangkin ng mga kreasyonistang heolohiya ng baha ni Noe ay sinasalungat ng [[agham heolohikal]] dahil itinatakwil ng kreasyonismo ang mga prinsipyong heolohikal na [[unipormitarianismo]] at [[radiometric dating]]. Ayon sa mga siyentipiko, walang ebidensiya ng gayong baha ang napagmasdan sa mga naingatang patong ng bato at ang bahang sinasabi sa [[bibliya]] ay imposible dahil sa kasalukuyang mga masa ng lupain. Halimbawa, ang [[Bundok Everest]] ay tinatayang 8.8 kilometro sa elebasyon at ang area ng ibabaw ng mundo ng daigdig ay 510,065,600&nbsp;km². Ang bolyum ng tubig na kailangan upang takpan ang bundok Everest sa lalim na 15 [[cubits]] (6.8 m) gaya ng sinasabi sa Genesis 7:20 ay 4.6 bilyong kubikong kilometro. Ang mga pagsukat ng halaga ng presipitable na vapor ng tubig sa atmospero ay magbibigay ng mga resulta na nagpapakita na ang ang pagkokondensa ng lahat ng vapor ng tubig sa isang column ng atmoespero ay lilikha ng likidong tubig na may lalim na mula sero at tinatayang 70mm depende sa petsa at lokasyon ng column.<ref>[http://www.nwcsaf.org/HTMLContributions/TPW/Prod_TPW.htm Total Precipitable Water] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110905114509/https://www.nwcsaf.org/HTMLContributions/TPW/Prod_TPW.htm |date=2011-09-05 }}, NWCSAF.</ref> ===Radiometric dating=== Ang mga kreasyonista ay nag-angkin na ang mga eksperimentong kanilang isinagawa ay nagpapakita na ang 1.5 bilyong taon ng [[pagkabulok na nuklear]] ay nangyari sa loob ng isang maikling panahon na kanilang ipinagpapalagay na ang mga bilyong pagbilis ng pagkabulok na nuklear ay nangyari at ito ay isang paglabag sa prinsipyo na ang bilis ng pagkabulok na radioaktibo ay hindi nagbabago na isang prinsipyong pinagsasaligan ng pisikang nuklear sa pangkalahatan at radiometric dating.<ref>[http://www.icr.org/index.php?module=articles&action=view&ID=302 ''Nuclear Decay: Evidence For A Young World''], [[Russell Humphreys|D. Russell Humphreys]], Impact, Number 352 Oktubre 2002.</ref> Ang mga siyentipiko ay nagturo sa napakaraming mga pagkakamali sa mga inaangking eksperimento ng kreasyonista. Ang katunayan, ang mga resulta ng mga eksperimento ng mga kreasyonista ay hindi tinanggap ng anumang peer-reviewed scientific journal. Ayon din sa mga siyentipiko, ang mga inaangking siyentipiko ng kreasyonismo ay walang kasanayan sa heokronolohiyang eksperimento.<ref>[http://www.talkorigins.org/faqs/helium/zircons.html ''Young-Earth Creationist Helium Diffusion "Dates" Fallacies Based on Bad Assumptions and Questionable Data''], Kevin R. Henke, [[TalkOrigins]] website, Original version: 17 Marso 2005, Revision: November 24, 2005.</ref><ref>[http://gondwanaresearch.com/rate.htm ''R.A.T.E: More Faulty Creation Science from The Insitutute for Creation Research''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100625061208/http://gondwanaresearch.com/rate.htm |date=2010-06-25 }}, J. G. Meert, Gondwana Research, The Official Journal of the International Association for Gondwana, November 13, 2000 (updated 6 Pebrero 2003).</ref> Ang pagiging hindi mababago ng rate ng pagkabulok ng mga isotopo ay mahusay na sinusuportahan ng agham. Ang ebidensiya para sa pagiging hindi mababagong ito ay kinabibilangan ng pagtutugma sa mga tinatayang petsa na kinuha mula sa mga isotopong radioaktibo gayundin sa mga pagtutugma ng mga pamamaraang hindi radioaktibo gaya ng dendrokronolohiya, pagpepetsa ng ice core at mga historical record. Ang pagiging hindi mababago ng mga rate ng pagkabulok ay pinangangasiwaan rin ng mga unang prinsipyo ng [[quantum mechanics]] kung saan ang anumang paglihis sa rate ay mangangailangan ng isang pagbabago sa mga konstanteng pundamental. Ayon sa mga prinsipyong ito, ang isang pagbabago sa mga konstanteng pundamental ay hindi maaaring makaimpluwensiya sa mga iba't ibang elemento ng pantay pantay at ang isang paghahambing sa pagitan ng nagreresultang mga walang katulad n skala ng panahon pang kronolohiya ng bawat mga elemento ay magbibigay ng mga hindi magkakaayong tinatayang panahon.<ref>[http://www.talkorigins.org/indexcc/CF/CF210.html ''Claim CF210''], Mark Isaak (editor), Index to Creationist Claims, [[TalkOrigins]] website, 2004.</ref><ref> In refutation of young-Earth claims of inconstant decay rates affecting the reliability of radiometric dating, Roger C. Wiens, a physicist specializing in isotope dating states: {{quote|There are only three quite technical instances where a half-life changes, and these do not affect the dating methods [under discussion]. Dating methods discussed were [[potassium-argon dating]], [[argon-argon dating]], [[rubidium-strontium dating]], [[samarium-neodymium dating]], lutetium-hafnium, [[rhenium-osmium dating]], and [[uranium-lead dating]].: #Only one technical exception occurs under terrestrial conditions, and this is not for an isotope used for dating. ... The artificially-produced isotope, beryllium-7 has been shown to change by up to 1.5%, depending on its chemical environment. ... [H]eavier atoms are even less subject to these minute changes, so the dates of rocks made by electron-capture decays would only be off by at most a few hundredths of a percent. # ... Another case is material inside of stars, which is in a plasma state where electrons are not bound to atoms. In the extremely hot stellar environment, a completely different kind of decay can occur. 'Bound-state beta decay' occurs when the nucleus emits an electron into a bound electronic state close to the nucleus. ... All normal matter, such as everything on Earth, the Moon, meteorites, etc. has electrons in normal positions, so these instances never apply to rocks, or anything colder than several hundred thousand degrees. ... #The last case also involves very fast-moving matter. It has been demonstrated by [[atomic clock]]s in very fast spacecraft. These atomic clocks slow down very slightly (only a second or so per year) as predicted by Einstein's theory of relativity. No rocks in our solar system are going fast enough to make a noticeable change in their dates.</ref><ref>[http://www.asa3.org/ASA/resources/Wiens.html#page%2020 Radiometric Dating, A Christian Perspective], Roger C. Wiens, [[American Scientific Affiliation]], p20-21</ref>}} ===Mga radiohalo=== Noong mga 1970, ang kreasyonistang si Robert Gentry ay nagmungkahi na ang mga radiohalo sa mga ilang granite ay kumakatawan sa ebidensiya para sa daigdig na agarang nalikha kesa sa dahan dahan. Ang ideyang ito ay binatikos ng mga pisiko at mga heologo sa maraming mga dahilan kabilang na ang mga batong pinag-aralan ni Gentry ay hindi primordial at ang mga radionuclide na pinag-aaralan ay hindi kailangang nasa mga bato sa simula. Sinalungat ng heologo at siyentipiko ng [[United States Department of Energy]] na si Thomas A. Baillieul ang mga pag-aangkin ni Gentry sa kanyang artikulo ''"Polonium Haloes" Refuted: A Review of "Radioactive Halos in a Radio-Chronological and Cosmological Perspective"''.<ref name="Polonium Haloes">[http://www.talkorigins.org/faqs/po-halos/gentry.html "Polonium Haloes" Refuted - A Review of "Radioactive Halos in a Radio-Chronological and Cosmological Perspective" by Robert V. Gentry] by Thomas A. Baillieul. Copyright 2001–2005. Last Updated 22 Abril 2005.</ref> Ayon kay Baillieul, si Gentry ay isang pisiko na walang edukasyon sa heolohiya at si Gentry ay nagbigay ng maling representasyon ng kontekstong heolohikal kung saan ang mga specimen ay kinolekta. Ayon din Baillieul, si Gentry ay umasa sa pagsasaliksik mula sa simula ng ika-20 siglo bago ang mga radioisotope ay lubusang naunawsan. Ang pagpalagay ni Gentry na ang isotopong Polonium ay nagsanhi ng mga singsing ay isang haka haka. Mali ring isinaad ni Gentry na ang kalahting buhay ng mga radioaktibong elemento ay nagbabago sa panahon. ===Astronomiya=== Ang ilang mga pagtatangka ay ginawa ng mga kreasyonista upang lumikha ng isang kosmolohiya na umaayon sa batang uniberso na may edad sa pagitan ng 6,000 at 10,000 taon kesa sa pamantayang edad ng uniberso sa agham na 13.75 ± 0.11 bilyong taon. Ang pagtatangkang ito ng mga kreasyonistang batang mundo ay batay sa paniniwala na ang [[Aklat ng Genesis]] ay naglalarawan ng paglikha ng uniberso gayundin ng daigdig at sa literal na pagpapakahulugan ng mga [[henealohiya]] sa [[Aklat ng Genesis]]. Ang mga pagkakaiba sa mga ''kreasyonistang batang mundo'' ay umiiral kung ang mga henealohiya ay dapat unawain na kompleto o pinaikli at kaya ang ibinibigay ng mga ito na edad ng uniberso at mundo ay sa pagitan ng 6,000 at 10,000 taon. Ang mga henealohiya sa Genesis ay pinapakahulugan ng mga ''kreasyonistang matandang mundo'' na hindi kumpleto at ang Genesis 1 ay piguratibo bilang mga mahabang panahon. Ang pangunahing hamon sa mga kosmolohiya ng ''kreasyonimong batang mundo'' ay ang tinatanggap sa agham na ang mga distansiya sa uniberso ay nangangailangan ng mga bilyon bilyong mga taon upang ang [[bilis ng liwanag|liwanag ay maglakbay]] sa daigdig. Ito ang [[problemang ng liwanag ng bituin]]. Ayon sa isang kreasyonistang Barry Setterfield, ang bilis ng liwanag ay nabulok sa kasaysayan ng uniberso.<ref>{{Cite web|url=http://www.talkorigins.org/faqs/c-decay.html|title=The Decay of c-decay|author=Robert Day|year=1997}}</ref> Ang argumento ni Setterfield ay nakasalalay sa orihinal na pagsukat ni Rømer na kanyang kinopya mula sa isyu ng ''[[Sky and Telescope]]''. Ang halagang ito ay "301,300 plus o minus 200&nbsp;km/s", mga 0.5% higit sa kasalukuyang halaga. Gayunpaman, ang artikulo ay aktuwal na isang bahagi mula sa ''The Astronomical Journal'',<ref>[http://adsbit.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?db_key=AST&bibcode=1973AJ.....78..122G&letter=.&defaultprint=YES&whole_paper=YES&page=122&epage=122&send=PRINT&ext=.pdf On the Velocity of Light Three Centuries Ago]</ref> na kumpletong hindi umaayon at sumusulat na "ang mahusay na pagkakasya ay nangyayari sa sero kung saan ang panahon ng paglalakbay ng liwanag ay katulad ng kasalukuyang tinatanggap na halaga."<ref>''Roemer, navigation, and the speed of light'', American Journal of Physics, Hulyo 1986, Volume 54, Issue 7, p. 583</ref> Sa kanyang pagsisiyasat, hindi rin isinama ni Setterfield ang isang bilang ng mga sikat na eksperimento na sumusukat sa bilis ng liwanag gayundin sa mga bilang ng pagsukat sa kanyang mga pinagbatayang eksperimento. Kapag ang mga puntong ito ay muling isinama sa hanay, walang maliwanag na pagkabulok. Ang isa pang kreasyonista na si [[Russell Humphreys]] ay nagmungkahi na ang uniberso ay lumawak mula sa isang [[puting butas]] na may edad na kulang sa 10,000 taon. Ang maliwanag na edad ng uniberso na bilyon bilyong taon ay kanyang inaangking nagresulta mula sa mga epektong [[relatibidad|relatibistiko]] sa panahon.<ref>{{Cite journal|author=[[Russell Humphreys]]|title=Starlight and Time|url=https://archive.org/details/starlighttimesol0000hump|year=1994}}</ref> Ayon kay Alex Williams, ang mungkahi ni Humphreys ay nagmula sa pagdadagdag ng tatlong mga pagpapalagay sa mga ekwasyon ni [[Einstein]] na ang uniberso ay lumawak mula sa isang nakaraang mas siksik na estado, ang uniberso ay hinangganan sa espasyo at ang daigdig ay nasa o malapit sa sentro ng uniberso.<ref>{{cite book|author1=Alex Williams|author2=John Hartnett|title=Dismantling the Big Bang: God's Universe Rediscovered|url=http://books.google.com/books?id=FR7basoxkSwC |year=2005 |publisher=New Leaf Publishing Group |isbn=978-0-89051-437-5 |pages=[http://books.google.com.ph/books?id=FR7basoxkSwC&pg=PA178 178]}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://www.icr.org/i/pdf/imp/imp-338.pdf |title=Seven Years of Starlight and Time |author=D. Russel Humphreys |journal=Impact |month=August |year=2001 |issue=338}}</ref> Ang unang pagpapalagay ay sinusuportahan ng kosmolohiyang [[big bang]] ngunit ang huling dalawa ay itinatakwil ng pamayanang siyentipiko.<ref>{{cite journal | title = Nonexistence of Humphreys’ "Volume Cooling" for Terrestrial Heat Disposal by Cosmic Expansion | journal = [[Perspectives on Science and Christian Faith]] | date = Marso 2009 | first = J. Brian | last = Pitts | volume = 61 | issue = 1 | pages = 23–28 | url = http://www.asa3.org/ASA/PSCF/2009/PSCF3-09Pitts.pdf | accessdate = 2011-05-29}}</ref> Ang mga mungkahing ito ng mga kreasyonista ay hindi umaayon sa kasalukuyang mga obserbasyon sa uniberso at kaya ay hindi tinatanggap ng mga siyentipiko.<ref>{{Cite web|url=http://www.talkorigins.org/indexcc/CE/CE412.html|title=Claim CE412: Fast Old Light|work=The [[TalkOrigins Archive]]|date=2003-08-01|accessdate=2012-07-01}}</ref><ref>[http://www.talkorigins.org/faqs/astronomy/bigbang.html#humphreys Evidence for the Big Bang], Björn Feuerbacher and Ryan Scranton, [[TalkOrigins Archive]]</ref> Ang mga iminumungkahi ng mga ''kreasyonismong batang mundo''(young earth creationism) ay binabatikos rin ng mga tagapagtaguyod ng ''kreasyonismong matandang mundo'' (old earth creationism) gaya ni Hugh Ross. Ipinagtanggol ni Ross ang nananaig na pananaw ng kosmolohiya ng mga siyentipiko laban sa mga pag-atake ng mga kreasyonistang naniniwala sa batang uniberso o batang mundo.<ref>[http://www.reasons.org/young-earth-issues-big-bang-dead Young-Earth Issues: Is the Big Bang Dead?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120013239/http://www.reasons.org/young-earth-issues-big-bang-dead |date=2012-01-20 }}, Jeff Zweerink, Reasons to Believe, 4 Pebrero 2011</ref> ===Planetolohiya=== Ang mga kreasyonista ay nag-aangkin na ang edad ng [[sistemang solar]] ay mga libo libong taon lamang na salungat sa tinatanggap ng mga siyentipiko na edad nito na 4.6 bilyong taon.<ref>[http://www.interacademies.net/File.aspx?id=6150 IAP STATEMENT ON THE TEACHING OF EVOLUTION] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929023534/http://www.interacademies.net/File.aspx?id=6150 |date=2011-09-29 }}, Interacademy Panel on International Issues.</ref> Inaangkin ng mga kreasyonista na ang bilang ng mga [[kometa]] sa sistemang solar ay mas mataas kesa sa inaasahan dahil sa pinagpapalagay na edad nito. Ang mga kreasyonista ay hindi naniniwala sa pag-iral ng [[Kuiper belt]] at [[Oort cloud]].<ref>{{Citation | author=Danny Faulkner | title=Comets and the age of the solar system | url=http://creation.com/comets-and-the-age-of-the-solar-system | year=1997 | accessdate=2010-03-31}} </ref><ref>{{cite web | author=[[Jonathan Sarfati]] | title=Comets—portents of doom or indicators of youth? | url=http://creation.com/cometsportents-of-doom-or-indicators-of-youth | month=June | year=2003 | accessdate=2010-03-31 | archive-date=2010-01-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100103014145/http://creation.com/cometsportents-of-doom-or-indicators-of-youth | url-status=dead }}</ref> Ang mga kreasyonista ay nag-aangkin rin na ang resesyon ng buwan mula sa daigdig ay hindi umaayon sa buwan o daigdig na mga bilyong taong gulang.<ref>http://www.talkorigins.org/faqs/moonrec.html</ref> Ang mga pang-aangking ito ay sinalungat at pinabulaanan ng mga siyentipiko.<ref>[http://www.talkorigins.org/indexcc/CE/CE110.html TalkOrigins Index to Creationist Claims Claim 110] talkorigins.org edited by Mark Isaak. 2005.</ref><ref>[http://www.talkorigins.org/indexcc/CE/CE261.html TalkOrigins Index to Creationist Claims Claim 261] talkorigins.org edited by Mark Isaak. 2004.</ref> Ang nagpapatuloy ng problema para sa mga kreasyonista ang pag-iral ng mga [[krater ng pagbangga]] sa halos lahat ng mga bagay sa sistemang solar na umaayon sa mga paliwanag na siyentipiko ng pinagmulan ng sistemang solar.<ref name="HovindsProofs">{{cite web |url=http://www.talkorigins.org/faqs/hovind/howgood-yea.html#proof4 |title=How Good are those Young-Earth Arguments: Hovind's 'Proofs' |work=[[TalkOrigins Archive]] |accessdate=2008-08-11}}</ref> Ang mga kreasyonistang sina Harold Slusher at Richard Mandock, kasama ni Glenn Morton (na kalaunang tumakwil ng pag-aangking ito <ref>"Comment: I no longer support the ideas in that book. The arguments are typical young-earth arguments which I have totally rejected as being totally fallacious."&nbsp;— {{cite web|url=http://home.entouch.net/dmd/publi.htm|title=Publications by Glenn R. Morton|accessdate=2009-08-02|archive-date=2012-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20120222001133/http://home.entouch.net/dmd/publi.htm|url-status=dead}}</ref>) ay nag-aangkin na ang mga krater ng pagbangga sa buwan ay sumailalim na daloy ng bato,<ref>{{cite journal | last = Kumagai | first = Naoichi | author2 = Sadao Sasajima, Hidebumi Ito | title = Long-term Creep of Rocks: Results with Large Specimens Obtained in about 20 Years and Those with Small Specimens in about 3 Years | journal = Journal of the Society of Materials Science (Japan) | volume = 27 | issue = 293 | pages = 157–161 | publisher = Japan Energy Society | url = http://translate.google.com/translate?hl=en&sl=ja&u=http://ci.nii.ac.jp/naid/110002299397/&sa=X&oi=translate&resnum=4&ct=result&prev=/search%3Fq%3DIto%2BHidebumi%26hl%3Den | date = 15 Pebrero 1978 | accessdate = 2008-06-16}}</ref> at kaya ay hindi maaaring higit sa ilang mga libong taon ang edad.<ref>{{Cite journal | title = The Age of Lunar Craters | year = 1983 | journal = Creation Research Society Quarterly | pages = 105–108 | volume = 20 | issue = 2 | last1 = Morton | first1 = Glenn R. | last2 = Slusher | first2 = Harold S. | last3 = Mandock | first3 = Richard E. }}</ref> Ang ilang mga kreasyonista ay nag-aangkin rin na ang mga iba't ibang yugto ng pagbabangga ng meteorite sa sistemang solar ay nangyari sa linggo ng paglikha at sa [[arko ni Noe|baha ni Noe]], ang iba ay tumuturing ritong hindi sinusuportahan ng mga ebidensiya.<ref>{{cite journal |title=A biblically-based cratering theory | author=Danny Faulkner | issue=1 |volume= 13 |journal=''Technical Journal'' |month=April | year=1999 |accessdate=2007-02-14 }} </ref><ref>{{cite journal |title=Response to Faulkner's 'biblically-based cratering theory' | author=Wayne R. Spencer | issue=1 |volume=14 |journal=''Technical Journal'' |month=April | year=2000 |accessdate=2007-02-14 }} </ref> == Mga sanggunian == {{Reflist|2}} == Mga tala hinggil sa terminolohiya == {{Reflist|group="note"|refs= <ref name="myth" group="note">Habang ang katagang ''[[mito]]'' ay kadalasang kolokyal na ginagamit upang tumukoy sa "isang hindi totoong kuwento", ang artikulong ito ay gumagamit ng kataga ayon sa pang-akademyang kahulugan na "isang banal na salaysay na nagpapaliwanag kung paano nagkaroon at nalikha ang mundo at ang sangkatauhan sa kanilang pangkasalukuyang kaanyuhan" (Dundes A, 1996. ''"Madness in method plus a plea for projective inversion in myth"''. Nasa LL Patton & W Doniger (mga patnugot), [http://books.google.com/books?id=OgsTmeRHpeUC ''Myth & method'']. Charlottesville: University Press of Virginia pp. [http://books.google.com/books?id=OgsTmeRHpeUC&pg=147 147-162]). </ref>}} [[Kategorya:Kreasyonismo]] [[Kategorya:Pinagmulan ng buhay]] [[Kategorya:Teismo]] [[Kategorya:Teolohiya]] [[Kategorya:Mga katagang Kristiyano]] [[Kategorya:Mga mito ng paglikha]] [[Kategorya:Denialismo]] fq6oql4i8fnhvb2qbootgyq6d21ke6l 0 175902 2215231 984303 2026-07-08T10:34:05Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Kreasiyonismo]] 2215231 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kreasiyonismo]] a3o7qfbys8j75v30fw9pu5fkrs7bauo 0 175903 2215229 984304 2026-07-08T10:33:43Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Kreasiyonismo]] 2215229 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kreasiyonismo]] a3o7qfbys8j75v30fw9pu5fkrs7bauo 0 175976 2215241 984444 2026-07-08T10:44:40Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Kreasiyonismo]] 2215241 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kreasiyonismo]] a3o7qfbys8j75v30fw9pu5fkrs7bauo 1 176319 2215165 986352 2026-07-08T03:22:49Z GinawaSaHapon 102500 Inilipat ni GinawaSaHapon ang pahinang [[Usapan:Kreasyonismo]] sa [[Usapan:Kreasiyonismo]] 986352 wikitext text/x-wiki {{Suleras:AlamBaNinyoUsapan|Enero 28|2012}} 6wiiikjpxnedyj66aucogvrxzceqk0w 0 176608 2215234 987472 2026-07-08T10:43:22Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Kreasiyonismo]] 2215234 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kreasiyonismo]] a3o7qfbys8j75v30fw9pu5fkrs7bauo 0 177647 2215219 993092 2026-07-08T10:32:13Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Kreasiyonismo]] 2215219 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kreasiyonismo]] a3o7qfbys8j75v30fw9pu5fkrs7bauo 0 177648 2215240 993093 2026-07-08T10:44:29Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Kreasiyonismo]] 2215240 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kreasiyonismo]] a3o7qfbys8j75v30fw9pu5fkrs7bauo 0 177649 2215235 993094 2026-07-08T10:43:33Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Kreasiyonismo]] 2215235 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kreasiyonismo]] a3o7qfbys8j75v30fw9pu5fkrs7bauo 0 177650 2215209 993095 2026-07-08T10:30:43Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Kreasiyonismo]] 2215209 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kreasiyonismo]] a3o7qfbys8j75v30fw9pu5fkrs7bauo 0 177651 2215236 993096 2026-07-08T10:43:44Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Kreasiyonismo]] 2215236 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kreasiyonismo]] a3o7qfbys8j75v30fw9pu5fkrs7bauo 0 177652 2215226 993097 2026-07-08T10:33:20Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Kreasiyonismo]] 2215226 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kreasiyonismo]] a3o7qfbys8j75v30fw9pu5fkrs7bauo 1 188866 2215135 1142658 2026-07-08T01:40:38Z GinawaSaHapon 102500 Inilipat ni GinawaSaHapon ang pahinang [[Usapan:Pangangatwiran]] sa [[Usapan:Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] 1142658 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 197330 2215121 2023811 2026-07-08T00:09:56Z Aubreyjanev 159817 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 2215121 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title = Sandy Hook Elementary School shooting | partof = Bahagi ng pamamaril sa Estados Unidos | image = Police at Sandy Hook.PNG | image_upright = | alt = | caption = Law enforcement at the scene of the shooting.<!--Newtown CT lg.PNG Newtown, located within <br /> [[Fairfield County, Connecticut]]--> {{-}} | map = | map_size = | map_alt = | map_caption = | location = {{nowrap|Sandy Hook Elementary School<br />Sandy Hook, Newtown, [[Connecticut]], [[United States|U.S.]]}} | target = Students and staff at Sandy Hook Elementary School | coordinates = {{coord|41|25|12|N|73|16|43|W|region:US-CT_type:event|display=inline,title}}<ref name="GNIS">{{cite web |title=GNIS for Sandy Hook School |publisher=[[USGS]] |date=October 24, 2001 |url=http://geonames.usgs.gov/pls/gnispublic/f?p=gnispq:3:::NO::P3_FID:1942891 |access-date=December 17, 2012 |archive-date=January 31, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131141822/https://geonames.usgs.gov/apex/f?p=GNISPQ:3:::NO::P3_FID:1942891 |url-status=live}}</ref> | date = {{start date and age|2012|12|14}} | time-begin = {{Circa|9:35&nbsp;a.m.}} | time-end = {{nowrap|{{Circa|9:40&nbsp;a.m.}}}}<ref name="oakpresstimeline">{{cite news|last=Scinto|first=Rich|title=Sandy Hook Elementary: Newtown, Connecticut shooting timeline|url=http://www.theoaklandpress.com/articles/2012/12/15/news/nation_and_world/doc50cd1eec00eb9242897410.txt|access-date=December 17, 2012|newspaper=[[The Oakland Press]]|date=December 15, 2012|archive-date=December 21, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121221111722/http://theoaklandpress.com/articles/2012/12/15/news/nation_and_world/doc50cd1eec00eb9242897410.txt|url-status=live}}</ref><ref name="NbcNewsUSCfE">{{cite news | url=http://usnews.nbcnews.com/_news/2012/12/19/16019514-call-for-everything-police-scanner-recording-reveals-early-moments-of-newtown-tragedy | title='Call for everything': Police scanner recording reveals early moments of Newtown tragedy | date=December 19, 2012 | access-date=December 19, 2012 | publisher=NBC News | first=Tracy | last=Connor | archive-date=December 19, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121219214054/http://usnews.nbcnews.com/_news/2012/12/19/16019514-call-for-everything-police-scanner-recording-reveals-early-moments-of-newtown-tragedy | url-status=live}}</ref><ref name="CTPost March 28, 2013">{{cite news|url=http://www.ctpost.com/news/article/Access-to-weapons-made-tragedy-possible-4392681.php|title=Access to weapons made tragedy possible|date=March 28, 2013|newspaper=Connecticut Post|access-date=April 3, 2013|archive-date=June 24, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130624145607/http://www.ctpost.com/news/article/Access-to-weapons-made-tragedy-possible-4392681.php|url-status=live}}</ref> [[Eastern Time Zone|EST]] | timezone = [[UTC−05:00]] | type = Pamamaril sa paaralan, pagpatay, nagpakamatay, pagpatay sa mga bata, [[matricide]], pamamaril, masaker | fatalities = 28 (27 at the school, including the perpetrator; and the perpetrator's mother at home)<ref name="nytimes1">{{cite news |last=Barron |first=James |title=Children Were All Shot Multiple Times With a Semiautomatic, Officials Say |work=[[The New York Times]] |date=December 15, 2012 |url=https://www.nytimes.com/2012/12/16/nyregion/gunman-kills-20-children-at-school-in-connecticut-28-dead-in-all.html |access-date=December 17, 2012 |archive-date=December 16, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216184847/http://www.nytimes.com/2012/12/16/nyregion/gunman-kills-20-children-at-school-in-connecticut-28-dead-in-all.html |url-status=live}}</ref><ref name="cbc">{{cite news|url=http://www.cbc.ca/news/world/story/2012/12/14/connecticut-school-shooting.html|publisher=[[CBC News]]|title=20 children among dead at school shooting in Connecticut|access-date=December 14, 2012|date=December 14, 2012|archive-date=December 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121214173829/http://www.cbc.ca/news/world/story/2012/12/14/connecticut-school-shooting.html|url-status=live}}</ref> | injuries = 2<ref name="Police: Second person injured in Connecticut school shooting survived">{{cite web|title=Police: Second person injured in Connecticut school shooting survived|url=http://usnews.nbcnews.com/_news/2012/12/17/15969867-police-second-person-injured-in-connecticut-school-shooting-survived?lite|website=[[NBC News]]|access-date=December 17, 2012|archive-date=April 16, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160416220342/http://usnews.nbcnews.com/_news/2012/12/17/15969867-police-second-person-injured-in-connecticut-school-shooting-survived?lite|url-status=live}}</ref> | perp = [[Adam Lanza]]<ref name="ID">{{cite news|first=Miguel|last=Llanos|title=Authorities ID gunman who killed 27 in elementary school massacre|url=http://usnews.nbcnews.com/_news/2012/12/14/15911025-authorities-id-gunman-who-killed-27-in-elementary-school-massacre?lite|publisher=[[NBC News]]|agency=Associated Press|access-date=December 14, 2012|date=December 14, 2012|archive-date=December 16, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121216022608/http://usnews.nbcnews.com/_news/2012/12/14/15911025-authorities-id-gunman-who-killed-27-in-elementary-school-massacre?lite|url-status=live}}</ref><ref name="washingtonpost">{{cite news|last=Jennings|first=Natalie|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/post-politics/wp/2012/12/14/mark-kelly-action-on-guns-can-no-longer-wait|title=Mark Kelly: Action on guns 'can no longer wait'|newspaper=[[The Washington Post]]|date=December 14, 2012|access-date=December 17, 2012|archive-date=December 15, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121215215956/http://www.washingtonpost.com/blogs/post-politics/wp/2012/12/14/mark-kelly-action-on-guns-can-no-longer-wait/|url-status=dead}}</ref> | weapons = {{bulleted list|[[Bushmaster XM-15|Bushmaster XM15-E2S]] rifle|[[Glock#10mm Auto|Glock 20SF]] handgun| [[.22 Long Rifle|.22LR]] [[Savage Arms|Savage Mark II]] [[Bolt action|bolt-action]] rifle}}<ref name="CTSP-20130118">{{cite web|last=Vance|first=J. Paul|title=Update: State Police Identify Weapons Used in Sandy Hook Investigation|url=http://www.ct.gov/despp/cwp/view.asp?Q=517284&A=4226|archive-url=https://web.archive.org/web/20160517175905/http://www.ct.gov/despp/cwp/view.asp?A=4226&Q=517284|archive-date=May 17, 2016|publisher=State of Connecticut Department of Emergency Services & Public Protection Connecticut State Police|access-date=December 15, 2016|url-status=dead |quote=Seized inside the school: #1. Bushmaster .223 caliber model XM15-E2S rifle with high capacity 30 round magazine #2. Glock 10 mm handgun #3. Sig-Sauer P226 9mm handgun ... The shooter used the Bushmaster .223 to murder 20 children and six adults inside the school; he used a handgun to take his own life inside the school. No other weapons were used in this crime.}}</ref><ref name="conn-school">{{cite news |title=Conn. school shooter had 4 weapons |publisher=CBS News |url=http://www.cbsnews.com/8301-201_162-57559395/conn-school-shooter-had-4-weapons/ |access-date=December 15, 2012 |archive-date=December 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215184407/http://www.cbsnews.com/8301-201_162-57559395/conn-school-shooter-had-4-weapons/ |url-status=live}}</ref><ref name="Newtown shooter's guns: What we know">{{cite news |last=Almasy |first=Steve |title=Newtown shooter's guns: What we know |url=http://www.cnn.com/2012/12/18/us/connecticut-lanza-guns/index.html |publisher=CNN |access-date=December 30, 2012 |date=December 19, 2012 |quote=The primary weapon used in the attack was a "Bushmaster AR-15 assault-type weapon," said Connecticut State Police Lt. Paul Vance. The rifle is a Bushmaster version of a widely made AR-15, the civilian version of the M-16 rifle used by the U.S. military. The original M-16 patent ran out years ago, and now the AR-15 is manufactured by several gunmakers. Unlike the military version, the AR-15 is a semiautomatic, firing one bullet per squeeze of the trigger. But like the M-16, ammunition is loaded through a magazine. In the school shooting, police say Lanza's rifle used numerous 30-round magazines. |archive-date=December 29, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121229142140/http://www.cnn.com/2012/12/18/us/connecticut-lanza-guns/index.html |url-status=live}}</ref><ref name="hc" /><ref name="cnn20130329" /><ref name="esposito">{{cite news |url=https://abcnews.go.com/US/twenty-children-died-newtown-connecticut-school-shooting/story?id=17973836 |title=20 Children Died in Newtown, Conn., School Massacre |agency=Associated Press |first1=Richard |last1=Esposito |first2=Candice |last2=Smith |first3=Christina |last3=Ng |publisher=ABC News |date=December 14, 2012 |access-date=December 14, 2012 |archive-date=December 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215031441/http://abcnews.go.com/US/twenty-children-died-newtown-connecticut-school-shooting/story?id=17973836 |url-status=live}}</ref><ref name="49IYz">{{Cite web|last=Research|first=CNN Editorial|date=2013-06-07|title=Sandy Hook School Shootings Fast Facts|url=https://www.cnn.com/2013/06/07/us/connecticut-shootings-fast-facts/index.html|access-date=2021-04-20|website=CNN|language=en}}</ref> | motive = Inconclusive<ref name="LP2oO">{{cite news |last1=Winter |first1=Tom |last2=Riordan Seville |first2=Lisa |title=Newtown report: Shooter Adam Lanza had no clear motive, was obsessed with Columbine |url=https://www.nbcnews.com/news/world/newtown-report-shooter-adam-lanza-had-no-clear-motive-was-flna2D11651840 |access-date=6 August 2020 |work=[[NBC News]] |date=25 November 2013 |archive-date=October 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201024103534/https://www.nbcnews.com/news/world/newtown-report-shooter-adam-lanza-had-no-clear-motive-was-flna2D11651840 |url-status=live}}</ref><ref name="DBLvX">{{cite news |last1=Richinick |first1=Michele |title='No conclusive motive' in Newtown shootings, report says |url=http://www.msnbc.com/msnbc/no-conclusive-motive-sandy-hook-massacre |access-date=6 August 2020 |work=[[MSNBC]] |date=25 November 2013 |archive-date=May 29, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160529191007/http://www.msnbc.com/msnbc/no-conclusive-motive-sandy-hook-massacre |url-status=live}}</ref> | litigation = Wrongful death lawsuit against Remington Arms settled for $73 million<ref>{{cite web|url=https://usatoday.com/story/news/nation/2022/02/15/sandy-hook-families-reach-settlement-remington-arms/6797030001|title=Sandy Hook families agree to $73 million settlement with gunmaker Remington|last=Fernando|first=Christine|date=2022-02-15|work=USA Today|access-date=15 February 2022}}</ref> }} Naganap ang '''pamamaril sa Paaralang Elementarya ng Sandy Hook''' noong 14 Disyembre 2012, 9:30 a.m ng umaga na kung saan pumasok si Adam Lanza, edad 20, sa Paaralang Elementarya ng Sandy Hook sa Sandy Hook, isang nayon ng ''Newtown'', [[Connecticut]] sa [[Estados Unidos]]. Ibinaril niyang patay ang 27 katao, kabilang ang 20 bata, sa isang "maramihang pamamaril". Ipinadala sa mga kalapit na ospital ang tatlo sa mga ibinaril na nasa kritikal na kalagayan, at namatay ang dalawa sa kanila dahil sa mga sugat na kanilang naitamo. Nagpakamatay naman si Lanza sa panahon ng pamamaril. ==Pangyayari== [[Talaksan:Map of Sandy Hook shooting.png|thumb|Ang Paaralang Elementarya ng Sandy Hook at tahanan ni Lanza.]] Itong pamamaril ang pinakamapagkamatay sa mga pamamaril sa paaralang naganap sa Estados Unidos makatapos ng "Pamamaril sa [[Virginia Tech]]" noong 2007, at ikatlo sa pinakamapagkamatay sa lahat ng mga masaker na naganap sa paaralan sa naturang bansa. Bago naganap ang pamamaril sa Sandy Hook, ibinaril at ipinatay ni Lanza ang kaniyang ina na si Nancy Lanza, isang gurong pang-kindergarten sa paaralan, sa bahay na kinatitirahan nila sa Newtown. Pagkatapos nito, nag-maneho siya patungong paaralan. Iniulat din na nawawala ang ka-relasyon at isang kaibigan ni Lanza sa estado ng [[New Jersey|Bagong Jersey]]. ==Buod== ; Patuloy na pamamaril Bago maganap ang pamamaril sa Elementarya ng Sandy Hook, unang napaslang ni Adam ang mismong sariling ina na si Nancy Lanza, ng mag laon gamit ang kanyang sasakyang kotse ay tumungo ito sa Paaralang Elementarya ng Sandy Hook suot suot ang itim na damit, bonet, yellow earplugs, sunglasses at gamit ang .22-caliber Savage Mark II rifle at body wearing armor, Sina Principal Dawn Hochsprung at school psychologist Mary Sherlach habang nagpupulong sa kanilang guidance office ay may narinig na unang putok, nabasag ang mga wall glass paraan para makabaril ng mga tao, unang narinig ni Natalie Hammond papunta sa hall upang malaman kung saang galing ang tunog ng pamamaril, na mapagalaman na si Lanza ay pumasok sa unang lagusan, unang pinuntirya nito ang silid aralan ni Lauren Rousseau ay mahigit na 15 mga batang mag-aaral na nasa-edad na 6 at 7 maliban sa isang batang babae na nakaitim ang damit na nagpangap na patay na nakahilera ang kanyang mga kaklase na duguan, sa mismong harapan ni Lanza bago ito magpakamatay gamit ang baril na binaril niya ang kanyang noo. ; Bago ang pangyayari Ang isang batang 9 taong gulang na lalaki ay narinig niya ang mga pulis na "Put your hands up" at "Don't shoot" habang nag tatago ito, habang ang maraming tao ay nagsisigawan dahil sa pinsala ng pamamaril, nagtungo sila ng kanyang mga kaklase at kanyang guro sa isang closet sa gymnasium upang doon muna magtago, Si Diane Dy ay isang therapist na kung saan ito ay nasa faculty habang nagpupulong kasama si Dawn Hochsprung, ay narinig pa ang ilang hiyaw sa magkakasunod na putok ng [[baril]], Ang panglawang guro na nasa ilalim ng kindergarten ay sinira nito ang mga durungawan (bintana) upang hindi makapasok ang suspek na si Adam at bigo nga itong mapasok ang silid aralan. ==Pamamaril sa mga silid aralan== [[Talaksan:Sandy Hook Elementary floorplan.svg|thumb|upright|Floorplan of Sandy Hook Elementary; Classrooms 8 (Rousseau/D'Avino), 10 (Soto/Murphy) and 12 (Roig) are labeled along with the main office (o) and Conference Room 9 (Hochsprung/Sherlach/Hammond)]] Si Lanza, Adam ay unang lumusob sa paaralan No. 8 na kung saan si Lauren Rousseau isang substitute na guro sa loob ng ilang buwan (2012) ay unang napuntirya na kinitil ang mga mag-aaral na sina; Ana Márquez-Greene, Benjamin Wheeler, Caroline Previdi, Catherine Hubbard, Charlotte Bacon, Chase Kowalski, Daniel Barden, Emilie Parker, Grace McDonnell, [[Jack Pinto]], James Mattioli, Jessica Rekos, Josephine Gay, Madeline Hsu at Noah Pozner ang natagpuan ng mga Pulis Newtown na utas at naliligong duguan, maliban sa isa pa nilang kaklase na napanggap na patay, Siya ay nakaupo malapit sa palikuran ng kanilang silid, Ang kanyang pamilya ay isang pastor sa isang Gosphel church, Na iyon ang dahilan na hindi pa niya oras na nagpanggap na utas, Sabi ay "Mommy, I'm okay, but all my friends are dead.", Ipinaliwanag ng batang sole survivor na si, Adam Lanza umano ay galit na galit habang pinagbabaril ang kanyang mga kaklase sa harapan niya, Habang ang isa pang batang babae ay nagtatago kabilang ang ilang guro ay sa palikuran ay may narinig sila sa kabilang silid na kung saan ang klase ni "Victoria Leigh Soto", ang isang batang lalaki sa palikuran ay nagsisigaw na "Help me! I don't want to be here!", ng marinig ni Lanza ang hiyaw ng bata ito ang paraan ng pag patay. ; Silid aralan Habang napaslang ni Lanza ang mga bata sa seksyon 8, nagtungo ito sa seksyon 10 kung nasaan si ''Victoria Leigh Soto'' na itinago ang 7 na kanyang mag-aaral sa ilalim ng mesa at ang iba ay sa [[aparador]] at banyo, Si Soto ay naglakad-lakad upang silayan ang silid dahil sa pag-atake ng suspek "Adam", Habang patungo si Lanza sa kanilang silid ay nakita nito si Jesse Lewis, 6 na nakaupo at sinabi nito sa kanyang mga kaklase ay magtago at tumakbo ngunit ito ay binaril sa noo, nakita ni Lanza si Olivia Engel na tumakas at binaril sa ulo, iilan pa ang mga magaaral na nasawi na sina Avielle Richman, Allyson Wyatt at Dylan Hockley. Ayon sa ulat ng ''Hartford Courant'' ay sinabi ng anim na estudyante paraan ng kanilang pagtakas kay Lanza, ito ay huminto sa kanyang pamamaril habang nilalagyan niya ng bala ang kanyang "22 rifle", Ang maagang ulat na si Lanza ay pumasok sa silid 10 at hinahanap ang ibang batang mag-aaral kay Sotto, sinabi ng guro na wala ang mga bata sila ay nasa isang awditoryum, habang kasama ni Sotto ang tatlong bata hawak ng kanyang mga kamay saka umano binaril ni Lanza sina Sotto, Richman at Wyatt, Si Anne Marie Murphy, isang special education teacher na nagtatrabaho sa isang special-needs students in Soto's classroom ay kasama niya si Dylan Hockley ay kasama rin sa mga namatay, Si Victoria Sotto sa kanyang silid ay malapit sa north wall sa key, Ang unang bata nakita sa ospital ng Danbury ngunit ito ay ideneklarang "dead on arrival", 6 na mag-aaral ang nakaligtas at 1 school bus driver ng "Sandy Hook" upang iuwi ang mga bata sa kani-kanilang tahanan. Ayon sa opisyal na ulat ang 9 mag-aaral kabilang si Ashley ang nagpalabas ng kanyang pahayag taong 2018, Batay sa mga pulis nagtago ang iilan sa banyo paraan ng kanilang pag-ligtas ngunit 5 na mga bata ni Soto ang nasawi. ==Liwasang Sandy Hook== {{Infobox park | name = Sandy Hook Memorial | alt_name = Sandy Hook | photo = Sandy Hook memorial.jpg | photo_width = 270 | photo_alt = Ang Sandy Hook Memorial | photo_caption = Ang Sandy Hook Memorial shooting ika 12/14/2012 | location = Washington Avenue., Sandy Hook, Newtown, [[Connecticut]], [[USA]] | type = Urbanong pasyalan | coordinates_display = inline, title | coordinates_format = | created = Disyembre 16, 2012 | operator = | status = Bukas (open) | area = | map_image = | map_caption = }} Ang '''Liwasang Sandy Hook''' o ang '''Sandy Hook Memorial''' ay isang liwasan para sa mga naging biktima ng pamamaril sa ''Pamamaril sa Paaralang Elementarya ng Sandy Hook'' 9 na taong nakalipas, na naganap noong Disyembre 14, 2012 higit na 20 batang mag-aaral ang naiulat na nasawi kabilang ang 6 na hanay ng paaralan; ang mga guro, psycologist, physcian at principal, Si Adam Lanza (perpetrator), kabilang ang kanyang ina na kanyang napasalang sa sarili nilang tahanan sa bayan ng Newtown, Connecticut.<ref>https://www.nytimes.com/2021/05/01/us/politics/newtown-sandy-hook-elementary.html</ref><ref>https://www.newtown-ct.gov/sandy-hook-permanent-memorial-commission</ref> ===Memoryal=== [[Talaksan:Sandy Hook Memorial.PNG|thumb|Ang watawat ng Estados Unidos at mga bulaklak para sa mga biktima.]] Itinatag ang liwasan para sa mga nasawing biktima sa elementarya sa Sandy Hook upang alalahanin ang kanilang pag-panaw sa kabila ng pang-haharas na dulot ng suspek na si Adam Lanza, 20 taon gulang.<ref>https://edition.cnn.com/2021/12/14/us/sandy-hook-anniversary-families-playgrounds/index.html</ref><ref>https://www.cnbc.com/2022/02/15/remington-agrees-to-settle-with-sandy-hook-mass-shooting-families.html</ref> [[Talaksan:Sandy Hook Memorial 12-26.jpg|thumb|Ang pansamantalang memoryal ng Elementarya ng Sandy Hook taon'g 2012.]]. ==Mga biktima== {{div col|colwidth=17em}} Mga napatay: '''Ina ng salarin''' Nancy Lanza, 52 (shot at home) '''Personnel ng eskuwelahan''' * Anne Marie Murphy, 52, special education teacher * Dawn Hochsprung, 47, principal * Lauren Rousseau, 30, teacher * Mary Sherlach, 56, school psychologist * Rachel D'Avino, 29, behavior therapist * Victoria Leigh Soto, 27, teacher '''Mga estudyante''' * Allison Wyatt, 6 * Ana Márquez-Greene, 6 * Avielle Richman, 6 * [[Benjamin Wheeler]], 6 * Caroline Previdi, 6 * Catherine Hubbard, 6 * Charlotte Bacon, 6 * Chase Kowalski, 7 * Daniel Barden, 7 * Dylan Hockley, 6 * Emilie Parker, 6 * Grace McDonnell, 7 * [[Jack Pinto]], 6 * James Mattioli, 6 * Jesse Lewis, 6 * Jessica Rekos, 6 * Josephine Gay, 7 * Madeleine Hsu, 6 * Olivia Engel, 6 * Noah Pozner, 6 '''''Salarin''''' * [[Adam Lanza]], 20 (suicide) {{div col end}} {{div col|colwidth=17em}} Mga nabuhay: '''Sugatan''' * Natalie Hammond, 40, lead teacher * Deborah Pisani '''Mga nakaligtas''' * Ashley Hubner, 6 * Andrew * Jackie Haggerty * Daniel Sibley * Nicole * Maggie LaBlanca * Lauren Milgram {{div col end}} ==Larawan== <gallery> File:Noah Pozner - 2010.jpg|Noah Pozner, 6 File:Jesse Lewis.jpg|Jesse Lewis, 6 </gallery> ===Seremonya=== <gallery> Talaksan:Sandy Hook Memorial Flag Flying 130114-N-TR763-029.jpg|Pagtaas ng watawat ng U.S. Talaksan:A Sailor lowers the flag to half-mast. (8283346037).jpg|Pagbaba ng watawat ng U.S. </gallery> ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga pamamaril]] [[Kategorya:2012 sa Estados Unidos]] 3gt8vghhzww6odkqu2hynzai068u7a0 0 201634 2215070 2214419 2026-07-07T12:17:37Z ~2026-38435-41 163783 Kinansela ang pagbabagong 2214419 ni [[Special:Contributions/Johndeo333|Johndeo333]] ([[User talk:Johndeo333|Usapan]]) 2215070 wikitext text/x-wiki [[File:Hemisferio Norte.png|thumb|right|Ang Hilagang Emisperyo na pinagliwanag sa pamamagitan ng dilaw na kulay.]] [[File:Northern Hemisphere Azimuthal projections.svg|thumb|right|Ang Hilagang Emisperyo na tinatanaw magmula sa habang nasa ibabaw ng [[Panghilagang Polo]].]] Ang '''Hilagang Hating-globo'''<ref>{{Cite book |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Makabayan_6_2004_Ed/VIsTmtRXKNoC?hl=en&gbpv=1&dq=hilagang+hating+globo&pg=PA142&printsec=frontcover |title=Makabayan 6' 2004 Ed. |publisher=Rex Bookstore, Inc. |isbn=978-971-23-3902-8 |pages=13 |language=tl}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hemisphere in Tagalog |url=https://www.tagalog.com/dictionary/hemisphere |access-date=2025-01-25 |website=www.tagalog.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Sambayanang_Pilipino/6zorISN5hR8C?hl=en&gbpv=1&dq=hilagang+hating+globo&pg=PA13&printsec=frontcover |title=Sambayanang Pilipino |date=1996 |publisher=Rex Bookstore, Inc. |isbn=978-971-23-1517-6 |pages=13 |language=tl}}</ref> (o '''Hilagang Hating-Daigdig'''; Ingles: ''Northern Hemisphere'') ay ang bahagi ng [[Daigdig]] na nasa [[hilaga]] ng [[ekwador]]. Tinatawag din ito na '''Hilagang Emisperyo''' kung saan ang salitang "[[emisperyo]]" (mula sa [[wikang Griyego|Griyego]]ng σφαιρα [espero o bilog] + ημι [kalahati]) ay literal na may kahulugang 'kalahati ng bola' o 'kalahati ng bilog'. Ito rin ang kalahati ng [[esperong selestiyal]] na nasa timog ng ekwator na selestiyal. Dahil sa aksiyal na pagkiling ng Daigdig sa 23.439281°, may baryasyon ng panahon sa haba ng araw at gabi. May baryasyon din ng panahon sa [[temperatura]] na naantala sa baryasyon sa araw at gabi. Sa kumbensyunal, nangyayari ang tag-niyebe sa Hilagang Hating-globo bilang ang panaho mula solstisyo ng Disyembre (tipikal sa Disyembre 21 [[UTC]]) hanggang sa [[Ekinoksiyo|ekinoksyo]] ng Marso (tipikal sa Marso 20 UTC), habang nangyayari ang tag-init sa panahon mula sa [[Solstisyo|solsitisyo]] hanggang sa ekinoksyo ng Setyembre (tipikal sa September 23 UTC). Nag-iiba ang petsa sa bawat taon dahil sa pagkakaiba sa pagitan ng taon ng kalendaryo at taon na astronomikal. Sa loob ng Hilagang Hating-globo, maaring baguhin ng agos ng karagatan ang modelo ng lagay ng panahon na makakaapekto sa maraming kadahilanan sa loob ng hilagang baybayin. Kabilang sa mga ganoong kaganapan ang El Niño–Katimugang Osilasyon. Noong 2015, naririto sa Hilagang Hating-globo ang mga 87 [[bahagdan]] ng [[populasyon]] ng mundo na tinatayang 6.4 bilyong tao sa kabuuang populasyon na 7,3 bilyong tao<ref>Kinalkula mula sa ''World Population Yearbook 2019'' (sa libo) Kabuuang populasyon: 7,359,970 Populasyon ng Hilagang Hating-globo: 6,405,030 87.0% Populasyon ng Katimugang Hating-globo: 954,940 13.0% (Pananda 1) Kung walang datos para sa 2019, ang pinakabagong [[datos]] ang ginamit. (Pananda 2) Hinahati sa kalahating mga populasyon sa bawat Hilaga at Timog Hating-globo ang mga sumasaklang na mga bansa na may lupain sa ekwador.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/90-of-people-live-in-the-northern-hemisphere-2012-5|title=90% Of People Live In The Northern Hemisphere – Business Insider|date=4 May 2012|work=Business Insider|access-date=10 Nobyembre 2015|language=en|archive-date=19 Enero 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119181108/http://www.businessinsider.com/90-of-people-live-in-the-northern-hemisphere-2012-5|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://find.galegroup.com/gic/infomark.do?&contentSet=EBKS&idigest=fb720fd31d9036c1ed2d1f3a0500fcc2&type=retrieve&tabID=T001&prodId=GIC&docId=CX3403900089&source=gale&userGroupName=itsbtrial&version=1.0|title=GIC – Article|work=galegroup.com|access-date=10 Nobyembre 2015|archive-date=18 Abril 2016|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418075026/http://find.galegroup.com/gic/infomark.do?&contentSet=EBKS&idigest=fb720fd31d9036c1ed2d1f3a0500fcc2&type=retrieve&tabID=T001&prodId=GIC&docId=CX3403900089&source=gale&userGroupName=itsbtrial&version=1.0|url-status=live}}</ref> at narito rin ang karamihan sa mga [[lupain]] ng mundo. Ang kalahatan ng [[Hilagang Amerika]] at ng [[Europa]] ay nakapaloob sa Hilagang Emisperyo. Nasa Hilagang Emisperyo rin ang karamihan sa mga bahagi ng [[Asya]], dalawang-ikatlo (<small>2/3</small>) ng [[Aprika]] at 10 bahagdan ng [[Timog Amerika]]. Ang tatlong [[Talaan ng mga bansa ayon sa populasyon|pinakamalalaking mga bansa ayon sa populasyon]] ([[Tsina]], [[India]], at [[Estados Unidos]] ay nasa loob ng Hilagang Emisperyo. ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Mga emisperyo ng Daigdig}} [[Kategorya:Mga emisperyo ng Daigdig]] 642yxognhuwbb1da11a1evlnml4cprc 0 224357 2215220 1362120 2026-07-08T10:32:24Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Argumento ng salat na disenyo]] 2215220 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Argumento ng salat na disenyo]] 1dw9ytotc45vwex0l1211aqtr78ll5m 0 250505 2215120 1750356 2026-07-08T00:09:42Z Aubreyjanev 159817 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 2215120 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Reynaldo Dante | image = | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = 13 Marso 1912 | birth_place = Pilipinas | death_date = 10 Pebrero 1985 (edad 72) | death_place = | nationality = Pilipino | occupation = Aktor }} Si '''Reynaldo Dante''' (Marso 13, 1912 – Pebrero 10, 1985) ay isang [[artista]] sa Pilipinas. ==Pilmograpiya== * 1938: Carmelita [Parlatone] * 1938: Celia at Balagtas [Excelsior] * 1938: Dalagang Luksa [Parlatone] * 1938: Dolores [Parlatone] * 1939: Magkaisang Landas [Parlatone] * 1939: Tatlong Pagkabirhen [X'Otic] * 1939: Langit sa Karimlan [Parlatone] * 1939: Ang [[Kaban ng Tipan]] [X'Otic] * 1940: Lihim ng Lumang Simbahan [X'Otic] * 1940: [[Dugo]] ng Alipin [Cervantina] * 1940: Patawad [Lvn] * 1941: Angelita [Lvn] * 1947: Hagibis [Premiere] * 1948: Ang Anghel sa Lupa [Premiere] * 1949: Bakit Ako Luluha? [Premiere] * 1949: Alamat ng Perlas na Itim [Lawin] * 1949: Naglahong Tala [Supreme] * 1949: Suwail [Premiere] * 1950: Tubig na Hinugasan [Quezon Memorial] * 1950: Kamay ni Satanas [Premiere] * 1951: Labis na Pagtitipid [Premiere] * 1951: Sisa [Premiere] * 1953: Malapit sa Diyos [Lebran] * 1954: Guwapo [MV] * 1956: Heneral Paua [Larry Santiago] * 1957: Kandilang Bakal [Champion] ==External links== *{{IMDb name|id=1965293|name=Reynaldo Dante}} {{DEFAULTSORT:Dante, Reynaldo}} [[Kaurian:Showbiz sa Pilipinas]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1912]] [[Kategorya:Namatay noong 1985]] heh9sq5um3zfrgjk9dylgtk7le38eu5 15 280863 2215184 2214757 2026-07-08T07:07:03Z ListeriaBot 79921 Wikidata list updated [V2] 2215184 wikitext text/x-wiki == Wala pang artikulo sa wikang Tagalog == '''Ang sumusunod ay talaan ng mga mamamayan ng Pilipinas na mayroon nang artikulo sa ibang bersiyon ng Wikipedia ngunit hindi pa nagagawan ng artikulo sa Tagalog Wikipedia:''' {{Wikidata list|sparql= SELECT DISTINCT ?item ?article_en ?linkcount WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5. ?item wdt:P27 wd:Q928. ?item wikibase:sitelinks ?linkcount . ?article_en schema:about ?item . ?article_en schema:inLanguage "en" . ?article_en schema:isPartOf <https://en.wikipedia.org/> FILTER (?linkcount >= 1) . # only include items with 1 or more sitelinks FILTER NOT EXISTS { ?article schema:about ?item . ?article schema:inLanguage "tl" . ?article schema:isPartOf <https://tl.wikipedia.org/> } } GROUP BY ?item ?linkcount ?article_en ORDER BY DESC(?linkcount) LIMIT 100 |columns=P18,label:Article,P106,P793,P800,P39,?article_en |section= |min_section= |sort=?linkcount |links=red |thumb=128 |autolist= |references=all }} {| class='wikitable sortable' ! larawan ! Article ! hanapbuhay ! significant event ! magnum opus ! nahawakang pwesto ! ?article_en |- | [[Talaksan:Lav Diaz at 81st Venice International Film Festival.jpg|center|128px]] | [[Lav Diaz]] | [[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]]<br/>[[editor ng pelikula]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[prodyuser ng pelikula]]<br/>[[screenwriter]]<br/>[[artista]]<br/>[[direktor]]<ref name="ref_9dcd9960024412bee88cb9de0f5ddf9229d4c663ed2ba8b4910cc05c78097c3a">https://cs.isabart.org/person/122314</ref><ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[film screenwriter]]<ref name="ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94">''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''</ref><br/>[[musiko]]<ref name="ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94">''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''</ref><br/>[[kritiko ng sine]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | | | | [[:en:Lav_Diaz|Lav Diaz]] |- | [[Talaksan:Paul Mulders.jpg|center|128px]] | [[Paul Mulders]] | [[futbolista]] | | | | [[:en:Paul_Mulders|Paul Mulders]] |- | [[Talaksan:1960 Neile Adams.jpg|center|128px]] | [[Neile Adams]] | [[artista]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[mang-aawit]]<br/>[[artista sa telebisyon]]<br/>[[artista sa pelikula]]<br/>[[artista sa teatro]] | | | | [[:en:Neile_Adams|Neile Adams]] |- | [[Talaksan:Angel Guirado azkals 2011.jpg|center|128px]] | [[Ángel Guirado]] | [[futbolista]]<ref name="ref_29e115b4d8673aa55ed93f170246260cdb6ce2dbf55e09a234ed0993291e067f">''[[:d:Q5715639|BDFutbol]]''</ref> | | | | [[:en:%C3%81ngel_Guirado|%C3%81ngel Guirado]] |- | | [[Junrey Balawing]] | | | | | [[:en:Junrey_Balawing|Junrey Balawing]] |- | [[Talaksan:James Younghusband Oct 2013.jpg|center|128px]] | [[James Younghusband]] | [[futbolista]] | | | | [[:en:James_Younghusband|James Younghusband]] |- | [[Talaksan:Chris Greatwich.JPG|center|128px]] | [[Chris Greatwich]] | [[futbolista]]<br/>[[association football manager]] | | | | [[:en:Chris_Greatwich|Chris Greatwich]] |- | [[Talaksan:Adolfo Tito Yllana, September 2021 (GPOABF 0882) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Adolfo Tito Yllana]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]] | | | [[titular archbishop]]<br/>[[Apostolic Nuncio to Papua New Guinea]]<br/>[[Apostolic Nuncio to the Solomon Islands]]<br/>[[Apostolic Nuncio to Pakistan]]<br/>[[Apostolic Nuncio to the Democratic Republic of the Congo]]<br/>[[apostolic nuncio to Israel]]<br/>[[Apostolic Delegate to Jerusalem and Palestine]]<br/>[[apostolic nuncio to Cyprus]]<br/>[[Apostolic Nuncio to Australia]] | [[:en:Adolfo_Tito_Yllana|Adolfo Tito Yllana]] |- | [[Talaksan:Donnie Nietes.png|center|128px]] | [[Donnie Nietes]] | [[boksingero]]<ref name="ref_883810bbc71539bca4145280e9d6a38794e10ac97d471507d9610482d8ea5733">''[[:d:Q895505|BoxRec]]''</ref> | | | | [[:en:Donnie_Nietes|Donnie Nietes]] |- | | [[Dioscoro S. Rabor]] | [[soologo]]<ref name="ref_c5b160c8d062942dc63fae4cd18b5000d2e4309511b37a3761c11480d808103a">''[[:d:Q56114183|In Memoriam: Dioscoro S. Rabor, 1911-1996]]''</ref><br/>[[scientific collector]]<ref name="ref_96103d1bdc4401a014da17bd3b27b7311f90c94b2d4009870bb4218001e27e27">''[[:d:Q64446405|Bionomia]]''</ref> | | | | [[:en:Dioscoro_S._Rabor|Dioscoro S. Rabor]] |- | | [[Rachel Grant]] | [[artista]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref><br/>[[modelo]]<br/>[[artista sa pelikula]]<br/>[[scuba diver]]<br/>[[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]] | | | | [[:en:Rachel_Grant|Rachel Grant]] |- | [[Talaksan:Andray Blatche.jpg|center|128px]] | [[Andray Blatche]] | [[basketbolista]]<ref name="ref_b316776bfd4d19b22b05d403d20bf7aa69dcd18a806d586c89f9100926aeab05">''[[:d:Q7300810|RealGM]]''</ref> | | | | [[:en:Andray_Blatche|Andray Blatche]] |- | | [[Oscar Cruz]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[Catholic archbishop]]<br/>[[titular bishop]]<br/>[[auxiliary bishop]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] | [[:en:Oscar_Cruz|Oscar Cruz]] |- | [[Talaksan:Angelo Reyes.jpg|center|128px]] | [[Angelo Reyes]] | [[politiko]]<br/>[[military personnel]] | | | [[Kalihim ng Tanggulang Pambansa]]<br/>[[Kalihim ng Kapaligiran at Likas na Yaman]]<br/>[[Kalihim ng Enerhiya]]<br/>[[Kalihim ng Interyor at Pamahalaang Lokal]] | [[:en:Angelo_Reyes|Angelo Reyes]] |- | [[Talaksan:Archbishop Angel Lagdameo.jpg|center|128px]] | [[Angel Lagdameo]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[archbishop of Jaro]]<br/>[[auxiliary bishop]]<br/>[[diocesan bishop]]<br/>[[titular bishop]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] | [[:en:Angel_Lagdameo|Angel Lagdameo]] |- | [[Talaksan:JfAniceto0456Pacianofvf 06.JPG|center|128px]] | [[Paciano Aniceto]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Catholic archbishop]] | | | [[Catholic archbishop]]<br/>[[diocesan bishop]]<br/>[[titular bishop]]<br/>[[auxiliary bishop]] | [[:en:Paciano_Aniceto|Paciano Aniceto]] |- | [[Talaksan:Cardinal Ricardo Vidal.jpg|center|128px]] | [[Ricardo Tito Jamin Vidal]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[Kardinal (Katolisismo)|Kardenal]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[titular bishop]]<br/>[[Catholic archbishop]]<br/>[[Archbishop of Cebu]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] | [[:en:Ricardo_Vidal|Ricardo Vidal]] |- | [[Talaksan:Orlando Quevedo 2016.jpg|center|128px]] | [[Orlando Beltran Quevedo]] | [[manunulat]]<br/>[[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[Kardinal (Katolisismo)|Kardenal]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[diocesan bishop]]<br/>[[Roman Catholic Archbishop of Nueva Segovia]]<br/>[[Catholic archbishop]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] | [[:en:Orlando_Quevedo|Orlando Quevedo]] |- | | [[Angelito Lampon]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[titular bishop]]<br/>[[Catholic archbishop]]<br/>[[vicar apostolic]]<br/>[[apostolic administrator]] | [[:en:Angelito_Lampon|Angelito Lampon]] |- | [[Talaksan:Romulo Valles Balangiga bell turnover (cropped).jpg|center|128px]] | [[Romulo Valles]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[diocesan bishop]]<br/>[[Catholic archbishop]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] | [[:en:Romulo_Valles|Romulo Valles]] |- | | [[Antonio Ledesma]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<br/>[[Arsobispo]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[Catholic theologian]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | | | [[Catholic archbishop]]<br/>[[coadjutor bishop]]<br/>[[bishop prelate]]<br/>[[apostolic administrator]] | [[:en:Antonio_Ledesma|Antonio Ledesma]] |- | [[Talaksan:JfTobias0431Bishopfvf 02.JPG|center|128px]] | [[Antonio Realubin Tobias]] | [[teologo]]<br/>[[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[diocesan bishop]]<br/>[[titular bishop]]<br/>[[auxiliary bishop]]<br/>[[apostolic administrator]] | [[:en:Antonio_Tobias|Antonio Tobias]] |- | [[Talaksan:Albert del Rosario.jpg|center|128px]] | [[Albert del Rosario]] | [[diplomata]]<br/>[[politiko]]<br/>[[negosyante]] | | | [[Kalihim ng Ugnayang Panlabas]]<br/>[[ambassador of the Philippines to the United States]] | [[:en:Albert_del_Rosario|Albert del Rosario]] |- | [[Talaksan:Arnel Pineda by Phey Palma.jpg|center|128px]] | [[Arnel Pineda]] | [[mang-aawit]]<br/>[[manunulat ng awitin]] | | | | [[:en:Arnel_Pineda|Arnel Pineda]] |- | [[Talaksan:Chadhugo (300dpi).jpg|center|128px]] | [[Chad Hugo]] | [[record producer]]<br/>[[manunulat ng awitin]]<br/>[[musiko]] | | | | [[:en:Chad_Hugo|Chad Hugo]] |- | [[Talaksan:Bishop.Arturo.Bastes.jpg|center|128px]] | [[Arturo M. Bastes]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[diocesan bishop]]<br/>[[coadjutor bishop]] | [[:en:Arturo_Bastes|Arturo Bastes]] |- | [[Talaksan:Ernie Chan at Super-Con 2009.JPG|center|128px]] | [[Ernie Chan]] | [[comics artist]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[Prodyuser sa telebisyon|produser sa telebisyon]]<br/>[[ilustrador]]<ref name="ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94">''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''</ref><br/>[[graphic artist]]<ref name="ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94">''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''</ref><br/>[[disenyador]]<ref name="ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94">''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''</ref><br/>[[alagad ng sining biswal]]<ref name="ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94">''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''</ref> | | | | [[:en:Ernie_Chan|Ernie Chan]] |- | [[Talaksan:Venus Raj.jpg|center|128px]] | [[Venus Raj]] | [[modelo]]<br/>[[kalahok sa patimapalak pangkagandahan]] | | | | [[:en:Venus_Raj|Venus Raj]] |- | [[Talaksan:Brian Yuzna (2007 crop).jpg|center|128px]] | [[Brian Yuzna]] | [[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[prodyuser ng pelikula]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[screenwriter]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[artista]] | | | | [[:en:Brian_Yuzna|Brian Yuzna]] |- | | [[Leonardo Legaspi]] | [[propesor ng unibersidad]]<br/>[[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[Roman Catholic Archbishop of Caceres]]<br/>[[titular bishop]]<br/>[[auxiliary bishop]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] | [[:en:Leonardo_Legaspi|Leonardo Legaspi]] |- | [[Talaksan:Brillante Mendoza at the 69th Venice International Film Festival, September 2012.jpg|center|128px]] | [[Brillante Mendoza]] | [[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]]<br/>[[cinematographer]]<ref name="ref_833b0ecf39cfd9c634b88c55346640b8ff53e5ec78e177b604b7a78346be027c">http://asianwiki.com/Brillante_Mendoza</ref><br/>[[screenwriter]]<ref name="ref_89d32ec69eda3ae30901972a23ca4c45d7f2c401e64244cc1c33b72d8976e7fa">https://lilokpelikula.wordpress.com/2009/10/21/lola-brillante-mendoza-2009/</ref><ref name="ref_df976a5955ea21883692f260e6765daa529da60de09340ac0bd712c56bd8c1ba">http://www.timeout.com/london/film/captive-2012</ref><ref name="ref_2cd4517100d2a9b21c471d3cc0520af58e84f86743a8b0f423ac62d628a710c6">''[[:d:Q105584|Rotten Tomatoes]]''</ref><ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[prodyuser ng pelikula]]<ref name="ref_b2d7a45e5d3180f042276aa6e9408760514212ca319bc04a9eaae19b89f7c331">http://www.nytimes.com/movies/movie/457936/Kinatay/details</ref><ref name="ref_2cd4517100d2a9b21c471d3cc0520af58e84f86743a8b0f423ac62d628a710c6">''[[:d:Q105584|Rotten Tomatoes]]''</ref><br/>[[production designer]]<br/>[[direktor]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | | | | [[:en:Brillante_Mendoza|Brillante Mendoza]] |- | [[Talaksan:Pancho Villa BNF.jpeg|center|128px]] | [[Pancho Villa]] | [[boksingero]]<ref name="ref_883810bbc71539bca4145280e9d6a38794e10ac97d471507d9610482d8ea5733">''[[:d:Q895505|BoxRec]]''</ref> | | | | [[:en:Pancho_Villa_(boxer)|Pancho Villa (boxer)]] |- | [[Talaksan:Bishop Broderick Pabillo at the Manila Cathedral 2023-10-29.jpg|center|128px]] | [[Broderick Soncuaco Pabillo]] | [[teologo]]<br/>[[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[titular bishop]]<br/>[[auxiliary bishop]]<br/>[[apostolic administrator]] | [[:en:Broderick_Pabillo|Broderick Pabillo]] |- | [[Talaksan:Simeon Toribio.jpg|center|128px]] | [[Simeón Toribio]] | [[politiko]]<br/>[[atleta]] | | | [[miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]] | [[:en:Simeon_Toribio|Simeon Toribio]] |- | [[Talaksan:Julio Rosales.jpg|center|128px]] | [[Julio Rosales]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[Kardinal (Katolisismo)|Kardenal]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Archbishop of Cebu]]<br/>[[diocesan bishop]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] | [[:en:Julio_Rosales|Julio Rosales]] |- | [[Talaksan:Jerry Lucena.jpg|center|128px]] | [[Jerry Lucena]] | [[futbolista]]<br/>[[association football manager]] | | | | [[:en:Jerry_Lucena|Jerry Lucena]] |- | | [[David William Valencia Antonio]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[auxiliary bishop]]<br/>[[diocesan bishop]]<br/>[[titular bishop]]<br/>[[apostolic administrator]]<br/>[[Roman Catholic Archbishop of Nueva Segovia]] | [[:en:David_William_Antonio|David William Antonio]] |- | | [[Miguel White]] | [[atleta]] | | | | [[:en:Miguel_White|Miguel White]] |- | [[Talaksan:Fernando Capalla.jpg|center|128px]] | [[Fernando Capalla]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[Catholic archbishop]]<br/>[[diocesan bishop]]<br/>[[titular bishop]]<br/>[[auxiliary bishop]]<br/>[[coadjutor archbishop]]<br/>[[territorial prelate]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] | [[:en:Fernando_Capalla|Fernando Capalla]] |- | [[Talaksan:Rolando Santos CM.jpg|center|128px]] | [[Rolando Crisostomo Santos]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[diocesan bishop]] | [[:en:Rolando_Santos|Rolando Santos]] |- | [[Talaksan:Archbishop Gilbert Garcera 2024-06-29.jpg|center|128px]] | [[Gilbert Garcera]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[diocesan bishop]]<br/>[[Archbishop of Lipa]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] | [[:en:Gilbert_Garcera|Gilbert Garcera]] |- | | [[Meiling Melançon]] | [[artista]]<br/>[[modelo]]<br/>[[artista sa pelikula]]<br/>[[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]] | | | | [[:en:Mei_Melan%C3%A7on|Mei Melan%C3%A7on]] |- | [[Talaksan:Archbishop John F. Du.png|center|128px]] | [[John F. Du]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[Archbishop of Palo]]<br/>[[auxiliary bishop]]<br/>[[diocesan bishop]]<br/>[[titular bishop]] | [[:en:John_F._Du|John F. Du]] |- | [[Talaksan:Bishop Jose Romeo O. Lazo (2).jpg|center|128px]] | [[Jose Romeo Lazo]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[diocesan bishop]]<br/>[[Roman Catholic Bishop of San Jose de Antique]]<br/>[[archbishop of Jaro]] | [[:en:Jose_Romeo_Lazo|Jose Romeo Lazo]] |- | | [[Jose S. Palma]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[Bishop of Calbayog]]<br/>[[titular bishop]]<br/>[[Archbishop of Cebu]]<br/>[[Archbishop of Palo]]<br/>[[auxiliary bishop]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] | [[:en:Jos%C3%A9_S._Palma|Jos%C3%A9 S. Palma]] |- | | [[Mark Javier]] | [[archer]] | | | | [[:en:Mark_Javier|Mark Javier]] |- | [[Talaksan:D LIM.jpg|center|128px]] | [[Danilo Lim]] | [[politiko]]<br/>[[military personnel]] | | | | [[:en:Danilo_Lim|Danilo Lim]] |- | | [[Osvaldo Padilla]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]] | | | [[Catholic archbishop]]<br/>[[titular archbishop]]<br/>[[apostolic nuncio to Panama]]<br/>[[apostolic nuncio to Sri Lanka]]<br/>[[apostolic nuncio to Nigeria]]<br/>[[Apostolic Nuncio to Costa Rica]]<br/>[[apostolic nuncio to South Korea]]<br/>[[apostolic nuncio to Mongolia]] | [[:en:Osvaldo_Padilla|Osvaldo Padilla]] |- | [[Talaksan:Pablo Virgilio David in 2014 (Retouched).jpg|center|128px]] | [[Pablo Virgilio Siongco David]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[auxiliary bishop]]<br/>[[diocesan bishop]]<br/>[[titular bishop]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]]<br/>[[cardinal priest]] | [[:en:Pablo_Virgilio_David|Pablo Virgilio David]] |- | | [[Rodolfo Tan Cardoso]] | [[ahedresista]] | | | | [[:en:Rodolfo_Tan_Cardoso|Rodolfo Tan Cardoso]] |- | | [[Leopoldo Serantes]] | [[boksingero]] | | | | [[:en:Leopoldo_Serantes|Leopoldo Serantes]] |- | [[Talaksan:Archbishop Ramon Argüelles.jpg|center|128px]] | [[Ramon Arguelles]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[Archbishop of Lipa]]<br/>[[auxiliary bishop]]<br/>[[diocesan bishop]]<br/>[[titular bishop]] | [[:en:Ramon_Arguelles|Ramon Arguelles]] |- | [[Talaksan:Bishop Reynaldo G. Evangelista.jpg|center|128px]] | [[Reynaldo Evangelista]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[diocesan bishop]]<br/>[[bishop of Imus]] | [[:en:Reynaldo_Evangelista|Reynaldo Evangelista]] |- | [[Talaksan:Dr Honoria Acosta-Sison.jpg|center|128px]] | [[Honoria Acosta-Sison]] | [[gynecologist]]<ref name="ref_2e1dc5b7c6c2a86eb86a2122d9352ef1f3c7714a1143fe7c1b3fc067eab931f7">''[[:d:Q28721132|The Biographical Dictionary of Women in Science]]''</ref><br/>[[propesor ng unibersidad]]<ref name="ref_2e1dc5b7c6c2a86eb86a2122d9352ef1f3c7714a1143fe7c1b3fc067eab931f7">''[[:d:Q28721132|The Biographical Dictionary of Women in Science]]''</ref><br/>[[obstetrician]] | | | | [[:en:Honoria_Acosta-Sison|Honoria Acosta-Sison]] |- | | [[Sergio Utleg]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[Catholic archbishop]]<br/>[[diocesan bishop]] | [[:en:Sergio_Utleg|Sergio Utleg]] |- | [[Talaksan:Teófilo Yldefonso 1928.jpg|center|128px]] | [[Teófilo Yldefonso]] | [[manlalangoy]]<br/>[[military personnel]] | | | | [[:en:Te%C3%B3filo_Yldefonso|Te%C3%B3filo Yldefonso]] |- | | [[Gabriel Reyes]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]] | | | [[Catholic archbishop]]<br/>[[Arsobispo ng Maynila]]<br/>[[Archbishop of Cebu]]<br/>[[titular archbishop]]<br/>[[bishop of Cebu]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] | [[:en:Gabriel_Reyes|Gabriel Reyes]] |- | | [[Wenceslao Selga Padilla]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[titular bishop]]<br/>[[apostolic prefect]]<br/>[[superior]] | [[:en:Wenceslao_Padilla|Wenceslao Padilla]] |- | [[Talaksan:Melissa de la Cruz at LA Time Festival of Books 2013-cropped.jpg|center|128px]] | [[Melissa de la Cruz]] | [[manunulat]]<br/>[[children's writer]]<br/>[[nobelista]]<br/>[[editor]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[young adult author]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | | [[Blue Bloods]] | | [[:en:Melissa_de_la_Cruz|Melissa de la Cruz]] |- | [[Talaksan:Shamcey Supsup on September 18, 2011.jpg|center|128px]] | [[Shamcey Supsup]] | [[modelo]]<br/>[[arkitekto]]<br/>[[kalahok sa patimapalak pangkagandahan]] | | | | [[:en:Shamcey_Supsup-Lee|Shamcey Supsup-Lee]] |- | [[Talaksan:Anthony Villanueva 2017 stamp of the Philippines.jpg|center|128px]] | [[Anthony Villanueva]] | [[boksingero]]<ref name="ref_883810bbc71539bca4145280e9d6a38794e10ac97d471507d9610482d8ea5733">''[[:d:Q895505|BoxRec]]''</ref><br/>[[artista]] | | | | [[:en:Anthony_Villanueva|Anthony Villanueva]] |- | | [[Roel Velasco]] | [[boksingero]] | | | | [[:en:Roel_Velasco|Roel Velasco]] |- | [[Talaksan:2013 AVN Awards - Mimi Miyagi (8396773441) (crop).jpg|center|128px]] | [[Mimi Miyagi]] | [[artistang pornograpiko]]<br/>[[modelo]]<br/>[[erotic photography model]]<br/>[[politiko]]<br/>[[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]] | | | | [[:en:Mimi_Miyagi|Mimi Miyagi]] |- | | [[José Villanueva]] | [[boksingero]] | | | | [[:en:Jos%C3%A9_Villanueva_(boxer)|Jos%C3%A9 Villanueva (boxer)]] |- | | [[Isnilon Hapilon]] | [[militant]]<ref name="ref_3a050fe4a1b5cdc123941a4d809de3e4cbdf86aca7a47d00e70fc73396c7692f">http://www.reuters.com/article/us-philippines-militants-idUSBRE93F09K20130416</ref><br/>[[military personnel]] | | | [[Emir]] | [[:en:Isnilon_Hapilon|Isnilon Hapilon]] |- | | [[Satoshi Otomo]] | [[futbolista]] | | | | [[:en:Satoshi_%C5%8Ctomo|Satoshi %C5%8Ctomo]] |- | [[Talaksan:Pedro Abad Santos.jpg|center|128px]] | [[Pedro Abad Santos]] | [[politiko]] | | | [[miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]] | [[:en:Pedro_Abad_Santos|Pedro Abad Santos]] |- | [[Talaksan:Van Partible by Gage Skidmore.jpg|center|128px]] | [[Van Partible]] | [[animator]]<br/>[[screenwriter]]<br/>[[Prodyuser sa telebisyon|produser sa telebisyon]]<br/>[[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]]<ref name="ref_dc94c0369b0c0704b1297c5e5d6c30196103b012e010ca8d43a5cc6a1cbde10b">''[[:d:Q37312|Internet Movie Database]]''</ref><br/>[[direktor sa telebisyon]]<ref name="ref_dc94c0369b0c0704b1297c5e5d6c30196103b012e010ca8d43a5cc6a1cbde10b">''[[:d:Q37312|Internet Movie Database]]''</ref><br/>[[film screenwriter]]<ref name="ref_dc94c0369b0c0704b1297c5e5d6c30196103b012e010ca8d43a5cc6a1cbde10b">''[[:d:Q37312|Internet Movie Database]]''</ref> | | | | [[:en:Van_Partible|Van Partible]] |- | [[Talaksan:Satine Phoenix Porn Star Karaoke 2007-05-01 1.jpg|center|128px]] | [[Satine Phoenix]] | [[artista]]<br/>[[artistang pornograpiko]]<br/>[[pintor]]<br/>[[modelo]]<br/>[[online streamer]] | | | | [[:en:Satine_Phoenix|Satine Phoenix]] |- | | [[Rosalina Abejo]] | [[Konduktor ng musika|konduktor]]<br/>[[kompositor]]<ref name="ref_115bb190520bffe7d3b11a69f9df49b7ce90dc74fcae0be2a25876d6fbd480ac">http://www.musicsack.com/personfmt_itempk.cfm?itempk=7</ref><ref name="ref_78ef1b4c4bfd98c1b57835278aa68bfb7a82f895c16dd08902a7241396b8dd66">http://philippinemusicregistry.com.ph/main/artist/view/8</ref> | | | | [[:en:Rosalina_Abejo|Rosalina Abejo]] |- | [[Talaksan:Carli de Murga 20191101 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Carlie de Murga]] | [[futbolista]] | | | | [[:en:Carli_de_Murga|Carli de Murga]] |- | | [[Gurdev Khush]] | [[henetista]]<ref name="ref_fb1f64d34c5132f5694317071ca178ed1972feacbb7953a7f9690398b08c1731">''[[:d:Q13219454|Library of Congress Authorities]]''</ref><br/>[[magsasaka]]<ref name="ref_fb1f64d34c5132f5694317071ca178ed1972feacbb7953a7f9690398b08c1731">''[[:d:Q13219454|Library of Congress Authorities]]''</ref><br/>[[agronomo]]<ref name="ref_fb1f64d34c5132f5694317071ca178ed1972feacbb7953a7f9690398b08c1731">''[[:d:Q13219454|Library of Congress Authorities]]''</ref> | | | | [[:en:Gurdev_Khush|Gurdev Khush]] |- | [[Talaksan:MisaghBahadoranGlobal.jpg|center|128px]] | [[Misagh Bahadoran]] | [[dentist]]<br/>[[futsal player]]<br/>[[modelo]]<br/>[[futbolista]] | | | | [[:en:Misagh_Bahadoran|Misagh Bahadoran]] |- | [[Talaksan:Philippines Foreign Secretary Yasay Addresses Reporters at a News Conference (28502880421) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Perfecto R. Yasay, Jr.]] | [[negosyante]]<br/>[[abogado]]<ref name="ref_5d9f0275a9a10a2540c3b54d54876fcc3ca330edb427fb3d32e3b7d6b2c4ce30">https://cairope.dfa.gov.ph/site-administrator/embassy-news/150-perfecto-r-yasay-jr-secretary-of-foreign-affairs</ref><br/>[[politiko]] | | | [[chairperson]]<ref name="ref_a95020c6c926990cc42cba9158f1ffa3651c92e7a72951390e120a8a21ca0969">https://news.mb.com.ph/2020/06/12/former-dfa-sec-yasay-dies-73/</ref><br/>[[Kalihim ng Ugnayang Panlabas]]<ref name="ref_7911ff1da716d452199d6d0b838df2f94f6168b660ff4836baf6ac4a4d662d24">https://newsinfo.inquirer.net/878680/ca-rejects-appointment-of-yasay</ref> | [[:en:Perfecto_Yasay_Jr.|Perfecto Yasay Jr.]] |- | [[Talaksan:Ronnie del Carmen.jpg|center|128px]] | [[Ronnie del Carmen]] | [[animator]]<br/>[[screenwriter]]<br/>[[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]]<br/>[[ilustrador]]<br/>[[comics artist]]<br/>[[artista]]<br/>[[graphic artist]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[alagad ng sining]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | | | | [[:en:Ronnie_del_Carmen|Ronnie del Carmen]] |- | [[Talaksan:Álvaro Silva 20191101 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Álvaro Silva]] | [[futbolista]] | | | | [[:en:%C3%81lvaro_Silva_(footballer)|%C3%81lvaro Silva (footballer)]] |- | [[Talaksan:Kevin Ray Mendoza 20120329.jpg|center|128px]] | [[Kevin Ray Mendoza Hansen]] | [[futbolista]] | | | | [[:en:Kevin_Ray_Mendoza|Kevin Ray Mendoza]] |- | | [[Natividad Almeda López]] | [[abogado]]<br/>[[hukom]] | | | | [[:en:Natividad_Almeda-L%C3%B3pez|Natividad Almeda-L%C3%B3pez]] |- | [[Talaksan:Geena Rocero for Chromat.jpg|center|128px]] | [[Geena Rocero]] | [[modelo]]<br/>[[LGBTQ rights activist]]<br/>[[Playmate]] | | | | [[:en:Geena_Rocero|Geena Rocero]] |- | [[Talaksan:Vicky Tauli-Corpuz in Kuala-Lumpur.jpg|center|128px]] | [[Victoria Tauli-Corpuz]] | [[indigenous rights activist]] | | | [[United Nations Special Rapporteur]] | [[:en:Victoria_Tauli-Corpuz|Victoria Tauli-Corpuz]] |- | [[Talaksan:Daisuke Sato After the Game - PHI vs AFG, September 12, 2023.png|center|128px]] | [[Daisuke Sato]] | [[futbolista]] | | | | [[:en:Daisuke_Sato_(footballer)|Daisuke Sato (footballer)]] |- | [[Talaksan:Bienvenido Marañón CER 3-0 DAV post-match interview May 23, 2018 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Bienvenido Marañón Morejón]] | [[futbolista]]<ref name="ref_29e115b4d8673aa55ed93f170246260cdb6ce2dbf55e09a234ed0993291e067f">''[[:d:Q5715639|BDFutbol]]''</ref> | | | | [[:en:Bienvenido_Mara%C3%B1%C3%B3n|Bienvenido Mara%C3%B1%C3%B3n]] |- | [[Talaksan:Kevin Ingresso.jpg|center|128px]] | [[Kevin Ingreso]] | [[futbolista]] | | | | [[:en:Kevin_Ingreso|Kevin Ingreso]] |- | | [[Oscar Jaime Llaneta Florencio]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]] | | | [[auxiliary bishop]]<br/>[[diocesan bishop]]<br/>[[titular bishop]]<br/>[[apostolic administrator]] | [[:en:Oscar_Jaime_Florencio|Oscar Jaime Florencio]] |- | [[Talaksan:Rep. Geraldine Roman (19th Congress).jpg|center|128px]] | [[Geraldine Roman]] | [[mamamahayag]]<br/>[[estadista]]<br/>[[politiko]]<ref name="ref_70993855ad08fbce4b2a13f5728ccf26f2ab52af081a59aa31f17fdd9af2f41d">http://congress.gov.ph/members/search.php?id=roman-g</ref><ref name="ref_d01d114b0423af7fdb7cb4885737a659fb2b6409f8acd63e037ff3f1958646bb">http://www.congress.gov.ph/members/search.php?id=roman-g</ref> | | | [[miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]]<ref name="ref_d01d114b0423af7fdb7cb4885737a659fb2b6409f8acd63e037ff3f1958646bb">http://www.congress.gov.ph/members/search.php?id=roman-g</ref><br/>[[miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]]<ref name="ref_70993855ad08fbce4b2a13f5728ccf26f2ab52af081a59aa31f17fdd9af2f41d">http://congress.gov.ph/members/search.php?id=roman-g</ref><br/>[[miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]] | [[:en:Geraldine_Roman|Geraldine Roman]] |- | [[Talaksan:Kylie Verzosa 2022 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Kylie Verzosa]] | [[modelo]]<br/>[[kalahok sa patimapalak pangkagandahan]]<br/>[[artista]] | | | | [[:en:Kylie_Verzosa|Kylie Verzosa]] |- | | [[Tabinas Jefferson]] | [[futbolista]] | | | | [[:en:Jefferson_Tabinas|Jefferson Tabinas]] |- | [[Talaksan:Eumir felix marcial KL 2017.jpg|center|128px]] | [[Eumir Marcial]] | [[boksingero]]<ref name="ref_883810bbc71539bca4145280e9d6a38794e10ac97d471507d9610482d8ea5733">''[[:d:Q895505|BoxRec]]''</ref> | | | | [[:en:Eumir_Marcial|Eumir Marcial]] |- | [[Talaksan:Manny Jacinto at the 2018 Comic-Con International (42913094245) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Manny Jacinto]] | [[artista sa telebisyon]]<br/>[[mananayaw]]<br/>[[artista]]<ref name="ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94">''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''</ref> | | | | [[:en:Manny_Jacinto|Manny Jacinto]] |- | [[Talaksan:New Clark City Visit of Kayla Sanchez (cropped).jpg|center|128px]] | [[Kayla Sanchez]] | [[manlalangoy]]<ref name="ref_71088fd3015a897b4edb05c490dbd362f030de19fdf8997617b2579e42df444f">''[[:d:Q23439984|swimrankings.net]]''</ref> | | | | [[:en:Kayla_Sanchez|Kayla Sanchez]] |- | [[Talaksan:Karen Ibasco Joins the UN Youth Climate Summit (2019) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Karen Ibasco]] | [[kalahok sa patimapalak pangkagandahan]]<br/>[[pisiko]] | | | | [[:en:Karen_Ibasco|Karen Ibasco]] |- | [[Talaksan:Sarina Bolden.png|center|128px]] | [[Sarina Bolden]] | [[futbolista]]<ref name="ref_a4daea7bcee446c1cbd0b6a142d0b95aeef218a10a1d147d8d274272a911d962">https://www.chicagotribune.com/sports/soccer/ct-world-cup-sarina-bolden-philippines-20230725-kihxntol2zb3nhmqhvhlgmqqci-story.html</ref> | | | | [[:en:Sarina_Bolden|Sarina Bolden]] |- | [[Talaksan:Margielyn Didal (cropped).jpg|center|128px]] | [[Margielyn Didal]] | [[skateboarder]] | | | | [[:en:Margielyn_Didal|Margielyn Didal]] |- | [[Talaksan:Louise Mabulo UN Young Champion of the Earth Award Ceremony Speech 3 (50750541351).jpg|center|128px]] | [[Louise Emmanuelle Mabulo]] | [[cook]]<br/>[[environmentalist]]<ref name="ref_ff80d94740b99d6f717b97d44e86b62139d1d5a7087ac7770ea96e91deb9b991">https://www.bbc.co.uk/news/resources/idt-02d9060e-15dc-426c-bfe0-86a6437e5234</ref><br/>[[magsasaka]]<ref name="ref_ff80d94740b99d6f717b97d44e86b62139d1d5a7087ac7770ea96e91deb9b991">https://www.bbc.co.uk/news/resources/idt-02d9060e-15dc-426c-bfe0-86a6437e5234</ref><br/>[[entrepreneur]]<ref name="ref_ff80d94740b99d6f717b97d44e86b62139d1d5a7087ac7770ea96e91deb9b991">https://www.bbc.co.uk/news/resources/idt-02d9060e-15dc-426c-bfe0-86a6437e5234</ref> | | | | [[:en:Louise_Mabulo|Louise Mabulo]] |- | [[Talaksan:The Declaration of St. Dominic Parish as Minor Basilica! 1-58 screenshot.jpg|center|128px]] | [[Gerard Francisco Timoner III]] | [[paring Katoliko]]<br/>[[friar]]<br/>[[teologo]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[propesor ng unibersidad]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | | | [[Master General of Order of Friars Preachers]] | [[:en:Gerard_Francisco_Timoner_III|Gerard Francisco Timoner III]] |- | [[Talaksan:MitskiAPE180824 (13 of 116) (53941099308) (cropped 2).jpg|center|128px]] | [[Beabadoobee]] | [[mang-aawit-manunulat]]<ref name="ref_7f185c0ce88ceaf3e120d7aa46e91399685a365ee5391ffd639c3a94965f31df">https://www.theguardian.com/music/2024/nov/13/beabadoobee-review-02-academy-glasgow</ref><ref name="ref_bafb9b83290b96566f3ea036dee83e3d41462a1b08fd9520933aec511b33c32c">https://www.nme.com/news/music/beabadoobee-brits-interview-sabrina-carpenter-embracing-imperfection-3843092</ref> | | | | [[:en:Beabadoobee|Beabadoobee]] |- | | [[Marinel Sumook Ubaldo]] | [[climate activist]] | | | | [[:en:Marinel_Sumook_Ubaldo|Marinel Sumook Ubaldo]] |- | | [[Bjørn Martin Kristensen]] | [[futbolista]] | | | | [[:en:Bj%C3%B8rn_Martin_Kristensen|Bj%C3%B8rn Martin Kristensen]] |- | [[Talaksan:Bianca Bustamante 2024.jpg|center|128px]] | [[Bianca Bustamante]] | [[racing driver]]<br/>[[racecar driver]] | | | | [[:en:Bianca_Bustamante|Bianca Bustamante]] |- | [[Talaksan:PIA Leyte - Aira Villegas interview (cropped).jpg|center|128px]] | [[Aira Villegas]] | [[boksingero]] | | | | [[:en:Aira_Villegas|Aira Villegas]] |} {{Wikidata list end}} rzvhj14bbp3jyq3wakmgmom660t6u2g 15 281597 2215077 2214671 2026-07-07T13:17:33Z ListeriaBot 79921 Wikidata list updated [V2] 2215077 wikitext text/x-wiki == Wala pang artikulo == {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?linkcount WHERE { ?item wdt:P106 ?occupation. ?occupation wdt:P279* wd:Q864503. ?item wikibase:sitelinks ?linkcount . } GROUP BY ?item ?linkcount ORDER BY DESC(?linkcount) LIMIT 200 |columns=number,item,label:Article,P569,P570,P101,P18 |section= |min_section= |sort= |links=red_only |thumb=128 |autolist=fallback |summary=itemnumber }} {| class='wikitable sortable' ! number ! item ! Article ! petsa ng kapanangakan ! petsa ng kamatayan ! field of work ! larawan |- | style='text-align:right'| 1 | [[:d:Q144535|Q144535]] | [[Herbert Spencer]] | data-sort-value="1820" | 1820-04-27<br/>1820-04-28 | data-sort-value="1903" | 1903-12-08 | [[botanika]] | [[Talaksan:Herbert Spencer.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 2 | [[:d:Q11826|Q11826]] | [[Al-Biruni]] | data-sort-value="973" | 973-09-04 | data-sort-value="1048" | 1048-12-09 | [[pisika]]<br/>[[matematika]]<br/>[[astronomiya]]<br/>[[likas na agham]]<br/>[[kasaysayan]]<br/>[[chronology]]<br/>[[laborer]]<br/>[[Indology]]<br/>[[agham pandaigdig]]<br/>[[heograpiya]]<br/>[[pilosopiya]]<br/>[[kartograpiya]]<br/>[[Antropolohiya|agham-tao]]<br/>[[astrolohiya]]<br/>[[kimika]]<br/>[[medisina]]<br/>[[sikolohiya]]<br/>[[teolohiya]]<br/>[[parmakolohiya]]<br/>[[history of religions]]<br/>[[mineralohiya]] | [[Talaksan:Al-Biruni.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 3 | [[:d:Q131117|Q131117]] | [[Maria Montessori]] | data-sort-value="1870" | 1870-08-31 | data-sort-value="1952" | 1952-05-06 | [[pedagohiya]] | [[Talaksan:Maria Montessori (portrait).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 4 | [[:d:Q185007|Q185007]] | [[Rita Levi-Montalcini]] | data-sort-value="1909" | 1909-04-22 | data-sort-value="2012" | 2012-12-30 | [[neurobiology]] | [[Talaksan:Rita Levi-Montalcini (1986).png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 5 | [[:d:Q7487|Q7487]] | [[Dorothy Hodgkin]] | data-sort-value="1910" | 1910-05-12 | data-sort-value="1994" | 1994-07-29 | [[X-ray crystallography]]<br/>[[biyokimika]]<br/>[[kimika]]<br/>[[kristalograpiya]] | [[Talaksan:Professor Dorothy Hodgkin.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 6 | [[:d:Q160362|Q160362]] | [[Theophrastus]] | data-sort-value="-371" | -371 | data-sort-value="-287" | -287 | [[botanika]] | [[Talaksan:Teofrasto Orto botanico head.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 7 | [[:d:Q78496|Q78496]] | [[Konrad Lorenz]] | data-sort-value="1903" | 1903-11-07 | data-sort-value="1989" | 1989-02-27 | [[etolohiya]]<br/>[[pilosopiya]] | [[Talaksan:Konrad Lorenz.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 8 | [[:d:Q102034|Q102034]] | [[Ronald Ross]] | data-sort-value="1857" | 1857-05-13 | data-sort-value="1932" | 1932-09-16 | [[parasitolohiya]]<br/>[[epidemiyolohiya]] | [[Talaksan:Ronald Ross.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 9 | [[:d:Q60059|Q60059]] | [[Albertus Magnus]] | data-sort-value="1200" | 1200 | data-sort-value="1280" | 1280-11-15 | [[pilosopiya]] | [[Talaksan:Tommaso da modena, ritratti di domenicani (vescovo) 1352 150cm, treviso, ex convento di san niccolò, sala del capitolo.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 10 | [[:d:Q199654|Q199654]] | [[Barbara McClintock]] | data-sort-value="1902" | 1902-06-16 | data-sort-value="1992" | 1992-09-02 | [[henetika]]<br/>[[cytogenetics]] | [[Talaksan:Barbara McClintock (1902-1992) shown in her laboratory in 1947.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 11 | [[:d:Q462843|Q462843]] | [[Tu Youyou]] | data-sort-value="1930" | 1930-12-30 | | [[parmakolohiya]]<br/>[[tradisyonal na panggagamot na Tsino]] | [[Talaksan:D810 4987 Tu Youyou, medicine (22945001843) (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 12 | [[:d:Q25820|Q25820]] | [[Thomas Young]] | data-sort-value="1773" | 1773-06-13 | data-sort-value="1829" | 1829-05-10 | [[pisika]]<br/>[[mekanika]]<br/>[[lingguwistika]]<br/>[[agham ng mga materyal]] | [[Talaksan:Thomas Young by Briggs.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 13 | [[:d:Q229264|Q229264]] | [[Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon]] | data-sort-value="1707" | 1707-09-07 | data-sort-value="1788" | 1788-04-15 | [[biyolohiya]]<br/>[[heograpiya]]<br/>[[heolohiya]]<br/>[[political arithmetic]] | [[Talaksan:François Hubert Drouais - Portrait of Buffon.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 14 | [[:d:Q173441|Q173441]] | [[Abu Abdullah Muhammad al-Idrisi al-Qurtubi al-Hasani as-Sabti]] | data-sort-value="1110" | 1110 | data-sort-value="1166" | 1166<br/>1165 | [[kartograpiya]]<br/>[[heograpiya]]<br/>[[paglalakbay]] | [[Talaksan:Al-Idrisi, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 15 | [[:d:Q70554|Q70554]] | [[Hermann Emil Fischer]] | data-sort-value="1852" | 1852-10-09 | data-sort-value="1919" | 1919-07-15 | [[kimika]] | [[Talaksan:Hermann Emil Fischer. Photograph by Atelier Victoria, 1895. Wellcome V0027668 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 16 | [[:d:Q7426|Q7426]] | [[Ada Yonath]] | data-sort-value="1939" | 1939-06-22 | | [[kristalograpiya]]<br/>[[biyolohiya]]<br/>[[biyolohiyang molekular]]<br/>[[biyokimika]]<br/>[[ribosoma]]<br/>[[biyolohiyang estruktural]] | [[Talaksan:Ada E. Yonath.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 17 | [[:d:Q204733|Q204733]] | [[Gerty Cori]] | data-sort-value="1896" | 1896-08-15 | data-sort-value="1957" | 1957-10-26 | [[biyokimika]]<br/>[[medisina]] | [[Talaksan:Gerty Theresa Cori.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 18 | [[:d:Q213195|Q213195]] | [[B. F. Skinner]] | data-sort-value="1904" | 1904-03-20 | data-sort-value="1990" | 1990-08-18 | [[sikolohiya]]<br/>[[behavioral analytics]] | [[Talaksan:B.F. Skinner at Harvard circa 1950 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 19 | [[:d:Q151564|Q151564]] | [[Frederick Sanger]] | data-sort-value="1918" | 1918-08-13 | data-sort-value="2013" | 2013-11-19 | [[biyokimika]] | [[Talaksan:Frederick Sanger2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 20 | [[:d:Q35703|Q35703]] | [[Gertrude B. Elion]] | data-sort-value="1918" | 1918-01-23 | data-sort-value="1999" | 1999-02-21 | [[parmakolohiya]]<br/>[[biyokimika]] | [[Talaksan:Gertrude Elion (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 21 | [[:d:Q84405|Q84405]] | [[Karl Landsteiner]] | data-sort-value="1868" | 1868-06-14 | data-sort-value="1943" | 1943-06-26 | [[kimika]] | [[Talaksan:Karl Landsteiner nobel.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 22 | [[:d:Q214565|Q214565]] | [[Beatrix Potter]] | data-sort-value="1866" | 1866-07-28 | data-sort-value="1943" | 1943-12-22 | | [[Talaksan:Beatrix Potter by King cropped.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 23 | [[:d:Q107402|Q107402]] | [[Rosalyn Sussman Yalow]] | data-sort-value="1921" | 1921-07-19 | data-sort-value="2011" | 2011-05-30 | [[biyopisika]] | [[Talaksan:Rosalyn Yalow.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 24 | [[:d:Q318750|Q318750]] | [[Stephen Hillenburg]] | data-sort-value="1961" | 1961-08-21 | data-sort-value="2018" | 2018-11-26 | [[biyolohiyang pandagat]]<br/>[[animasyon]]<br/>[[komiks]] | [[Talaksan:Stephen Hillenburg by Carlos Cazurro.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 25 | [[:d:Q60024|Q60024]] | [[Hermann von Helmholtz]] | data-sort-value="1821" | 1821-08-31 | data-sort-value="1894" | 1894-09-08 | [[pisika]]<br/>[[medisina]]<br/>[[pisyolohiya]]<br/>[[sikolohiya]] | [[Talaksan:Hermann von Helmholtz.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 26 | [[:d:Q185777|Q185777]] | [[Alexis Carrel]] | data-sort-value="1873" | 1873-06-28 | data-sort-value="1944" | 1944-11-05 | [[Pag-oopera|pagtistis]]<br/>[[biyolohiya]]<br/>[[pathophysiology]]<br/>[[pisyolohiya]]<br/>[[vascular surgery]] | [[Talaksan:Alexis Carrel 1912.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 27 | [[:d:Q103844|Q103844]] | [[Françoise Barré-Sinoussi.]] | data-sort-value="1947" | 1947-07-30 | | [[birolohiya]] | [[Talaksan:Françoise Barré-Sinoussi-press conference Dec 06th, 2008-1.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 28 | [[:d:Q180468|Q180468]] | [[Albert von Szent-Györgyi Nagyrápolt]] | data-sort-value="1893" | 1893-09-16 | data-sort-value="1986" | 1986-10-22 | [[biyokimika]]<br/>[[pisyolohiya]] | [[Talaksan:Albert Szent-Györgyi.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 29 | [[:d:Q154824|Q154824]] | [[Norman Borlaug]] | data-sort-value="1914" | 1914-03-25 | data-sort-value="2009" | 2009-09-12 | [[agronomiya]] | [[Talaksan:Norman Borlaug.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 30 | [[:d:Q200136|Q200136]] | [[Linda B. Buck]] | data-sort-value="1947" | 1947-01-29 | | [[biyolohiya]]<br/>[[neurosiyensiya]] | [[Talaksan:Linda Buck 2015 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 31 | [[:d:Q43917|Q43917]] | [[Eduard Buchner]] | data-sort-value="1860" | 1860-05-20 | data-sort-value="1917" | 1917-08-13 | [[kimika]]<br/>[[biyokimika]] | [[Talaksan:Eduardbuchner.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 32 | [[:d:Q150630|Q150630]] | [[Camillo Golgi]] | data-sort-value="1843" | 1843-07-07 | data-sort-value="1926" | 1926-01-21 | [[malarya]]<br/>[[medisina]]<br/>[[histolohiya]]<br/>[[anatomiya]]<br/>[[patolohiya]]<br/>[[agham]] | [[Talaksan:Camillo Golgi nobel.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 33 | [[:d:Q17280087|Q17280087]] | [[Emmanuelle Charpentier]] | data-sort-value="1968" | 1968-12-11 | | [[mikrobiyolohiya]]<br/>[[biyokimika]]<br/>[[henetika]] | [[Talaksan:Emmanuelle Charpentier.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 34 | [[:d:Q80905|Q80905]] | [[Donald Arthur Glaser]] | data-sort-value="1926" | 1926-09-21 | data-sort-value="2013" | 2013-02-28 | [[pisika]] | [[Talaksan:Donald Glaser.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 35 | [[:d:Q102804|Q102804]] | [[Henri Moissan]] | data-sort-value="1852" | 1852-09-28 | data-sort-value="1907" | 1907-02-20 | [[kimika]] | [[Talaksan:Henri Moissan.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 36 | [[:d:Q177681|Q177681]] | [[Thomas Hunt Morgan]] | data-sort-value="1866" | 1866-09-25 | data-sort-value="1945" | 1945-12-04 | [[henetika]] | [[Talaksan:Thomas Hunt Morgan.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 37 | [[:d:Q26322|Q26322]] | [[Carol Greider]] | data-sort-value="1961" | 1961-04-15 | | [[biyolohiyang molekular]]<br/>[[biyolohiya]]<br/>[[henetika]] | [[Talaksan:GREIDER Carol 2014 - Less vignetting.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 38 | [[:d:Q26321|Q26321]] | [[Elizabeth Blackburn]] | data-sort-value="1948" | 1948-11-26 | | [[biyolohiya]]<br/>[[pisyolohiya]]<br/>[[cytogenetics]] | [[Talaksan:Elizabeth Blackburn CHF Heritage Day 2012 Rush 001.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 39 | [[:d:Q153159|Q153159]] | [[Elias Lönnrot]] | data-sort-value="1802" | 1802-04-09 | data-sort-value="1884" | 1884-03-19 | [[lingguwistika]]<br/>[[etnograpiya]]<br/>[[botanika]]<br/>[[medisina]]<br/>[[pilolohiya]]<br/>[[collecting]]<br/>[[panitikan]] | [[Talaksan:Elias Lönnrot portrait.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 40 | [[:d:Q180350|Q180350]] | [[Frederick Banting]] | data-sort-value="1891" | 1891-11-14 | data-sort-value="1941" | 1941-02-21 | [[pisyolohiya]]<br/>[[parmakolohiya]] | [[Talaksan:Fredrick banting.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 41 | [[:d:Q234224|Q234224]] | [[Dian Fossey]] | data-sort-value="1932" | 1932-01-16 | data-sort-value="1985" | 1985-12-26 | [[etolohiya]] | [[Talaksan:Dian Fossey October 1968.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 42 | [[:d:Q14279|Q14279]] | [[Giovanni Domenico Cassini]] | data-sort-value="1625" | 1625-06-08 | data-sort-value="1712" | 1712-09-14 | [[astronomiya]] | [[Talaksan:Giovanni Domenico Cassini.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 43 | [[:d:Q4273363|Q4273363]] | [[Frances Arnold]] | data-sort-value="1956" | 1956-07-25 | | [[inhinyeriyang pangkimika]]<br/>[[biocatalysis]]<br/>[[protein engineering]]<br/>[[synthetic biology]] | [[Talaksan:Frances Arnold in 2021 at Caltech 01 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 44 | [[:d:Q15118973|Q15118973]] | [[Aziz Sancar]] | data-sort-value="1946" | 1946-09-08 | | [[DNA repair]]<br/>[[Siklo ng selula|cell cycle]]<br/>[[circadian rhythm]]<br/>[[biyokimika]]<br/>[[biyolohiyang molekular]]<br/>[[DNA]] | [[Talaksan:Aziz Sancar 0060.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 45 | [[:d:Q107462|Q107462]] | [[Har Gobind Khorana]] | data-sort-value="1922" | 1922-01-09 | data-sort-value="2011" | 2011-11-09 | [[biyolohiyang molekular]] | [[Talaksan:Har Gobind Khorana.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 46 | [[:d:Q189488|Q189488]] | [[Willem Einthoven]] | data-sort-value="1860" | 1860-05-21 | data-sort-value="1927" | 1927-09-29 | [[pisyolohiya]] | [[Talaksan:Portrait of W. (Willem) Einthoven, professor of Physiology and Histology at Leiden University Icones 332.tiff|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 47 | [[:d:Q231402|Q231402]] | [[Jacques Monod]] | data-sort-value="1910" | 1910-02-09 | data-sort-value="1976" | 1976-05-31 | [[biyolohiya]]<br/>[[kontrasepsiyon]] | [[Talaksan:Jacques Monod 1971.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 48 | [[:d:Q60061|Q60061]] | [[Venkatraman Ramakrishnan]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[biyokimika]]<br/>[[computational biology]]<br/>[[biyolohiyang molekular]] | [[Talaksan:Venki Ramakrishnan.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 49 | [[:d:Q189006|Q189006]] | [[Charles Louis Alphonse Laveran]] | data-sort-value="1845" | 1845-06-18 | data-sort-value="1922" | 1922-05-18 | [[malarya]]<br/>[[medisina]] | [[Talaksan:Charles Laveran nobel.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 50 | [[:d:Q104913|Q104913]] | [[Robert Edwards]] | data-sort-value="1925" | 1925-09-27 | data-sort-value="2013" | 2013-04-10 | [[reproductive medicine]] | [[Talaksan:Robert Geoffrey Edwards (2010).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 51 | [[:d:Q16196017|Q16196017]] | [[Tedros Adhanom Ghebreyesus]] | data-sort-value="1965" | 1965-03-03 | | [[community health]]<br/>[[kalusugang pampubliko]]<br/>[[international organization]]<br/>[[Pangangalagang pangkalusugan]]<br/>[[health administration]]<br/>[[mikrobiyolohiya]]<br/>[[politika]]<br/>[[Patakarang panlabas]] | [[Talaksan:Tedros Adhanom Ghebreyesus September 2025.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 52 | [[:d:Q8056214|Q8056214]] | [[Yoshinori Ohsumi]] | data-sort-value="1945" | 1945-02-09 | | [[biyolohiyang molekular]]<br/>[[autophagy]] | [[Talaksan:Nobel Laureates 7428 (30679389523) (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 53 | [[:d:Q191026|Q191026]] | [[Francis Galton]] | data-sort-value="1822" | 1822-02-16 | data-sort-value="1911" | 1911-01-17 | [[Teorya ng probabilidad|probability theory]]<br/>[[Antropolohiya|agham-tao]] | [[Talaksan:Sir Francis Galton, 1890s.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 54 | [[:d:Q214851|Q214851]] | [[Charles Richet]] | data-sort-value="1850" | 1850-08-26 | data-sort-value="1935" | 1935-12-04 | [[medisina]]<br/>[[pisyolohiya]]<br/>[[allergology]]<br/>[[anapilaksis]]<br/>[[human physiology]]<br/>[[sikolohiya]]<br/>[[Esperanto]]<br/>[[ewhenesya]]<br/>[[Parasikolohiya]]<br/>[[creative and professional writing]]<br/>[[Tuluyan]]<br/>[[Drama]] | [[Talaksan:Charles Robert Richet nobel.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 55 | [[:d:Q6796222|Q6796222]] | [[May-Britt Moser]] | data-sort-value="1963" | 1963-01-04 | | [[neurosiyensiya]]<br/>[[grid neuron]] | [[Talaksan:May-Britt Moser (20902423978) (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 56 | [[:d:Q232308|Q232308]] | [[Selman Abraham Waksman]] | data-sort-value="1888" | 1888-07-22 | data-sort-value="1973" | 1973-08-16 | [[biyokimika]]<br/>[[mikrobiyolohiya]] | [[Talaksan:Selman Waksman NYWTS.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 57 | [[:d:Q234463|Q234463]] | [[Sydney Brenner]] | data-sort-value="1927" | 1927-01-13 | data-sort-value="2019" | 2019-04-05 | [[biyolohiya]] | [[Talaksan:Sydney Brenner OIST 2008 (33208371153) (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 58 | [[:d:Q189564|Q189564]] | [[Pierre Teilhard de Chardin]] | data-sort-value="1881" | 1881-05-01 | data-sort-value="1955" | 1955-04-10 | [[pilosopiya]]<br/>[[teolohiya]]<br/>[[pastoral care]]<br/>[[Antropolohiya|agham-tao]]<br/>[[philosophical anthropology]]<br/>[[Christian philosophy]]<br/>[[heolohiya]] | [[Talaksan:TeilhardP 1955.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 59 | [[:d:Q5327|Q5327]] | [[Adolf Butenandt]] | data-sort-value="1903" | 1903-03-24 | data-sort-value="1995" | 1995-01-18 | [[biyokimika]]<br/>[[kimikang organiko]] | [[Talaksan:Bad Schachen Porträt; Adolf Butenandt - W134Nr.020182c - Willy Pragher (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 60 | [[:d:Q106399|Q106399]] | [[John Howard Northrop]] | data-sort-value="1891" | 1891-07-05 | data-sort-value="1987" | 1987-05-27 | [[biyokimika]] | [[Talaksan:John Howard Northrop.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 61 | [[:d:Q88608397|Q88608397]] | [[Katalin Karikó]] | data-sort-value="1955" | 1955-01-17 | | [[messenger RNA]]<br/>[[biyokimika]] | [[Talaksan:Katalin Karikó at the United States Embassy Sweden, 2023 Nobel Reception (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 62 | [[:d:Q12973|Q12973]] | [[Leopold III of Belgium]] | data-sort-value="1901" | 1901-11-03 | data-sort-value="1983" | 1983-09-25 | | [[Talaksan:Leopold III (1934).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 63 | [[:d:Q76727|Q76727]] | [[Ernst Jünger]] | data-sort-value="1895" | 1895-03-29 | data-sort-value="1998" | 1998-02-17 | [[pilosopiya]]<br/>[[Panitikang Aleman]]<br/>[[entomolohiya]] | [[Talaksan:Ernst Jünger vers 1920 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 64 | [[:d:Q55008046|Q55008046]] | [[Albert I of Belgium]] | data-sort-value="1875" | 1875-04-08 | data-sort-value="1934" | 1934-02-17 | | [[Talaksan:Albert I Koning der Belgen.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 65 | [[:d:Q296047|Q296047]] | [[Sam Harris]] | data-sort-value="1967" | 1967-04-09 | | [[neurosiyensiya]]<br/>[[moralidad]]<br/>[[etika]]<br/>[[mindfulness]]<br/>[[pilosopiya]]<br/>[[creative and professional writing]]<br/>[[criticism of religion]]<br/>[[Blog]]<br/>[[podcast show]]<br/>[[Meditasyon|pagninilay]] | [[Talaksan:Sam Harris 2016 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 66 | [[:d:Q316371|Q316371]] | [[Vladimir Vernadsky]] | data-sort-value="1863" | 1863-02-28 | data-sort-value="1945" | 1945-01-06 | [[heolohiya]]<br/>[[kristalograpiya]]<br/>[[mineralohiya]]<br/>[[geochemistry]]<br/>[[radiogeology]]<br/>[[biyolohiya]]<br/>[[biogeochemistry]]<br/>[[pilosopiya]]<br/>[[history of geology]] | [[Talaksan:1934-V I Vernadsky.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 67 | [[:d:Q125057|Q125057]] | [[Richard Francis Burton]] | data-sort-value="1821" | 1821-03-19 | data-sort-value="1890" | 1890-10-20 | | [[Talaksan:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 68 | [[:d:Q211029|Q211029]] | [[Edward O. Wilson]] | data-sort-value="1929" | 1929-06-10 | data-sort-value="2021" | 2021-12-26 | [[myrmecology]]<br/>[[sociobiology]]<br/>[[natural science]]<br/>[[soolohiya]]<br/>[[entomolohiya]]<br/>[[Saribuhay|biodiversity]]<br/>[[animal ecology]] | [[Talaksan:Edward O. Wilson, 2003 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 69 | [[:d:Q92894|Q92894]] | [[Geoffrey Hinton]] | data-sort-value="1947" | 1947-12-06 | | [[deep learning]]<br/>[[pagkatuto ng makina]]<br/>[[neurosiyensiya]]<br/>[[artificial neural network]]<br/>[[applied psychology]]<br/>[[artipisyal na katalinuhan]] | [[Talaksan:Geoffrey Hinton in 2026.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 70 | [[:d:Q154782|Q154782]] | [[Adelbert von Chamisso]] | data-sort-value="1781" | 1781-01-30 | data-sort-value="1838" | 1838-08-21 | [[botanika]]<br/>[[soolohiya]] | [[Talaksan:Chamisso Adelbert von 1781-1838.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 71 | [[:d:Q213504|Q213504]] | [[Charles Scott Sherrington]] | data-sort-value="1857" | 1857-11-27 | data-sort-value="1952" | 1952-03-04 | [[neurobiology]]<br/>[[pisyolohiya]]<br/>[[histolohiya]]<br/>[[bakteryolohiya]]<br/>[[patolohiya]] | [[Talaksan:Prof. Charles Scott Sherrington.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 72 | [[:d:Q75847|Q75847]] | [[Harald zur Hausen]] | data-sort-value="1936" | 1936-03-11 | data-sort-value="2023" | 2023-05-29 | [[birolohiya]] | [[Talaksan:Harald zur Hausen 01.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 73 | [[:d:Q57192|Q57192]] | [[Gerhard Domagk]] | data-sort-value="1895" | 1895-10-30 | data-sort-value="1964" | 1964-04-24 | [[patolohiya]] | [[Talaksan:Gerhard Domagk nobel.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 74 | [[:d:Q211787|Q211787]] | [[Jules Bordet]] | data-sort-value="1870" | 1870-06-13 | data-sort-value="1961" | 1961-04-06 | [[mikrobiyolohiya]]<br/>[[medisina]]<br/>[[bakteryolohiya]]<br/>[[immunology]] | [[Talaksan:Jules Bordet nobel.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 75 | [[:d:Q233965|Q233965]] | [[Charles Nicolle]] | data-sort-value="1866" | 1866-09-21 | data-sort-value="1936" | 1936-02-28 | [[bakteryolohiya]] | [[Talaksan:Charles Jules Henri Nicolle. Photograph. Wellcome V0026919.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 76 | [[:d:Q49347|Q49347]] | [[Melvin Calvin]] | data-sort-value="1911" | 1911-04-08 | data-sort-value="1997" | 1997-01-08 | [[biyokimika]] | [[Talaksan:Melvin Calvin.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 77 | [[:d:Q77174|Q77174]] | [[Christiane Nüsslein-Volhard]] | data-sort-value="1942" | 1942-10-20 | | [[biyolohiya]]<br/>[[biyokimika]]<br/>[[genetic research]]<br/>[[developmental biology]]<br/>[[embriyolohiya]] | [[Talaksan:Christiane Nüsslein-Volhard mg 4372 cropped.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 78 | [[:d:Q170342|Q170342]] | [[Svante Pääbo]] | data-sort-value="1955" | 1955-04-20 | | [[paleogenetics]]<br/>[[evolutionary anthropology]]<br/>[[human evolutionary genetics]]<br/>[[henetika]]<br/>[[Biyolohiyang ebolutiba|ebolusyonaryong biyolohiya]]<br/>[[evolutionary genetics]] | [[Talaksan:Professor Svante Paabo ForMemRS (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 79 | [[:d:Q115490|Q115490]] | [[Tadeusz Reichstein]] | data-sort-value="1897" | 1897-07-08 | data-sort-value="1996" | 1996-08-01 | | [[Talaksan:Thadeus Reichstein ETH-Bib Portr 10137.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 80 | [[:d:Q58575|Q58575]] | [[Friedrich Wöhler]] | data-sort-value="1800" | 1800-07-31 | data-sort-value="1882" | 1882-09-23 | [[kimika]] | [[Talaksan:Friedrich Wöhler Litho.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 81 | [[:d:Q157224|Q157224]] | [[Kary Mullis]] | data-sort-value="1944" | 1944-12-28 | data-sort-value="2019" | 2019-08-07 | [[biyolohiyang molekular]]<br/>[[biyokimika]]<br/>[[kimika]] | [[Talaksan:Kary Mullis.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 82 | [[:d:Q157056|Q157056]] | [[Samuel Hahnemann]] | data-sort-value="1755" | 1755-04-10 | data-sort-value="1843" | 1843-07-02 | [[homeopatiya]] | [[Talaksan:Samuel Hahnemann 1841.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 83 | [[:d:Q78478|Q78478]] | [[Robert Bárány]] | data-sort-value="1876" | 1876-04-22 | data-sort-value="1936" | 1936-04-08 | [[otolaryngology]] | [[Talaksan:Robert Bárány av Lars Emil Finn.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 84 | [[:d:Q155764|Q155764]] | [[Robert Brown]] | data-sort-value="1773" | 1773-12-21 | data-sort-value="1858" | 1858-06-10 | [[botanika]]<br/>[[pisyolohiya ng halaman]]<br/>[[:Kategorya:Lumot]]<br/>[[mikroskopiya]] | [[Talaksan:Robert brown botaniker.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 85 | [[:d:Q57191|Q57191]] | [[Hans Krebs]] | data-sort-value="1900" | 1900-08-25 | data-sort-value="1981" | 1981-11-22 | [[biyokimika]] | [[Talaksan:Hans Adolf Krebs.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 86 | [[:d:Q102379|Q102379]] | [[Paul Berg]] | data-sort-value="1926" | 1926-06-30 | data-sort-value="2023" | 2023-02-15 | [[biyokimika]] | [[Talaksan:Paul Berg in 1980.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 87 | [[:d:Q170676|Q170676]] | [[Roger D. Kornberg]] | data-sort-value="1947" | 1947-04-24 | | [[biyolohiyang estruktural]]<br/>[[biyokimika]] | [[Talaksan:Roger Kornberg April 2016.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 88 | [[:d:Q205772|Q205772]] | [[Jared Diamond]] | data-sort-value="1937" | 1937-09-10 | | [[ekolohiya]]<br/>[[Biyolohiyang ebolutiba|ebolusyonaryong biyolohiya]]<br/>[[pisyolohiya]]<br/>[[biogeography]] | [[Talaksan:Jared diamond.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 89 | [[:d:Q218311|Q218311]] | [[François Jacob]] | data-sort-value="1920" | 1920-06-17 | data-sort-value="2013" | 2013-04-20 | [[mikrobiyolohiya]] | [[Talaksan:François Jacob nobel.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 90 | [[:d:Q234590|Q234590]] | [[Christian de Duve]] | data-sort-value="1917" | 1917-10-02 | data-sort-value="2013" | 2013-05-04 | [[biyolohiyang pangselula]]<br/>[[biyokimika]] | [[Talaksan:Christian de Duve.tif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 91 | [[:d:Q7442|Q7442]] | [[Carolyn Bertozzi]] | data-sort-value="1966" | 1966-10-10 | | [[kimika]]<br/>[[glycobiology]] | [[Talaksan:Carolyn Bertozzi IMG 9384.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 92 | [[:d:Q189803|Q189803]] | [[Arthur Harden]] | data-sort-value="1865" | 1865-10-12 | data-sort-value="1940" | 1940-06-17 | [[biyokimika]] | [[Talaksan:ArthurHarden.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 93 | [[:d:Q76600|Q76600]] | [[Manfred Eigen]] | data-sort-value="1927" | 1927-05-09 | data-sort-value="2019" | 2019-02-06 | [[biyopisika]] | [[Talaksan:Eigen,Manfred 1996 Göttingen.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 94 | [[:d:Q105830|Q105830]] | [[Baruch Samuel Blumberg]] | data-sort-value="1925" | 1925-07-28 | data-sort-value="2011" | 2011-04-05 | [[birolohiya]] | [[Talaksan:Baruch Samuel Blumberg by Tom Trower (NASA) (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 95 | [[:d:Q155375|Q155375]] | [[Archibald Hill]] | data-sort-value="1886" | 1886-09-26 | data-sort-value="1977" | 1977-06-03 | [[pisyolohiya]] | [[Talaksan:Archibald Vivian Hill.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 96 | [[:d:Q232024|Q232024]] | [[John James Rickard Macleod]] | data-sort-value="1876" | 1876-09-06 | data-sort-value="1935" | 1935-03-16 | [[pisyolohiya]]<br/>[[medisina]] | [[Talaksan:J.J.R. Macleod ca. 1928.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 97 | [[:d:Q104607|Q104607]] | [[Andrew Huxley]] | data-sort-value="1917" | 1917-11-22 | data-sort-value="2012" | 2012-05-30 | [[pisyolohiya]] | [[Talaksan:Andrew Fielding Huxley nobel.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 98 | [[:d:Q59478|Q59478]] | [[George Gamow]] | data-sort-value="1904" | 1904-03-04 | data-sort-value="1968" | 1968-08-19 | [[Pisikang teoretikal|theoretical physics]]<br/>[[astropisika]]<br/>[[pisikang nuklear]]<br/>[[physical cosmology]]<br/>[[biyokimika]]<br/>[[literary activity]]<br/>[[scientific non-fiction literature]]<br/>[[popular science literature]]<br/>[[children's and young adult literature]] | [[Talaksan:格·安·伽莫夫.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 99 | [[:d:Q73093|Q73093]] | [[Paul Karrer]] | data-sort-value="1889" | 1889-04-21 | data-sort-value="1971" | 1971-06-18 | [[kimikang organiko]] | [[Talaksan:UAZ DOK.005.059 Karrer.tif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 100 | [[:d:Q137106|Q137106]] | [[Howard Florey]] | data-sort-value="1898" | 1898-09-24 | data-sort-value="1968" | 1968-02-21 | | [[Talaksan:Howard Walter Florey 1945.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 101 | [[:d:Q157239|Q157239]] | [[Artturi Ilmari Virtanen]] | data-sort-value="1895" | 1895-01-15 | data-sort-value="1973" | 1973-11-11 | [[biyokimika]] | [[Talaksan:A-I-Virtanen-portrait.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 102 | [[:d:Q158749|Q158749]] | [[Albert François Lebrun]] | data-sort-value="1871" | 1871-08-29 | data-sort-value="1950" | 1950-03-06 | [[politika]] | [[Talaksan:Albert Lebrun 1932 (2).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 103 | [[:d:Q202136|Q202136]] | [[Barry Marshall]] | data-sort-value="1951" | 1951-09-30 | | [[mikrobiyolohiya]] | [[Talaksan:Barry J Marshall.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 104 | [[:d:Q188668|Q188668]] | [[Thom Yorke]] | data-sort-value="1968" | 1968-10-07 | | | [[Talaksan:AllPointsEastAug2022 (327 of 385) (52327062411) (cropped) (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 105 | [[:d:Q155914|Q155914]] | [[Peter Simon Pallas]] | data-sort-value="1741" | 1741-09-22 | data-sort-value="1811" | 1811-09-08 | [[soolohiya]]<br/>[[botanika]]<br/>[[heograpiya]]<br/>[[heolohiya]]<br/>[[etnograpiya]]<br/>[[pilolohiya]] | [[Talaksan:Peter Simon Pallas. Stipple engraving by A. Tardieu after hi Wellcome V0004437.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 106 | [[:d:Q234949|Q234949]] | [[David Baltimore]] | data-sort-value="1938" | 1938-03-07 | data-sort-value="2025" | 2025-09-06 | [[biyokimika]]<br/>[[biyolohiyang molekular]]<br/>[[birolohiya]]<br/>[[biyolohiya]]<br/>[[henetika]]<br/>[[Inhenyeriyang henetiko]] | [[Talaksan:Dr. David Baltimore2 crop2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 107 | [[:d:Q151593|Q151593]] | [[Olivier Messiaen]] | data-sort-value="1908" | 1908-12-10 | data-sort-value="1992" | 1992-04-27 | | [[Talaksan:Lezing Franse compoist Olivier Messiaen in Koninklijk Conservatorium in Den Haa, Bestanddeelnr 933-8262.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 108 | [[:d:Q180619|Q180619]] | [[Stephen Jay Gould]] | data-sort-value="1941" | 1941-09-10 | data-sort-value="2002" | 2002-05-20 | [[paleontolohiya]]<br/>[[kasaysayan ng agham]]<br/>[[ebolusyon]] | [[Talaksan:Stephen Jay Gould.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 109 | [[:d:Q115478|Q115478]] | [[Emil Theodor Kocher]] | data-sort-value="1841" | 1841-08-25 | data-sort-value="1917" | 1917-07-27 | [[Pag-oopera|pagtistis]] | [[Talaksan:Emil Theodor Kocher.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 110 | [[:d:Q52878|Q52878]] | [[Gustaf VI Adolf of Sweden]] | data-sort-value="1882" | 1882-11-11 | data-sort-value="1973" | 1973-09-15 | [[arkeolohiya]]<br/>[[botanika]] | [[Talaksan:Gustaf VI Adolf of Sweden 1962.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 111 | [[:d:Q190626|Q190626]] | [[Aaron Klug]] | data-sort-value="1926" | 1926-08-11 | data-sort-value="2018" | 2018-11-20 | [[kimika]]<br/>[[biyokimika]] | [[Talaksan:Aaron Klug 1979.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 112 | [[:d:Q216723|Q216723]] | [[Ronald Fisher]] | data-sort-value="1890" | 1890-02-17 | data-sort-value="1962" | 1962-07-29 | [[estadistika]]<br/>[[henetika]] | [[Talaksan:Youngronaldfisher2.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 113 | [[:d:Q122972|Q122972]] | [[Louis Agassiz]] | data-sort-value="1807" | 1807-05-28 | data-sort-value="1873" | 1873-12-14 | [[botanika]]<br/>[[heolohiya]]<br/>[[Glasyolohiya]]<br/>[[Iktiyolohiya]]<br/>[[biyolohiya]] | [[Talaksan:Louis Agassiz H6.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 114 | [[:d:Q152187|Q152187]] | [[August Krogh]] | data-sort-value="1874" | 1874-11-15 | data-sort-value="1949" | 1949-09-13 | [[pisyolohiya]] | [[Talaksan:August Krogh Bain 32006.jpg|center|128px]] |} ---- &sum; 114 items. {{Wikidata list end}} qxnatp95n672yghn6lbxc9q6ul4w5x5 2215108 2215077 2026-07-07T20:52:10Z ListeriaBot 79921 Wikidata list updated [V2] 2215108 wikitext text/x-wiki == Wala pang artikulo == {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?linkcount WHERE { ?item wdt:P106 ?occupation. ?occupation wdt:P279* wd:Q864503. ?item wikibase:sitelinks ?linkcount . } GROUP BY ?item ?linkcount ORDER BY DESC(?linkcount) LIMIT 200 |columns=number,item,label:Article,P569,P570,P101,P18 |section= |min_section= |sort= |links=red_only |thumb=128 |autolist=fallback |summary=itemnumber }} {| class='wikitable sortable' ! number ! item ! Article ! petsa ng kapanangakan ! petsa ng kamatayan ! field of work ! larawan |- | style='text-align:right'| 1 | [[:d:Q144535|Q144535]] | [[Herbert Spencer]] | data-sort-value="1820" | 1820-04-27<br/>1820-04-28 | data-sort-value="1903" | 1903-12-08 | [[botanika]] | [[Talaksan:Herbert Spencer.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 2 | [[:d:Q11826|Q11826]] | [[Al-Biruni]] | data-sort-value="973" | 973-09-04 | data-sort-value="1048" | 1048-12-09 | [[pisika]]<br/>[[matematika]]<br/>[[astronomiya]]<br/>[[likas na agham]]<br/>[[kasaysayan]]<br/>[[chronology]]<br/>[[laborer]]<br/>[[Indology]]<br/>[[agham pandaigdig]]<br/>[[heograpiya]]<br/>[[pilosopiya]]<br/>[[kartograpiya]]<br/>[[Antropolohiya|agham-tao]]<br/>[[astrolohiya]]<br/>[[kimika]]<br/>[[medisina]]<br/>[[sikolohiya]]<br/>[[teolohiya]]<br/>[[parmakolohiya]]<br/>[[history of religions]]<br/>[[mineralohiya]] | [[Talaksan:Al-Biruni.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 3 | [[:d:Q131117|Q131117]] | [[Maria Montessori]] | data-sort-value="1870" | 1870-08-31 | data-sort-value="1952" | 1952-05-06 | [[pedagohiya]] | [[Talaksan:Maria Montessori (portrait).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 4 | [[:d:Q185007|Q185007]] | [[Rita Levi-Montalcini]] | data-sort-value="1909" | 1909-04-22 | data-sort-value="2012" | 2012-12-30 | [[neurobiology]] | [[Talaksan:Rita Levi-Montalcini (1986).png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 5 | [[:d:Q7487|Q7487]] | [[Dorothy Hodgkin]] | data-sort-value="1910" | 1910-05-12 | data-sort-value="1994" | 1994-07-29 | [[X-ray crystallography]]<br/>[[biyokimika]]<br/>[[kimika]]<br/>[[kristalograpiya]] | [[Talaksan:Professor Dorothy Hodgkin.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 6 | [[:d:Q160362|Q160362]] | [[Theophrastus]] | data-sort-value="-371" | -371 | data-sort-value="-287" | -287 | [[botanika]] | [[Talaksan:Teofrasto Orto botanico head.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 7 | [[:d:Q102034|Q102034]] | [[Ronald Ross]] | data-sort-value="1857" | 1857-05-13 | data-sort-value="1932" | 1932-09-16 | [[parasitolohiya]]<br/>[[epidemiyolohiya]] | [[Talaksan:Ronald Ross.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 8 | [[:d:Q78496|Q78496]] | [[Konrad Lorenz]] | data-sort-value="1903" | 1903-11-07 | data-sort-value="1989" | 1989-02-27 | [[etolohiya]]<br/>[[pilosopiya]] | [[Talaksan:Konrad Lorenz.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 9 | [[:d:Q60059|Q60059]] | [[Albertus Magnus]] | data-sort-value="1200" | 1200 | data-sort-value="1280" | 1280-11-15 | [[pilosopiya]] | [[Talaksan:Tommaso da modena, ritratti di domenicani (vescovo) 1352 150cm, treviso, ex convento di san niccolò, sala del capitolo.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 10 | [[:d:Q199654|Q199654]] | [[Barbara McClintock]] | data-sort-value="1902" | 1902-06-16 | data-sort-value="1992" | 1992-09-02 | [[henetika]]<br/>[[cytogenetics]] | [[Talaksan:Barbara McClintock (1902-1992) shown in her laboratory in 1947.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 11 | [[:d:Q462843|Q462843]] | [[Tu Youyou]] | data-sort-value="1930" | 1930-12-30 | | [[parmakolohiya]]<br/>[[tradisyonal na panggagamot na Tsino]] | [[Talaksan:D810 4987 Tu Youyou, medicine (22945001843) (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 12 | [[:d:Q25820|Q25820]] | [[Thomas Young]] | data-sort-value="1773" | 1773-06-13 | data-sort-value="1829" | 1829-05-10 | [[pisika]]<br/>[[mekanika]]<br/>[[lingguwistika]]<br/>[[agham ng mga materyal]] | [[Talaksan:Thomas Young by Briggs.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 13 | [[:d:Q229264|Q229264]] | [[Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon]] | data-sort-value="1707" | 1707-09-07 | data-sort-value="1788" | 1788-04-15 | [[biyolohiya]]<br/>[[heograpiya]]<br/>[[heolohiya]]<br/>[[political arithmetic]] | [[Talaksan:François Hubert Drouais - Portrait of Buffon.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 14 | [[:d:Q173441|Q173441]] | [[Abu Abdullah Muhammad al-Idrisi al-Qurtubi al-Hasani as-Sabti]] | data-sort-value="1110" | 1110 | data-sort-value="1166" | 1166<br/>1165 | [[kartograpiya]]<br/>[[heograpiya]]<br/>[[paglalakbay]] | [[Talaksan:Al-Idrisi, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 15 | [[:d:Q70554|Q70554]] | [[Hermann Emil Fischer]] | data-sort-value="1852" | 1852-10-09 | data-sort-value="1919" | 1919-07-15 | [[kimika]] | [[Talaksan:Hermann Emil Fischer. Photograph by Atelier Victoria, 1895. Wellcome V0027668 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 16 | [[:d:Q7426|Q7426]] | [[Ada Yonath]] | data-sort-value="1939" | 1939-06-22 | | [[kristalograpiya]]<br/>[[biyolohiya]]<br/>[[biyolohiyang molekular]]<br/>[[biyokimika]]<br/>[[ribosoma]]<br/>[[biyolohiyang estruktural]] | [[Talaksan:Ada E. Yonath.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 17 | [[:d:Q204733|Q204733]] | [[Gerty Cori]] | data-sort-value="1896" | 1896-08-15 | data-sort-value="1957" | 1957-10-26 | [[biyokimika]]<br/>[[medisina]] | [[Talaksan:Gerty Theresa Cori.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 18 | [[:d:Q213195|Q213195]] | [[B. F. Skinner]] | data-sort-value="1904" | 1904-03-20 | data-sort-value="1990" | 1990-08-18 | [[sikolohiya]]<br/>[[behavioral analytics]] | [[Talaksan:B.F. Skinner at Harvard circa 1950 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 19 | [[:d:Q151564|Q151564]] | [[Frederick Sanger]] | data-sort-value="1918" | 1918-08-13 | data-sort-value="2013" | 2013-11-19 | [[biyokimika]] | [[Talaksan:Frederick Sanger2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 20 | [[:d:Q35703|Q35703]] | [[Gertrude B. Elion]] | data-sort-value="1918" | 1918-01-23 | data-sort-value="1999" | 1999-02-21 | [[parmakolohiya]]<br/>[[biyokimika]] | [[Talaksan:Gertrude Elion (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 21 | [[:d:Q84405|Q84405]] | [[Karl Landsteiner]] | data-sort-value="1868" | 1868-06-14 | data-sort-value="1943" | 1943-06-26 | [[kimika]] | [[Talaksan:Karl Landsteiner nobel.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 22 | [[:d:Q214565|Q214565]] | [[Beatrix Potter]] | data-sort-value="1866" | 1866-07-28 | data-sort-value="1943" | 1943-12-22 | | [[Talaksan:Beatrix Potter by King cropped.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 23 | [[:d:Q107402|Q107402]] | [[Rosalyn Sussman Yalow]] | data-sort-value="1921" | 1921-07-19 | data-sort-value="2011" | 2011-05-30 | [[biyopisika]] | [[Talaksan:Rosalyn Yalow.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 24 | [[:d:Q318750|Q318750]] | [[Stephen Hillenburg]] | data-sort-value="1961" | 1961-08-21 | data-sort-value="2018" | 2018-11-26 | [[biyolohiyang pandagat]]<br/>[[animasyon]]<br/>[[komiks]] | [[Talaksan:Stephen Hillenburg by Carlos Cazurro.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 25 | [[:d:Q60024|Q60024]] | [[Hermann von Helmholtz]] | data-sort-value="1821" | 1821-08-31 | data-sort-value="1894" | 1894-09-08 | [[pisika]]<br/>[[medisina]]<br/>[[pisyolohiya]]<br/>[[sikolohiya]] | [[Talaksan:Hermann von Helmholtz.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 26 | [[:d:Q185777|Q185777]] | [[Alexis Carrel]] | data-sort-value="1873" | 1873-06-28 | data-sort-value="1944" | 1944-11-05 | [[Pag-oopera|pagtistis]]<br/>[[biyolohiya]]<br/>[[pathophysiology]]<br/>[[pisyolohiya]]<br/>[[vascular surgery]] | [[Talaksan:Alexis Carrel 1912.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 27 | [[:d:Q103844|Q103844]] | [[Françoise Barré-Sinoussi.]] | data-sort-value="1947" | 1947-07-30 | | [[birolohiya]] | [[Talaksan:Françoise Barré-Sinoussi-press conference Dec 06th, 2008-1.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 28 | [[:d:Q180468|Q180468]] | [[Albert von Szent-Györgyi Nagyrápolt]] | data-sort-value="1893" | 1893-09-16 | data-sort-value="1986" | 1986-10-22 | [[biyokimika]]<br/>[[pisyolohiya]] | [[Talaksan:Albert Szent-Györgyi.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 29 | [[:d:Q154824|Q154824]] | [[Norman Borlaug]] | data-sort-value="1914" | 1914-03-25 | data-sort-value="2009" | 2009-09-12 | [[agronomiya]] | [[Talaksan:Norman Borlaug.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 30 | [[:d:Q200136|Q200136]] | [[Linda B. Buck]] | data-sort-value="1947" | 1947-01-29 | | [[biyolohiya]]<br/>[[neurosiyensiya]] | [[Talaksan:Linda Buck 2015 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 31 | [[:d:Q43917|Q43917]] | [[Eduard Buchner]] | data-sort-value="1860" | 1860-05-20 | data-sort-value="1917" | 1917-08-13 | [[kimika]]<br/>[[biyokimika]] | [[Talaksan:Eduardbuchner.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 32 | [[:d:Q150630|Q150630]] | [[Camillo Golgi]] | data-sort-value="1843" | 1843-07-07 | data-sort-value="1926" | 1926-01-21 | [[malarya]]<br/>[[medisina]]<br/>[[histolohiya]]<br/>[[anatomiya]]<br/>[[patolohiya]]<br/>[[agham]] | [[Talaksan:Camillo Golgi nobel.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 33 | [[:d:Q17280087|Q17280087]] | [[Emmanuelle Charpentier]] | data-sort-value="1968" | 1968-12-11 | | [[mikrobiyolohiya]]<br/>[[biyokimika]]<br/>[[henetika]] | [[Talaksan:Emmanuelle Charpentier.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 34 | [[:d:Q80905|Q80905]] | [[Donald Arthur Glaser]] | data-sort-value="1926" | 1926-09-21 | data-sort-value="2013" | 2013-02-28 | [[pisika]] | [[Talaksan:Donald Glaser.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 35 | [[:d:Q102804|Q102804]] | [[Henri Moissan]] | data-sort-value="1852" | 1852-09-28 | data-sort-value="1907" | 1907-02-20 | [[kimika]] | [[Talaksan:Henri Moissan.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 36 | [[:d:Q177681|Q177681]] | [[Thomas Hunt Morgan]] | data-sort-value="1866" | 1866-09-25 | data-sort-value="1945" | 1945-12-04 | [[henetika]] | [[Talaksan:Thomas Hunt Morgan.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 37 | [[:d:Q26322|Q26322]] | [[Carol Greider]] | data-sort-value="1961" | 1961-04-15 | | [[biyolohiyang molekular]]<br/>[[biyolohiya]]<br/>[[henetika]] | [[Talaksan:GREIDER Carol 2014 - Less vignetting.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 38 | [[:d:Q26321|Q26321]] | [[Elizabeth Blackburn]] | data-sort-value="1948" | 1948-11-26 | | [[biyolohiya]]<br/>[[pisyolohiya]]<br/>[[cytogenetics]] | [[Talaksan:Elizabeth Blackburn CHF Heritage Day 2012 Rush 001.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 39 | [[:d:Q153159|Q153159]] | [[Elias Lönnrot]] | data-sort-value="1802" | 1802-04-09 | data-sort-value="1884" | 1884-03-19 | [[lingguwistika]]<br/>[[etnograpiya]]<br/>[[botanika]]<br/>[[medisina]]<br/>[[pilolohiya]]<br/>[[collecting]]<br/>[[panitikan]] | [[Talaksan:Elias Lönnrot portrait.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 40 | [[:d:Q180350|Q180350]] | [[Frederick Banting]] | data-sort-value="1891" | 1891-11-14 | data-sort-value="1941" | 1941-02-21 | [[pisyolohiya]]<br/>[[parmakolohiya]] | [[Talaksan:Fredrick banting.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 41 | [[:d:Q234224|Q234224]] | [[Dian Fossey]] | data-sort-value="1932" | 1932-01-16 | data-sort-value="1985" | 1985-12-26 | [[etolohiya]] | [[Talaksan:Dian Fossey October 1968.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 42 | [[:d:Q14279|Q14279]] | [[Giovanni Domenico Cassini]] | data-sort-value="1625" | 1625-06-08 | data-sort-value="1712" | 1712-09-14 | [[astronomiya]] | [[Talaksan:Giovanni Domenico Cassini.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 43 | [[:d:Q4273363|Q4273363]] | [[Frances Arnold]] | data-sort-value="1956" | 1956-07-25 | | [[inhinyeriyang pangkimika]]<br/>[[biocatalysis]]<br/>[[protein engineering]]<br/>[[synthetic biology]] | [[Talaksan:Frances Arnold in 2021 at Caltech 01 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 44 | [[:d:Q15118973|Q15118973]] | [[Aziz Sancar]] | data-sort-value="1946" | 1946-09-08 | | [[DNA repair]]<br/>[[Siklo ng selula|cell cycle]]<br/>[[circadian rhythm]]<br/>[[biyokimika]]<br/>[[biyolohiyang molekular]]<br/>[[DNA]] | [[Talaksan:Aziz Sancar 0060.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 45 | [[:d:Q107462|Q107462]] | [[Har Gobind Khorana]] | data-sort-value="1922" | 1922-01-09 | data-sort-value="2011" | 2011-11-09 | [[biyolohiyang molekular]] | [[Talaksan:Har Gobind Khorana.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 46 | [[:d:Q189488|Q189488]] | [[Willem Einthoven]] | data-sort-value="1860" | 1860-05-21 | data-sort-value="1927" | 1927-09-29 | [[pisyolohiya]] | [[Talaksan:Portrait of W. (Willem) Einthoven, professor of Physiology and Histology at Leiden University Icones 332.tiff|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 47 | [[:d:Q231402|Q231402]] | [[Jacques Monod]] | data-sort-value="1910" | 1910-02-09 | data-sort-value="1976" | 1976-05-31 | [[biyolohiya]]<br/>[[kontrasepsiyon]] | [[Talaksan:Jacques Monod 1971.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 48 | [[:d:Q60061|Q60061]] | [[Venkatraman Ramakrishnan]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[biyokimika]]<br/>[[computational biology]]<br/>[[biyolohiyang molekular]] | [[Talaksan:Venki Ramakrishnan.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 49 | [[:d:Q16196017|Q16196017]] | [[Tedros Adhanom Ghebreyesus]] | data-sort-value="1965" | 1965-03-03 | | [[community health]]<br/>[[kalusugang pampubliko]]<br/>[[international organization]]<br/>[[Pangangalagang pangkalusugan]]<br/>[[health administration]]<br/>[[mikrobiyolohiya]]<br/>[[politika]]<br/>[[Patakarang panlabas]] | [[Talaksan:Tedros Adhanom Ghebreyesus September 2025.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 50 | [[:d:Q189006|Q189006]] | [[Charles Louis Alphonse Laveran]] | data-sort-value="1845" | 1845-06-18 | data-sort-value="1922" | 1922-05-18 | [[malarya]]<br/>[[medisina]] | [[Talaksan:Charles Laveran nobel.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 51 | [[:d:Q104913|Q104913]] | [[Robert Edwards]] | data-sort-value="1925" | 1925-09-27 | data-sort-value="2013" | 2013-04-10 | [[reproductive medicine]] | [[Talaksan:Robert Geoffrey Edwards (2010).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 52 | [[:d:Q8056214|Q8056214]] | [[Yoshinori Ohsumi]] | data-sort-value="1945" | 1945-02-09 | | [[biyolohiyang molekular]]<br/>[[autophagy]] | [[Talaksan:Nobel Laureates 7428 (30679389523) (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 53 | [[:d:Q191026|Q191026]] | [[Francis Galton]] | data-sort-value="1822" | 1822-02-16 | data-sort-value="1911" | 1911-01-17 | [[Teorya ng probabilidad|probability theory]]<br/>[[Antropolohiya|agham-tao]] | [[Talaksan:Sir Francis Galton, 1890s.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 54 | [[:d:Q214851|Q214851]] | [[Charles Richet]] | data-sort-value="1850" | 1850-08-26 | data-sort-value="1935" | 1935-12-04 | [[medisina]]<br/>[[pisyolohiya]]<br/>[[allergology]]<br/>[[anapilaksis]]<br/>[[human physiology]]<br/>[[sikolohiya]]<br/>[[Esperanto]]<br/>[[ewhenesya]]<br/>[[Parasikolohiya]]<br/>[[creative and professional writing]]<br/>[[Tuluyan]]<br/>[[Drama]] | [[Talaksan:Charles Robert Richet nobel.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 55 | [[:d:Q6796222|Q6796222]] | [[May-Britt Moser]] | data-sort-value="1963" | 1963-01-04 | | [[neurosiyensiya]]<br/>[[grid neuron]] | [[Talaksan:May-Britt Moser (20902423978) (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 56 | [[:d:Q232308|Q232308]] | [[Selman Abraham Waksman]] | data-sort-value="1888" | 1888-07-22 | data-sort-value="1973" | 1973-08-16 | [[biyokimika]]<br/>[[mikrobiyolohiya]] | [[Talaksan:Selman Waksman NYWTS.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 57 | [[:d:Q234463|Q234463]] | [[Sydney Brenner]] | data-sort-value="1927" | 1927-01-13 | data-sort-value="2019" | 2019-04-05 | [[biyolohiya]] | [[Talaksan:Sydney Brenner OIST 2008 (33208371153) (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 58 | [[:d:Q189564|Q189564]] | [[Pierre Teilhard de Chardin]] | data-sort-value="1881" | 1881-05-01 | data-sort-value="1955" | 1955-04-10 | [[pilosopiya]]<br/>[[teolohiya]]<br/>[[pastoral care]]<br/>[[Antropolohiya|agham-tao]]<br/>[[philosophical anthropology]]<br/>[[Christian philosophy]]<br/>[[heolohiya]] | [[Talaksan:TeilhardP 1955.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 59 | [[:d:Q5327|Q5327]] | [[Adolf Butenandt]] | data-sort-value="1903" | 1903-03-24 | data-sort-value="1995" | 1995-01-18 | [[biyokimika]]<br/>[[kimikang organiko]] | [[Talaksan:Bad Schachen Porträt; Adolf Butenandt - W134Nr.020182c - Willy Pragher (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 60 | [[:d:Q106399|Q106399]] | [[John Howard Northrop]] | data-sort-value="1891" | 1891-07-05 | data-sort-value="1987" | 1987-05-27 | [[biyokimika]] | [[Talaksan:John Howard Northrop.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 61 | [[:d:Q88608397|Q88608397]] | [[Katalin Karikó]] | data-sort-value="1955" | 1955-01-17 | | [[messenger RNA]]<br/>[[biyokimika]] | [[Talaksan:Katalin Karikó at the United States Embassy Sweden, 2023 Nobel Reception (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 62 | [[:d:Q12973|Q12973]] | [[Leopold III of Belgium]] | data-sort-value="1901" | 1901-11-03 | data-sort-value="1983" | 1983-09-25 | | [[Talaksan:Leopold III (1934).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 63 | [[:d:Q76727|Q76727]] | [[Ernst Jünger]] | data-sort-value="1895" | 1895-03-29 | data-sort-value="1998" | 1998-02-17 | [[pilosopiya]]<br/>[[Panitikang Aleman]]<br/>[[entomolohiya]] | [[Talaksan:Ernst Jünger vers 1920 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 64 | [[:d:Q55008046|Q55008046]] | [[Albert I of Belgium]] | data-sort-value="1875" | 1875-04-08 | data-sort-value="1934" | 1934-02-17 | | [[Talaksan:Albert I Koning der Belgen.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 65 | [[:d:Q296047|Q296047]] | [[Sam Harris]] | data-sort-value="1967" | 1967-04-09 | | [[neurosiyensiya]]<br/>[[moralidad]]<br/>[[etika]]<br/>[[mindfulness]]<br/>[[pilosopiya]]<br/>[[creative and professional writing]]<br/>[[criticism of religion]]<br/>[[Blog]]<br/>[[podcast show]]<br/>[[Meditasyon|pagninilay]] | [[Talaksan:Sam Harris 2016 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 66 | [[:d:Q316371|Q316371]] | [[Vladimir Vernadsky]] | data-sort-value="1863" | 1863-02-28 | data-sort-value="1945" | 1945-01-06 | [[heolohiya]]<br/>[[kristalograpiya]]<br/>[[mineralohiya]]<br/>[[geochemistry]]<br/>[[radiogeology]]<br/>[[biyolohiya]]<br/>[[biogeochemistry]]<br/>[[pilosopiya]]<br/>[[history of geology]] | [[Talaksan:1934-V I Vernadsky.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 67 | [[:d:Q125057|Q125057]] | [[Richard Francis Burton]] | data-sort-value="1821" | 1821-03-19 | data-sort-value="1890" | 1890-10-20 | | [[Talaksan:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 68 | [[:d:Q211029|Q211029]] | [[Edward O. Wilson]] | data-sort-value="1929" | 1929-06-10 | data-sort-value="2021" | 2021-12-26 | [[myrmecology]]<br/>[[sociobiology]]<br/>[[natural science]]<br/>[[soolohiya]]<br/>[[entomolohiya]]<br/>[[Saribuhay|biodiversity]]<br/>[[animal ecology]] | [[Talaksan:Edward O. Wilson, 2003 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 69 | [[:d:Q92894|Q92894]] | [[Geoffrey Hinton]] | data-sort-value="1947" | 1947-12-06 | | [[deep learning]]<br/>[[pagkatuto ng makina]]<br/>[[neurosiyensiya]]<br/>[[artificial neural network]]<br/>[[applied psychology]]<br/>[[artipisyal na katalinuhan]] | [[Talaksan:Geoffrey Hinton in 2026.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 70 | [[:d:Q154782|Q154782]] | [[Adelbert von Chamisso]] | data-sort-value="1781" | 1781-01-30 | data-sort-value="1838" | 1838-08-21 | [[botanika]]<br/>[[soolohiya]] | [[Talaksan:Chamisso Adelbert von 1781-1838.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 71 | [[:d:Q213504|Q213504]] | [[Charles Scott Sherrington]] | data-sort-value="1857" | 1857-11-27 | data-sort-value="1952" | 1952-03-04 | [[neurobiology]]<br/>[[pisyolohiya]]<br/>[[histolohiya]]<br/>[[bakteryolohiya]]<br/>[[patolohiya]] | [[Talaksan:Prof. Charles Scott Sherrington.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 72 | [[:d:Q75847|Q75847]] | [[Harald zur Hausen]] | data-sort-value="1936" | 1936-03-11 | data-sort-value="2023" | 2023-05-29 | [[birolohiya]] | [[Talaksan:Harald zur Hausen 01.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 73 | [[:d:Q57192|Q57192]] | [[Gerhard Domagk]] | data-sort-value="1895" | 1895-10-30 | data-sort-value="1964" | 1964-04-24 | [[patolohiya]] | [[Talaksan:Gerhard Domagk nobel.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 74 | [[:d:Q211787|Q211787]] | [[Jules Bordet]] | data-sort-value="1870" | 1870-06-13 | data-sort-value="1961" | 1961-04-06 | [[mikrobiyolohiya]]<br/>[[medisina]]<br/>[[bakteryolohiya]]<br/>[[immunology]] | [[Talaksan:Jules Bordet nobel.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 75 | [[:d:Q233965|Q233965]] | [[Charles Nicolle]] | data-sort-value="1866" | 1866-09-21 | data-sort-value="1936" | 1936-02-28 | [[bakteryolohiya]] | [[Talaksan:Charles Jules Henri Nicolle. Photograph. Wellcome V0026919.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 76 | [[:d:Q77174|Q77174]] | [[Christiane Nüsslein-Volhard]] | data-sort-value="1942" | 1942-10-20 | | [[biyolohiya]]<br/>[[biyokimika]]<br/>[[genetic research]]<br/>[[developmental biology]]<br/>[[embriyolohiya]] | [[Talaksan:Christiane Nüsslein-Volhard mg 4372 cropped.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 77 | [[:d:Q49347|Q49347]] | [[Melvin Calvin]] | data-sort-value="1911" | 1911-04-08 | data-sort-value="1997" | 1997-01-08 | [[biyokimika]] | [[Talaksan:Melvin Calvin.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 78 | [[:d:Q170342|Q170342]] | [[Svante Pääbo]] | data-sort-value="1955" | 1955-04-20 | | [[paleogenetics]]<br/>[[evolutionary anthropology]]<br/>[[human evolutionary genetics]]<br/>[[henetika]]<br/>[[Biyolohiyang ebolutiba|ebolusyonaryong biyolohiya]]<br/>[[evolutionary genetics]] | [[Talaksan:Professor Svante Paabo ForMemRS (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 79 | [[:d:Q115490|Q115490]] | [[Tadeusz Reichstein]] | data-sort-value="1897" | 1897-07-08 | data-sort-value="1996" | 1996-08-01 | | [[Talaksan:Thadeus Reichstein ETH-Bib Portr 10137.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 80 | [[:d:Q157224|Q157224]] | [[Kary Mullis]] | data-sort-value="1944" | 1944-12-28 | data-sort-value="2019" | 2019-08-07 | [[biyolohiyang molekular]]<br/>[[biyokimika]]<br/>[[kimika]] | [[Talaksan:Kary Mullis.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 81 | [[:d:Q58575|Q58575]] | [[Friedrich Wöhler]] | data-sort-value="1800" | 1800-07-31 | data-sort-value="1882" | 1882-09-23 | [[kimika]] | [[Talaksan:Friedrich Wöhler Litho.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 82 | [[:d:Q157056|Q157056]] | [[Samuel Hahnemann]] | data-sort-value="1755" | 1755-04-10 | data-sort-value="1843" | 1843-07-02 | [[homeopatiya]] | [[Talaksan:Samuel Hahnemann 1841.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 83 | [[:d:Q78478|Q78478]] | [[Robert Bárány]] | data-sort-value="1876" | 1876-04-22 | data-sort-value="1936" | 1936-04-08 | [[otolaryngology]] | [[Talaksan:Robert Bárány av Lars Emil Finn.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 84 | [[:d:Q155764|Q155764]] | [[Robert Brown]] | data-sort-value="1773" | 1773-12-21 | data-sort-value="1858" | 1858-06-10 | [[botanika]]<br/>[[pisyolohiya ng halaman]]<br/>[[:Kategorya:Lumot]]<br/>[[mikroskopiya]] | [[Talaksan:Robert brown botaniker.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 85 | [[:d:Q102379|Q102379]] | [[Paul Berg]] | data-sort-value="1926" | 1926-06-30 | data-sort-value="2023" | 2023-02-15 | [[biyokimika]] | [[Talaksan:Paul Berg in 1980.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 86 | [[:d:Q57191|Q57191]] | [[Hans Krebs]] | data-sort-value="1900" | 1900-08-25 | data-sort-value="1981" | 1981-11-22 | [[biyokimika]] | [[Talaksan:Hans Adolf Krebs.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 87 | [[:d:Q170676|Q170676]] | [[Roger D. Kornberg]] | data-sort-value="1947" | 1947-04-24 | | [[biyolohiyang estruktural]]<br/>[[biyokimika]] | [[Talaksan:Roger Kornberg April 2016.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 88 | [[:d:Q205772|Q205772]] | [[Jared Diamond]] | data-sort-value="1937" | 1937-09-10 | | [[ekolohiya]]<br/>[[Biyolohiyang ebolutiba|ebolusyonaryong biyolohiya]]<br/>[[pisyolohiya]]<br/>[[biogeography]] | [[Talaksan:Jared diamond.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 89 | [[:d:Q218311|Q218311]] | [[François Jacob]] | data-sort-value="1920" | 1920-06-17 | data-sort-value="2013" | 2013-04-20 | [[mikrobiyolohiya]] | [[Talaksan:François Jacob nobel.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 90 | [[:d:Q234590|Q234590]] | [[Christian de Duve]] | data-sort-value="1917" | 1917-10-02 | data-sort-value="2013" | 2013-05-04 | [[biyolohiyang pangselula]]<br/>[[biyokimika]] | [[Talaksan:Christian de Duve.tif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 91 | [[:d:Q189803|Q189803]] | [[Arthur Harden]] | data-sort-value="1865" | 1865-10-12 | data-sort-value="1940" | 1940-06-17 | [[biyokimika]] | [[Talaksan:ArthurHarden.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 92 | [[:d:Q7442|Q7442]] | [[Carolyn Bertozzi]] | data-sort-value="1966" | 1966-10-10 | | [[kimika]]<br/>[[glycobiology]] | [[Talaksan:Carolyn Bertozzi IMG 9384.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 93 | [[:d:Q76600|Q76600]] | [[Manfred Eigen]] | data-sort-value="1927" | 1927-05-09 | data-sort-value="2019" | 2019-02-06 | [[biyopisika]] | [[Talaksan:Eigen,Manfred 1996 Göttingen.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 94 | [[:d:Q105830|Q105830]] | [[Baruch Samuel Blumberg]] | data-sort-value="1925" | 1925-07-28 | data-sort-value="2011" | 2011-04-05 | [[birolohiya]] | [[Talaksan:Baruch Samuel Blumberg by Tom Trower (NASA) (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 95 | [[:d:Q104607|Q104607]] | [[Andrew Huxley]] | data-sort-value="1917" | 1917-11-22 | data-sort-value="2012" | 2012-05-30 | [[pisyolohiya]] | [[Talaksan:Andrew Fielding Huxley nobel.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 96 | [[:d:Q155375|Q155375]] | [[Archibald Hill]] | data-sort-value="1886" | 1886-09-26 | data-sort-value="1977" | 1977-06-03 | [[pisyolohiya]] | [[Talaksan:Archibald Vivian Hill.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 97 | [[:d:Q232024|Q232024]] | [[John James Rickard Macleod]] | data-sort-value="1876" | 1876-09-06 | data-sort-value="1935" | 1935-03-16 | [[pisyolohiya]]<br/>[[medisina]] | [[Talaksan:J.J.R. Macleod ca. 1928.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 98 | [[:d:Q137106|Q137106]] | [[Howard Florey]] | data-sort-value="1898" | 1898-09-24 | data-sort-value="1968" | 1968-02-21 | | [[Talaksan:Howard Walter Florey 1945.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 99 | [[:d:Q157239|Q157239]] | [[Artturi Ilmari Virtanen]] | data-sort-value="1895" | 1895-01-15 | data-sort-value="1973" | 1973-11-11 | [[biyokimika]] | [[Talaksan:A-I-Virtanen-portrait.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 100 | [[:d:Q59478|Q59478]] | [[George Gamow]] | data-sort-value="1904" | 1904-03-04 | data-sort-value="1968" | 1968-08-19 | [[Pisikang teoretikal|theoretical physics]]<br/>[[astropisika]]<br/>[[pisikang nuklear]]<br/>[[physical cosmology]]<br/>[[biyokimika]]<br/>[[literary activity]]<br/>[[scientific non-fiction literature]]<br/>[[popular science literature]]<br/>[[children's and young adult literature]] | [[Talaksan:格·安·伽莫夫.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 101 | [[:d:Q73093|Q73093]] | [[Paul Karrer]] | data-sort-value="1889" | 1889-04-21 | data-sort-value="1971" | 1971-06-18 | [[kimikang organiko]] | [[Talaksan:UAZ DOK.005.059 Karrer.tif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 102 | [[:d:Q158749|Q158749]] | [[Albert François Lebrun]] | data-sort-value="1871" | 1871-08-29 | data-sort-value="1950" | 1950-03-06 | [[politika]] | [[Talaksan:Albert Lebrun 1932 (2).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 103 | [[:d:Q202136|Q202136]] | [[Barry Marshall]] | data-sort-value="1951" | 1951-09-30 | | [[mikrobiyolohiya]] | [[Talaksan:Barry J Marshall.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 104 | [[:d:Q188668|Q188668]] | [[Thom Yorke]] | data-sort-value="1968" | 1968-10-07 | | | [[Talaksan:AllPointsEastAug2022 (327 of 385) (52327062411) (cropped) (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 105 | [[:d:Q155914|Q155914]] | [[Peter Simon Pallas]] | data-sort-value="1741" | 1741-09-22 | data-sort-value="1811" | 1811-09-08 | [[soolohiya]]<br/>[[botanika]]<br/>[[heograpiya]]<br/>[[heolohiya]]<br/>[[etnograpiya]]<br/>[[pilolohiya]] | [[Talaksan:Peter Simon Pallas. Stipple engraving by A. Tardieu after hi Wellcome V0004437.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 106 | [[:d:Q234949|Q234949]] | [[David Baltimore]] | data-sort-value="1938" | 1938-03-07 | data-sort-value="2025" | 2025-09-06 | [[biyokimika]]<br/>[[biyolohiyang molekular]]<br/>[[birolohiya]]<br/>[[biyolohiya]]<br/>[[henetika]]<br/>[[Inhenyeriyang henetiko]] | [[Talaksan:Dr. David Baltimore2 crop2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 107 | [[:d:Q151593|Q151593]] | [[Olivier Messiaen]] | data-sort-value="1908" | 1908-12-10 | data-sort-value="1992" | 1992-04-27 | | [[Talaksan:Lezing Franse compoist Olivier Messiaen in Koninklijk Conservatorium in Den Haa, Bestanddeelnr 933-8262.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 108 | [[:d:Q180619|Q180619]] | [[Stephen Jay Gould]] | data-sort-value="1941" | 1941-09-10 | data-sort-value="2002" | 2002-05-20 | [[paleontolohiya]]<br/>[[kasaysayan ng agham]]<br/>[[ebolusyon]] | [[Talaksan:Stephen Jay Gould.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 109 | [[:d:Q115478|Q115478]] | [[Emil Theodor Kocher]] | data-sort-value="1841" | 1841-08-25 | data-sort-value="1917" | 1917-07-27 | [[Pag-oopera|pagtistis]] | [[Talaksan:Emil Theodor Kocher.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 110 | [[:d:Q52878|Q52878]] | [[Gustaf VI Adolf of Sweden]] | data-sort-value="1882" | 1882-11-11 | data-sort-value="1973" | 1973-09-15 | [[arkeolohiya]]<br/>[[botanika]] | [[Talaksan:Gustaf VI Adolf of Sweden 1962.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 111 | [[:d:Q190626|Q190626]] | [[Aaron Klug]] | data-sort-value="1926" | 1926-08-11 | data-sort-value="2018" | 2018-11-20 | [[kimika]]<br/>[[biyokimika]] | [[Talaksan:Aaron Klug 1979.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 112 | [[:d:Q216723|Q216723]] | [[Ronald Fisher]] | data-sort-value="1890" | 1890-02-17 | data-sort-value="1962" | 1962-07-29 | [[estadistika]]<br/>[[henetika]] | [[Talaksan:Youngronaldfisher2.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 113 | [[:d:Q122972|Q122972]] | [[Louis Agassiz]] | data-sort-value="1807" | 1807-05-28 | data-sort-value="1873" | 1873-12-14 | [[botanika]]<br/>[[heolohiya]]<br/>[[Glasyolohiya]]<br/>[[Iktiyolohiya]]<br/>[[biyolohiya]] | [[Talaksan:Louis Agassiz H6.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 114 | [[:d:Q152187|Q152187]] | [[August Krogh]] | data-sort-value="1874" | 1874-11-15 | data-sort-value="1949" | 1949-09-13 | [[pisyolohiya]] | [[Talaksan:August Krogh Bain 32006.jpg|center|128px]] |} ---- &sum; 114 items. {{Wikidata list end}} gshdail3dqn94yl11fvutf58mk017ak 0 288041 2215150 2195472 2026-07-08T02:44:08Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215150 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|image=Charlize-theron-IMG 6045.jpg|caption=Si Theron noong 2018 [[Global Education and Skills Forum]]|birth_date={{Birth date and age|df=yes|1975|8|7}}|birth_place=[[Benoni, Gauteng|Benoni]], [[Transvaal (province)|Transvaal Province]], South Africa|nationality=Timog Aprikano, Amerikano|occupation=Aktres, prodyuser|years_active=1995–kasalukuyan|partner=[[Stuart Townsend]] (2002–2010)|children=2|known_for=[[Charlize Theron filmography|Filmography]]|awards=[[List of accolades received by Charlize Theron|Full list]]|website={{URL|charlizeafricaoutreach.org}}}}'''Charlize Theron''' ( {{IPAc-en|ʃ|ɑːr|ˈ|l|iː|z|_|ˈ|θ|ɛr|ə|n}} shar-Leez THERR -ən ;{{fact}} Afrikaans:  ;{{fact}} ipinanganak 7 Agosto 1975){{fact}} ay isang South Africa{{fact}} at Amerikanong artista at tagagawa. Siya ang tatanggap ng [[Listahan ng mga accolade na natanggap ni Charlize Theron|maraming mga accolades]], kabilang ang isang [[Gawad Academy|Academy Award]], isang [[Golden Globe Award]], isang [[American Cinematheque Award]], at ang [[Silver Bear para sa Pinakamahusay na Aktres]] . Pinangalan siya ng magazine ng ''[[Time|oras ng]]'' isa sa [[Oras 100|100 pinaka-maimpluwensyang mga tao sa mundo]] noong 2016, at siya ay isa sa pinakamataas na bayad na aktres sa buong mundo, noong 2019. Si Theron ay dumating sa internasyonal na katanyagan noong 1990s sa pamamagitan ng paglalaro ng nangungunang ginang sa mga [[Sinehan ng Estados Unidos|pelikulang Hollywood na]] ''[[Tagapagtaguyod ng Diablo (1997 na pelikula)|The Devil's Advocate]]'' (1997), ''[[Mighty Joe Young (1998 na pelikula)|Mighty Joe Young]]'' (1998), at ''[[Ang Mga Panuntunan sa Cider (film)|The Cider House Rules]]'' (1999). Noong 2003, nakatanggap siya ng kritikal na pagpapahayag para sa kanyang paglalarawan ng serial killer na si [[Aileen Wuornos]] sa ''[[Halimaw (2003 na pelikula)|Monster]]'', kung saan nanalo siya ng [[Academy Award para sa Pinakamahusay na Aktres|Academy Award para sa Pinakamagaling na Aktres]], na naging kauna-unahang South Africa na nanalo ng isang Oscar sa isang kategorya ng pag-arte. Tumanggap siya ng isa pang nominasyon ng Academy Award para sa paglalaro ng isang sekswal na inaabuso na sekswal na naghahanap ng hustisya sa drama ng ''[[Hilagang Bansa (pelikula)|North Country]]'' (2005). Si Theron ay mula nang naka-star sa maraming mga top-grossing action films, kasama si ''[[Hancock (pelikula)|Hancock]]'' (2008), ''[[Snow White at ang Huntsman]]'' (2012), ''[[Prometheus (2012 film)|Prometheus]]'' (2012), ''[[Mad Max: Fury Road]]'' (2015), ''[[Ang Fate ng Galit|The Fate of the Furious]]'' (2017), at ''[[Atomic Blonde]]'' (2017). Tumanggap din siya ng papuri sa paglalaro ng mga nababagabag na kababaihan sa comedy-dramas ni [[Jason Reitman|Jason Reitman na]] ''[[Young Adult (pelikula)|Young Adult]]'' (2011) at ''[[Tully (2018 film)|Tully]]'' (2018), at para sa paglalarawan kay [[Megyn Kelly]] sa drama na ''[[Bombshell (2019 film)|Bombshell]]'' (2019), na natanggap ang pangatlong nominasyon ng Academy Award para sa [[Academy Award para sa Pinakamahusay na Aktres|Best Actress]]. Sa mga unang taon ng dekada 2000, si Theron ay nakipagsapalaran sa paggawa ng pelikula sa kanyang kumpanya na si [[Mga Produksyon ng Denver at Delilah|Denver at Delilah Productions]] . Gumawa siya ng maraming mga pelikula, na kung saan marami sa kanya ang may pinagbibidahan na papel, kabilang ang ''[[Ang Burning Plain|The Burning Plain]]'' (2008), ''[[Madilim na Lugar (2015 film)|Madilim na Lugar]]'' (2015), at ''[[Long Shot (2019 film)|Long Shot]]'' (2019). Si Theron ay naging isang mamamayang Amerikano noong 2007, habang pinanatili ang kanyang pagkamamamayan sa South Africa. == Maagang buhay == Si Theron ay ipinanganak sa [[Benoni]], sa noon [[Lalawigan ng Transvaal|Transvaal Province]] (ngayon [[Lalawigan ng Gauteng|Gauteng Province]] ) ng Timog Africa, ang nag-iisang anak ni Gerda (née Maritz)<ref name="bookrefp16">Karsten, p. 16</ref> at Charles Theron (27 Nobyembre 1947 - 21 Hunyo 1991).<ref name="bookrefp16" /> [[Ikalawang Digmaang Boer|Ang pangalawang]] pinuno ng militar ng [[Ikalawang Digmaang Boer|Boer War na si]] [[Daniel Theron|Danie Theron ay]] ang kanyang [[Daniel Theron|kamag]] -anak-tiyuhin.<ref name="bookrefp14">Karsten, p. 14</ref> Siya ay mula sa isang [[Afrikaner|Afrikaner na]] pamilya, at ang kanyang mga ninuno ay kasama ang [[Mga Dutch na tao|Dutch]] pati na rin ang [[Pranses na mga tao|Pranses]] at [[Mga Aleman|Aleman]] ; ang kanyang mga forebears ng Pransya ay maagang mga [[Huguenots sa Timog Africa|settler ng Huguenot sa South Africa]] .<ref name="bookrefp14" /> "Theron" ay isang [[Wikang Occittan|Occitan]] apelyido (orihinal na naisulat Theron) na binibigkas sa [[Wikang Afrikaans|Afrikaans]] bilang [tron] . Lumaki siya sa bukid ng kanyang mga magulang sa Benoni, malapit sa [[Johannesburg]] .<ref name="tca2">Stated on ''[[Inside the Actors Studio]]'', 2004</ref> Noong ika-21&nbsp;ng Hunyo 1991, ang tatay ni Theron, isang [[Alkoholismo|alkohol]],<ref name="tca2"/> nagbanta sa kapwa tinedyer na si Charlize at ang kanyang ina habang lasing, pisikal na umaatake sa kanyang ina at nagpaputok ng baril sa kanilang dalawa.{{fact}} Kinuha ng ina ni Theron ang sariling handgun, binaril at pinatay siya.{{fact}} Ang pamamaril ay ligal na hinuhusgahan na ipagtanggol ang sarili, at ang kanyang ina ay hindi nahaharap sa singil.{{fact}} Nag-aral si Theron sa Putfontein Primary School (Laerskool Putfontein), isang panahon kung saan sinabi niya na hindi siya "fitting in".{{fact}} Sa 13, ipinadala si Theron sa boarding school at sinimulan ang kanyang pag-aaral sa National School of the Arts sa Johannesburg.<ref name="tca2"/> Bagaman matalino si Theron sa Ingles, ang kanyang [[Katutubong wika|unang wika]] ay mga taga- [[Wikang Afrikaans|Africa]] .{{fact}}<br /> [[Talaksan:Charlize_Theron_@_2010_Academy_Awards_crop2.jpg|alt=A photograph of Theron on the red carpet at the 82d Academy Awards in 2010|thumb|300x300px|SiTheron sa ika [[82 Academy Awards]] noong ika-7 Marso 2010]] == Filmograpiya == === Pelikula === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Taon ! scope="col" |Titulo ! scope="col" |Papel ! scope="col" class="unsortable" | ! scope="col" class="unsortable" |{{abbr|Ref(s)|Reference(s)}} |- ! scope="row" |1995 |''[[Children of the Corn III: Urban Harvest]]'' |Eli's follower |[[Cameo appearance|Uncredited]][[Direct-to-video]] release | style="text-align:center;" |<ref name="About the Academy Awards">{{cite web|title=About the Academy Awards|url=http://www.oscars.org/aboutacademyawards/index.html|publisher=[[Academy of Motion Picture Arts and Sciences]]|accessdate=July 9, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080420142909/http://www.oscars.org/aboutacademyawards/index.html|archivedate=April 20, 2008}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |1996 |''[[2 Days in the Valley]]'' |{{sort|Svelgen|Helga Svelgen}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/film/1999/mar/19/features.robmackie|title=What's all the fuss about... Charlize Theron|work=[[The Guardian]]|date=19 March 1999|accessdate=31 October 2015|last=Mackie|first=Rob|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117180917/http://www.theguardian.com/film/1999/mar/19/features.robmackie|archivedate=17 November 2015|df=dmy-all}}</ref><ref name="Tartaglione">{{cite web|url=https://deadline.com/2020/01/bafta-film-awards-nominations-full-list-joker-irishman-once-upon-a-time-in-hollywood-1202823097/|title=BAFTA Film Awards Nominations: ‘Joker’, ‘The Irishman’, ‘Once Upon A Time In Hollywood’ Lead – Full List|website=Deadline Hollywood|first=Nancy|last=Tartaglione|date=January 7, 2020|accessdate=January 7, 2020}}</ref> |- |''[[That Thing You Do!]]'' |{{sort|Powers|Tina Powers}} | | style="text-align:center;" |<ref name="History of the Golden Globes">{{cite web|url=http://www.hfpa.org/history/|title=History of the Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|accessdate=July 8, 2015|archive-date=Septiyembre 24, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924045639/http://www.hfpa.org/history/|url-status=dead}}</ref><ref name="Karsten">{{cite book|first=Chris|last=Karsten|title=Charlize|url=https://books.google.com/books?id=hYxRBAAAQBAJ&pg=PT308|date=2011|publisher=Human & Rousseau|isbn=978-1-920323-71-4|page=308|location=[[Cape Town]]|language=Afrikaans}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |1997 |''[[Trial and Error (1997 film)|Trial and Error]]'' |{{sort|Tyler|Billie Tyler}} | | style="text-align:center;" |<ref name="trial">{{cite news|url=https://articles.latimes.com/1997-05-30/entertainment/ca-63753_1_charlize-theron|title=Theron Lights Up Screen in Uneven 'Trial'|work=[[Los Angeles Times]]|date=30 May 1997|accessdate=31 October 2015|last=Anderson|first=John|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117132723/http://articles.latimes.com/1997-05-30/entertainment/ca-63753_1_charlize-theron|archivedate=17 November 2015|df=dmy-all}}</ref> |- |''{{sort|Devil|[[The Devil's Advocate (1997 film)|The Devil's Advocate]]}}'' |{{sort|Lomax|Mary Ann Lomax}} | | style="text-align:center;" |<ref name="Ebert">{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/cast-and-crew/charlize-theron|title=Charlize Theron Movie Reviews & Film Summaries|publisher=Roger Ebert|accessdate=31 October 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151209194408/http://www.rogerebert.com/cast-and-crew/charlize-theron|archivedate=9 December 2015|df=dmy-all}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |1998 |''[[Celebrity (film)|Celebrity]]'' |Supermodel | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/movie/review?res=9800e4db1739f936a1575ac0a96e958260|title=Celebrity (1998) Film Festival Review; Jostling and Stumbling Toward a Fateful 15 Minutes|work=[[The New York Times]]|date=25 September 1998|accessdate=31 October 2015|last=Maslin|first=Janet|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117094704/http://www.nytimes.com/movie/review?res=9800e4db1739f936a1575ac0a96e958260|archivedate=17 November 2015|df=dmy-all}}</ref> |- |''[[Mighty Joe Young (1998 film)|Mighty Joe Young]]'' |{{sort|Young|Jill Young}} | | style="text-align:center;" |<ref name="Ebert" /> |- ! rowspan="2" scope="row" |1999 |''{{sort|Astronaut|[[The Astronaut's Wife]]}}'' |{{sort|Armacost|Jillian Armacost}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/movie/review?res=9A02E6DF123BF93BA1575BC0A96F958260|title=The Astronaut's Wife (1999) Film Review; After a Space Jaunt, He's Odd, but He Loves His Wife|work=[[The New York Times]]|date=28 August 1999|accessdate=31 October 2015|last=Maslin|first=Janet|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117104242/http://www.nytimes.com/movie/review?res=9A02E6DF123BF93BA1575BC0A96F958260|archivedate=17 November 2015|df=dmy-all}}</ref> |- |''{{sort|Cider|[[The Cider House Rules (film)|The Cider House Rules]]}}'' |{{sort|Kendall|Candy Kendall}} | | style="text-align:center;" |<ref name="Ebert" /> |- ! rowspan="4" scope="row" |2000 |''[[Reindeer Games]]'' |{{sort|Mercer|Ashley Mercer}} | | style="text-align:center;" |<ref name="Karsten" /><ref name="About Us">{{cite web|title=About Us|url=http://detroitfilmcritics.com/about-us/|publisher=[[Detroit Film Critics Society]]|accessdate=July 31, 2015|archive-date=Hulyo 30, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150730020621/http://detroitfilmcritics.com/about-us/|url-status=dead}}</ref> |- |''{{sort|Yards|[[The Yards]]}}'' |{{sort|Stoltz|Erica Stoltz}} | | style="text-align:center;" |<ref name="Ebert" /> |- |''[[Men of Honor]]'' |{{sort|Sunday|Gwen Sunday}} | | style="text-align:center;" |<ref name="The Irish Times">{{cite news|title=The London Film Critics Circle thinks Saoirse Ronan is British|url=https://www.irishtimes.com/blogs/screenwriter/2014/12/16/the-london-film-critics-circle-thinks-saoirse-ronan-is-british/|accessdate=August 2, 2015|work=The Irish Times|date=December 16, 2014|archive-date=Agosto 15, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150815095359/http://www.irishtimes.com/blogs/screenwriter/2014/12/16/the-london-film-critics-circle-thinks-saoirse-ronan-is-british/|url-status=dead}}</ref> |- |''{{sort|Legend|[[The Legend of Bagger Vance]]}}'' |{{sort|Invergordon|Adele Invergordon}} | | style="text-align:center;" |<ref name="Ebert" /> |- ! rowspan="3" scope="row" |2001 |''[[Sweet November (2001 film)|Sweet November]]'' |{{sort|Deever|Sara Deever}} | | style="text-align:center;" |<ref name="Ebert" /> |- |''[[15 Minutes]]'' |{{sort|Hearn|Rose Hearn}} | | style="text-align:center;" |<ref name="Indiewire">{{cite web|url=https://www.indiewire.com/article/la-film-critics-association-announcing-2012-award-winners-in-progress|title='Amour,' 'The Master' Lead LA Film Critics Association Awards|date=December 9, 2012|publisher=Indiewire|accessdate=July 9, 2015}}</ref> |- |''{{sort|Curse|[[The Curse of the Jade Scorpion]]}}'' |{{sort|Kensington|Laura Kensington}} | | style="text-align:center;" |<ref name="Ebert" /> |- ! rowspan="2" scope="row" |2002 |''[[Trapped (2002 film)|Trapped]]'' |{{sort|Jennings|Karen Jennings}} | | style="text-align:center;" |<ref name="Who We Are">{{cite web|title=Who We Are|url=http://nationalsocietyoffilmcritics.com/who-we-are/|publisher=[[National Society of Film Critics]]|accessdate=August 2, 2015}}</ref> |- |''[[Waking Up in Reno]]'' |{{sort|Kirkendall|Candy Kirkendall}} | | style="text-align:center;" |<ref name="About">{{cite web|title=About|url=http://www.nyfcc.com/about/|publisher=[[New York Film Critics Circle]]|accessdate=August 2, 2015|archive-date=Enero 13, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110113143020/http://www.nyfcc.com/about/|url-status=dead}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |2003 |''{{sort|Italian|[[The Italian Job (2003 film)|The Italian Job]]}}'' |{{sort|Bridger|Stella Bridger}} | | style="text-align:center;" |<ref name="Ebert" /> |- |''[[Monster (2003 film)|Monster]]'' |{{sort|Wuornos|[[Aileen Wuornos]]}} |Also producer | style="text-align:center;" |<ref name="Online Film Critics Society">{{cite web|title=The Bylaws of the Online Film Critics Society|url=http://www.ofcs.org/bylaws-of-the-online-film-critics-society/|publisher=[[Online Film Critics Society]]|accessdate=August 2, 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2004 |''[[Head in the Clouds (film)|Head in the Clouds]]'' |{{sort|Bessé|Gilda Bessé}} | | style="text-align:center;" |<ref name="Ebert" /> |- ! rowspan="2" scope="row" |2005 |''[[North Country (film)|North Country]]'' |{{sort|Aimes|Josey Aimes}} | | style="text-align:center;" |<ref name="Ebert" /> |- |''[[Æon Flux (film)|Æon Flux]]'' |{{sort|Flux|Æon Flux}} | | style="text-align:center;" |<ref name="stlfilmcritics.org">http://www.stlfilmcritics.org/</ref> |- ! scope="row" |2006 |''[[East of Havana]]'' | align="center" |— |Producer Documentary | style="text-align:center;" |<ref name="vancouverfilmcritics.com">{{cite web|title=About|url=http://vancouverfilmcritics.com/about/|publisher=[[Vancouver Film Critics Circle]]|accessdate=August 3, 2015}}</ref><ref name="wafca.com">{{cite web|title=About Us|url=http://www.wafca.com/about/index.htm|publisher=[[Washington D.C. Area Film Critics Association]]|accessdate=August 3, 2015|archive-date=Disyembre 9, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209235303/http://www.wafca.com/about/index.htm|url-status=dead}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |2007 |''[[In the Valley of Elah]]'' |{{sort|Sanders|Det. Emily Sanders}} | | style="text-align:center;" |<ref name="Ebert" /> |- |''[[Battle in Seattle]]'' |Ella | | style="text-align:center;" |<ref name="Ebert" /><ref>tied with [[Catalina Sandino Moreno]] for ''[[Maria Full of Grace]]''.</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" |2008 |''[[Sleepwalking (film)|Sleepwalking]]'' |{{sort|Reedy|Joleen Reedy}} |Also producer | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/03/14/movies/14Slee.html|title=On the Road to Nowhere in Down-and-Out America|work=[[The New York Times]]|date=14 March 2008|accessdate=31 October 2015|last=Holden|first=Stephen|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816060959/http://www.nytimes.com/2008/03/14/movies/14Slee.html|archivedate=16 August 2017|df=dmy-all}}</ref> |- |''[[Hancock (film)|Hancock]]'' |{{sort|Embrey|Mary Embrey}} | | style="text-align:center;" |<ref name="Ebert" /> |- |''{{sort|Burning|[[The Burning Plain]]}}'' |Sylvia |Also executive producer | style="text-align:center;" |<ref name="Ebert" /><ref>{{Cite news|url=https://variety.com/2019/film/news/charlize-theron-american-cinematheque-award-1203231835/|title=Charlize Theron to Receive 2019 American Cinematheque Award|last=McNary|first=Dave|date=3 June 2019|work=Variety|access-date=19 September 2019}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |2009 |''{{sort|Road|[[The Road (2009 film)|The Road]]}}'' |Wife | | style="text-align:center;" |<ref name="Ebert" /> |- |''[[Astro Boy (film)|Astro Boy]]'' |Narrator |[[Voice acting|Voice only]] | style="text-align:center;" |<ref name="Ebert" /> |- ! scope="row" |2011 |''[[Young Adult (film)|Young Adult]]'' |{{sort|Gary|Mavis Gary}} | | style="text-align:center;" |<ref name="Ebert" /> |- ! rowspan="2" scope="row" |2012 |''[[Snow White and the Huntsman]]'' |{{sort|Ravenna|[[Queen (Snow White)|Queen Ravenna]]}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/charlize-theron-to-be-honoured-with-2019-american-cinematheque-award-119060400214_1.html|title=Charlize Theron to be honoured with 2019 American Cinematheque award|date=4 June 2019|work=Business Standard|access-date=19 September 2019}}</ref> |- |''[[Prometheus (2012 film)|Prometheus]]'' |{{sort|Vickers|Meredith Vickers}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|title=Introduction|publisher=[[Australian Film Institute]]|url=http://www.aacta.org/about-us.aspx|accessdate=July 9, 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2014 |''{{sort|Million|[[A Million Ways to Die in the West]]}}'' |Anna | | style="text-align:center;" |<ref name="Ebert" /> |- ! rowspan="2" scope="row" |2015 |''[[Dark Places (2015 film)|Dark Places]]'' |{{sort|Day|Libby Day}} |Also producer | style="text-align:center;" |<ref name="Vlessing">{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/parasite-named-best-picture-by-australias-aacta-awards-1266148|title='Parasite' Named Best Picture by Australia's AACTA Awards|website=[[The Hollywood Reporter]]|first=Etan|last=Vlessing|date=January 3, 2020|accessdate=January 3, 2020}}</ref> |- |''[[Mad Max: Fury Road]]'' |{{sort|Furiosa|[[Imperator Furiosa]]}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|title=Critics' Choice Movie Awards|url=http://www.criticschoice.com/movie-awards/|publisher=[[Critics' Choice Movie Award]]|accessdate=July 9, 2015|url-status=dead|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CrNMCA0g?url=http://www.criticschoice.com/movie-awards/|archivedate=December 12, 2012}}</ref> |- ! rowspan="4" scope="row" |2016 |''{{sort|Huntsman|[[The Huntsman: Winter's War]]}}'' |{{sort|Ravenna|Queen Ravenna}} | | style="text-align:center;" |<ref name="Hammond">{{cite web|url=https://deadline.com/2019/12/critics-choice-nominations-film-tv-nominees-list-1202803785/|title='The Irishman', 'Once Upon A Time In Hollywood' Lead Critics' Choice Nominations; Netflix Dominates With 61 Noms In Movies And TV|website=[[Deadline Hollywood]]|first=Pete|last=Hammond|date=December 8, 2019|accessdate=December 9, 2019}}</ref> |- |''{{sort|Last|[[The Last Face]]}}'' |{{sort|Petersen|Wren Petersen}} | | style="text-align:center;" |<ref name="hollywoodawards.com">{{cite web|title=About|url=http://www.hollywoodawards.com/about/|publisher=[[Hollywood Film Awards]]|accessdate=July 31, 2015}}</ref> |- |''[[Kubo and the Two Strings]]'' |Monkey |Voice only | style="text-align:center;" |<ref name="indiewire.com">{{cite web|url=http://www.indiewire.com/article/lost_in_translation_tops_independent_spirit_awards_station_agent_another_bi|title="Lost In Translation" Tops Independent Spirit Awards, "Station Agent" Another Big Winner|date=2004-02-28|work=indieWire|accessdate=2012-08-20}}</ref><ref>{{cite web|title=Kids’ Choice Awards 2017: Full Nominees and Winners List|url=http://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/kids-choice-awards-2017-full-nominees-and-winners-list-w471688|website=Us Weekly|accessdate=March 12, 2017}}</ref> |- |''[[Brain on Fire (film)|Brain on Fire]]'' | align="center" |— |Producer | style="text-align:center;" |<ref name="Time">{{cite news|last1=Feeney|first1=Nolan|title=Here Are the Nominees for the MTV Movie Awards|url=http://time.com/3731441/mtv-movie-awards-2015-nominees/|accessdate=July 9, 2015|work=[[Time (magazine)|Time]]|date=March 4, 2015|archive-date=Disyembre 19, 2016|archive-url=https://archive.today/20161219152204/http://time.com/3731441/mtv-movie-awards-2015-nominees/|url-status=dead}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |2017 |''{{sort|Blonde|[[Atomic Blonde]]}}'' |{{sort|Broughton|Lorraine Broughton}} |Also producer | style="text-align:center;" |<ref name="About The National Board of Review">{{cite web|title=About The National Board of Review|url=http://www.nationalboardofreview.org/about/|publisher=[[National Board of Review]]|accessdate=August 2, 2015}}</ref> |- |{{sort|Fate|''[[The Fate of the Furious]]''}} |Cipher | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|title=Lady Antebellum to Perform at People's Choice Awards 2015|url=http://news.pg.com/press-release/pg-corporate-announcements/lady-antebellum-perform-peoples-choice-awards-2015|publisher=[[Procter & Gamble]]|accessdate=July 9, 2015|date=December 12, 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304073819/http://news.pg.com/press-release/pg-corporate-announcements/lady-antebellum-perform-peoples-choice-awards-2015|archivedate=March 4, 2016}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |2018 |''[[Tully (2018 film)|Tully]]'' |Marlo |Also producer | style="text-align:center;" |<ref name="peopleschoice.com">{{cite web|title=People's Choice Awards: Fan Favorites in Movies, Music & TV - PeoplesChoice.com|url=http://www.peopleschoice.com/pca/awards/nominees/?year=2013|website=www.peopleschoice.com|accessdate=November 6, 2016}}</ref> |- |''[[Gringo (2018 film)|Gringo]]'' |{{sortname|Elaine|Markinson|nolink=1}} |Also producer | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|title=People's Choice Awards: Fan Favorites in Movies, Music & TV - PeoplesChoice.com|url=http://www.peopleschoice.com/pca/awards/nominees/?year=2016|website=www.peopleschoice.com|accessdate=November 6, 2016|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160412114054/http://www.peopleschoice.com/pca/awards/nominees/?year=2016|archivedate=April 12, 2016}}</ref> |- ! rowspan="4" scope="row" |2019 |''[[Long Shot (2019 film)|Long Shot]]'' |{{sortname|Charlotte|Field|nolink=1}} |Also producer | style="text-align:center;" |<ref name="Variety">{{cite news|last1=Cohen|first1=David S.|title='Guardians of the Galaxy,' 'The Walking Dead,' 'Interstellar' Shine at Saturn Awards|url=https://variety.com/2015/scene/vpage/saturn-awards-walking-dead-the-flash-guardians-of-the-galaxy-interstellar-1201529054/|accessdate=July 9, 2015|work=Variety|date=June 26, 2015}}</ref> |- |''[[Murder Mystery (film)|Murder Mystery]]'' | align="center" |— |Executive producer | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/teen-choice-awards-rigged-fan-backlash-on-twitter-2014-8|title=Fans Go Ballistic on Twitter After Discovering The Teen Choice Awards Are Rigged|first=Aly|last=Weisman|work=[[Business Insider]]|date=August 11, 2014|accessdate=July 9, 2015}}</ref> |- |''{{sortname|The|Addams Family|dab=2019 film}}'' |{{sortname|Morticia|Addams}} |Voice only Also executive producer | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/10/10/movies/the-addams-family-review.html|work=The New York Times|accessdate=7 November 2019|date=10 October 2019|title='The Addams Family' Review: A Mostly Snappy Reboot}}</ref> |- |''[[Bombshell (2019 film)|Bombshell]]'' |{{sortname|Megyn|Kelly}} |Also producer | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2019/11/02/entertainment/charlize-theron-megyn-kelly-bombshell/index.html|publisher=CNN|accessdate=7 November 2019|date=2 November 2019|last=Gonzalez|first=Sandra|title=Charlize Theron had some doubts about playing Megyn Kelly in 'Bombshell'}}</ref> |- ! scope="row" style="background:#FFFFCC;" |2021{{dagger|alt=Films that have not yet been released}} |''[[F9 (film)|F9]]'' |Cipher |Post-production | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://ew.com/movies/2019/09/02/charlize-theron-fast-furious-9-first-look/|work=Entertainment Weekly|date=2 September 2019|accessdate=7 November 2019|title=Charlize Theron ditches the dreads for Cipher's return in Fast & Furious 9|last=Jones|first=Marcus}}</ref> |- ! scope="row" style="background:#FFFFCC;" |TBA{{dagger|alt=Films that have not yet been released}} |''{{sort|Old|[[The Old Guard (upcoming film)|The Old Guard]]}}'' |Andromache of Scythia |Post-production Also producer | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://variety.com/2019/film/news/chiwetel-ejiofor-to-star-in-charlize-theron-netflix-movie-the-old-guard-1203249943/|work=Variety|title=Chiwetel Ejiofor Joins Charlize Theron's Netflix Movie 'The Old Guard'|last=Clarke|first=Stewart|date=21 June 2019|accessdate=7 November 2019}}</ref> |} {| class="wikitable" |+Key | style="background:#FFFFCC;" |{{dagger|alt=Films that have not yet been released}} |Hindi pa naipapalabas |} == Telebisyon == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Taon ! scope="col" |Titulo ! scope="col" |Papel ! scope="col" class="unsortable" | ! scope="col" class="unsortable" |{{abbr|Ref(s)|Reference(s)}} |- ! scope="row" |1997 |''[[Hollywood Confidential]]'' |{{sort|Bowen|Sally Bowen}} |[[Television film]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://variety.com/1997/film/reviews/hollywood-confidential-1200449622/|title=Review: 'Hollywood Confidential'|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=14 April 1997|accessdate=31 October 2015|last=Everett|first=Todd|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117072202/http://variety.com/1997/film/reviews/hollywood-confidential-1200449622/|archivedate=17 November 2015|df=dmy-all}}</ref> |- ! scope="row" |2000 |''[[Saturday Night Live]]'' |Host |Episode: "Charlize Theron / [[Paul Simon]]" | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://www.nbc.com/saturday-night-live/season-26/episode/4-charlize-theron-with-paul-simon-62156|title=SNL Season 26 Episode 04|publisher=[[NBC]]|accessdate=1 November 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151118133743/https://www.nbc.com/saturday-night-live/season-26/episode/4-charlize-theron-with-paul-simon-62156|archivedate=18 November 2015|df=dmy-all}}</ref> |- ! scope="row" |2004 |''{{sort|Life|[[The Life and Death of Peter Sellers]]}}'' |{{sortname|Britt|Ekland}} |Television film | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://variety.com/2004/film/markets-festivals/the-life-and-death-of-peter-sellers-1200533224/|title=Review: 'The Life and Death of Peter Sellers'|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=21 May 2004|accessdate=31 October 2015|last=McCarthy|first=Todd|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117133858/http://variety.com/2004/film/markets-festivals/the-life-and-death-of-peter-sellers-1200533224/|archivedate=17 November 2015|df=dmy-all}}</ref> |- ! scope="row" |2005 |''[[Arrested Development (TV series)|Arrested Development]]'' |{{sort|Leeds|[[List of Arrested Development characters#Rita Leeds|Rita Leeds]]}} |5 episodes | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.pastemagazine.com/blogs/lists/2013/05/the-15-best-episodes-of-arrested-development.html?p=2|title=The 15 Best Episodes of Arrested Development (Seasons 1–3)|work=[[Paste (magazine)|Paste]]|last=Bonaime|first=Ross|date=29 May 2013|accessdate=31 October 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151025091825/http://www.pastemagazine.com/blogs/lists/2013/05/the-15-best-episodes-of-arrested-development.html?p=2|archivedate=25 October 2015|df=dmy-all}}</ref> |- ! scope="row" |2006 |''[[Robot Chicken]]'' |Daniel's Mother / Mother / Waitress |Episode: "Book of Corrine" Voice only | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bcdb.com/cartoon-characters/86634-Book-Of-Corrine|title=Book of Corrine|publisher=[[The Big Cartoon DataBase]]|accessdate=1 November 2015}}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- ! scope="row" |2013 |''Hatfields & McCoys'' | align="center" |— |Executive producer Television pilot | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2013/02/sophia-bush-to-star-in-nbc-pilot-hatfields-mccoys-443255/|title=Sophia Bush To Star In NBC Pilot 'Hatfields & McCoys', 'The Selection' Finds Celeste|website=[[Deadline Hollywood]]|date=28 February 2013|accessdate=1 November 2015|last=Andreeva|first=Nellie|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117154834/http://deadline.com/2013/02/sophia-bush-to-star-in-nbc-pilot-hatfields-mccoys-443255/|archivedate=17 November 2015|df=dmy-all}}</ref> |- ! scope="row" |2014 |''Saturday Night Live'' |Host |Episode: "Charlize Theron / [[The Black Keys]]" | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.nbc.com/saturday-night-live/photos/from-the-set-charlize-theron-and-the-black-keys|title=From the Set: Charlize Theron and The Black Keys|publisher=[[NBC]]|accessdate=1 November 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150503221646/http://www.nbc.com/saturday-night-live/photos/from-the-set-charlize-theron-and-the-black-keys|archivedate=3 May 2015|df=dmy-all}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" |2017 |''[[Girlboss]]'' | align="center" |— |Executive producer | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|title=Netflix's 'Girlboss' Creator on Show's Message to Women: 'You Can Fail and Be OK'|url=https://variety.com/2017/scene/vpage/girlboss-charlize-theron-kay-cannon-netflix-1202033445/|work=Variety|date=18 April 2017|accessdate=27 April 2017|last=Roshanian|first=Arya|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170427065712/http://variety.com/2017/scene/vpage/girlboss-charlize-theron-kay-cannon-netflix-1202033445/|archivedate=27 April 2017|df=dmy-all}}</ref> |- |''[[Mindhunter (TV series)|Mindhunter]]'' | align="center" |— |Executive producer | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2017/03/mindhunter-trailer-netflix-david-fincher-charlize-theron-series-holt-mccallanay-video-1202032899/|title='Mindhunter' Teaser: First Look At Netflix's David Fincher-Charlize Theron Crime Series|website=Deadline Hollywood|date=1 March 2017|accessdate=22 April 2017|last=Tartaglione|first=Nancy|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170428052311/http://deadline.com/2017/03/mindhunter-trailer-netflix-david-fincher-charlize-theron-series-holt-mccallanay-video-1202032899/|archivedate=28 April 2017|df=dmy-all}}</ref> |- |{{sort|Orville|''[[The Orville]]''}} |{{sortname|Pria|Lavesque|nolink=1}} |Episode: "Pria" | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://ew.com/tv/2017/07/21/charlize-theron-the-orville-seth-macfarlane/|title=Charlize Theron to guest on Seth MacFarlane's space-set series The Orville|work=[[Entertainment Weekly]]|last=Snierson|first=Dan|date=21 July 2017|accessdate=21 July 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170722150855/http://ew.com/tv/2017/07/21/charlize-theron-the-orville-seth-macfarlane/|archivedate=22 July 2017|df=dmy-all}}</ref> |- ! scope="row" |2019 |''[[Hyperdrive (American TV series)|Hyperdrive]]'' | align="center" |— |Executive producer | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://ew.com/tv/2019/08/01/charlize-theron-netflix-hyperdrive-exclusive-interview-video-trailer/|work=Entertainment Weekly|date=1 August 2019|accessdate=7 November 2019|last=Gomez|first=Patrick|title=Why Charlize Theron is heading to reality TV (and stunt driving) in Netflix's Hyperdrive: 'I love the speed'}}</ref> |} == Video games == {| class="wikitable plainrowheaders" ! scope="col" |Taon ! scope="col" |Titulo ! scope="col" |Papel ! scope="col" class="unsortable" | ! scope="col" class="unsortable" |{{abbr|Ref(s)|Reference(s)}} |- ! scope="row" |2005 |''[[Æon Flux (video game)|Æon Flux]]'' |Æon Flux |Voice | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://www.gamespot.com/reviews/aeon-flux-review/1900-6140459/|title=Aeon Flux Review|last=Navarro|first=Alex|publisher=[[GameSpot]]|date=17 May 2006|accessdate=30 November 2019}}</ref> |} == Web == {| class="wikitable plainrowheaders" ! scope="col" |Taon ! scope="col" |Titulo ! scope="col" |Papel ! scope="col" class="unsortable" | ! scope="col" class="unsortable" |{{abbr|Ref(s)|Reference(s)}} |- ! scope="row" |2009 |''[[Between Two Ferns with Zach Galifianakis]]'' |Herself | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.funnyordie.com/videos/d14fdef4f2/between-two-ferns-with-zach-galifianakis|title=Between Two Ferns with Zach Galifianakis: Charlize Theron|publisher=[[Funny or Die]]|date=7 September 2009|accessdate=27 April 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170428220719/http://www.funnyordie.com/videos/d14fdef4f2/between-two-ferns-with-zach-galifianakis|archivedate=28 April 2017|df=dmy-all}}</ref> |- ! scope="row" |2012 |''Charlize Theron Got Hacked'' |Herself | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.funnyordie.com/charlize_theron/webseries|title=Charlize Theron: Web Series|publisher=Funny or Die|date=30 March 2012|accessdate=25 April 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170428142337/http://www.funnyordie.com/charlize_theron/webseries|archivedate=28 April 2017|df=dmy-all}}</ref> |- ! scope="row" |2017 |''10 Ways To Drive Him Wild (ft. Charlize Theron)'' |Herself | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Bo7UQx7cJWE|title=10 Ways To Drive Him Wild (ft. Charlize Theron)|publisher=[[Lilly Singh]] (YouTube)|date=14 December 2017|accessdate=13 March 2018|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180108011455/https://www.youtube.com/watch?v=Bo7UQx7cJWE|archivedate=8 January 2018|df=dmy-all}}</ref> |} == Mga gantimpala at nominasyon == {| class="infobox" style="width:22em; text-align:left; font-size:90%; vertical-align:middle; background:#eef;" |+ <span style="font-size: 9pt"> Mga gantimpala at nominasyon ni Charlize Theron </span> |- style="background:white;" | colspan="3" style="text-align:center;" |[[File:Charlize Theron at Golden Globes Red Carpet 2020.png|alt=Theron at the Academy Awards in 2010|342x342px]] <br />Si Theron noong 2020 [[77th Golden Globe Awards|Golden Globe Awards]] |- | colspan="3" | {| class="collapsible collapsed" style="width:100%;" ! colspan="3" style="background:#d9e8ff; text-align:center;"| Awards and nominations {{efn|Certain award groups do not simply award one winner. They recognize several different recipients and have runners-up. Since this is a specific recognition and is different from losing an award, runner-up mentions are considered wins in this award tally. Awards in certain categories do not have prior nominations and only winners are announced by the jury. For simplification and to avoid errors, each award in this list has been presumed to have had a prior nomination.}} |- style="background:#d9e8ff; text-align:center;" !style="vertical-align: middle;"| Award | style="background:#cec; font-size:8pt; width:60px;"| Wins | style="background:#ecc; font-size:8pt; width:60px;"| Nominations |- |style="text-align:center;"| ;[[AACTA Awards]] |{{won|0}} |{{nom|2}} |- |style="text-align:center;"| ;[[Academy Awards]] |{{won|1}} |{{nom|3}} |- |style="text-align:center;"| ;[[British Academy Film Awards]] |{{won|1}} |{{nom|3}} |- |style="text-align:center;"| ;[[Critics' Choice Movie Awards]] |{{won|2}} |{{nom|5}} |- |style="text-align:center;"| ;[[Golden Globe Award]]s |{{won|1}} |{{nom|6}} |- |style="text-align:center;"| ;[[MTV Movie Award]]s |{{won|1}} |{{nom|5}} |- |style="text-align:center;"| ;[[National Board of Review]] |{{won|1}} |{{nom|1}} |- |style="text-align:center;"| ;[[People's Choice Awards]] |{{won|0}} |{{nom|2}} |- |style="text-align:center;"| ;[[Primetime Emmy Awards]] |{{won|0}} |{{nom|1}} |- |style="text-align:center;"| ;[[Saturn Award]]s |{{won|1}} |{{nom|5}} |- |style="text-align:center;"| ;[[Screen Actors Guild Award]]s |{{won|1}} |{{nom|6}} |- |style="text-align:center;"| ;[[Spike Video Game Award]]s |{{won|1}} |{{nom|0}} |- |style="text-align:center;"| ;[[Teen Choice Award]]s |{{won|2}} |{{nom|7}} |} |- |- style="background:#d9e8ff;" | colspan="3" style="text-align:center;" | '''Totals''' |- | {{won|Wins}} | colspan="2" width=50 {{won|39}} |- | {{free|Runner-up}} | colspan="2" width=50 {{free|4}} |- | {{nominated|Nominations}} | colspan="2" width=50 {{nom|100}} |} Ang mga sumusunod at ang mga nakamit na parangal at nominasyon ng aktres at prodyuser na si Charlize Theron. === Major associations === ==== Academy Awards ==== <ref name="About the Academy Awards"/> {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | [[76th Academy Awards|2004]] | ''[[Monster (2003 film)|Monster]]'' | rowspan="3"| [[Academy Award for Best Actress|Best Actress]] | {{won}} | |- | [[78th Academy Awards|2006]] | ''[[North Country (film)|North Country]]'' | {{nom}} | |- | [[92nd Academy Awards|2020]] | ''[[Bombshell (2019 film)|Bombshell]]'' | {{nom}} | |- |} ==== British Academy of Film and Television Arts Awards ==== <ref name="Newcomb2014">{{cite book|first1=Horace|last1=Newcomb|title=Encyclopedia of Television|date=February 3, 2014|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=978-1-135-19479-6|page=320}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | [[58th British Academy Film Awards|2005]] | ''[[Monster (2003 film)|Monster]]'' | rowspan="3"| [[BAFTA Award for Best Actress in a Leading Role|Best Film Actress in a Leading Role]] | {{nom}} | |- | [[59th British Academy Film Awards|2006]] | ''[[North Country (film)|North Country]]'' | {{nom}} | |- | [[73rd British Academy Film Awards|2020]] | ''[[Bombshell (2019 film)|Bombshell]]'' | {{nom}} | <ref name="Tartaglione"/> |} ==== Golden Globe Awards ==== <ref name="History of the Golden Globes"/> {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | [[61st Golden Globe Awards|2004]] | ''[[Monster (2003 film)|Monster]]'' | [[Golden Globe Award for Best Actress in a Motion Picture – Drama|Best Actress in a Motion Picture – Drama]] | {{won}} | |- | [[62nd Golden Globe Awards|2005]] | ''[[The Life and Death of Peter Sellers]]'' | [[Golden Globe Award for Best Supporting Actress – Series, Miniseries or Television Film|Best Supporting Actress – Series, Miniseries, or Motion Picture Made for Television]] | {{nom}} | |- | [[63rd Golden Globe Awards|2006]] | ''[[North Country (film)|North Country]]'' | Best Actress in a Motion Picture – Drama | {{nom}} | |- | [[69th Golden Globe Awards|2012]] | ''[[Young Adult (film)|Young Adult]]'' | rowspan="2"| [[Golden Globe Award for Best Actress in a Motion Picture – Comedy or Musical|Best Actress in a Motion Picture – Musical or Comedy]] | {{nom}} | |- | [[76th Golden Globe Awards|2019]] | ''[[Tully (2018 film)|Tully]]'' | {{nom}} | |- | [[77th Golden Globe Awards|2020]] | ''[[Bombshell (2019 film)|Bombshell]]'' | Golden Globe Award for Best Actress in a Motion Picture – Drama|Best Actress in a Motion Picture – Drama | {{nom}} | |} ==== Primetime Emmy Awards ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | [[57th Primetime Emmy Awards|2005]] | ''[[The Life and Death of Peter Sellers]]'' | [[Primetime Emmy Award for Outstanding Supporting Actress in a Limited Series or Movie|Outstanding Supporting Actress in a Limited Series or Television Movie]] | {{nom}} | <ref>{{cite web|title=The 57th Annual Primetime Emmy Awards (2005)|url=https://www.imdb.com/title/tt0475057/|publisher=IMDb|accessdate=September 20, 2005}}</ref> |} ==== Screen Actors Guild Awards ==== ====<ref>{{cite news|title=Stars dazzle at the 21st annual Screen Actors Guild Awards|url=http://www.deccanchronicle.com/150129/entertainment-hollywood/gallery/stars-dazzle-21st-annual-screen-actors-guild-awards|accessdate=July 28, 2015|work=[[Deccan Chronicle]]|date=January 29, 2015}}</ref> ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | [[6th Screen Actors Guild Awards|1999]] | ''[[The Cider House Rules (film)|The Cider House Rules]]'' | [[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Cast in a Motion Picture|Outstanding Performance by an Ensemble in a Motion Picture]] | {{nom}} | |- | [[10th Screen Actors Guild Awards|2003]] | ''[[Monster (2003 film)|Monster]]'' | [[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Female Actor in a Leading Role|Outstanding Performance by a Female Actor in a Leading Role in a Motion Picture]] | {{won}} | |- | [[11th Screen Actors Guild Awards|2004]] | ''[[The Life and Death of Peter Sellers]]'' | [[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Female Actor in a Miniseries or Television Movie|Outstanding Performance by a Female Actor in a Television Movie or Miniseries]] | {{nom}} | |- | [[12th Screen Actors Guild Awards|2005]] | ''[[North Country (film)|North Country]]'' |rowspan=2|Outstanding Performance by a Female Actor in a Leading Role in a Motion Picture | {{nom}} | |- | rowspan="2"| [[26th Screen Actors Guild Awards|2019]] | rowspan="2"| ''[[Bombshell (2019 film)|Bombshell]]'' | {{nom}} | rowspan="2"| <ref>{{cite web|url=https://variety.com/2020/film/news/sag-awards-winners-list-2020-screen-actors-guild-1203472568/|title=SAG Awards: The Complete Winners List|website=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=January 19, 2020|accessdate=January 19, 2020}}</ref> |- | Outstanding Performance by an Ensemble in a Motion Picture | {{nom}} |} === Critics groups === ==== Central Ohio Film Critics Association Awards ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- |- | 2003 | ''[[Monster (2003 film)|Monster]]'' | rowspan="2"| Best Actress | {{won}} | |- | 2011 | ''[[Young Adult (film)|Young Adult]]'' | {{draw|2nd place}} | |} ==== Chicago Film Critics Association Awards ==== ====<ref name="Clayton">{{cite news|url=http://prev.dailyherald.com/story/?id=92620 |title=7 Chicago Film Critics award nominations for 'Clayton' |last=Gire |first=Dann |date=November 12, 2007 |work=[[Daily Herald (Arlington Heights)|Daily Herald]] |accessdate=July 20, 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141225190758/http://prev.dailyherald.com/story/?id=92620 |archivedate=December 25, 2014 }}</ref> ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2003 | ''[[Monster (2003 film)|Monster]]'' | rowspan="2"| [[Chicago Film Critics Association Award for Best Actress|Best Actress]] | {{won}} | |- | 2014 | ''[[Mad Max: Fury Road]]'' | {{nom}} | |} ==== Dallas–Fort Worth Film Critics Association Awards ==== <ref name="dfca121218">{{cite news|first=Chase|last=Whale|publisher=[[Dallas–Fort Worth Film Critics Association]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130808143948/http://dfwfilmcritics.net/post/38253307667/dallas-fort-worth-film-critics-name-lincoln-best|archivedate=August 8, 2013|title=Dallas–Fort Worth Film Critics Name "Lincoln" Best Picture of 2012|url=http://dfwfilmcritics.net/post/38253307667/dallas-fort-worth-film-critics-name-lincoln-best|date=December 18, 2012|accessdate=July 27, 2015}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2003 | ''[[Monster (2003 film)|Monster]]'' | rowspan="5"| [[Dallas–Fort Worth Film Critics Association Award for Best Actress|Best Actress]] | {{won}} | |- | 2005 | ''[[North Country (film)|North Country]]'' | {{nom}} | |- | 2011 | ''[[Young Adult (film)|Young Adult]]'' | {{nom}} | |- | 2014 | ''[[Mad Max: Fury Road]]'' | {{nom}} | |- | 2019 | ''[[Bombshell (2019 film)|Bombshell]]'' | {{nom}} | |- |} ==== Detroit Film Critics Society Awards ==== <ref name="About Us"/> {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2011 | ''[[Young Adult (film)|Young Adult]]'' | Best Actress | {{nom}} | |- | 2019 | ''[[Bombshell (2019 film)|Bombshell]]'' | Best Actress | {{nom}} | |- |} ==== Florida Film Critics Circle Awards ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2019 | ''[[Bombshell (2019 film)|Bombshell]]'' | Best Actress | {{nom}} | |- |} ==== Georgia Film Critics Association Award ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2011 | ''[[Young Adult (film)|Young Adult]]'' | Best Actress | {{nom}} | |} ==== Hollywood Critics Association Awards ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2019 | ''[[Bombshell (2019 film)|Bombshell]]'' | Best Actress | {{nom}} | |- |} ==== Houston Film Critics Society Awards ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2019 | ''[[Bombshell (2019 film)|Bombshell]]'' | Best Actress | {{nom}} | |- |} ==== International Cinephile Society Award ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2003 | ''[[Monster (2003 film)|Monster]]'' | Best Actress | {{draw|2nd place}} | |} ==== International Online Film Critics' Poll Awards ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year1 ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2010 | ''[[Monster (2003 film)|Monster]]'' | Best Actress of the Decade | {{won}} | |} ==== Italian Online Movie Awards ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2005 | ''[[Monster (2003 film)|Monster]]'' | rowspan="2"| Best Actress | {{won}} | |- | 2012 | ''[[Young Adult (film)|Young Adult]]'' | {{nom}} | |} ==== Las Vegas Film Critics Society Awards ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2003 | ''[[Monster (2003 film)|Monster]]'' | Best Actress | {{won}} | |} ==== London Film Critics' Circle Awards ==== ====<ref name="The Irish Times"/> ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2003 | ''[[Monster (2003 film)|Monster]]'' | [[London Film Critics' Circle Award for Actress of the Year|Actress of the Year]] | {{nom}} | |- | 2019 | ''[[Bombshell (2019 film)|Bombshell]]'' | [[London Film Critics' Circle Award for Actress of the Year|Actress of the Year]] | {{nom}} | |- |} ==== Los Angeles Film Critics Association Awards ==== <ref name="Indiewire"/> {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2003 | ''[[Monster (2003 film)|Monster]]'' | [[Los Angeles Film Critics Association Award for Best Actress|Best Actress]] | {{draw|2nd place}} | |} === National Society of Film Critics Awards === <ref name="Who We Are"/> {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2003 | ''[[Monster (2003 film)|Monster]]'' | [[National Society of Film Critics Award for Best Actress|Best Actress]] | {{won}} | |} ==== New York Film Critics Circle Awards ==== <ref name="About"/> {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2003 | ''[[Monster (2003 film)|Monster]]'' | [[New York Film Critics Circle Award for Best Actress|Best Actress]] | {{Draw|3rd Place}} | |} ====Nevada Film Critics Society Awards==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2019 | ''[[Bombshell (2019 film)|Bombshell]]'' | Best Actress | {{won}} | |} ==== New York Film Critics Online Awards ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2003 | ''[[Monster (2003 film)|Monster]]'' | Best Actress | {{won}} | |} ====North Texas Film Critics Association Awards==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2019 | ''[[Bombshell (2019 film)|Bombshell]]'' | Best Actress | {{won}} | |} ==== Online Film and Television Association Awards ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | rowspan="2"| 2003 | ''[[Monster (2003 film)|Monster]]'' | Best Actress | {{nom}} | rowspan="2"| |- | ''[[The Life and Death of Peter Sellers]]'' | Best Supporting Actress in a Motion Picture or Miniseries | {{nom}} |- | 2005 | ''[[Arrested Development]]'' | Best Guest Actress in a Comedy Series | {{won}} | |} ==== Online Film Critics Society Awards ==== <ref name="Online Film Critics Society"/> {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2003 | ''[[Monster (2003 film)|Monster]]'' | rowspan="2"| [[Online Film Critics Society Award for Best Actress|Best Actress]] | {{nom}} | |- | 2014 | ''[[Mad Max: Fury Road]]'' | {{nom}} | |} ==== San Francisco Film Critics Circle Awards ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2003 | ''[[Monster (2003 film)|Monster]]'' | [[San Francisco Film Critics Circle Award for Best Actress|Best Actress]] | {{won}} | |- | 2019 | ''[[Bombshell (2019 film)|Bombshell]]'' | [[San Francisco Film Critics Circle Award for Best Actress|Best Actress]] | {{nom}} | |- |} ==== St. Louis Gateway Film Critics Association Awards ==== <ref name="stlfilmcritics.org"/> {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:2em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:45em;"| Category ! scope="col" style="width:18em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| Ref. |- | 2005 | ''[[North Country (film)|North Country]]'' | [[St. Louis Gateway Film Critics Association Award for Best Actress|Best Actress]] | {{nom}} | |- | 2019 | ''[[Bombshell (2019 film)|Bombshell]]'' | [[St. Louis Gateway Film Critics Association Award for Best Actress|Best Actress]] | {{nom}} | |- |} ==== Utah Film Critics Association Awards ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2003 | ''[[Monster (2003 film)|Monster]]'' | Best Actress | {{won}} | |} ==== Vancouver Film Critics Circle Awards ==== <ref name="vancouverfilmcritics.com"/> {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2003 | ''[[Monster (2003 film)|Monster]]'' | rowspan="2"| [[Vancouver Film Critics Circle Award for Best Actress|Best Actress]] | {{won}} | |- | 2005 | ''[[North Country (film)|North Country]]'' | {{nom}} | |} ==== Washington D.C. Area Film Critics Association Awards ==== <ref name="wafca.com"/> {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2005 | ''[[North Country (film)|North Country]]'' | rowspan="2"| [[Washington D.C. Area Film Critics Association Award for Best Actress|Best Actress]] | {{nom}} | |- | 2014 | ''[[Mad Max: Fury Road]]'' | {{nom}} | |} ==== Women Film Critics Circle Awards ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | rowspan="2"| 2005 | rowspan="2"| ''[[North Country (film)|North Country]]'' | Best Female Images in a Movie | {{won}} | rowspan="2"| |- | Best Actress | {{won}} |} === Film Festivals === ==== Berlin International Film Festival ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2004 | ''[[Monster (2003 film)|Monster]]'' | [[Silver Bear for Best Actress]] {{efn|group=awards|tied with [[Catalina Sandino Moreno]] for ''[[Maria Full of Grace]]''.}} | {{won}} | |} ==== Palm Springs International Film Festival ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2006 | ''[[North Country (film)|North Country]]'' | Desert Palm Achievement Award | {{won}} | |- | 2012 | ''[[Young Adult (film)|Young Adult]]'' | Chairman's Vanguard Award | {{won}} | |- | 2012 | | Indie Impact Award | {{won}} | |- | 2020 | ''[[Bombshell (2019 film)|Bombshell]]'' | International Star Award | {{won}} | |- |} === Parangal ng ibang asosasyon === ==== American Cinematheque Award ==== ====<ref name="THE AMERICAN CINEMATHEQUE AWARD">{{cite web|url=http://egyptiantheatre.com/ball/movingball.htm|title=THE AMERICAN CINEMATHEQUE AWARD Formerly known as THE MOVING PICTURE BALL|accessdate=October 22, 2014|publisher=American Cinematheque|archive-url=https://web.archive.org/web/20141224200502/http://egyptiantheatre.com/ball/movingball.htm|archive-date=December 24, 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://variety.com/2019/film/news/charlize-theron-american-cinematheque-award-1203231835/ |title=Charlize Theron to Receive 2019 American Cinematheque Award |last=McNary |first=Dave |date=3 June 2019 |work=Variety |access-date=19 September 2019}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/charlize-theron-to-be-honoured-with-2019-american-cinematheque-award-119060400214_1.html |title=Charlize Theron to be honoured with 2019 American Cinematheque award |date=4 June 2019 |work=Business Standard |access-date=19 September 2019}}</ref>==== ==== Australian Academy of Cinema and Television Arts Awards ==== <ref>{{cite web|title = Introduction|publisher=[[Australian Film Institute]]|url = http://www.aacta.org/about-us.aspx|accessdate =July 9, 2015}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | rowspan="2"| [[5th AACTA International Awards|2016]] | rowspan="2"| ''[[Mad Max: Fury Road]]'' | [[AACTA International Award for Best Actress|Best International Lead Actress – Cinema]] | {{nom}} | rowspan="2"| |- | [[AACTA Award for Best Actress in a Leading Role|Best Lead Actress – Cinema]] | {{nom}} |- | [[9th AACTA International Awards|2020]] | ''[[Bombshell (2019 film)|Bombshell]]'' | [[AACTA International Award for Best Actress|Best International Lead Actress – Cinema]] | {{nom}} | <ref name="Vlessing"/> |- |} ==== Awards Circuit Community Awards ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2003 | ''[[Monster (2003 film)|Monster]]'' | rowspan="2"| Best Actress | {{won}} | |- | 2015 | ''[[Mad Max: Fury Road]]'' | {{nom}} | |} ==== Bambi Award ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2000 | ''[[The Cider House Rules (film)|The Cider House Rules]]'' | Shooting Star: Female | {{won}} | |} ==== Blockbuster Entertainment Awards ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 1998 |''[[The Devil's Advocate (1997 film)|The Devil's Advocate]]'' | Favorite Supporting Actress – Drama | {{nom}} | |- | 2001 | ''[[The Legend of Bagger Vance]]'' | Favorite Actress – Drama/Romance | {{nom}} | |} ==== Critics' Choice Awards ==== ====<ref>{{cite web|title=Critics' Choice Movie Awards |url=http://www.criticschoice.com/movie-awards/ |publisher=[[Critics' Choice Movie Award]] |accessdate=July 9, 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6CrNMCA0g?url=http://www.criticschoice.com/movie-awards/ |archivedate=December 12, 2012 }}</ref> ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2004 | ''[[Monster (2003 film)|Monster]]'' | rowspan="4"| [[Critics' Choice Movie Award for Best Actress|Best Actress in a Movie]] | {{won}} | |- | 2006 | ''[[North Country (film)|North Country]]'' | {{nom}} | |- | 2012 | ''[[Young Adult (film)|Young Adult]]'' | {{nom}} | |- | rowspan="2"| 2016 | rowspan="2"| ''[[Mad Max: Fury Road]]'' | {{nom}} | rowspan="2"| |- | [[Critics' Choice Movie Award for Best Actress in an Action Movie|Best Actress in an Action Movie]] | {{won}} |- | 2019 | ''[[Tully (2018 film)|Tully]]'' | [[Critics' Choice Movie Award for Best Actress in a Comedy|Best Actress in a Comedy Movie]] | {{nom}} | |- |rowspan=2 |2020 |rowspan=2 |''[[Bombshell (2019 film)|Bombshell]]'' | [[Critics' Choice Movie Award for Best Actress|Best Acting Ensemble in a Movie]] | {{nom}} | rowspan=2|<ref name="Hammond"/> |- |Best Actress in a Movie |{{nom}} |- |} ==== CinEuphoria Awards ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | rowspan="2"| 2013 | rowspan="2"| ''[[Snow White and the Huntsman]]'' | Best Supporting Actress – Audience Award | {{won}} | rowspan="2"| |- | Best Actress – International Competition | {{nom}} |- | 2018 | ''[[Atomic Blonde]]'' | Best Actress - Audience Award | {{won}} | |} ==== Golden Raspberry Awards ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2002 |''[[Sweet November (2001 film)|Sweet November]]'' | rowspan="2"| [[Golden Raspberry Award for Worst Actress|Worst Actress]] | {{nom}} |- | rowspan="2"| 2015 | rowspan="2"| ''[[A Million Ways to Die in the West]]'' | {{nom}} | rowspan="2"| |- | [[Golden Raspberry Award for Worst Screen Combo|Worst Screen Combo]] <small>(with [[Seth MacFarlane]])</small> | {{nom}} |} ==== Golden Schmoes Awards ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2011 | ''[[Young Adult (film)|Young Adult]]'' | Best Actress | {{nom}} | |} ==== Hollywood Film Awards ==== <ref name="hollywoodawards.com"/> {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2005 | ''[[North Country (film)|North Country]]'' | Hollywood Actress Award | {{won}} | |- | 2019 | {{n/a}} | Hollywood Career Achievement Award | {{won|Honored}} | |} ==== Independent Spirit Awards ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| Ref. |- |rowspan=2| [[19th Independent Spirit Awards|2004]] |rowspan=2|''[[Monster (2003 film)|Monster]]'' | [[Independent Spirit Award for Best Female Lead|Best Female Lead]] | {{won}} | rowspan=2| <ref name="indiewire.com"/> |- |[[Independent Spirit Award for Best First Feature|Best First Feature Film Production]] |{{won}} |} ==== Irish Film & Television Drama Academy Awards ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2004 | ''[[Monster (2003 film)|Monster]]'' | [[IFTA Award|Best International Film Actress]] | {{nom}} | |} ==== Kids' Choice Awards ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | rowspan="2"| 2017 | rowspan="2"| ''[[The Huntsman: Winter's War]]'' | Favorite Villain | {{nom}} | rowspan="2"| <ref>{{cite web|title=Kids’ Choice Awards 2017: Full Nominees and Winners List|url=http://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/kids-choice-awards-2017-full-nominees-and-winners-list-w471688|website=Us Weekly|accessdate=March 12, 2017}}</ref> |- | Favorite Frenemies <small>(shared with [[Emily Blunt]])</small> | {{nom}} |} ==== MTV Movie Awards ==== <ref name="Time"/> {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | rowspan="2"| 2004 | rowspan="2"| ''[[Monster (2003 film)|Monster]]'' | [[MTV Movie Award for Best Performance|Best Female Performance]] | {{nom}} | rowspan="2"| |- | [[MTV Movie Award for Best Kiss|Best Kiss]] <small>(shared with [[Christina Ricci]])</small> | {{nom}} |- | rowspan="3"| 2016 | rowspan="3"| ''[[Mad Max: Fury Road]]'' | Best Female Performance | {{won}} | rowspan="3"| |- | [[MTV Movie Award for Best Hero|Best Hero]] | {{nom}} |- | [[MTV Movie Award for Best Fight|Best Fight]] <small>(shared with [[Tom Hardy]])</small> | {{nom}} |- | 2018 | ''Atomic Blonde'' | [[MTV Movie Award for Best Fight|Best Fight]] <small>(shared with [[Daniel Hargrave]] and [[Greg Rementer]])</small> | {{nom}} | |- |} ==== National Board of Review Awards ==== ====<ref name="About The National Board of Review"/> ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2003 | ''[[Monster (2003 film)|Monster]]'' | [[National Board of Review Award for Breakthrough Performance|Best Breakthrough Performance]] | {{won}} | |} ==== People's Choice Awards ==== ====<ref>{{cite web|title=Lady Antebellum to Perform at People's Choice Awards 2015 |url=http://news.pg.com/press-release/pg-corporate-announcements/lady-antebellum-perform-peoples-choice-awards-2015 |publisher=[[Procter & Gamble]] |accessdate=July 9, 2015 |date=December 12, 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304073819/http://news.pg.com/press-release/pg-corporate-announcements/lady-antebellum-perform-peoples-choice-awards-2015 |archivedate=March 4, 2016 }}</ref> ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | rowspan="2"| 2013 | ''[[Prometheus (2012 film)|Prometheus]]'' | rowspan="2"| Favorite Dramatic Movie Actress | rowspan="2" {{nom}} | rowspan="2"| <ref name="peopleschoice.com"/> |- | ''[[Snow White and the Huntsman]]'' |- | 2016 | ''[[Mad Max: Fury Road]]'' | Favorite Action Movie Actress | {{nom}} | <ref>{{cite web|title=People's Choice Awards: Fan Favorites in Movies, Music & TV - PeoplesChoice.com |url=http://www.peopleschoice.com/pca/awards/nominees/?year=2016 |website=www.peopleschoice.com |accessdate=November 6, 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160412114054/http://www.peopleschoice.com/pca/awards/nominees/?year=2016 |archivedate=April 12, 2016 }}</ref> |} ==== Satellite Awards ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2000 | ''[[The Cider House Rules (film)|The Cider House Rules]]'' | Best Supporting Actress, Drama | {{nom}} | |- | 2004 | ''[[Monster (2003 film)|Monster]]'' | Best Actress in a Motion Picture, Drama | {{won}} | |- | 2004 | ''[[North Country (film)|North Country]]'' | Best Actress in a Motion Picture, Drama | {{nom}} | |- | 2011 | ''[[Young Adult (film)|Young Adult]]'' | Best Actress in a Motion Picture | {{nom}} | |- | 2020 | ''[[Bombshell (2019 film)|Bombshell]]'' | Best Actress in a Motion Picture, Drama | {{nom}} | |- |} ==== Saturn Awards ==== ====<ref name="Variety"/> ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 1999 | ''[[Mighty Joe Young (1998 film)|Mighty Joe Young]]'' | rowspan="2"| [[Saturn Award for Best Supporting Actress|Best Supporting Actress]] | {{nom}} | |- | 2009 | ''[[Hancock (film)|Hancock]]'' | {{nom}} | |- | 2010 | ''[[The Burning Plain]]'' | [[Saturn Award for Best Actress|Best Actress]] | {{nom}} | |- | 2013 | ''[[Snow White and the Huntsman]]'' | Best Supporting Actress | {{nom}} | |- | 2016 | ''[[Mad Max: Fury Road]]'' | [[Saturn Award for Best Actress|Best Actress]] | {{win}} | |} ==== Spike Video Game Awards ==== {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2005 | ''[[Aeon Flux (video game)|Aeon Flux]]'' | Best Performance by a Female | {{won}} | |} ==== Teen Choice Awards ==== .<ref>{{cite web|url = http://www.businessinsider.com/teen-choice-awards-rigged-fan-backlash-on-twitter-2014-8|title = Fans Go Ballistic on Twitter After Discovering The Teen Choice Awards Are Rigged|first = Aly|last = Weisman|work = [[Business Insider]]|date =August 11, 2014|accessdate =July 9, 2015}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" style="width:1em;"| Year ! scope="col" style="width:39em;"| Nominated work ! scope="col" style="width:40em;"| Category ! scope="col" style="width:5em;"| Result ! scope="col" style="width:1em;"class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- | 2000 | ''[[The Cider House Rules (film)|The Cider House Rules]]'' | Choice Movie: Drama Actress | {{nom}} | |- | rowspan="3"| 2012 | rowspan="2"| ''[[Snow White and the Huntsman]]'' | [[Teen Choice Award for Choice Hissy Fit|Choice Movie: Hissy Fit]] | {{won}} | rowspan="3"| |- | [[Teen Choice Award for Choice Movie Villain|Choice Movie: Villain]] | {{nom}} |- | ''[[Prometheus (2012 film)|Prometheus]]'' | Choice Movie: Summer Actress | {{nom}} |- | rowspan="2"| 2016 | rowspan="2"| ''[[The Huntsman: Winter's War]]'' | [[Teen Choice Award for Choice Movie Actress – Sci-Fi/Fantasy|Choice Movie: Sci-Fi/Fantasy Actress]] | {{nom}} | rowspan="2"| |- | [[Teen Choice Award for Choice Movie Villain|Choice Movie: Villain]] | {{nom}} |- | 2017 | ''[[The Fate of the Furious]]'' | [[Teen Choice Award for Choice Movie Villain|Choice Movie: Villain]] | {{nom}} | |} == Footnotes == {{notelist}} == Mga sanggunian == {{reflist}} {{authority control}} {{Uncategorized|date=Disyembre 2023}} nunut11i6vl54emiom6sn96jom1t8pq 2 291920 2215249 2214572 2026-07-08T11:39:59Z Ivan P. Clarin 84769 2215249 wikitext text/x-wiki {{Philippine name|Puedan|Clarin}} {{DISPLAYTITLE:<span style="font-size:120%; font-family:Bakersville Old Face; color:dark brown">Tagagamit:ᜁᜒᜊ᜔ᜀᜈ᜔ ᜃ᜔ᜎ᜔ᜀᜄ᜔ᜁᜒᜈ᜔</span>}} {{Infobox person | name = Ivan Clarin | native_name = {{nobold|{{lang|fil|ᜁᜒᜊ᜔ᜀᜈ᜔ ᜃ᜔ᜎ᜔ᜀᜄ᜔ᜁᜒᜈ᜔}}}} | image = | caption = Ako (red shirt) sa Matang Tubig ng May 10, 2014. | birth_name = Ivan Earl P. Clarin | birth_date = {{birth date and age|1996|7|30}} | birth_place = [[Calamba City]], [[Laguna]], [[Philippines]] | residence = [[Kapayapaan Village]], [[Canlubang]] | nationality = [[Pilipino]] | other_names = Earl | education = [[AMA Computer College - Calamba]] (2014–18; 2020) | alma_mater = Calamba Manpower Development Center (2016; 2018-2023) | height = {{height|m=1.60}} | occupation = [[Tolman Manufacturing Inc.|Tolman]] (2017)<br>[[Sercomm]] (2024)<br>[[Zenith Foods Corporation|Zenith Foods: CBF]] (2025)<br>{{tcname unused|Edward Keller}} (2026) | relatives = | family = | associated_acts = | partner = | spouse = | email = clarin.i@yahoo.com }} {{userpage}} {{User philippines}} {{User tl}} {{User Pilipino}} {{User Wikipedista-tagal |year=2017 |month=8 |day=1}} {{User Facebook}} {{User Google}} {{User windows}} <div style="width:25%; float:left;height:4px; background:#990000;"></div> <div style="width:25%; float:left;height:4px; background:#339966;"></div> <div style="width:25%; float:left;height:4px; background:#A7D7F9;"></div> <div style="width:25%; float:left;height:4px; background:#666666;"></div> __NOTOC__ {| style="width:100%; margin:auto; border-collapse:collapse; margin-bottom:10px;" role="presentation" | style="padding:10px; vertical-align:top; width:75%;" colspan=2 | <div style="line-height:.7em; font-size: 270%; font-family:'Constantia', 'Lucida Grande', Tahoma, Verdana, sans-serif;">ᜁᜒᜊ᜔ᜀᜈ᜔ ᜁᜀᜇ᜔ᜎ᜔ ᜃ᜔ᜎ᜔ᜀᜄ᜔ᜁᜒᜈ᜔</div> ---- | style="padding:15px; vertical-align:top; width:25%; background:#F4F4F4; text-align:center" | <h2 style="font-family:'Helvetica Neue', 'Lucida Grande', Tahoma, Verdana, sans-serif; border-bottom:0;">Contact me</h2> ivanearl{{@}}7.96<br/>earlpuedan{{@}}gmail.com<br/>Wikipedian writer & editor |- | style="padding:15px; vertical-align:top; width:37%;" rowspan=3 | <h2 style="font-family:'Helvetica Neue', 'Lucida Grande', Tahoma, Verdana, sans-serif; border-bottom:0;">About me</h2> Ako ay si '''ᜁᜒᜊ᜔ᜀᜈ᜔ ᜃ᜔ᜎ᜔ᜀᜄ᜔ᜁᜒᜈ᜔''' o '''Ivan Clarin''' ay isang Wikipedista-editor lamang noong Agosto 2017 na naninirahan sa Lungsod ng Calamba, pinasok ko ang mundo ng Wikipedia noong 2013 ngunit ako ay hindi naging bahagi nito, pero sa [[Wikipediang Tagalog]] ay magbibigay ako ng karagdagang kaalaman at pag-seserbisyo sa websayt na ito upang mapalawig ang kalidad sa [[Wikipedia|Wikipediang Ingles]]. | style="padding:15px; vertical-align:top; width:37%;" rowspan=3 | <h2 style="font-family:'Helvetica Neue', 'Lucida Grande', Tahoma, Verdana, sans-serif; border-bottom:0;">My work</h2> Ako ay isang mag-aaral sa [[AMA Computer College - Calamba]] (2018), sa baitang na 2. | style="padding:10px 0; vertical-align:top; width:25%; text-align:center; background:#F4F4F4;" | |- | style="padding:10px 0; vertical-align:top; width:25%; text-align:center; background:#F4F4F4;" rowspan=2| {| width=100% |} |} {{center|[[File:Wikipedia-LGBT.png|200px]]}} <center><span style="font-family:Mongolian Baiti, Euphemia;font-size:330%;color:Black;">ᜏᜒ</span><span style="font-family:Garamond;font-size:240%;color:Black;">ᜃᜒᜉᜒᜇᜒ</span><span style="font-family:Constancia;font-size:330%;color:Black;">ᜀ</span><br><span style="font-family:Constancia, Dotum;font-size:150%;color:Black;">''{{small|ᜀᜅ᜔ ᜋᜎᜌᜅ᜔ ᜁᜈ᜔ᜐᜒᜃ᜔ᜎᜓᜉᜒᜇ᜔ᜌ}}''</span></center> <!--==Mga listahan ng pangalan== {| class="wikitable" style="float:right;" |- ! colspan=5|2026 Name main list |- | Angelo || Bryn || Christian || Derrick || Erwin |- | Francis || Gero || Hubert || {{grey|Iverson}} || {{tcname unused|Jerome}} |- | {{tcname unused|Kiel}} || {{tcname unused|Laurence}} || {{tcname unused|Mikko}} || {{grey|Niño}} || {{tcname unused|Olivia}} |- | {{tcname unused|Preston}} || {{grey|Queenvy}} || {{tcname unused|Royce}} || {{grey|Samantha}} || {{grey|Timothy}} |- | {{tcname unused|Ulyssa}} || {{tcname unused|Veronica}} || {{tcname unused|Wendell}} || {{tcname unused|Yul}} || {{tcname unused|Zyrex}} |- ! colspan=5|2027 Name main list |- | {{tcname unused|Anthony}} || {{tcname unused|Brandon}} || {{tcname unused|Codey}} || {{tcname unused|Dave}} || {{tcname unused|Earl}} |- | {{grey|France}} || {{grey|George}} || {{grey|Henry}} || {{grey|Ivy}} || {{tcname unused|Joshua}} |- | {{tcname unused|Kaye}} || {{grey|Louie}} || {{grey|Marjun}} || {{grey|Nilda}} || {{grey|Olive}} |- | {{grey|Paula}} || {{grey|Queenie}} || {{grey|Ronnel}} || {{grey|Sara}} || {{grey|Tina}} |- | {{tcname unused|Ursa}} || {{tcname unused|Venice}} || {{tcname unused|William}} || {{tcname unused|Yvonne}} || {{tcname unused|Zaijian}} |- ! colspan=5|2028 Name main list |- | {{tcname unused|Arnel}} || {{grey|Billy}} || {{tcname unused|Christine}} || {{grey|Dylan}} || {{tcname unused|Ernest}} |- | {{grey|Felix}} || {{grey|Grace}} || {{grey|Herlyn}} || {{tcname unused|Irineo}} || {{tcname unused|Jobert}} |- | {{tcname unused|Kirby}} || {{grey|Lanie}} || {{tcname unused|Marco}} || {{tcname unused|Noah}} || {{tcname unused|Otan}} |- | {{grey|Peter}} || {{grey|Quel}} || {{grey|Raul}} || {{grey|Sairah}} || {{grey|Theresa}} |- | {{tcname unused|Uranus}} || {{grey|Vincent}} || {{tcname unused|Warren}} || {{tcname unused|Yolly}} || {{tcname unused|Zenaida}} |- ! colspan=5|2029 Name main list |- | {{grey|Alexandrei}} || {{grey|Bernard}} || {{tcname unused|Carl}} || {{grey|Daniel}} || {{tcname unused|Eugenio}} |- | {{grey|Flerida}} || {{grey|Gemma}} || {{grey|Hermy}} || {{grey|Isaiah}} || {{grey|Jayson}} |- | {{grey|Kyle}} || {{grey|Lea}} || {{tcname unused|Melvin}} || {{tcname unused|Nathaniel}} || {{tcname unused|Oman}} |- | {{grey|Patrick}} || {{grey|Quiana}} || {{tcname unused|Roldan}} || {{grey|Samson}} || {{tcname unused|Tristan}} |- | {{tcname unused|Usher}} || {{grey|Vilma}} || {{grey|Wilson}} || {{tcname unused|Yanesa}} || {{grey|Zach}} |}--> ==Mga Kawing== *[http://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Natatangi:Log&type=delete&user=IvanP.Clarin&page=&year=&month=-1 Mga Nabura Ko] *[http://tl.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Contributions/IvanP.Clarin Mga Ambag Ko] *[http://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Natatangi:Tala&user=IvanP.Clarin&type=block Mga Hinarang Ko] *[http://toolserver.org/~soxred93/pcount/index.php?name=IvanP.Clarin&lang=tl&wiki=wikipedia Bilang ng Ambag ko] *[http://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Natatangi:Tala/move&user=IvanP.Clarin Mga Inilipat] *[https://simple.wikipedia.org/wiki/User:Ivan_P._Clarin] {{DEFAULTSORT:Clarin, Ivan Earl}} suyvpjkugi3s46jo3u40nu7bsh6vwe9 828 293752 2215101 2144992 2026-07-07T15:04:45Z Jojit fb 38 2215101 Scribunto text/plain -- implements [[Template:Multiple image]] local p = {} local autoscaledimages local nonautoscaledimages local numberofimages = -1 local function isnotempty(s) return s and s:match( '^%s*(.-)%s*$' ) ~= '' end local function removepx(s) return tostring(s or ''):match('^(.*)[Pp][Xx]%s*$') or s end local function getdimensions(s, w, h) if tonumber(w) and tonumber(h) then nonautoscaledimages = true return tonumber(w), tonumber(h) end local file = s and mw.title.new('File:' .. mw.uri.decode(mw.ustring.gsub(s,'%|.*$',''), 'WIKI')) file = file and file.file or {width = 0, height = 0} w = tonumber(file.width) or 0 h = tonumber(file.height) or 0 autoscaledimages = true return w, h end local function renderImageCell(image, width, height, link, alt, thumbtime, caption, class, textalign, istyle, border, tcolor) local root = mw.html.create('') local altstr = '' local classstr = class and ('|class=' .. class) or '' local linkstr = link and ('|link=' .. link) or '' local widthstr = '|' .. tostring(width) .. 'px' local thumbtimestr = '' if isnotempty( alt ) then altstr = '|alt=' .. alt end if widthstr == '|-nanpx' then widthstr = '' end if isnotempty( thumbtime ) then thumbtimestr = '|thumbtime=' .. thumbtime end local imagediv = root:tag('div') imagediv:addClass((border ~= 'infobox') and 'thumbimage' or nil) imagediv:cssText(istyle) if height then imagediv:css('height', tostring(height) .. 'px') imagediv:css('overflow', 'hidden') end imagediv:wikitext('[[File:' .. image .. classstr .. widthstr .. linkstr .. altstr .. thumbtimestr .. ']]') if isnotempty(caption) then local captiondiv = root:tag('div') captiondiv:addClass((border ~= 'infobox') and 'thumbcaption' or nil) if isnotempty(textalign) then captiondiv:addClass('text-align-' .. textalign) end if tcolor ~= '' then captiondiv:css('color', tcolor) end captiondiv:wikitext(caption) end return tostring(root) end local function getWidth(w1, w2) local w if isnotempty(w1) then w = tonumber(w1) elseif isnotempty(w2) then w = tonumber(w2) end return w or 200 end local function getPerRow(pstr, ic) -- split string into array using any non-digit as a dilimiter local pr = mw.text.split(pstr or '', '[^%d][^%d]*') -- if split failed, assume a single row if (#pr < 1) then pr = {tostring(ic)} end -- convert the array of strings to an array of numbers, -- adding any implied/missing numbers at the end of the array local r = 1 local thisrow = tonumber(pr[1] or ic) or ic local prownum = {} while( ic > 0 ) do prownum[r] = thisrow ic = ic - thisrow r = r + 1 -- use the previous if the next is missing and -- make sure we don't overstep the number of images thisrow = math.min(tonumber(pr[r] or thisrow) or ic, ic) end return prownum end local function renderMultipleImages(frame) local pargs = frame:getParent().args local args = frame.args local width = removepx(pargs['width'] or '') local dir = pargs['direction'] or '' local border = pargs['border'] or args['border'] or '' local align = pargs['align'] or args['align'] or (border == 'infobox' and 'center' or '') local capalign = pargs['caption_align'] or args['caption_align'] or '' local totalwidth = removepx(pargs['total_width'] or args['total_width'] or '') local imgstyle = pargs['image_style'] or args['image_style'] local header = pargs['header'] or pargs['title'] or '' local footer = pargs['footer'] or '' local imagegap = tonumber(pargs['image_gap'] or '1') or 1 local thumbclass = { ["left"] = 'floatleft', ["none"] = 'tnone', ["center"] = 'tnone', ["centre"] = 'tnone', ["right"] = 'floatright' } -- find all the nonempty images local imagenumbers = {} local imagecount = 0 for k, v in pairs( pargs ) do local i = tonumber(tostring(k):match( '^%s*image([%d]+)%s*$' ) or '0') if i > 0 and isnotempty(v) then table.insert( imagenumbers, i) imagecount = imagecount + 1 end end -- save number of images for tracking category numberofimages = imagecount -- sort the imagenumbers table.sort(imagenumbers) -- create an array with the number of images per row local perrow = getPerRow(dir == 'vertical' and '1' or pargs['perrow'], imagecount) -- compute the number of rows local rowcount = #perrow -- store the image widths and compute row widths and maximum row width local heights = {} local widths = {} local widthmax = 0 local widthsum = {} local k = 0 for r=1,rowcount do widthsum[r] = 0 for c=1,perrow[r] do k = k + 1 if k <= imagecount then local i = imagenumbers[k] if isnotempty(totalwidth) then widths[k], heights[k] = getdimensions(pargs['image' .. i], pargs['width' .. i], pargs['height' .. i]) else widths[k] = getWidth(width, pargs['width' .. i]) end widthsum[r] = widthsum[r] + widths[k] end end widthmax = math.max(widthmax, widthsum[r]) end -- make sure the gap is non-negative if imagegap < 0 then imagegap = 0 end -- if total_width has been specified, rescale the image widths if isnotempty(totalwidth) then totalwidth = tonumber(totalwidth) widthmax = 0 k = 0 for r=1,rowcount do local koffset = k local tw = totalwidth - (3 + imagegap) * (perrow[r] - 1) - 12 local ar = {} local arsum = 0 for j=1,perrow[r] do k = k + 1 if k<= imagecount then local h = heights[k] or 0 if (h > 0) then ar[j] = widths[k]/h heights[k] = h else ar[j] = widths[k]/100 end arsum = arsum + ar[j] end end local ht = tw/arsum local ws = 0 k = koffset for j=1,perrow[r] do k = k + 1 if k<= imagecount then widths[k] = math.floor(ar[j]*ht + 0.5) ws = ws + widths[k] if heights[k] then heights[k] = math.floor(ht) end end end widthsum[r] = ws widthmax = math.max(widthmax, widthsum[r]) end end -- start building the array of images, if there are images if imagecount > 0 then -- compute width of outer div local bodywidth = 0 for r=1,rowcount do if widthmax == widthsum[r] then bodywidth = widthmax + (3 + imagegap) * (perrow[r] - 1) + 12 end end -- The body has a min-width of 100, which needs to be taken into account on specific widths bodywidth = math.max( 100, bodywidth - 8); local tc = pargs['color'] or pargs['text_color'] or '' local bg = pargs['bg_color'] or pargs['background_color'] or pargs['background color'] or '' -- create the array of images local root = mw.html.create('div') root:addClass('thumb') root:addClass('tmulti') -- root:addClass('tmulti-sandbox') root:addClass(thumbclass[align] or 'floatright') if align == 'center' or align == 'centre' then root:addClass('center') end if tc ~= '' then root:css('color', tc) end local div = root:tag('div') div:addClass((border ~= 'infobox') and 'thumbinner multiimageinner' or 'multiimageinner') div:css('width', tostring(bodywidth) .. 'px') :css('max-width', tostring(bodywidth) .. 'px') if bg ~= '' then div:css('background-color', bg) end if tc ~= '' then div:css('color', tc) end if border == 'infobox' or border == 'none' then div:css('border', 'none') end -- add the header if isnotempty(header) then div:tag('div') :addClass('trow') :tag('div') :addClass('theader') :css('text-align', pargs['header_align']) :css('background-color', (pargs['header_background'] ~= '') and pargs['header_background'] or nil) :wikitext(header) end -- loop through the images k = 0 for r=1,rowcount do local rowdiv = div:tag('div'):addClass('trow'); for j=1,perrow[r] do k = k + 1 if k <= imagecount then local imagediv = rowdiv:tag('div') imagediv:addClass('tsingle') if bg ~= '' then imagediv:css('background-color', bg); end if imagegap > 1 and k < imagecount then if dir == 'vertical' then imagediv:css('margin-bottom', tostring(imagegap) .. 'px') elseif j < perrow[r] then imagediv:css('margin-right', tostring(imagegap) .. 'px') end end local i = imagenumbers[k] local img = pargs['image' .. i] local w = widths[k] imagediv:css('width', tostring(2 + w) .. 'px') :css('max-width', tostring(2 + w) .. 'px') imagediv:wikitext(renderImageCell(img, w, heights[k], pargs['link' .. i], pargs['alt' .. i], pargs['thumbtime' .. i], pargs['caption' .. i], pargs['class' .. i], capalign, imgstyle, border, tc)) end end end -- add the footer if isnotempty(footer) then local falign = string.lower(pargs['footer_align'] or args['footer_align'] or '') falign = (falign == 'centre') and 'center' or falign div:tag('div') :addClass('trow') :css('display', (falign ~= '') and 'flow-root' or 'flex') :tag('div') :addClass((border ~= 'infobox') and 'thumbcaption' or nil) :css('text-align', (falign ~= '') and falign or nil) :css('background-color', (pargs['footer_background'] ~= '') and pargs['footer_background'] or nil) :css('color', (tc ~= '') and tc or nil) :wikitext(footer) end return tostring(root) end return '' end function p.render( frame ) autoscaledimages = false nonautoscaledimages = false numberofimages = 0 local check = require('Module:Check for unknown parameters')._check local tracking = check({ ['unknown'] = frame:expandTemplate{ title = 'main other', args = {'[[Category:Pages using multiple image with unknown parameters|_VALUE_ ]]'} }, ['preview'] = 'Page using [[Template:Multiple image]] with unknown parameter "_VALUE_"', ['ignoreblank'] = 'y', regexp1 = 'image%d+', regexp2 = 'width%d+', regexp3 = 'height%d+', regexp4 = 'class%d+', regexp5 = 'alt%d+', regexp6 = 'link%d+', regexp7 = 'thumbtime%d+', regexp8 = 'caption%d+', 'align', 'direction', 'header_background', 'header_align', 'header', 'width', 'total_width', 'caption_align', 'footer_background', 'footer_align', 'footer', 'perrow', 'title', 'image_gap', 'border', 'image_style', 'color', 'text_color', 'bg_color', 'background_color', 'background color' }, frame:getParent().args) return frame:extensionTag {name = 'templatestyles', args = {src = 'Multiple image/styles.css', wrapper = ".tmulti"}} .. renderMultipleImages( frame ) .. (autoscaledimages and '[[Category:Pages using multiple image with auto scaled images]]' or '') .. (nonautoscaledimages and '[[Category:Pages using multiple image with manual scaled images]]' or '') .. ( (numberofimages == 0) and '[[Category:Pages using multiple image with zero images]]' or '') .. ( (numberofimages == 1) and '[[Category:Pages using multiple image with one image]]' or '' ) .. tracking end p[''] = function( frame ) return p.render( frame:newChild{title = frame:getTitle()} ) end return p 1jra72gaczn0tp0tit5n2alifdd9moi 0 296721 2215118 2199436 2026-07-08T00:09:08Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215118 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist|associated_acts={{flatlist| * [[Charlotte Gainsbourg]] * [[The Flaming Lips]] * [[Willie Nelson]] * Devendra Banhart * [[Thurston Moore]] * [[Jack White]] * Nate Ruess * Pharrell Williams * [[Cage the Elephant]] * Flume * [[Lady Gaga]] * [[Paul McCartney]] * [[Boards of Canada]] * P!nk * [[Beastie Boys]] }}|background=solo_singer|birth_date={{birth date and age|1970|7|8}}|birth_name=Bek<!-- His birth name was Bek, see the sources given. This is not a typo and should not be changed without good reason.--> David Campbell|birth_place=[[Los Angeles|Los Angeles, California]], U.S.|caption=Gumagawa ng Beck sa Hulyo 2018|genre={{flatlist| * [[Alternative rock]] * [[anti-folk]]<!--Keep it simple to avoid disputes over genre--> * [[art pop]]<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1999/02/28/arts/music-they-re-recording-but-are-they-artists.html|title=MUSIC; They're Recording, but Are They Artists?|first=Stephen|last=Holden|date=February 28, 1999|website=Nytimes.com|accessdate=October 17, 2019}}</ref> * [[Americana (musika)|Americana]] * [[alternative hip hop]] }}|image=|instrument={{flatlist| * Vocals * guitar * keyboards }}|label={{flatlist| * [[DGC Records|DGC]] * Interscope * Bong Load * Fonograf * [[Capitol Records|Capitol]] * K * [[Sonic Enemy]] }}|name=Beck|occupation={{flatlist| * Singer * songwriter * musician * record producer }}|website={{URL|beck.com}}|years_active=1989-kasalukuyan}} Si '''Beck Hansen''' (ipinanganak Bek David Campbell; 8 Hulyo 1970) ay isang Amerikanong mang-aawit, tag-aawit, musikero, at tagagawa ng record. Naging tanyag siya noong unang bahagi ng 1990s kasama ang kanyang pang-eksperimentong at estilo ng lo-fi, at naging kilalang kilala sa paglikha ng mga koleksyon ng musikal ng mga malalawak na genre. Siya ay may kalamnan na nakapaloob sa [[Musikang pambayan|folk]], funk, [[Musikang Soul|soul]], [[Musikang hip hop|hip hop]], electronic, [[alternative rock]], [[Country (musika)|country]], at psychedelia. Nagpalabas siya ng 14 na mga album sa studio, pati na rin ang ilang mga di-album na solo at isang libro ng sheet ng musika. Ipinanganak at lumaki sa [[Los Angeles, California|Los Angeles]], lumaki si Beck patungo sa hip-hop at katutubong sa kanyang mga kabataan at nagsimulang magsagawa ng lokal sa mga coffeehhouse at club. Lumipat siya sa [[Lungsod ng Bagong York|New York City]] noong 1989 at naging kasangkot sa maliit ngunit nagniningas na kilusang [[anti-folk]]. Bumalik sa Los Angeles noong unang bahagi ng 1990s, pinutol niya ang kanyang pambihirang tagumpay na "[[Loser (awit ni Beck)|Loser]]", na naging isang hit sa buong mundo noong 1994, at pinakawalan ang kanyang unang pangunahing album, ang ''[[Mellow Gold]]'', sa parehong taon. ''[[Odelay]]'', na inilabas noong 1996, ang nanguna sa mga botohan ng kritiko at nanalo ng ilang mga parangal. Inilabas niya ang naiimpluwensyang bansa, twangy ''[[Mutations (album ni Beck)|Mutations]]'' noong 1998, at ang funk-infused ''[[Midnite Vultures]]'' noong 1999. Ang malambot na acoustic [[Sea Change (album ni Beck)|''Sea Change'']] noong 2002 ay nagpakita ng mas malubhang Beck, at noong 2005 ay bumalik si ''[[Guero]]'' sa sample-based na paggawa ng ''Odelay''. ''[[The Information]]'' noong 2006 ay inspirasyon ng electro-funk, hip hop, at psychedelia; Ang ''[[Modern Guilt]]'' ng 2008 ay inspirasyon ng '60s pop music; at ang 2014 na folk-infused ''[[Morning Phase]]'' na nanalo ng Album of the Year sa ika-57 na Grammy Awards noong 8 Pebrero 2015. Ang kanyang ika-labintatlong studio album, ''[[Colors (album ni Beck)|Colors]]'', ay pinakawalan noong Oktubre 2017 pagkatapos ng mahabang proseso ng produksiyon, at nagwagi ng mga parangal para sa Best Alternative Album at Best Engineered Album sa ika-61 na Taunang Grammy Awards. Ang kanyang labing-apat na album, na may pamagat na ''[[Hyperspace]]'', ay inilabas noong 22 Nobyembre 2019. Sa pamamagitan ng isang pop art collage ng mga musikal na estilo, mahilig at ironic na lyrics, at mga pag-aayos ng postmodern na isinasama ang mga sample, drum machine, live na instrumento at tunog effects, Beck ay pinasasalamatan ng mga kritiko at pampubliko sa buong kanyang karera sa musika bilang kabilang sa mga pinaka-idiosyncratically malikhaing musikero ng 1990s at 2000s alternatibong bato. Dalawa sa mga pinakapopular at nakikilala na mga pagrekord ng Beck ay ang ''Odelay'' at ''Sea Change'', na pareho sa na-ranggo sa listahan ng ''Rolling Stone'' ng 500 greatest albums of all time. Ang apat na beses na platinum artist ay nakipagtulungan sa ilang mga artista at gumawa ng ilang mga kontribusyon sa mga soundtrack. == Maagang buhay == Ipinanganak si Beck na si Bek David Campbell<ref>{{cite web|accessdate=April 25, 2008|url=http://www.tv.com/beck/person/48794/summary.html|title=Beck|publisher=[[TV.com]]| archiveurl= https://web.archive.org/web/20080507071853/http://www.tv.com/beck/person/48794/summary.html| archivedate= May 7, 2008 | url-status= live}}</ref><ref>{{cite web|accessdate=April 25, 2008|url=http://www.jewsrock.org/index.cfm?fuseaction=words.view&wordid=3FC1DBF2-9A54-4545-B7F31CC252768881|title=Rocking the Catskills|publisher=Jews Rock|archiveurl = https://web.archive.org/web/20080611071044/http://www.jewsrock.org/index.cfm?fuseaction=words.view&wordid=3FC1DBF2-9A54-4545-B7F31CC252768881 |archivedate = June 11, 2008}}</ref> sa Los Angeles, California, noong 8 Hulyo 1970,<ref>Ancestry.com. ''California Birth Index, 1905–1995'' [database on-line]. Provo, UT, USA: The Generations Network, Inc., 2005.</ref> ang anak ng [[Estados Unidos|Amerikanong]] visual artist na si Bibbe Hansen at tagaayos ng [[Canada|Canadian]], kompositor, at conductor na si David Campbell.<ref name=rsencyclopedia>George-Warren, Holly and Romanowski, Patricia. (2001). ''The Rolling Stone Encyclopedia of Rock & Roll''. New York: Fireside, 1136 pp. First edition, 2001.</ref> Lumaki si Bibbe sa gitna ng eksena ng arte ng War War Factory ng New York noong 1960 at naging superstar ng Warhol,<ref name="rsencyclopedia"/> ngunit lumipat sa California sa edad na 17 at nakilala si David doon. Ang lola ng ina ni Bibbe ay Hudyo, habang ang kanyang ama na si Al Hansen, ay taga-Norwegian<ref>{{cite web| url=http://www.indexmagazine.com/interviews/bibbe_hansen.shtml| title=Bibbe Hansen, 1999| author= Davis, Vaginal| work=Indexmagazine.com| year=1999| accessdate=March 4, 2007| archiveurl= https://web.archive.org/web/20070308155245/http://www.indexmagazine.com/interviews/bibbe_hansen.shtml| archivedate= March 8, 2007 | url-status= live}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.independent.co.uk/news/people/obituary-al-hansen-1589055.html | location=London | work=The Independent | first=Dick | last=Higgins | title=Obituary: Al Hansen | date=June 30, 1995 | access-date=April 25, 2020 | archive-date=September 20, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170920101300/https://www.independent.co.uk/news/people/obituary-al-hansen-1589055.html | url-status=dead }}</ref> at siya ay isang payunir sa kilusang Fluxus na avant-garde.<ref name="rsencyclopedia"/> Sinabi ni Beck na siya ay "itinaas na nagdiriwang ng mga piyesta opisyal ng mga Judio" at na itinuturing niyang siya ay Hudyo. Sinimulan ni Beck ang buhay sa isang silid ng silid na malapit sa bayan ng Los Angeles. Bilang isang bata, nakatira siya sa isang bumababang kapitbahayan malapit sa Hollywood Boulevard. Nang maglaon ay naalala niya, "Nang umalis kami doon, naghahabulan sila ng milya ng mga bahay at mas malaki at nagtatayo ng mababang upa, higanteng mga bloke sa apartment." Ang pamilyang mas mababang uri ay nakipagbaka sa pananalapi, lumipat sa Hoover at Ninth Street, isang kapitbahayan na pangunahin ng mga Koreans at mga refugee ng Salvadorian. Ipinadala siya para sa isang oras upang manirahan kasama ang kanyang mga lolo at lola sa Kansas, nang maglaon ay sinabi niya na naisip niya na "sila ay uri ng pag-aalala" tungkol sa kanyang "kakaibang" buhay sa bahay.<ref name=rs94>{{cite news| url =https://www.rollingstone.com/music/news/meet-beck-the-unlikely-success-story-of-a-hip-hop-folk-rocker-19940421| title =Meet Beck: The Unlikely Success Story of a Hip-Hop Folk Rocker| work =[[Rolling Stone (magazine)|Rolling Stone]]| date =April 21, 1994| accessdate =July 11, 2013| author =Wild, David| issue =680| pages =79–80| publisher =[[Jann Wenner|Wenner Media]] [[Limited liability company|LLC]]| location =New York City| issn =0035-791X| archive-date =24 Mayo 2013| archive-url =https://web.archive.org/web/20130524110928/http://www.rollingstone.com/music/news/meet-beck-the-unlikely-success-story-of-a-hip-hop-folk-rocker-19940421| url-status =dead}}</ref> Dahil ang kanyang lolo sa ama ay isang ministro ng Presbyterian, lumaki si Beck na naimpluwensyahan ng musika at mga himno ng simbahan.<ref name="rs94"/> Gumugol din siya ng oras sa Europa kasama ang kanyang apo sa ina.<ref name="Spin 2008-09">{{cite web|last1=McAlley|first1=John|title=Reverberation: The Beck Sessions (September 2008 cover story)|url=https://www.spin.com/2014/07/reverberation-beck-sessions-cover-story-september-2008/|website=spin.com|publisher=Spin Magazine|accessdate=September 29, 2014|date=September 1, 2008|archive-date=Septiyembre 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150927025528/http://www.spin.com/2014/07/reverberation-beck-sessions-cover-story-september-2008/|url-status=dead}}</ref> Matapos maghiwalay ang kanyang mga magulang noong siya ay 10 taong gulang, si Beck ay nanatili sa kanyang ina at kapatid na si Channing sa Los Angeles, kung saan naiimpluwensyahan siya ng magkakaibang mga handog ng lungsod — lahat mula sa [[Musikang hip hop|hip hop]] hanggang musika ng Latin at ang eksena ng sining ng kanyang ina — na sa bandang huli ay muling lumitaw sa kanyang trabaho.<ref name= :"ny">{{Cite news|url=https://www.newyorker.com/magazine/2019/12/02/beck-is-home|title=Beck Is Home|last=Petrusich|first=Amanda|date=2019-11-25|access-date=2019-11-29|language=en|issn=0028-792X}}</ref> Nakuha ni Beck ang kanyang unang gitara sa 16 at naging isang musikero sa kalye, na madalas na naglalaro sa [[Lead Belly]] ay sumasakop sa Lafayette Park. Sa kanyang kabataan, natuklasan ni Beck ang musika ng [[Sonic Youth]], [[Pussy Galore]], at [[X (banda)|X]], ngunit nanatiling hindi interesado sa karamihan ng musika sa labas ng katutubong lahi hanggang sa maraming taon sa kanyang karera.<ref name="rsencyclopedia"/> Ang unang kontemporaryong musika na gumawa ng isang direktang koneksyon kay Beck ay ang hip hop, na una niyang narinig sa mga tala ng Grandmaster Flash noong unang bahagi ng 1980s. Lumaki sa isang nakararami na distrito ng Latin, natagpuan niya ang kanyang sarili ang nag-iisang puting bata sa kanyang paaralan, at mabilis na natutunan kung paano mag-breakdance. Noong siya ay 17, lumaki si Beck matapos na marinig ang isang record ng Mississippi na si John Hurt sa bahay ng isang kaibigan, at gumugol ng maraming oras sa kanyang silid na sinisikap na tularan ang mga diskarte sa pagpili ng daliri ni Hurt. Pagkaraan ng ilang sandali, ginalugad ni Beck ang mga blues at katutubong musika, na natuklasan sina Woody Guthrie at Blind Willie Johnson. Parang "total outcast", bumaba si Beck sa paaralan pagkatapos ng junior high. Sinabi niya sa kalaunan na kahit na sa tingin niya ay mahalaga ang paaralan, naramdaman niyang hindi ligtas doon. Nang mag-apply siya sa bagong pagganap ng arts high school sa bayan, siya ay tinanggihan.<ref name=nym12>{{cite news | url=https://www.vulture.com/2012/12/beck-hansens-song-reader.html| title=Listening to Beck: The Artist on His New Album, Which Isn't Really an Album At All| work=[[New York (magazine)|New York]]| date=December 23, 2012| accessdate=July 11, 2013 | author=Lee, Dan P.| publisher =New York Media, LLC| location =New York City | issn = 0028-7369}}</ref> Dinala siya ng kanyang kapatid sa post-Beat jazz na lugar sa Echo Park at Silver Lake. Nag-hang out siya sa Los Angeles City College, nakakahamok na mga rekord, libro at lumang sheet ng musika sa library nito. Gumamit siya ng isang pekeng ID upang umupo sa mga klase doon, at nakipagkaibigan din siya ng isang tagapagturo ng panitikan at ang kanyang makatang asawa. Nagtrabaho siya sa isang string ng mga trabaho ng menial, kabilang ang pag-load ng mga trak at pagpapatakbo ng isang blower ng dahon. == Estilo ng musikal == Ang estilo ng musikal ni Beck ay itinuturing na [[Alternative rock|alternative]]<ref>{{cite news|accessdate=May 6, 2008|url=http://www.mtv.com/news/articles/1429687/19970227/beck.jhtml|title=Beck, Braxton, Babyface Share Grammy Wealth|publisher=MTV|date=February 27, 1997|archive-date=Pebrero 14, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080214224439/http://www.mtv.com/news/articles/1429687/19970227/beck.jhtml|url-status=dead}}</ref> at [[independiyenteng musika|indie]].<ref>{{cite news|title=Old school night for 'The O.C.'|work=Los Angeles Times|date=February 27, 2005|page=E47|author= Hochman, Steve}}</ref> Marami na siyang ginampanan ng mga instrumento sa kanyang musika mismo.<ref name="the information">{{cite news |accessdate=May 6, 2008|url=https://www.rollingstone.com/reviews/album/11852928/review/11925431/the_information|title=The Information review |work=[[Rolling Stone]] |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080422063243/http://www.rollingstone.com/reviews/album/11852928/review/11925431/the_information |archivedate = April 22, 2008}}</ref> Nagawa na rin ni Beck ang ilang mga remix para sa mga kapwa artista, lalo na sina [[David Bowie]] at [[Björk]]. Siya ay kilala upang synthesize ang ilang mga elemento ng musikal na magkasama sa kanyang musika, kabilang ang mga folk, psychedelia, electronic, bansa, Latin na musika, hip hop, funk, soul, blues, noise music, jazz, at maraming uri ng rock.<ref name="guero">{{cite magazine|accessdate=May 6, 2008|url=https://nymag.com/nymetro/arts/music/pop/reviews/11605/|title=White-Boy Shuffle |magazine=[[New York (magazine)|New York]]|date=March 28, 2005|author=Beato, Greg }}</ref> Kumuha din siya ng musika mula sa Los Angeles bilang sanggunian sa kanyang mga kanta.<ref name="guero" /> Pinalakpakan ng Pitchfork Media ang ''Midnite Vultures'', na nagsasabing, "Si Beck ay kamangha-mangha na pinaghahalo ang [[Prince (musikero)|Prince]], [[Talking Heads]], ''[[Paul's Boutique]]'', 'Shake Your Bon-Bon', at [[Mathlete]] sa ''Midnite Vultures'', ang kanyang pinaka-pare-pareho at mapaglarong album pa." Ang pagsusuri ay nagkomento na ang kanyang paghahalo ng "goofy piety at hindi maliwanag na hangarin" ay nakatulong sa album.<ref>{{cite web|accessdate=May 6, 2008|url=http://www.pitchforkmedia.com/article/record_review/15360-midnite-vultures?artist_title=15360-midnite-vultures|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080406103110/http://www.pitchforkmedia.com/article/record_review/15360-midnite-vultures?artist_title=15360-midnite-vultures|archivedate=April 6, 2008|title=Midnite Vultures review |publisher=[[Pitchfork Media]] }}</ref> Ang isang kanta ni Beck na tinawag na "Harry Partch", isang parangal sa [[Harry Patch|kompositor ng parehong pangalan]] at ang kanyang "corporeal" na musika, ay gumagamit ng 43-tone scale ng Partch.<ref>Beck.com [http://www.americansongwriter.com/2009/11/beck-salutes-harry-partch/ Beck salutes Harry Partch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100121164753/http://www.americansongwriter.com/2009/11/beck-salutes-harry-partch/ |date=2010-01-21 }}</ref> == Discography == *''[[Golden Feelings]]'' (1993) *''[[Stereopathetic Soulmanure]]'' (1994) *''[[Mellow Gold]]'' (1994) *''[[One Foot in the Grave]]'' (1994) *''[[Odelay]]'' (1996) *''[[Mutations (album ni Beck)|Mutations]]'' (1998) *''[[Midnite Vultures]]'' (1999) *''[[Sea Change (album ni Beck)|Sea Change]]'' (2002) *''[[Guero]]'' (2005) *''[[The Information]]'' (2006) *''[[Modern Guilt]]'' (2008) *''[[Morning Phrase]]'' (2014) *''[[Colors (album ni Beck)|Colors]]'' (2017) *''[[Hyperspace]]'' (2019) == Mga Sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * [http://www.beck.com Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070821023229/http://www.beck.com/ |date=2007-08-21 }} [[Kategorya:Beck| ]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1970]] [[Kategorya:Mga Amerikano]] [[Kategorya:Mga Amerikanong Canadiano]] [[Kategorya:Mga mang-aawit mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga musiko mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga Amerikanong Hudyo]] [[Kategorya:Mga Amerikanong liping-Norwegian]] [[Kategorya:Mga Amerikanong liping-Swedish]] [[Kategorya:Mga artist ng XL Recordings]] [[Kategorya:Mga artist ng DGC Records]] 2uohv2idfwl72mklf4oe6mi2tvp9vwz 0 297442 2215122 2214095 2026-07-08T00:32:37Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215122 wikitext text/x-wiki {{infobox artist discography | Artist = [[Coldplay]] | Image = Coldplay - Global-Citizen-Festival Hamburg 14.jpg | Caption = Coldplay gumaganap sa Hamburg, Germany noong 2017. Mula kaliwa hanggang kanan: Jonny Buckland, Will Champion, [[Chris Martin]] and Guy Berryman. | Alt = | Studio = 8 | Live = 10 | Compilation = 7 | Video = 4 | EP = 15 | Singles = 52 | Music videos = 47 | Option = 4 | Option name = Promotional singles }} == Mga Album == ===Mga studio album=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Listahan ng mga studio album, na may mga napiling posisyon ng tsart, mga numero ng benta at sertipikasyon ! scope="col" rowspan="2" style="width:12.5em;"| Pamagat ! scope="col" rowspan="2" style="width:18.25em;"| Mga Detalye ! scope="col" colspan="10"| Posisyon sa Tsart ! scope="col" rowspan="2" style="width:12em;"| Benta ! scope="col" rowspan="2" style="width:14em;"| Mga Sertipikasyon |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[UK Albums Chart|UK]]<br /><ref name="UK-albums">{{cite web |url=http://www.officialcharts.com/artist/7620/COLDPLAY |title=Coldplay |publisher=Official Charts Company |accessdate=1 March 2015 |format=select "Albums" tab}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref name="AUS-albums">Peaks of Coldplay albums in Australia: * All except noted: {{cite web |url=http://australian-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work=australian-charts.com |accessdate=7 December 2009 }} * ''Kaleidoscope'': {{cite web |url=https://www.auspop.com.au/2017/07/aria-chart-watch-430/ |title=ARIA Chart Watch #430 |publisher=auspOp |date=22 July 2017 |accessdate=22 July 2017 |archive-date=29 Hulyo 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729152147/https://www.auspop.com.au/2017/07/aria-chart-watch-430/ |url-status=dead }}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Canadian Albums Chart|CAN]]<br /><ref name="CAN-albums">{{cite web |url=https://www.billboard.com/music/coldplay/chart-history/canadian-albums |title=Coldplay – Chart History: Billboard Canadian Albums |work=Billboard |accessdate=12 July 2012}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]<br /><ref name="FRA">{{cite web |url=http://lescharts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discographie Coldplay |publisher=Hung Medien |work=lescharts.com |accessdate=7 December 2009 |language=French}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[GfK Entertainment Charts|GER]]<br /><ref name="GER-albums">{{cite web|url=https://www.offiziellecharts.de/suche?artist_search=Coldplay&do_search=do|title=Discographie Coldplay|publisher=GfK Entertainment|accessdate=14 December 2018}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Irish Albums Chart|IRL]]<br /><ref name="IRL">{{cite web |url=http://irish-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work=irish-charts.com |accessdate=7 December 2009}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[MegaCharts|NLD]]<br /><ref name="NLD">{{cite web |url=http://dutchcharts.nl/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discografie Coldplay |publisher=Hung Medien |work=dutchcharts.nl |accessdate=7 December 2009 |language=Dutch}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Recorded Music NZ|NZ]]<br /><ref name="NZ">{{cite web |url=https://charts.nz/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work=charts.nz |accessdate=7 December 2009}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Swiss Hitparade|SWI]]<br /><ref name="SWI">{{cite web |url=http://swisscharts.com/artist/Coldplay |title=Discographie Coldplay |publisher=Hung Medien |work=swisscharts.com |accessdate=22 December 2012 |format=select "Charts" tab |language=German}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Billboard 200|US]]<br /><ref name="US-albums">{{cite web |url=https://www.billboard.com/music/coldplay/chart-history/billboard-200 |title=Coldplay – Chart History: Billboard 200 |work=Billboard |accessdate=12 July 2012}}</ref> |- ! scope="row"| ''[[Parachutes (album)|Parachutes]]'' | * Released: 10 July 2000<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.co.uk/Parachutes-Coldplay/dp/B00004U9MS |title=Parachutes |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Label: [[Parlophone]] * Formats: [[Compact disc|CD]], [[Compact Cassette|cassette]], [[LP record|LP]] | 1 || 2 || 19 || 31 || 54 || 2 || 29 || 4 || 38 || 51 | * WW: 8,500,000{{efn|group=upper-alpha|Sales as of 2012.|name=2012Sales}}<!--cite a reliable source before changing this to 10,000,000--><ref name="Worldwide album sales">{{cite web |url=http://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=10842560 |title=Big band theory: who are the brightest stars? |work=[[The New Zealand Herald]] |date=25 October 2012 |accessdate=30 December 2012 |author=Kara, Scott |archive-date=4 Disyembre 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121204164039/http://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=10842560 |url-status=dead }}</ref> * UK: 2,713,711{{efn|group=upper-alpha|Sales as of 2018.|name=2018Sales}}<ref name="UK album sales">{{cite web |url=http://www.musicweek.com/management/read/to-be-part-of-this-is-incredible-coldplay-manager-talks-the-band-s-future/074697|last=Hanley|first=James|work=[[Music Week]]|date=7 December 2018 |accessdate=8 December 2018}}</ref> * NZ: 75,000<ref group=upper-alpha name="2012Sales"/><ref name="Worldwide album sales"/> * US: 2,700,000<ref group=upper-alpha name="2012Sales"/><ref name="US album sales">{{cite web |url=http://www.billboard.com/articles/news/1049687/ask-billboard |title=Ask Billboard |work=Billboard |accessdate=5 October 2012 |author=Caulfield, Keith}}</ref> | * [[British Phonographic Industry|BPI]]: 9× Platinum<ref name="BPI">{{cite web |url=https://www.bpi.co.uk/brit-certified/ |title=Certified Awards Search |publisher=[[British Phonographic Industry]] |accessdate=27 August 2009 |format=To access, enter the search parameter "Coldplay" |archive-date=21 Oktubre 2018 |archive-url=https://archive.today/20181021092428/https://www.bpi.co.uk/brit-certified/ |url-status=dead }}</ref> * [[Australian Recording Industry Association|ARIA]]: 3× Platinum<ref name="ARIA-2003-albums">{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations-albums-2003.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2003 Albums |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=24 February 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/64wuSk4vz?url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations-albums-2003.htm |archivedate=25 January 2012 }}</ref> * [[Bundesverband Musikindustrie|BVMI]]: Gold<ref name="BVMI">{{cite web |url=http://www.musikindustrie.de/gold_platin_datenbank/?action=suche&strTitel=&strInterpret=Coldplay&strTtArt=alle&strAwards=checked |title=Gold–/Platin-Datenbank (Coldplay) |publisher=[[Bundesverband Musikindustrie]] |accessdate=26 September 2012 |language=German}}</ref> * [[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI]] SWI: Gold<ref name="IFPI SWI">{{cite web |url=http://www.swisscharts.com/search_certifications.asp?search=Coldplay |title=The Official Swiss Charts and Music Community: Awards (Search for: Coldplay) |publisher=Hung Medien |work=swisscharts.com |accessdate=19 May 2014}}</ref> * [[Music Canada|MC]]: 2× Platinum<ref name="MC">{{cite certification |region=Canada |artist=Coldplay |accessdate=24 May 2019}}</ref> * [[NVPI]]: Platinum<ref name="NVPI">{{cite web|url=https://nvpi.nl/nvpi-audio/marktinformatie/goud-platina/|title=Goud/Platina – NVPI Audio|format=To access, enter the search parameter "Coldplay" and select "Search"|accessdate=6 September 2018|publisher=[[NVPI]]|language=Dutch|archive-date=3 Disyembre 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191203124722/https://nvpi.nl/nvpi-audio/marktinformatie/goud-platina/|url-status=dead}}</ref> * [[Recording Industry Association of America|RIAA]]: 2× Platinum<ref name="RIAA">{{cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=Coldplay |title=Gold & Platinum: Coldplay |publisher=[[Recording Industry Association of America]] |accessdate=9 October 2017}}</ref> * [[Recorded Music NZ|RMNZ]]: 2× Platinum<ref>{{cite web |url=http://rianz.org.nz/rianz/oldchart.asp?chartNum=1287&chartKind=A |title=Top 50 Albums Chart – Chart #1287 – Issue Date: 25 November 2001 |publisher=[[Recorded Music NZ|Recording Industry Association of New Zealand]] |accessdate=12 July 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140320204446/http://rianz.org.nz/rianz/oldchart.asp?chartNum=1287&chartKind=A |archivedate=20 March 2014}}</ref> * [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|SNEP]]: 2× Gold<ref name="SNEP">{{cite web |url=http://www.snepmusique.com/les-disques-dor/?q=Coldplay&submit=OK&awards_year=0 |title=Notre Base de Données: Coldplay |publisher=[[Syndicat National de l'Édition Phonographique]] |language=French |accessdate=22 July 2014 |archive-date=7 Septiyembre 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907033450/http://www.snepmusique.com/les-disques-dor/?q=Coldplay&submit=OK&awards_year=0 |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| ''[[A Rush of Blood to the Head]]'' | * Released: 26 August 2002<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.co.uk/Rush-Of-Blood-The-Head/dp/B000069AUI |title=A Rush Of Blood To The Head |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Label: Parlophone * Formats: CD, cassette, LP | 1 || 1 || 1 || 4 || 1 || 1 || 3 || 1 || 1 || 5 | * WW: 15,000,000{{efn|group=upper-alpha|Sales as of 2012.|name=2012Sales}}<ref name="Worldwide album sales"/> * UK: 2,960,000<ref group=upper-alpha name="2018Sales"/><ref name="UK album sales"/> * NZ: 90,000<ref group=upper-alpha name="2012Sales"/><ref name="Worldwide album sales"/> * US: 5,080,000<ref>{{cite web | url=https://chartdata.org/2018/07/26/coldplays-a-rush-of-blood-to-the-head-hits-5-million-us-sales/ | title=Coldplay's 'A Rush of Blood to the Head' Hits 5 Million US Sales| publisher=Chart Data | date=26 July 2018 | accessdate=24 September 2018}}</ref> | * BPI: 9× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: 7× Platinum<ref name="ARIA-2012-albums">{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesALBUMaccreds2012.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2012 Albums |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=12 July 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140205035631/http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesALBUMaccreds2012.htm |archivedate=5 February 2014 }}</ref> * BVMI: 3× Gold<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: Gold<ref name="IFPI SWI"/> * MC: 4× Platinum<ref name="MC"/> * NVPI: Platinum<ref name="NVPI"/> * RIAA: 4× Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: 2× Platinum<ref>{{cite web |url=http://rianz.org.nz/rianz/oldchart.asp?chartNum=1383&chartKind=A |title=Top 50 Albums Chart – Chart #1383 – Issue Date: 9 November 2003 |publisher=Recording Industry Association of New Zealand |accessdate=12 July 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121220133601/http://rianz.org.nz/rianz/oldchart.asp?chartNum=1383&chartKind=A |archivedate=20 December 2012 |url-status=dead}}</ref> * SNEP: 2× Gold<ref name="SNEP"/> |- ! scope="row"| ''[[X&Y]]'' | * Released: 6 June 2005<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.co.uk/X-Y-Coldplay/dp/B0006L16N8 |title=X&Y |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Label: Parlophone * Formats: CD, LP, [[music download|digital download]] | 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 | * WW: 13,000,000{{efn|group=upper-alpha|Sales as of 2012.|name=2012Sales}}<ref name="Worldwide album sales"/> * UK: 2,790,000<ref group=upper-alpha name="2018Sales"/><ref name="UK album sales"/> * NZ: 75,000<ref group=upper-alpha name="2012Sales"/><ref name="Worldwide album sales"/> * US: 3,100,000<ref group=upper-alpha name="2012Sales"/><ref name="US album sales"/> | * BPI: 9× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: 6× Platinum<ref name="ARIA-2012-albums"/> * BVMI: 3× Platinum<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: 2× Platinum<ref name="IFPI SWI"/> * [[Irish Recorded Music Association|IRMA]]: 8× Platinum<ref>{{cite web|url=http://www.irishcharts.ie/awards/multi_platinum.htm |title=2005 Certification Awards – Multi Platinum |publisher=[[Irish Recorded Music Association]] |accessdate=26 September 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090604162431/http://www.irishcharts.ie/awards/multi_platinum.htm |archivedate=4 June 2009}}</ref> * MC: 5× Platinum<ref name="MC"/> * NVPI: Platinum<ref name="NVPI"/> * RIAA: 3× Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: 4× Platinum<ref>{{cite web |url=http://rianz.org.nz/rianz/oldchart.asp?chartNum=1532&chartKind=A |title=Top 50 Albums Chart – Chart #1532 – Issue Date: 2 October 2006 |publisher=Recording Industry Association of New Zealand |accessdate=12 July 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130516131247/http://rianz.org.nz/rianz/oldchart.asp?chartNum=1532&chartKind=A |archivedate=16 May 2013}}</ref> * SNEP: 2× Platinum<ref name="SNEP"/> |- ! scope="row"| ''[[Viva la Vida or Death and All His Friends]]'' | * Released: 12 June 2008<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.co.uk/Viva-Vida-Death-All-Friends/dp/B00180OSXG |title=Viva la Vida or Death and All His Friends |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Label: Parlophone * Formats: CD, LP, digital download | 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 | * WW: 10,000,000{{efn|group=upper-alpha|Sales as of 2012.|name=2012Sales}}<ref name="Worldwide album sales"/> * UK: 1,500,000<ref name="BPI"/> * CAN: 400,000<ref name="MC"/> * NZ: 45,000<ref group=upper-alpha name="2012Sales"/><ref name="Worldwide album sales"/> * US: 2,700,000<ref group=upper-alpha name="2012Sales"/><ref>{{cite web |url=http://www.billboard.com/articles/news/467960/coldplay-the-billboard-cover-story |title=Coldplay: The Billboard Cover Story |work=Billboard |date=12 August 2011 |accessdate=5 October 2012 |author=Waddell, Ray}}</ref> | * BPI: 5× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: 4× Platinum<ref name="ARIA-2009-albums">{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesARIACharts-Accreditations-2009Albums.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2009 Albums |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=24 February 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091112030515/http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesARIACharts-Accreditations-2009Albums.htm |archivedate=12 November 2009}}</ref> * BVMI: 7× Gold<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: 3× Platinum<ref name="IFPI SWI"/> * IRMA: 4× Platinum<ref>{{cite web |url=http://www.irishcharts.ie/awards/multi_platinum08.htm |title=2008 Certification Awards – Multi Platinum |publisher=Irish Recorded Music Association |accessdate=26 September 2012}}</ref> * MC: 5× Platinum<ref name="MC"/> * NVPI: 3× Platinum<ref>{{cite web |url=http://www.nvpi.nl/goud/platina/viva-la-vida |title=Viva La Vida – Goud/Platina |publisher=[[NVPI|Nederlandse Vereniging van Producenten en Importeurs van beeld- en geluidsdragers]] |accessdate=26 September 2012 |language=Dutch |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714183256/http://www.nvpi.nl/goud/platina/viva-la-vida |archive-date=14 July 2014 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> * RIAA: 2× Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: 2× Platinum<ref>{{cite web|url=http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=77&Itemid=63 |title=Latest Gold / Platinum Albums |publisher=RadioScope |accessdate=12 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724195817/http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=79&Itemid=62 |archivedate=24 July 2011 |url-status=dead}}</ref> * SNEP: Diamond<ref name="SNEP"/> |- ! scope="row"| ''[[Mylo Xyloto]]'' | * Released: 24 October 2011<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.co.uk/Mylo-Xyloto-Coldplay/dp/B0053YGYO4 |title=Mylo Xyloto |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Label: Parlophone * Formats: CD, LP, digital download | 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 | * WW: 8,000,000<ref>{{cite web |url=https://www.usatoday.com/story/life/music/2012/11/17/coldplay-live-2012-dvd-blu-ray/1708275/ |title=Coldplay's Mylo Xyloto tour hits TV, DVD, CD, Blu-ray |work=[[USA Today]] |date=17 November 2012 |accessdate=31 January 2013 |author=Gundersen, Edna |authorlink=Edna Gundersen}}</ref> * CAN: 240,000<ref name="MC"/> * UK: 1,500,000<ref group=upper-alpha name="2016Sales"/><ref name="BPI"/> * NZ: 30,000<ref group=upper-alpha name="2012Sales"/><ref name="Worldwide album sales"/> * US: 1,670,000<ref group=upper-alpha name="2012Sales"/><ref>{{cite web |url=http://www.musicweek.com/news/read/adele-tops-music-week-global-chart-with-145-million-sales/048096 |title=Adele tops Music Week global chart with 14.5 million sales |work=Music Week |date=16 February 2012 |accessdate=5 October 2012 |author=Williams, Paul}}</ref> | * BPI: 5× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: 2× Platinum<ref name="ARIA-2012-albums"/> * BVMI: 2× Platinum<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: 2× Platinum<ref name="IFPI SWI"/> * IRMA: 2× Platinum<ref>{{cite web |url=http://www.irishcharts.ie/awards/multi_platinum11.htm |title=2011 Certification Awards – Multi Platinum |publisher=Irish Recorded Music Association |accessdate=26 September 2012}}</ref> * MC: 3× Platinum<ref name="MC"/> * NVPI: Platinum<ref name="NVPI"/> * RIAA: Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: 2× Platinum<ref>{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=1944 |title=NZ Top 40 Albums Chart – 18 June 2012 |publisher=[[Recorded Music NZ]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=3 Hulyo 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150703154514/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=1944 |url-status=dead }}</ref> * SNEP: 3× Platinum<ref name="SNEP"/> |- ! scope="row"| ''[[Ghost Stories (Coldplay album)|Ghost Stories]]'' | * Released: 19 May 2014<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.co.uk/Ghost-Stories-Coldplay/dp/B00IQE4NUK |title=Ghost Stories |accessdate=3 March 2014}}</ref> * Label: Parlophone * Formats: CD, LP, digital download | 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 2 || 1 || 1 || 1 | * WW: 3,700,000<ref group=upper-alpha name="2015Sales"/><ref>{{cite web |url=http://www.ifpi.org/downloads/Digital-Music-Report-2015.pdf |title=IFPI Digital Music Report 2015: Charting the Path to Sustainable Growth |publisher=International Federation of the Phonographic Industry |accessdate=14 April 2015 |archive-date=10 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310162132/http://www.ifpi.org/downloads/Digital-Music-Report-2015.pdf |url-status=dead }}</ref> * CAN: 160,000<ref name="MC"/> * UK: 700,000{{efn|group=upper-alpha|Sales as of 2016.|name=2016Sales}}<ref name="AHFOD sales">{{cite news|url=http://www.musicweek.com/businessanalysis/read/official-charts-analysis-coldplay-s-a-head-full-of-dreams-becomes-their-seventh-no-1/064095|title=Official Charts Analysis: Coldplay's A Head Full of Dreams becomes their seventh No.1|last=Jones|first=Alan|date=12 February 2016|work=Music Week|accessdate=12 February 2016|url-access=subscription }}</ref> * US: 1,000,000{{efn|group=upper-alpha|Sales as of 2015.|name=2015Sales}}<ref>{{cite web|archiveurl= https://web.archive.org/web/20151124223021/http://hitsdailydouble.com/new_album_releases |archivedate=24 November 2015 |url=http://hitsdailydouble.com/new_album_releases |title=Upcoming Releases |work=[[Hits (magazine)|Hits Daily Double]]}}</ref> | * BPI: 2× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: 2× Platinum<ref name="ARIA-2015-albums">{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/AlbumAccreds2015.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2015 Albums |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=19 June 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150214201108/http://www.aria.com.au/pages/AlbumAccreds2015.htm |archivedate=14 February 2015 }}</ref> * BVMI: 3× Gold<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: 2× Platinum<ref name="IFPI SWI"/> * MC: 2× Platinum<ref name="MC"/> * RIAA: Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: Gold<ref>{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=2506 |title=NZ Top 40 Albums Chart – 26 May 2014 |publisher=Recorded Music NZ |accessdate=24 May 2014 |archive-date=10 Mayo 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510032126/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=2506 |url-status=dead }}</ref> * SNEP: 3× Platinum<ref name="SNEP"/> |- ! scope="row"| ''[[A Head Full of Dreams]]'' | * Released: 4 December 2015<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.co.uk/Head-Full-Dreams-Coldplay/dp/B017IS0HY0 |title=A Head Full of Dreams |accessdate=14 November 2017}}</ref> * Label: Parlophone * Formats: CD, LP, digital download | 1 || 2 || 2 || 4 || 3 || 2 || 1 || 4 || 1 || 2 | * WW: 6,000,000{{fact}} * CAN: 160,000<ref name="MC"/> * UK: 1,305,875<ref name="2020Sales">{{cite web |url=https://www.musicweek.com/digital/read/coldplay-secure-another-entry-in-youtube-s-billion-views-club/078614 |title=Coldplay secure another entry in YouTube's Billion Views Club |language=English |publisher=Musicweek |access-date=27 January 2020}}</ref> * US: 1,097,000<ref group=upper-alpha name="2016Sales"/><ref name="RIAA"/> | * BPI: 4× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: Platinum<ref>{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesAlbumAccreds2016.htm|title=ARIA Charts – Accreditations – 2016 Albums |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=21 January 2018}}</ref> * BVMI: 3× Gold<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: Platinum<ref name="IFPI SWI"/> * MC: 2× Platinum<ref name="MC"/> * NVPI: Platinum<ref name="NVPI"/> * RIAA: Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: Platinum<ref>{{cite web |url=https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4356 |title=NZ Top 40 Singles Chart – 24 April 2017 |publisher=Recorded Music NZ |accessdate=20 November 2016 |archive-date=21 Abril 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421194911/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4356 |url-status=dead }}</ref> * SNEP: 3× Platinum<ref name="SNEP"/> |- ! scope="row"| ''[[Everyday Life (Coldplay album)|Everyday Life]]'' | * Released: 22 November 2019<ref>{{cite web|url=https://www.readdork.com/news/coldplay-look-to-be-teasing-a-new-double-album-according-to-a-letter-sent-to-fans|title=Coldplay look to be teasing a new double album, according to a letter sent to fans|website=[[Dork (magazine)|Dork]]|date=21 October 2019|accessdate=22 October 2019}}</ref> * Label: Parlophone * Formats: CD, cassette, LP, digital download, streaming | 1 || 1 || 3 || 1 || 4 || 5 || 1 || 2 || 1 || 7 | * FRA: 89,000<ref>{{Cite web|url=http://www.chartsinfrance.net/Coldplay/news-113394.html|title=Coldplay : l'album "Everyday Life" certifié disque de platine pour 100.000 ventes|last=Yohann|first=RUELLE|date=2020-04-06|website=Chart in France|language=fr-FR|access-date=2020-04-07}}</ref> *US: 36,000<ref name="EL BB200">{{cite web|url=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8545115/trippie-redd-no-1-album-billboard-200-chart|title=Trippie Redd Rules With First No. 1 Album on Billboard 200 Chart|work=Billboard|last=Caulfield|first=Keith|date=December 1, 2019|accessdate=December 2, 2019}}</ref> | * BPI: Gold<ref name="BPI"/> * NVPI: Gold<ref name="NVPI"/> * SNEP: Platinum<ref name="SNEP"/> |} ===Mga live albums=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Listahan ng mga live album, na may mga napiling posisyon ng tsart, mga numero ng benta at sertipikasyon ! scope="col" rowspan="2" style="width:12.5em;"| Pamagat ! scope="col" rowspan="2" style="width:18.25em;"| Mga Detalye ! scope="col" colspan="10"| Posisyon sa Tsart ! scope="col" rowspan="2" style="width:12em;"| Benta ! scope="col" rowspan="2" style="width:12em;"| Mga Sertipikasyon |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[UK Albums Chart|UK]]<br /><ref name="UK-albums"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref name="AUS-albums"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Canadian Albums Chart|CAN]]<br /><ref name="CAN-albums"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]<br /><ref name="FRA"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[GfK Entertainment Charts|GER]]<br /><ref name="GER-albums"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Irish Albums Chart|IRL]]<br /><ref name="IRL"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[MegaCharts|NLD]]<br /><ref name="NLD"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Recorded Music NZ|NZ]]<br /><ref name="NZ"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Swiss Hitparade|SWI]]<br /><ref name="SWI"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Billboard 200|US]]<br /><ref name="US-albums"/> |- ! scope="row"| ''[[Trouble – Norwegian Live EP]]'' | * Released: 17 August 2001<ref name="Wilson, MacKenzie">{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/trouble-norwegian-live-mw0000454010 |title=Trouble: Norwegian Live – Coldplay |publisher=AllMusic |accessdate=4 October 2012 |author=Wilson, MacKenzie}}</ref> * Label: Parlophone * Format: CD, cassette | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | |- ! scope="row"| ''[[Coldplay Live 2003]]'' | * Released: 1 November 2003<ref>{{cite web |url=https://itunes.apple.com/us/album/live-2003/id695900885 |title=Live 2003 by Coldplay |publisher=[[iTunes Store]] |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Label: Capitol, Parlophone * Formats: CD, digital download | 46 || 16 || 10 || 26 || 34 || — || — || 26 || — || 13 | * US: 686,000<ref group=upper-alpha name="2012Sales"/><ref name="US album sales"/> | * ARIA: Gold<ref name="ARIA-2003-albums"/> * RIAA: Gold<ref name="RIAA"/> * RMNZ: Gold<ref>{{cite web |url=http://rianz.org.nz/rianz/oldchart.asp?chartNum=1396&chartKind=A |title=Top 50 Albums Chart – Chart #1396 – Issue Date: 29 February 2004 |publisher=Recording Industry Association of New Zealand |accessdate=4 October 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121220183234/http://rianz.org.nz/rianz/oldchart.asp?chartNum=1396&chartKind=A |archivedate=20 December 2012 |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| ''[[LeftRightLeftRightLeft]]'' | * Released: 15 May 2009<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/leftrightleftrightleft-mw0000819818 |title=LeftRightLeftRightLeft – Coldplay |publisher=[[AllMusic]] |accessdate=26 September 2012}}</ref> * Label: Capitol, Parlophone * Formats: CD, digital download | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | |- ! scope="row"| ''iTunes Festival: London 2011'' | * Released: 18 September 2011<ref>{{cite web |url=http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/Magazine/article775130.ece |title=Free download: Coldplay – iTunes Festival 2011 |work=[[The Sunday Times]] |date=18 September 2011 |accessdate=4 October 2012 |archive-date=13 Disyembre 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151213172611/http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/Magazine/article775130.ece |url-status=dead }}</ref> * Label: EMI * Format: Digital download | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | |- ! scope="row"| ''[[Live in Madrid (EP)|Live in Madrid]]'' | * Released: 31 October 2011<ref name="Coldplay: Live In Madrid">{{cite web |url=https://play.google.com/store/music/album/Coldplay_Live_In_Madrid?id=Biiyj5knsxlgdwwtypmx5imm4v4&hl=en |title=Coldplay: Live In Madrid |publisher=[[Google Play]] |accessdate=4 October 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121221015335/https://play.google.com/store/music/album/Coldplay_Live_In_Madrid?id=Biiyj5knsxlgdwwtypmx5imm4v4&hl=en |archivedate=21 December 2012}}</ref> * Label: EMI * Format: Digital download | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | |- ! scope="row"| ''[[Coldplay Live 2012]]'' | * Released: 19 November 2012<ref name="Live 2012">{{cite web |url=https://www.theguardian.com/music/2012/sep/26/coldplay-second-live-album?newsfeed=true |title=Coldplay to release second live album in November |work=[[The Guardian]] |date=26 September 2012 |accessdate=26 September 2012 |author=Michaels, Sean}}</ref> * Label: Capitol, Parlophone * Formats: CD, digital download | — || — || — || 5 || 3 || — || 75 || — || 11 || — | | * SNEP: Platinum<ref name="SNEP"/> |- ! scope="row"| ''[[Ghost Stories Live 2014]]'' | * Released: 24 November 2014<ref name="Ghost Stories Live 2014">{{cite web |url=https://itunes.apple.com/gb/album/ghost-stories-live-2014/id928168764 |title=Ghost Stories Live 2014 by Coldplay |publisher=iTunes Store |accessdate=20 October 2014}}</ref> * Label: Parlophone, [[Atlantic Records|Atlantic]] * Formats: CD, digital download | — || — || — || 165 || — || 28 || 15 || 24 || — || 93 | | * SNEP: Gold<ref name="SNEP"/> |- ! scope="row"| ''[[Live from Spotify London]]'' | * Released: 16 December 2016<ref name="Coldplay.com">{{cite web |url=http://coldplay.com/coldplay-live-from-spotify-london-out-now/ |title=Coldplay – Live From Spotify London out now! |publisher=Coldplay.com |access-date=16 December 2016}}</ref> * Label: Parlophone * Format: Digital download | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | |- ! scope="row"| ''[[Live in Buenos Aires (Coldplay album)|Live in Buenos Aires]]'' | * Released: 7 December 2018<ref>{{cite web |url=https://coldplay.fanfire.com/cgi-bin/WebObjects/Store.woa/wa/product?sourceCode=COLWEBUKWEUR&sku=COL84278 |title=Live In Buenos Aires Album (2CD) |publisher=Coldplay.com |access-date=18 October 2016 |archive-date=19 Oktubre 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019001717/https://coldplay.fanfire.com/cgi-bin/WebObjects/Store.woa/wa/product?sourceCode=COLWEBUKWEUR&sku=COL84278 |url-status=dead }}</ref> * Label: Parlophone * Formats: CD, digital download, Cassette, LP | 15 || 18 || 66 || 16 || 5 || 15 || 2 || 30 || 4 || 128 | | * SNEP: Gold<ref name="SNEP"/> |- ! scope="row"| ''Love in Tokyo'' | * Released: 7 December 2018<ref>{{cite web |title=_コールドプレイの「Love in Tokyo」 |url=https://itunes.apple.com/jp/album/love-in-tokyo/1438769276 |website=iTunes Japan}}</ref> * Label: Parlophone * Formats: CD, digital download | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | |- | colspan="14" style="font-size:90%"| "—" denotes a recording that did not chart or was not released in that territory. |} ===Mga compilation album=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Listahan ng mga compilation album, na may mga napiling posisyon sa tsart ! scope="col" rowspan="2" style="width:15em;"| Pamagat ! scope="col" rowspan="2" style="width:18.25em;"| Mga Detalye ! scope="col" colspan="6"| Posisyon sa Tsart ! scope="col" rowspan="2" style="width:12em;"| Mga Sertipikasyon |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[UK Albums Chart|UK]]<br /><ref name="UK-albums" /> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref name="AUS-albums" /> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Tracklisten|DEN]]<br /><ref name="DEN">{{cite web |url=https://danishcharts.dk/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work=danishcharts.dk |accessdate=2 May 2012}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]<br /><ref name="FRA"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Associação Fonográfica Portuguesa|POR]]<br /><ref name="POR">{{cite web |url=http://portuguesecharts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work=portuguesecharts.com |accessdate=26 September 2012}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Productores de Música de España|SPA]]<br /><ref name="SPA-albums">{{cite web |url=http://spanishcharts.com/search.asp?cat=a&search=Coldplay |title=Search for: Coldplay (Albums) |publisher=Hung Medien |work=spanishcharts.com |accessdate=24 March 2014}}</ref> |- ! scope="row"| ''A Rush of Blood to the Head / Parachutes'' | * Released: 2 October 2006<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/a-rush-of-blood-to-the-head-parachutes-mw0001480151 |title=A Rush of Blood to the Head/Parachutes – Coldplay |publisher=AllMusic |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Label: [[EMI]] * Formats: CD [[box set]] | — || — || — || — || 22 || — | |- ! scope="row"| ''[[The Singles 1999–2006]]'' | * Released: 26 March 2007<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.co.uk/7-Collection-VINYL-Coldplay/dp/B000MTEZPU |title=The 7" Collection <nowiki>[Vinyl]</nowiki> |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Label: Capitol, Parlophone * Formats: [[Gramophone record|7"]] box set | — || — || 5 || — || — || — | |- ! scope="row"| ''The Remixes'' | * Released: 11 April 2007<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/remixes-mw0001524593 |title=Remixes – Coldplay |publisher=AllMusic |accessdate=26 September 2012}}</ref> * Label: Parlophone * Formats: CD, LP | — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''Parachutes / A Rush of Blood to the Head / Live 2003'' | * Released: 9 November 2007<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.fr/Parachutes-Rush-Blood-Head-Live/dp/B000VBIDTI |title=Parachutes – A Rush Of Blood To The Head – Live 2003: Coldplay, Nelson Ken |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Label: Parlophone * Formats: CD and [[DVD]] box set | — || — || — || 134 || — || — | |- ! scope="row"| ''Viva la Vida / X&Y'' | * Released: 13 September 2011<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.co.uk/Viva-La-Vida-2cd-set/dp/B003UC4A7O |title=Viva La Vida/X & Y (2cd set) |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Label: EMI * Formats: CD box set | — || — || — || 84 || — || — | |- ! scope="row"| ''4 CD Catalogue Set'' | * Released: 26 November 2012<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.co.uk/4-CD-Catalogue-Set-Coldplay/dp/B009TO99TG |title=4 CD Catalogue Set |accessdate=9 December 2012}}</ref> * Label: EMI * Formats: CD box set | 80 || 27 || — || — || 29 || 48 | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> |- ! scope="row"| ''[[The Butterfly Package]]'' | * Released: 7 December 2018<ref>{{cite web |url=https://coldplaying.com/coldplay-announce-butterfly-package-live-album-concert/ |title=Coldplay Announce The 'Butterfly Package' Live Album/Concert & New Merchandise |publisher=coldplaying.com |accessdate=20 November 2018 |archive-date=20 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181120222725/https://coldplaying.com/coldplay-announce-butterfly-package-live-album-concert/ |url-status=dead }}</ref> * Label: Atlantic/Parlophone * Formats: 2CD/2DVD set & 3LP/2DVD set | — || — || — || — || — || — | — |- | colspan="9" style="font-size:90%"| "—" denotes a recording that did not chart or was not released in that territory. |} ===Mga video album=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Listahan ng mga video album, na may mga napiling posisyon at sertipikasyon sa tsart ! scope="col" rowspan="2" style="width:15em;"| Pamagat ! scope="col" rowspan="2" style="width:18.25em;"| Mga Detalye ! scope="col" colspan="10"| Posisyon sa Tsart ! scope="col" rowspan="2" style="width:12em;"| Mga Sertipikasyon |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[UK Video Charts|UK<br />Video]]<br /><ref>Peak chart positions for video albums in the United Kingdom: * ''Coldplay Live 2012'': {{cite web |url=http://www.officialcharts.com/video-archive-chart/_/29/2012-12-01/ |title=2012 Top 40 Music Video Archive – 1st December 2012 |publisher=Official Charts Company |accessdate=24 December 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140525195704/http://www.officialcharts.com/video-archive-chart/_/29/2012-12-01/ |archivedate=25 May 2014}} * ''Ghost Stories Live 2014'': {{cite web |url=http://www.officialcharts.com/charts/music-video-chart/20141130/13/ |title=Official Music Video Chart Top 50: 30 November 2014 – 06 December 2014 |publisher=Official Charts Company |accessdate=15 November 2017}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS<br />DVD]]<br /><ref>{{cite web |title=The ARIA Report: Issue 1187 (Week Commencing 26 November 2012) |url=http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20121204-1257/Issue1187.pdf |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=24 December 2012 |page=23 }}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Ö3 Austria Top 40|AUT<br />DVD]]<br /><ref>{{cite web |url=http://austriancharts.at/weekchart.asp?cat=d&year=2003&date=20031123 |title=Austria Top 40 – Musik-DVD Top 10 – 13/08/2005 |publisher=Hung Medien |work=austriancharts.at |accessdate=4 October 2012 |language=German}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Ultratop|BEL<br />(FL)<br />DVD]]<br /><ref>Peak chart positions for video albums on the Belgian Music DVDs Chart for Flanders: * ''Coldplay Live 2003'': {{cite web |url=http://www.ultratop.be/nl/weekchart.asp?cat=d&year=2005&date=20050813 |title=Ultratop 10 Muziek-DVD – 13/08/2005 |publisher=Hung Medien |work=ultratop.be |accessdate=4 October 2012 |language=Dutch}} * ''Coldplay Live 2012'': {{cite web |url=http://www.ultratop.be/nl/weekchart.asp?cat=d&year=2012&date=20121124 |title=Ultratop 10 Muziek-DVD – 24/11/2012 |publisher=Hung Medien |work=ultratop.be |accessdate=22 December 2012 |language=Dutch}} * ''Ghost Stories Live 2014'': {{cite web |url=http://www.ultratop.be/nl/muziek-dvd/2014/20141129 |title=Ultratop 10 Muziek-DVD – 29/11/2014 |publisher=Hung Medien |work=ultratop.be |accessdate=15 November 2017 |language=Dutch}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Ultratop|BEL<br />(WA)<br />DVD]]<br /><ref>Peak chart positions for video albums on the Belgian Music DVDs Chart for Wallonia: * ''Coldplay Live 2012'': {{cite web |url=http://www.ultratop.be/fr/weekchart.asp?cat=d&year=2012&date=20121124 |title=Ultratop 10 DVD Musicaux – 24/11/2012 |publisher=Hung Medien |work=ultratop.be |accessdate=24 December 2012 |language=French}} * ''Ghost Stories Live 2014'': {{cite web |url=http://www.ultratop.be/fr/dvd-musicaux/2014/20141129 |title=Ultratop 10 DVD Musicaux – 29/11/2014 |publisher=Hung Medien |work=ultratop.be |accessdate=15 November 2017 |language=French}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Tracklisten|DEN<br />DVD]]<br /><ref>{{cite web |url=http://www.hitlisterne.dk/default.asp?w=47&y=2012&list=v10 |title=Musik DVD Top-10 – 30.11.2012 (Uge 47 – 2012) |publisher=[[Tracklisten]] |accessdate=24 December 2012}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Irish Recorded Music Association|IRL<br />DVD]]<br /><ref>{{cite web |url=http://www.irma.ie/aucharts.asp |title=Top 10 Music DVDs – Week Ending 22nd November 2012 |publisher=Irish Recorded Music Association |accessdate=24 December 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6CDp8Ht6Z?url=http://www.irma.ie/aucharts.asp |archivedate=16 November 2012 }}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[MegaCharts|NLD<br />DVD]]<br /><ref>Peak chart positions for video albums in the Netherlands: * ''Coldplay Live 2003'': {{cite web |url=http://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=d&year=2003&date=20031122 |title=Dutch DVD Music Top 30 – 22/11/2003 |publisher=Hung Medien |work=dutchcharts.nl |accessdate=4 October 2012 |language=Dutch}} * ''Coldplay Live 2012'': {{cite web |url=http://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=d&year=2012&date=20121124 |title=Dutch DVD Music Top 30 – 24/11/2012 |publisher=Hung Medien |work=dutchcharts.nl |accessdate=24 December 2012 |language=Dutch}} * ''Ghost Stories Live 2014'': {{cite web |url=http://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=d&year=2014&date=20141129 |title=Dutch DVD Music Top 30 – 29/11/2014 |publisher=Hung Medien |work=dutchcharts.nl |accessdate=15 November 2017 |language=Dutch}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Associação Fonográfica Portuguesa|POR<br />DVD]]<br /><ref name="POR-video-albums">{{cite web|url=http://www.artistas-espectaculos.com/noticias/pt/topafp.htm |title=Top AFP – Semana 49 de 2012 |publisher=[[Associação Fonográfica Portuguesa]] |accessdate=24 December 2012 |language=Portuguese |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6JkghE2jQ?url=http://www.artistas-espectaculos.com/noticias/pt/topafp.htm |archivedate=19 September 2013}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Billboard charts|US<br />Video]]<br /><ref>Peak chart positions for video albums on the Top Music Video chart in the United States: * ''Coldplay Live 2003'': {{cite journal |url=https://books.google.com/books?id=OQ8EAAAAMBAJ&pg=PA50 |title=Top Music Videos |journal=Billboard |volume=115 |issue=47 |date=22 November 2003 |accessdate=11 August 2013 |page=50}} * ''Coldplay Live 2012'': {{cite journal |title=Top Music Video |journal=Billboard |volume=124 |issue=49 |date=8 December 2012}}</ref> |- ! scope="row"| ''Coldplay Live 2003'' | * Released: 4 November 2003<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/release/live-2003-bonus-dvd-mr0001275355 |title=Live 2003 <nowiki>[Bonus DVD]</nowiki> – Coldplay |publisher=AllMusic |accessdate=4 October 2012 |author=Wilson, MacKenzie}}</ref> * Label: Capitol, Parlophone * Formats: DVD | — || — || 2 || 8 || — || — || — || 1 || — || 1 | * RIAA: 6× Platinum<ref name="RIAA"/> |- ! scope="row"| ''Coldplay Live 2012'' | * Released: 19 November 2012<ref name="Live 2012"/> * Label: Capitol, Parlophone * Formats: DVD, [[Blu-ray Disc|Blu-ray]] | 1 || 1 || — || 1 || 1 || 2 || 2 || 1 || 1 || 1 | * BPI: 4× Platinum<ref name="BPI"/> * [[Associação Fonográfica Portuguesa|AFP]]: Gold<ref name="POR-video-albums"/> * ARIA: 7× Platinum<ref>{{cite web |url=http://www.ariacharts.com.au/chart/music-dvds/805 |title=ARIA Music DVDs Chart – 04/02/2013 |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=5 February 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130211050933/http://www.ariacharts.com.au/chart/music-dvds/805 |archivedate=11 February 2013}}</ref> |- ! scope="row"| ''Ghost Stories Live 2014'' | * Released: 24 November 2014<ref name="Ghost Stories Live 2014"/> * Label: Parlophone, Atlantic * Formats: DVD, Blu-ray | 2 || — || — || 6 || 3 || — || — || 4 || — || — | * BPI: Gold<ref name="BPI"/> |- ! scope="row"| ''Live in São Paulo'' | * Released: 7 December 2018 * Label: Parlophone * Formats: DVD | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | — |- | colspan="13" style="font-size:90%"| "—" denotes a recording that did not chart or was not released in that territory. |} ==Extended plays== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Listahan ng mga extended plays, na may mga napiling mga posisyon sa tsart at sertipikasyon ! scope="col" rowspan="2" style="width:15em;"| Pamagat ! scope="col" rowspan="2" style="width:18.25em;"| Mga Detalye ! scope="col" colspan="10"| Posisyon sa Tsart ! scope="col" rowspan="2" style="width:12em;"| Mga Sertipikasyon |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[UK Albums Chart|UK]]<br /><ref name="UK-albums"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref name="AUS-albums"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Canadian Albums Chart|CAN]]<br /><ref name="CAN-albums"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]<br /><ref name="FRA"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[GfK Entertainment Charts|GER]]<br /><ref name="GER-albums"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Irish Albums Chart|IRL]]<br /><ref name="IRL"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[VG-lista|NOR]]<br /><ref name="NOR">{{cite web |url=http://norwegiancharts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work=norwegiancharts.com |accessdate=24 February 2012}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Official New Zealand Music Chart|NZ]]<br /><ref name="NZ"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Swiss Hitparade|SWI]]<br /><ref name="SWI"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Billboard 200|US]]<br /><ref name="US-albums"/> |- ! scope="row"| ''[[Safety (EP)|Safety]]'' | * Released: 18 May 1998<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/safety-mw0001268349 |title=Safety – Coldplay |publisher=AllMusic |accessdate=26 September 2012}}</ref> * Format: CD, cassette | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''[[The Blue Room (EP)|The Blue Room]]'' | * Released: 11 October 1999<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/blue-room-mw0000379593 |title=Blue Room – Coldplay |publisher=AllMusic |accessdate=26 September 2012 |author=Wilson, MacKenzie}}</ref> * Label: Parlophone * Format: CD, cassette, [[Gramophone record|12"]] | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''[[Acoustic (Coldplay EP)|Acoustic]]'' | * Released: 29 October 2000<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/acoustic-cd-mw0001893052 |title=Acoustic CD – Coldplay |publisher=AllMusic |accessdate=26 September 2012}}</ref> * Label: Parlophone * Format: CD, cassette | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''[[Trouble – Norwegian Live EP]]'' | * Released: 17 August 2001<ref name="Wilson, MacKenzie"/> * Label: Parlophone * Format: CD, cassette | — || — || — || — || — || — || 3 || — || — || — | |- ! scope="row"| ''[[Mince Spies]]'' | * Released: 2 December 2001<ref>{{cite web |url=http://timeline.coldplay.com/mince-spies-ep/ |title=Mince Spies EP |publisher=[[Coldplay|Coldplay.com]] |access-date=14 November 2017}}</ref> * Label: Parlophone * Format: CD | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''[[Remixes (Coldplay EP)|Remixes]]'' | * Released: 21 July 2003<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Clocks-Smile-Upon-Your-Remixes/dp/B007KPUQA2 |title=Clocks / God Put A Smile Upon Your Face (Remixes): Coldplay |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Label: Parlophone * Format: 12" | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''[[Lost!]]'' | * Released: 10 November 2008<ref>{{cite web |url=https://itunes.apple.com/us/album/lost-ep/726146464 |title=Lost! – EP |publisher=iTunes Store |accessdate=25 September 2018 }}</ref> * Label: Parlophone, Capitol * Format: CD, digital download | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''[[Prospekt's March]]'' | * Released: 21 November 2008<ref>{{cite web |url=https://itunes.apple.com/gb/album/prospekts-march/id296174020 |title=Prospekt's March by Coldplay |publisher=iTunes Store |accessdate=4 October 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121103235646/https://itunes.apple.com/gb/album/prospekts-march/id296174020 |archivedate=3 November 2012}}</ref> * Label: Parlophone * Format: CD, digital download, 12" | 38 || 50 || 18 || — || 47 || 36 || — || — || — || 15 | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> |- ! scope="row"| ''[[Every Teardrop Is a Waterfall]]'' | * Released: 26 June 2011<ref>{{cite web |url=https://itunes.apple.com/gb/album/every-teardrop-is-waterfall/id445634740 |title=Every Teardrop Is a Waterfall – EP by Coldplay |publisher=iTunes Store |accessdate=26 September 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110827064433/http://itunes.apple.com/gb/album/every-teardrop-is-waterfall/id445634740 |archivedate=27 August 2011}}</ref> * Label: Parlophone * Format: CD, digital download | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''iTunes Festival: London 2011'' | * Released: 18 September 2011<ref>{{cite web |url=http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/Magazine/article775130.ece |title=Free download: Coldplay – iTunes Festival 2011 |work=[[The Sunday Times]] |date=18 September 2011 |accessdate=4 October 2012 |archive-date=13 Disyembre 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151213172611/http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/Magazine/article775130.ece |url-status=dead }}</ref> * Label: EMI * Format: Digital download | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''[[Live in Madrid (EP)|Live in Madrid]]'' | * Released: 31 October 2011<ref name="Coldplay: Live In Madrid"/> * Label: EMI * Format: Digital download | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''[[A Sky Full of Stars]]'' | * Released: 29 June 2014<ref>{{cite web |url=https://itunes.apple.com/gb/album/a-sky-full-of-stars-ep/id892542258 |title=A Sky Full of Stars – EP by Coldplay |publisher=iTunes Store |accessdate=6 September 2014}}</ref> * Label: Parlophone * Format: CD, digital download | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''[[Live from Spotify London]]'' | * Released: 16 December 2016<ref name="Coldplay.com"/> * Label: Parlophone * Format: Digital download | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''[[Kaleidoscope (EP)|Kaleidoscope]]'' | * Released: 14 July 2017<ref>{{cite web |url=https://itunes.apple.com/gb/album/kaleidoscope-ep/id1248904974 |title=Kaleidoscope EP by Coldplay |publisher=iTunes Store |accessdate=14 November 2017}}</ref> * Label: Parlophone * Format: CD, digital download, 12" | — || 56 || 10 || 2 || 9 || 4 || 37 || 12 || 3 || 15 | |- ! scope="row"| ''[[Global Citizen – EP 1]]'' <small>(as Los Unidades)</small> | * Released: 30 November 2018 * Label: Parlophone * Format: Digital download | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- | colspan="13" style="font-size:90%"| "—" denotes a recording that did not chart or was not released in that territory. |} ==Singles== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+Listahan ng mga singles, na may mga napiling posisyon at sertipikasyon ng tsart, na nagpapakita ng taon na inilabas at pangalan ng album ! scope="col" rowspan="2" style="width:18em;"| Pamagat ! scope="col" rowspan="2"| Taon ! scope="col" colspan="10"| Posisyon sa Tsart ! scope="col" rowspan="2" style="width:14em;"| Mga Sertipikasyon ! scope="col" rowspan="2"| Album |- ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[UK Singles Chart|UK]]<br /><ref name="UK-singles">Peak chart positions for singles in the United Kingdom: * All except noted: {{cite web|url=http://www.officialcharts.com/artist/7620/COLDPLAY |title=Coldplay |publisher=Official Charts Company |accessdate=1 March 2015 }} * "Don't Panic", "Lovers in Japan" and "Strawberry Swing": {{cite web|url=http://www.zobbel.de/cluk/CLUK_C.HTM |title=Chart Log UK: Chris C. – CZR |publisher=Zobbel.de |accessdate=7 December 2009 |author=Zywietz, Tobias |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091115102705/http://www.zobbel.de/cluk/CLUK_C.HTM |archivedate=15 November 2009}} * "Hurts Like Heaven": {{cite web|title=Chart Log UK – Weekly Updates Sales 2011 |url=http://zobbel.de/cluk/CLUK2011.HTM |publisher=Zobbel.de |accessdate=12 July 2012 |author=Zywietz, Tobias }} * "True Love" and "Ink": {{cite web|url=http://www.zobbel.de/cluk/140531cluk.txt |title=Chart: CLUK Update 31.05.2014 (wk21) |publisher=Zobbel.de |accessdate=1 June 2014 |author=Zywietz, Tobias }} * "A Head Full of Dreams": {{cite web|url=http://www.zobbel.de/cluk/151212cluk.txt |title=Chart CLUK Update: 12.12.2015 (wk50) |publisher=Zobbel.de |accessdate=16 December 2015 |author=Zywietz, Tobias }}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref name="AUS-singles">Peak chart positions for singles in Australia: * All except noted: {{cite web |url=http://australian-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work=australian-charts.com |accessdate=7 December 2009 }} * "Shiver": {{cite book|last=Ryan|first=Gavin|title=Australia's Music Charts 1988–2010|year=2011|publisher=Moonlight Publishing}} * "Don't Panic": {{cite web |title=The ARIA Report: Issue 585 (Week Commencing 14 May 2001) |url=http://www.aria.com.au/issue585.PDF |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=12 March 2012 |page=4 |url-status=dead |archiveurl=https://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20020221-0000/www.aria.com.au/issue585.PDF |archivedate=21 Pebrero 2002 }} * "Life in Technicolor II": {{cite web |title=The ARIA Report: Issue 993 (Week Commencing 9 March 2009) |url=http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20090320-0000/issue993.pdf |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=12 March 2012 |page=4 |archive-date=16 Abril 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416143226/http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20090320-0000/issue993.pdf |url-status=dead }} * "Charlie Brown": {{cite web |url=http://www.ariacharts.com.au/pages/chartifacts.htm |title=Chartifacts – Week Commencing: 12th March 2012 |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=13 March 2012 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5yl95eTZY?url=http://www.ariacharts.com.au/pages/chartifacts.htm |archivedate=17 May 2011 |url-status=dead }} * "Everglow": {{cite web |url=http://www.noise11.com/news/music-news-aria-singles-justin-bieber-takes-top-spot-with-love-yourself-20151212 |title=ARIA Singles: Justin Bieber Takes Top Spot with 'Love Yourself' |publisher=[[Noise11]] |last=Ryan |first=Gavin |date=12 December 2015 |accessdate=12 December 2015 }} * "Up & Up": {{cite web |url=https://www.auspop.com.au/2016/07/chart-watch-375/ |title=Chart Watch #375 |publisher=auspOp |date=2 July 2016 |accessdate=2 July 2016 |archive-date=22 Agosto 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822102419/https://www.auspop.com.au/2016/07/chart-watch-375/ |url-status=dead }} * "Orphans": {{cite web|url=https://www.auspop.com.au/2019/11/aria-chart-watch-550/|title=ARIA Chart Watch #550|publisher=auspOp|date=9 November 2019|accessdate=9 November 2019|archive-date=9 Nobiyembre 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191109063323/https://www.auspop.com.au/2019/11/aria-chart-watch-550/|url-status=dead}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Canadian Hot 100|CAN]]<br /><ref name="CAN-singles">Peak chart positions for singles and other charted songs in Canada: * All except noted: {{cite web |url=https://www.billboard.com/music/coldplay/chart-history/canadian-hot-100 |title=Coldplay – Chart History: Billboard Canadian Hot 100 |work=Billboard |accessdate=25 March 2012 }} * "In My Place", "The Scientist", "Clocks", "Speed of Sound", "Fix You" and "Talk": {{cite web |url=http://www.allmusic.com/artist/coldplay-mn0000775877/awards |title=Coldplay – Awards (Billboard Singles) |publisher=AllMusic |accessdate=4 October 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151103212402/http://www.allmusic.com/artist/coldplay-mn0000775877/awards |archivedate=3 November 2015 |url-status=dead}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]<br /><ref name="FRA"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[GfK Entertainment Charts|GER]]<br /><ref name="GER-singles">{{cite web|url=https://www.offiziellecharts.de/suche?artistId=Coldplay|title=Discographie von Coldplay|publisher=GfK Entertainment|accessdate=30 October 2019|archive-date=24 Abril 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230424135558/https://www.offiziellecharts.de/suche?artistId=Coldplay|url-status=dead}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Irish Singles Chart|IRL]]<br /><ref name="IRL"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Single Top 100|NLD]]<br /><ref name="NLD-singles">{{cite web |title=Discografie Coldplay |url=http://dutchcharts.nl/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |publisher=Hung Medien |accessdate=26 September 2012 |language=Dutch}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Official New Zealand Music Chart|NZ]]<br /><ref name="NZ"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Swiss Hitparade|SWI]]<br /><ref name="SWI"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Billboard Hot 100|US]]<br /><ref name="US-singles">Peak chart positions for singles and other charted songs in the United States: * All except noted: {{cite web |url=https://www.billboard.com/music/coldplay/chart-history/hot-100 |title=Coldplay – Chart History: Hot 100 |work=Billboard |accessdate=25 March 2012}} * "Lost!": {{cite web |url=https://www.billboard.com/charts/hot-100/2008-07-05 |title=The Hot 100 |work=Billboard |date=5 July 2008 |accessdate=9 January 2018}}</ref> |- ! scope="row"| "[[Brothers & Sisters (song)|Brothers & Sisters]]" | 1999 | 92 || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | {{n/a|Non-album single}} |- ! scope="row"| "[[Shiver (Coldplay song)|Shiver]]" | rowspan="3"| 2000 | 35 || 57 || — || — || — || — || 100 || — || — || — | | rowspan="4"| ''Parachutes'' |- ! scope="row"| "[[Yellow (Coldplay song)|Yellow]]" | 4 || 5 || —{{efn|group=upper-alpha|"Yellow" did not enter the ''Billboard'' Canadian Hot 100, but peaked at number 61 on the [[Canadian Digital Song Sales]] chart.<ref name="Canada-digital">{{cite web |url=https://www.billboard.com/music/coldplay/chart-history/CNS |title=Coldplay – Chart History: Hot Canadian Digital Song Sales |work=Billboard |accessdate=13 November 2019}}</ref>}} || 96 || — || 9 || 82 || 23 || — || 48 | * BPI: 2× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: Platinum<ref name="ARIA-2001-singles">{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations-singles-2001.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2001 Singles |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=24 February 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140205035939/http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations-singles-2001.htm |archivedate=5 February 2014}}</ref> * RIAA: Gold<ref name="RIAA"/> |- ! scope="row"| "[[Trouble (Coldplay song)|Trouble]]" | 10 || — || — || 60 || — || 16 || 67 || 16 || 76 || —{{efn|group=upper-alpha|"Trouble" did not enter the [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]], but peaked at number 15 on the [[Bubbling Under Hot 100]] chart.<ref name="US-Bubbling-singles">{{cite web |url=https://www.billboard.com/music/coldplay/chart-history/bubbling-under-hot-100 |title=Coldplay – Chart History (Search): Bubbling Under Hot 100 |work=Billboard |accessdate=5 November 2019}}</ref>}} | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> |- ! scope="row"| "[[Don't Panic (Coldplay song)|Don't Panic]]" | 2001 | 130 || 57 || —{{efn|group=upper-alpha|"Don't Panic" did not enter the ''Billboard'' Canadian Hot 100, but peaked at number 40 on the Canadian Digital Song Sales chart.<ref name="Canada-digital" />}} || — || — || — || 83 || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[In My Place]]" | rowspan="2"| 2002 | 2 || 23 || 2 || 60 || 65 || 2 || 56 || 18 || 37 || —{{efn|group=upper-alpha|"In My Place" did not enter the ''Billboard'' Hot 100, but peaked at number 17 on the Bubbling Under Hot 100 Singles chart.<ref name="US-Bubbling-singles"/>}} | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> | rowspan="4"| ''A Rush of Blood to the Head'' |- ! scope="row"| "[[The Scientist (song)|The Scientist]]" | 10 || 40 || 16 || 96 || 26 || 15 || 20 || 4 || 28 || —{{efn|group=upper-alpha|"The Scientist" did not enter the ''Billboard'' Hot 100, but peaked at number 56 on the [[Digital Song Sales]] chart.<ref name="US-digital-singles">{{cite web |url=https://www.billboard.com/music/coldplay/chart-history/HDS |title=Coldplay Chart History: Digital Song Sales |work=Billboard |accessdate=May 12, 2020}}</ref>}} | * BPI: Platinum<ref name="BPI"/> * RIAA: Gold<ref name="RIAA"/> |- ! scope="row"| "[[Clocks (song)|Clocks]]" | rowspan="4"| 2003 | 9 || 28 || 7 || 65 || 50 || 15 || 2 || 3 || 71 || 29 | * BPI: Platinum<ref name="BPI"/> * RIAA: Gold<ref name="RIAA"/> |- ! scope="row"| "[[God Put a Smile upon Your Face]]" | 100 || 43 || — || — || — || — || 65 || 35 || — || — | |- ! scope="row"| "[[Moses (Coldplay song)|Moses]]"<ref>{{cite web|url=http://gfa.radioandrecords.com/publishGFA/GFANextPage.asp?sDate=10/06/2003&Format=6 |title=R&R Going For Adds: Alternative (Week Of: 6 October 2003) |work=[[Radio & Records]] |accessdate=26 September 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140512222442/http://gfa.radioandrecords.com/publishGFA/GFANextPage.asp?sDate=10%2F06%2F2003&Format=6 |archivedate=12 May 2014}}</ref> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | ''Coldplay Live 2003'' |- ! scope="row"| "[[2000 Miles]]"<ref>{{cite web |url=http://www.coldplay.com/pop.html |title=Coldplay – 2000 Miles |publisher=Coldplay.com |accessdate=20 August 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070613120622/http://www.coldplay.com/pop.html |archivedate=13 June 2007}}</ref> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | ''Sweet Tracks'' |- ! scope="row"| "[[Speed of Sound (song)|Speed of Sound]]" | rowspan="3"| 2005 | 2 || 9 || 2 || 42 || 19 || 11 || 6 || 13 || 10 || 8 | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> * ARIA: Gold<ref name="ARIA-2005-singles">{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations-singles-2005.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2005 Singles |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=24 February 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110515023850/http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations-singles-2005.htm |archivedate=15 May 2011}}</ref> * MC: Gold<ref name="MC"/> * RIAA: Gold<ref name="RIAA"/> | rowspan="5" | ''X&Y'' |- ! scope="row"| "[[Fix You]]" | 4 || 25 || 4 || 187 || 65 || 8 || 54 || 17 || 53 || 59 | * BPI: 2× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: Platinum<ref name="ARIA-2011-singles">{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupageshttpwww.aria.com.auSINGLEaccreds2011.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2011 Singles |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=24 February 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110515024609/http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupageshttpwww.aria.com.auSINGLEaccreds2011.htm |archivedate=15 May 2011}}</ref> * RIAA: Gold<ref name="RIAA"/> * RMNZ: Platinum<ref name="Radioscope-singles">{{cite web|url=http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=77&Itemid=63 |title=Latest Gold / Platinum Singles |publisher=RadioScope |accessdate=11 May 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724195729/http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=77&Itemid=63 |archivedate=24 July 2011 |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| "[[Talk (Coldplay song)|Talk]]" | 10 || 20 || 4 || 34 || 29 || 18 || 1 || 20 || 28 || 86 | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> |- ! scope="row"| "[[The Hardest Part (Coldplay song)|The Hardest Part]]" | rowspan="2"| 2006 | — || 40 || — || — || — || — || 39 || 28 || 44 || — | |- ! scope="row"| "What If"<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/what-if-mw0000468136 |title=What If – Coldplay |publisher=AllMusic |accessdate=26 September 2012}}</ref> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[Violet Hill (song)|Violet Hill]]" | rowspan="5"| 2008 | 8 || 9 || 6 || 36 || 10 || 13 || 13 || 5 || 11 || 40 | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> * ARIA: Gold<ref name="ARIA-2008-singles">{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupageshttpwww.aria.com.aupagesARIACharts-Accreditations-2008Singles.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2008 Singles |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=24 February 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080927062539/http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupageshttpwww.aria.com.aupagesARIACharts-Accreditations-2008Singles.htm |archivedate=27 September 2008}}</ref> | rowspan="4"| ''Viva la Vida or Death and All His Friends'' |- ! scope="row"| "[[Viva la Vida]]" | 1 || 2 || 4 || 7 || 5 || 3 || 4 || 16 || 5 || 1 | * BPI: 2× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: Platinum<ref name="ARIA-2008-singles"/> * BVMI: Gold<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: Platinum<ref name="IFPI SWI"/> * MC: Gold<ref name="MC"/> * RIAA: 3× Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: Platinum<ref name="Radioscope-singles"/> |- ! scope="row"| "[[Lovers in Japan]]" | 131 || — || 77 || — || — || — || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Lovers in Japan" did not enter the ''Billboard'' Hot 100, but peaked at number 10 on the Bubbling Under Hot 100 Singles chart.<ref name="US-Bubbling-singles"/>}} | |- ! scope="row"| "[[Lost!]]" | 54 || — || 55 || — || 73 || — || — || — || 53 || 94 | |- ! scope="row"| "[[Lhuna]]"<ref>{{cite web |url=http://www.coldplay.com/oracledetail.php?id=477 |title=The Oracle Knows Everything |publisher=Coldplay.com |date=23 January 2009 |accessdate=20 August 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140512222947/http://www.coldplay.com/oracledetail.php?id=477 |archivedate=12 May 2014}}</ref><br />{{small|(featuring [[Kylie Minogue]])}} | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | {{n/a|Non-album single}} |- ! scope="row"| "[[Life in Technicolor II]]" | rowspan="2"| 2009 | 28 || 63 || 92 || — || — || 29 || 30 || — || 39 || — | | ''Prospekt's March'' |- ! scope="row"| "[[Strawberry Swing]]" | 158 || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | ''Viva la Vida or Death and All His Friends'' |- ! scope="row"| "[[Christmas Lights (song)|Christmas Lights]]" | 2010 | 13 || 32 || 18 || — || 26 || 15 || 2 || 34 || 10 || 25 | * BPI: Gold<ref name="BPI"/> | {{n/a|Non-album single}} |- ! scope="row"| "[[Every Teardrop Is a Waterfall]]" | rowspan="2"| 2011 | 6 || 14 || 9 || 20 || 24 || 9 || 1 || 13 || 6 || 14 | * BPI: Gold<ref name="BPI"/> * ARIA: Platinum<ref name="ARIA-2012-singles">{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesSINGLEaccreds2012.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2012 Singles |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=24 February 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6JdeigGMv?url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesSINGLEaccreds2012.htm |archivedate=15 September 2013 }}</ref> | rowspan="7"| ''Mylo Xyloto'' |- ! scope="row"| "[[Paradise (Coldplay song)|Paradise]]" | 1 || 3 || 13 || 5 || 12 || 2 || 2 || 3 || 4 || 15 | * BPI: 2× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: 6× Platinum<ref name="ARIA-2013-singles">{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesaria-charts-accreditations-singles-2013.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2013 Singles |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=21 February 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6GSMovwHm?url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesaria-charts-accreditations-singles-2013.htm |archivedate=8 May 2013}}</ref> * BVMI: Gold<ref name="BVMI"/> * MC: 3× Platinum<ref name="MC"/> * RIAA: Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: Platinum<ref>{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=1860 |title=NZ Top 40 Singles Chart – 27 February 2012 |publisher=Recorded Music NZ |accessdate=15 May 2012 |archive-date=5 Septiyembre 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905185743/http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=1860 |url-status=dead }}</ref> * SNEP: Gold<ref name="SNEP"/> |- ! scope="row"| "[[Charlie Brown (Coldplay song)|Charlie Brown]]" | rowspan="5"| 2012 | 22 || 78 || — || 148 || — || 20 || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Charlie Brown" did not enter the ''Billboard'' Hot 100, but peaked at number 10 on the Bubbling Under Hot 100 Singles chart.<ref name="US-Bubbling-singles"/>}} | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> |- ! scope="row"| "[[Princess of China]]"<br />{{small|(with [[Rihanna]])}} | 4 || 16 || 17 || 24 || 41 || 5 || 48 || 8 || 20 || 20 | * BPI: Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: Platinum<ref name="ARIA-2012-singles"/> * RMNZ: Gold<ref>{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=1953 |title=NZ Top 40 Singles Chart – 16 July 2012 |publisher=Recorded Music NZ |accessdate=17 July 2012 |archive-date=24 Septiyembre 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924100141/http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=1953 |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "[[Up with the Birds]]" / "[[U.F.O. (Coldplay song)|U.F.O.]]"<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/up-with-the-birds-mw0002349573 |title=Up With the Birds – Coldplay |publisher=AllMusic |accessdate=26 September 2012}}</ref> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[Hurts Like Heaven]]" | 157 || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[Up in Flames (song)|Up in Flames]]"<ref>{{cite web |url=http://www.radioairplay.fm/RadioDate/PublicDetails/183 |archive-url=https://archive.today/20140324090905/http://www.radioairplay.fm/RadioDate/PublicDetails/183 |url-status=dead |archive-date=24 March 2014 |title=Coldplay – Up in Flames (EMI) |publisher=Radio Airplay SRL |accessdate=24 March 2014 |language=Italian }}</ref> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[Atlas (Coldplay song)|Atlas]]" | 2013 | 12 || 30 || 33 || 31 || 19 || 12 || 3 || 20 || 10 || 69 | | [[The Hunger Games: Catching Fire – Original Motion Picture Soundtrack|''The Hunger Games: Catching Fire''<br />soundtrack]] |- ! scope="row"| "[[Magic (Coldplay song)|Magic]]" | rowspan="6"| 2014 | 10 || 5 || 13 || 6 || 14 || 4 || 2 || 10 || 5 || 14 | * BPI: Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: 2× Platinum<ref name="ARIA-2014-singles">{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesaria-charts-accreditations-singles-2014.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2014 Singles |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=4 May 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6QbWDqX3X?url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesaria-charts-accreditations-singles-2014.htm |archivedate=25 June 2014}}</ref> * IFPI SWI: Gold<ref name="IFPI SWI"/> * MC: Platinum<ref name="MC"/> * RIAA: Platinum<ref name="RIAA"/> | rowspan="5"| ''Ghost Stories'' |- ! scope="row"| "[[Midnight (Coldplay song)|Midnight]]" | 48 || 25 || 27 || 5 || 44 || — || 8 || 11 || 19 || 29 | |- ! scope="row"| "[[A Sky Full of Stars]]" | 9 || 2 || 4 || 3 || 6 || 3 || 2 || 2 || 2 || 10 | * BPI: 2× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: 2× Platinum<ref>{{cite certification|region=Australia|type=single|certyear=2015|accessdate=10 February 2015}}</ref> * BVMI: Gold<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: Platinum<ref name="IFPI SWI"/> * MC: 3× Platinum<ref name="MC"/> * RIAA: 3× Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: Gold<ref>{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/?chart=2553 |title=NZ Top 40 Singles Chart – 18 August 2014 |publisher=Recorded Music NZ |accessdate=18 August 2014 |archive-date=22 Disyembre 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222144232/http://nztop40.co.nz/?chart=2553 |url-status=dead }}</ref> * SNEP: Gold<ref name="SNEP"/> |- ! scope="row"| "[[True Love (Coldplay song)|True Love]]" | 180 || — || — || 146 || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[Ink (song)|Ink]]" | 156 || — || — || — || — || — || 68 || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[Miracles (Coldplay song)|Miracles]]" | 95 || — || — || 153 || — || — || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Miracles" did not enter the ''Billboard'' Hot 100, but peaked at number seven on the Bubbling Under Hot 100 Singles chart.<ref name="US-Bubbling-singles"/>}} | | [[Unbroken (film)#Music|''Unbroken'' soundtrack]] |- ! scope="row"| "[[Adventure of a Lifetime]]" | 2015 | 7 || 20 || 11 || 2 || 5 || 8 || 11 || 12 || 3 || 13 | * BPI: 2× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: Gold<ref name="ARIA-2016-singles">{{cite web|url=http://aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesSingleAccreds2016.htm|title=ARIA Charts – Accreditations – 2016 Singles|publisher=Australian Recording Industry Association|accessdate=13 September 2016}}</ref> * BVMI: Gold<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: Gold<ref name="IFPI SWI"/> * MC: 2× Platinum<ref name="MC"/> * RIAA: 2× Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: Platinum<ref>{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/?chart=4207 |title=NZ Top 40 Singles Chart – 07 March 2016 |publisher=Recorded Music NZ |accessdate=4 March 2016 |archive-date=13 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313164039/http://nztop40.co.nz/?chart=4207 |url-status=dead }}</ref> * SNEP: Gold<ref name="SNEP"/> | rowspan="5"| ''A Head Full of Dreams'' |- ! scope="row"| "[[Hymn for the Weekend]]" | rowspan="4"| 2016 | 6 || 24 || 32 || 3 || 11 || 7 || 16 || 43 || 7 || 25 | * BPI: 2× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: Platinum<ref name="ARIA-2016-singles"/> * BVMI: Platinum<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: 2× Platinum<ref name="IFPI SWI"/> * MC: 3× Platinum<ref name="MC"/> * RIAA: 3× Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: Gold<ref>{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/?chart=4301 |title=NZ Top 40 Singles Chart – 12 December 2016 |publisher=Recorded Music NZ |accessdate=9 December 2016 |archive-date=20 Abril 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170420030227/http://nztop40.co.nz/?chart=4301 |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "[[Up & Up]]" | 71 || 74 || — || 161 || 79 || 95 || 65 || — || 32 || — | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> |- ! scope="row"| "[[A Head Full of Dreams (song)|A Head Full of Dreams]]" | 173 || — || — || 156 || — || — || 60 || — || — || — | * BPI: Silver<ref name="BPI" /> |- ! scope="row"| "[[Everglow (song)|Everglow]]" | 52 || 93 || 66 || 28 || 42 || 55 || 25 || —{{efn|group=upper-alpha|"Everglow" did not enter the [[Official New Zealand Music Chart|NZ Top 40 Singles Chart]], but peaked at number 10 on the NZ Heatseekers Singles Chart.<ref>{{cite web|url=http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=4301|title=NZ Heatseekers Singles Chart – 09 December 2016|publisher=Recorded Music NZ|date=12 December 2016|access-date=7 Hunyo 2020|archive-date=10 Disyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161210014854/http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=4301|url-status=dead}}</ref>}} || 16 || —{{efn|group=upper-alpha|"Everglow" did not enter the ''Billboard'' Hot 100, but peaked at number six on the Bubbling Under Hot 100 Singles chart.<ref name="US-Bubbling-singles"/>}} | * BPI: Gold<ref name="BPI"/> * MC: Gold<ref name="MC"/> |- ! scope= "row"| "[[Something Just like This]]"<br />{{small|(with [[The Chainsmokers]])}} | rowspan="2"| 2017 | 2 || 2 || 3 || 6 || 4 || 3 || 6 || 5 || 3 || 3 | * BPI: 3× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: 8× Platinum<ref>{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/SinglesAccreds2018.htm|title=ARIA Charts - Accreditations - 2018 Singles|publisher=Australian Recording Industry Association|accessdate=22 March 2019}}</ref> * BVMI: 2× Platinum<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: 4× Platinum<ref name="IFPI SWI"/> * MC: 6× Platinum<ref name="MC"/> * RIAA: 7× Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: Platinum<ref>{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/?chart=4366 |title=NZ Top 40 Singles Chart – 29 May 2017 |publisher=Recorded Music NZ |accessdate=26 May 2017 |archive-date=6 Hunyo 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170606014756/http://nztop40.co.nz/?chart=4366 |url-status=dead }}</ref> * SNEP: Diamond<ref name="SNEP"/> | ''[[Memories...Do Not Open]]'' |- ! scope= "row"| "[[Miracles (Someone Special)]]"<br />{{small|(with [[Big Sean]])}} | 54 || — || — || 72 || — || 98 || —{{efn|group=upper-alpha|"Miracles (Someone Special)" did not enter the Netherlands' Single Top 100 but peaked on the Netherlands' Single Tip Chart at number two.<ref>{{cite web|url=https://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=st&year=2017&date=20170722|title=Netherlands Single Tip Chart – 22 July 2017|publisher=[[Mega Charts]]|date=22 July 2017|accessdate=12 December 2018}}</ref>}} || —{{efn|group=upper-alpha|"Miracles (Someone Special)" did not enter the NZ Top 40 Singles Chart, but peaked at number five on the NZ Heatseekers Singles Chart.<ref>{{cite web|url=http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=4381|title=NZ Heatseekers Singles Chart – 24 July 2017|publisher=Recorded Music NZ|accessdate=21 July 2017|archive-date=28 Hulyo 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170728160426/http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=4381|url-status=dead}}</ref>}} || 45 || — | | ''Kaleidoscope'' |- ! scope="row"| "E-Lo"<br>{{small|(as Los Unidades with [[Pharrell Williams]] featuring Jozzy)}} | 2018 | — || — || — || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"E-Lo" did not enter the Netherlands' Single Top 100 but peaked on the Netherlands' Single Tip Chart at number 9.<ref>{{cite web|url=https://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=st&year=2018&date=20181208|title=Netherlands Single Tip Chart – 8 December 2018|publisher=Mega Charts|date=8 December 2018|accessdate=12 December 2018}}</ref>}} || —{{efn|group=upper-alpha|"E-Lo" did not enter the NZ Top 40 Singles Chart, but peaked at number 38 on the NZ Hot Singles Chart.<ref>{{cite web|url=https://nztop40.co.nz/chart/hotsingles?chart=4565|title=NZ Hot Singles Chart|publisher=Recorded Music NZ|date=10 December 2018|accessdate=7 December 2018|archive-date=7 Disyembre 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181207103532/https://nztop40.co.nz/chart/hotsingles?chart=4565|url-status=dead}}</ref>}} || — || — | | ''Global Citizen – EP 1'' |- ! scope="row"| "[[Orphans (song)|Orphans]]" | rowspan="5"|2019 | 27 || 68 || 59 || 175 || 94 || 31 || 37 || —{{efn|group=upper-alpha|"Orphans" did not enter the NZ Top 40 Singles Chart, but peaked at number 10 on the NZ Hot Singles Chart.<ref>{{cite web|url=https://nztop40.co.nz/chart/hotsingles?chart=4770|title=NZ Hot Singles Chart|publisher=Recorded Music NZ|date=4 November 2019|accessdate=2 November 2019|archive-date=2 Nobiyembre 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191102014207/https://nztop40.co.nz/chart/hotsingles%3Fchart%3D4770|url-status=dead}}</ref>}} || 25 || —{{efn|group=upper-alpha|"Orphans" did not enter the ''Billboard'' Hot 100, but peaked at number six on the Bubbling Under Hot 100 chart.<ref name="US-Bubbling-singles"/>}} | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> | rowspan="6"|''Everyday Life'' |- ! scope="row"| "[[Arabesque (Coldplay song)|Arabesque]]" | —{{efn|group=upper-alpha|"Arabesque" did not enter the UK Singles Chart, but peaked at number 75 on the [[UK Singles Downloads Chart]].<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/singles-downloads-chart/20191101/7000/ |title=Official Singles Downloads Chart Top 100 - 01 November 2019 - 07 November 2019 |work=Official Charts Company |accessdate=26 May 2020}}</ref>}} || — || — || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Arabesque" did not enter the Netherlands' Single Top 100 but peaked on the Netherlands' Single Tip Chart at number 14.<ref name="NedTip301119">{{cite web|url=https://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=st&year=2019&date=20191130|title=Netherlands Single Tip Chart – 30 November 2019|publisher=Mega Charts|date=30 November 2019|accessdate=2 December 2019}}</ref>}} || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[Everyday Life (Coldplay song)|Everyday Life]]" | —{{efn|group=upper-alpha|"Everyday Life" did not enter the UK Singles Chart, but peaked at number 58 on the UK Singles Downloads Chart.<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/singles-downloads-chart/20191108/7000/ |title=Official Singles Downloads Chart Top 100 - 08 November 2019 - 14 November 2019 |work=Official Charts Company |accessdate=26 May 2020}}</ref>}} || —{{efn|group=upper-alpha|"Everyday Life" did not enter the [[ARIA Charts|ARIA Singles Chart]], but peaked at number 38 on the [[ARIA Digital Track Chart]].<ref>{{cite web|url=http://cdn.aria.com.au/pdfs/42D2221C9EBF51A9475827FBE90A04C7D5DB52B9DAB1C71574EEED462A122E21/ARIA%20Digital%20Tracks%20Chart.pdf?seq=26|title=ARIA Australian Top 40 Digital Tracks|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|date=18 November 2019|accessdate=16 November 2019}}</ref>}} || —{{efn|group=upper-alpha|"Everyday Life" did not enter the ''Billboard'' Canadian Hot 100, but peaked at number 37 on the Canadian Digital Song Sales chart.<ref name="Canada-digital" />}} || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Everyday Life" did not enter the Netherlands' Single Top 100 but peaked on the Netherlands' Single Tip Chart at number 7.<ref name="NedTip301119" />}} || — || 43 || — | |- ! scope="row"| "[[Daddy (Coldplay song)|Daddy]]"<ref name="el"/> | — || — || — || — || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Daddy" did not enter the NZ Top 40 Singles Chart, but peaked at number 38 on the NZ Hot Singles Chart.<ref name="NZ Hot 30 November">{{cite web|url=https://nztop40.co.nz/chart/hotsingles?chart=4784|title=NZ Hot Singles Chart|publisher=Recorded Music NZ|date=2 December 2019|accessdate=30 November 2019|archive-date=29 Oktubre 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029014538/https://nztop40.co.nz/chart/hotsingles?chart=4784|url-status=dead}}</ref>}} || — || — | |- ! scope="row"| "[[Champion of the World (song)|Champion of the World]]"<ref name="el">{{cite|url=https://globalnews.ca/news/6195277/coldplay-singles-daddy-champion-of-the-world/|title=Coldplay releases 2 new singles, 'Daddy' and 'Champion of the World'|website=Global News|last=Wallis|first=Adam|date=20 November 2019|accessdate=21 November 2019}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.allaccess.com/alternative/future-releases |access-date=2020-06-07 |archive-date=2017-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170919055320/https://www.allaccess.com/alternative/future-releases |url-status=dead }}</ref> | 93 || — || — || — || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Champion of the World" did not enter the NZ Top 40 Singles Chart, but peaked at number 25 on the NZ Hot Singles Chart.<ref name="NZ Hot 30 November"/>}} || 56 || — | |- ! scope="row"| "Cry Cry Cry"<ref>{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/coldplay-cry-cry-cry-video-952689 |title=Coldplay soundtrack a ballroom dance in video for 'Cry Cry Cry' |work=[[Rolling Stone]] |date=14 February 2020 |accessdate=30 April 2020 |author=Shaffer, Claire}}</ref> | 2020 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- | colspan="14" style="font-size:90%"| "—" denotes a recording that did not chart or was not released in that territory. |} ===Promotional singles=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+Listahan ng mga promotional singles, na nagpapakita ng taon na inilabas at pangalan ng album ! scope="col" style="width:18em;" rowspan="2"| Pamagat ! scope="col" rowspan="2"| Taon ! scope="col" colspan="8"| Posisyon sa Tsart ! scope="col" rowspan="2"| Mga Album |- ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[UK Singles Chart|UK]]<br /><ref name="UK-singles"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Canadian Hot 100|CAN]]<br /><ref name="CAN-singles"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]<br /><ref name="FRA"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Irish Singles Chart|IRL]]<br /><ref name="IRL"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Single Top 100|NLD]]<br /><ref name="NLD"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Official New Zealand Music Chart|NZ]]<br /><ref name="NZ"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Swiss Hitparade|SWI]]<br /><ref name="SWI"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Billboard Hot 100|US]]<br /><ref name="US-singles"/> |- ! scope="row"| "A Spell a Rebel Yell"<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/a-spell-a-rebel-yell-mw0001795202 |title=A Spell a Rebel Yell – Coldplay |publisher=AllMusic |accessdate=26 September 2012}}</ref> | 2008 | — || — || — || — || — || — || — || — | ''Violet Hill'' single |- ! scope="row"| "[[Hypnotised (Coldplay song)|Hypnotised]]" | rowspan="3" | 2017 | 70 || 81 || 185 || 100 || —{{efn|group=upper-alpha|"Hypnotised" did not enter the Netherlands' Single Top 100 but peaked on the Netherlands' Single Tip Chart at number 15.<ref>{{cite web|url=https://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=st&year=2017&date=20171103|title=Netherlands Single Tip Chart – 3 November 2017|publisher=Mega Charts|date=3 November 2017|accessdate=12 December 2018}}</ref>}} || —{{efn|group=upper-alpha|"Hypnotised" did not enter the NZ Top 40 Singles Chart, but peaked at number one on the NZ Heatseekers Singles Chart.<ref>{{cite web|url=http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=4341|title=NZ Heatseekers Singles Chart – 13 March 2017|publisher=Recorded Music NZ|accessdate=28 June 2017|archive-date=6 Abril 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406091550/http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=4341|url-status=dead}}</ref>}} || 45 || —{{efn|group=upper-alpha|"Hypnotised" did not enter the ''Billboard'' Hot 100, but peaked at number 12 on the Bubbling Under Hot 100 Singles chart.<ref name="US-Bubbling-singles"/>}} | rowspan="3" | ''Kaleidoscope'' |- ! scope="row"| "[[All I Can Think About Is You]]" | —{{efn|group=upper-alpha|"All I Can Think About Is You" did not enter the UK Singles Chart, but peaked at number 68 on the UK Singles Downloads Chart.<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/singles-downloads-chart/20170623/7000/ |title=Official Singles Downloads Chart Top 100 - 23 June 2017 - 29 June 2017 |work=Official Charts Company |accessdate=26 May 2020}}</ref>}} || — || 116 || — || —{{efn|group=upper-alpha|"All I Can Think About Is You" did not enter the Netherlands' Single Top 100 but peaked on the Netherlands' Single Tip Chart at number 18.<ref>{{cite web|url=https://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=st&year=2017&date=20170722|title=Netherlands Single Tip Chart – 22 July 2017|publisher=Mega Charts|date=22 July 2017|accessdate=12 December 2018}}</ref>}} || — || — || — |- ! scope="row"| "[[Aliens (Coldplay song)|Aliens]]" | — || — || 87 || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Aliens" did not enter the Netherlands' Single Top 100 but peaked on the Netherlands' Single Tip Chart at number 28.<ref>{{cite web|url=https://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=st&year=2017&date=20170729|title=Netherlands Single Tip Chart – 29 July 2017|publisher=[[Mega Charts]]|date=29 July 2017|accessdate=12 December 2018}}</ref>}} || — || — || — |- | colspan="11" style="font-size:90%"| "—" denotes a recording that did not chart or was not released in that territory. |} ==Iba pang mga tsart ng kanta== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Listahan ng mga kanta, na may mga napiling posisyon sa tsart, na nagpapakita ng taon na inilabas at pangalan ng album ! scope="col" rowspan="2" style="width:18em;"| Pamagat ! scope="col" rowspan="2"| Taon ! scope="col" colspan="10"| Posisyon sa Tsart ! scope="col" rowspan="2"| Mga Album |- ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[UK Singles Chart|UK]]<br /><ref name="UKother">Peak chart positions other charted songs in the United Kingdom: * All except noted: {{cite web|url=http://www.zobbel.de/cluk/CLUK_C.HTM |title=Chart Log UK: Chris C. – CZR |publisher=Zobbel.de |accessdate=7 December 2009 |author=Zywietz, Tobias |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091115102705/http://www.zobbel.de/cluk/CLUK_C.HTM |archivedate=15 November 2009}} * "Moving to Mars" and "Major Minus": {{cite web|url=http://zobbel.de/cluk/CLUK2011.HTM |title=Chart Log UK – Weekly Updates Sales 2011 |publisher=Zobbel.de |accessdate=12 July 2012 |author=Zywietz, Tobias }} * "Always in My Head", "Another's Arms" and "O": {{cite web|url=http://www.zobbel.de/cluk/140531cluk.txt |title=Chart: CLUK Update 31.05.2014 (wk21) |publisher=Zobbel.de |accessdate=1 June 2014 |author=Zywietz, Tobias }} * "Birds", "Fun" and "Army of One": {{cite web|url=http://www.zobbel.de/cluk/151219cluk.txt |title=Chart CLUK Update: 19.12.2015 (wk51) |publisher=Zobbel.de |accessdate=28 December 2015 |author=Zywietz, Tobias }}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref>{{cite web |title=The ARIA Report: Issue 1114 (Week Commencing 4 July 2011) |url=http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20110730-0000/Issue1114.pdf |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=12 November 2011 |page=4 |archive-date=13 Disyembre 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151213172644/http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20110730-0000/Issue1114.pdf |url-status=dead }}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Ultratop|BEL<br />(FL)]]<br /><ref name="BEL (FL)">{{cite web |url=http://www.ultratop.be/nl/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discografie Coldplay |publisher=Hung Medien |work=ultratop.be |accessdate=23 April 2012 |language=Dutch}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Canadian Hot 100|CAN]]<br /><ref name="CAN-singles"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]<br /><ref name="FRA"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Irish Singles Chart|IRL]]<br /><ref name="IRL"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Single Top 100|NLD]]<br /><ref name="NLD"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Swiss Hitparade|SWI]]<br /><ref name="SWI"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Billboard Hot 100|US]]<br /><ref name="US-singles"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Hot Rock Songs|US<br />Rock]]<br /><ref>{{cite web |url=https://www.billboard.com/music/coldplay/chart-history/rock-songs |title=Coldplay – Chart History: Hot Rock Songs |work=Billboard |accessdate=25 March 2012}}</ref> |- ! scope="row"| "[[Have Yourself a Merry Little Christmas]]" | 2001 | — || — || — || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Have Yourself a Merry Little Christmas" did not enter the Netherlands' Single Top 100 but peaked on the Netherlands' Single Tip Chart at number three.<ref>{{cite web|url=https://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=st&year=2019&date=20191228|title=Netherlands Single Tip Chart – 28 December 2019|publisher=[[Mega Charts]]|date=28 December 2019|accessdate=27 December 2019}}</ref>}} || — || — || — | ''Mince Spies'' |- ! scope="row"| "Life in Technicolor" | rowspan="7"| 2008 | 112 || — || 50 || 92 || — || — || — || — || — || — | rowspan="4"| ''Viva la Vida or Death and All His Friends'' |- ! scope="row"| "[[Cemeteries of London]]" | 134 || — || — || — || — || — || — || — || — || — |- ! scope="row"| "[[Death and All His Friends]]" | 183 || — || — || — || — || — || — || — || — || — |- ! scope="row"| "[[42 (song)|42]]" | 123 || — || — || — || — || — || — || — || — || — |- ! scope="row"| "[[Glass of Water]]" | 134 || — || — || 92 || — || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Glass of Water" did not enter the ''Billboard'' Hot 100, but peaked at number 23 on the Bubbling Under Hot 100 Singles chart.<ref name="US-Bubbling-singles"/>}} || — | rowspan="3"| ''Prospekt's March'' |- ! scope="row"| "[[Prospekt's March/Poppyfields]]" | 182 || — || — || — || — || — || — || — || — || — |- ! scope="row"| "[[Lost!|Lost+]]"<br />{{small|(featuring [[Jay-Z]])}} | — || — || 34 || — || — || 22 || 39 || — || 40 || — |- ! scope="row"| "The Goldrush" | 2009 | 139 || — || — || — || — || — || — || — || — || — | "Life in Technicolor II" single |- ! scope="row"| "A Message 2010" | 2010 | 88 || — || 49 || 57 || — || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"A Message 2010" did not enter the ''Billboard'' Hot 100, but peaked at number seven on the Bubbling Under Hot 100 Singles chart.<ref name="US-Bubbling-singles"/>}} || —{{efn|group=upper-alpha|"A Message 2010" did not enter the Hot Rock Songs chart, but peaked at number 17 on the [[Digital Songs|Rock Digital Song Sales]] chart.<ref name="Rock Digital">{{cite web |url=https://www.billboard.com/music/coldplay/chart-history/rock-digital-song-sales |title=Coldplay – Chart History: Rock Digital Song Sales |work=Billboard |accessdate=26 April 2018}}</ref>}} | ''[[Hope for Haiti Now (album)|Hope for Haiti Now]]'' |- ! scope="row"| "[[Moving to Mars (Coldplay song)|Moving to Mars]]" | rowspan="4"| 2011 | 163 || 71 || 49 || 64 || 70 || — || — || — || 90 || —{{efn|group=upper-alpha|"Moving to Mars" did not enter the Hot Rock Songs chart, but peaked at number eight on the Rock Digital Song Sales chart.<ref name="Rock Digital"/>}} | rowspan="2"| ''Every Teardrop Is a Waterfall'' |- ! scope="row"| "[[Major Minus]]" | 133 || 72 || — || 68 || 71 || — || — || — || 92 || —{{efn|group=upper-alpha|"Major Minus" did not enter the Hot Rock Songs chart, but peaked at number nine on the Rock Digital Song Sales chart.<ref name="Rock Digital"/>}} |- ! scope="row"| "Us Against the World" | — || — || — || — || — || — || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Us Against the World" did not enter the Hot Rock Songs chart, but peaked at number 48 on the Rock Digital Song Sales chart.<ref name="Rock Digital"/>}} | rowspan="2"| ''Mylo Xyloto'' |- ! scope="row"| "Don't Let It Break Your Heart" | — || — || — || — || — || — || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Don't Let It Break Your Heart" did not enter the Hot Rock Songs chart, but peaked at number 31 on the Rock Digital Song Sales chart.<ref name="Rock Digital"/>}} |- ! scope="row"| "[[Always in My Head]]" | rowspan="4"| 2014 | 124 || — || — || — || 111 || — || — || — || — || 50 | rowspan="3"| ''Ghost Stories'' |- ! scope="row"| "[[Another's Arms]]" | 70 || — || — || — || 83 || 74 || —{{efn|group=upper-alpha|"Another's Arms" did not enter the Netherlands' Single Top 100 but peaked on the Netherlands' Single Tip Chart at number 3.<ref>{{cite web|url=https://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=st&year=2014&date=20140524|title=Netherlands Single Tip Chart – 24 May 2018|publisher=[[Mega Charts]]|date=24 May 2018|accessdate=12 December 2018}}</ref>}} || 52 || — || — |- ! scope="row"| "[[O (Coldplay song)|O]]" | 108 || — || — || — || 107 || — || — || — || — || 21 |- ! scope="row"| "Wish I Was Here"<br />{{small|(with [[Cat Power]])}} | — || — || — || — || — || — || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Wish I Was Here" did not enter the Hot Rock Songs chart, but peaked at number 41 on the Rock Digital Song Sales chart.<ref name="Rock Digital"/>}} | [[Wish I Was Here#Soundtrack|''Wish I Was Here'' soundtrack]] |- ! scope="row"| "[[Birds (Coldplay song)|Birds]]" | rowspan="6"| 2015 | 156 || — || — || — || — || — || 83 || — || — || 31 | rowspan="6"| ''A Head Full of Dreams'' |- ! scope="row"| "[[Fun (Coldplay song)|Fun]]"<br />{{small|(featuring [[Tove Lo]])}} | 164 || — || — || — || 118 || — || 86 || — || — || 28 |- ! scope="row"| "Kaleidoscope" | — || — || — || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Kaleidoscope" did not enter the Netherlands' Single Top 100 but peaked on the Netherlands' Single Tip Chart at number 3.<ref>{{cite web|url=https://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=st&year=2015&date=20151219|title=Netherlands Single Tip Chart – 19 December 2015|publisher=[[Mega Charts]]|date=19 December 2015|accessdate=12 December 2018}}</ref>}} || — || — || — |- ! scope="row"| "Army of One" | 198 || — || — || — || 165 || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Army of One" did not enter the Netherlands' Single Top 100 but peaked on the Netherlands' Single Tip Chart at number 2.<ref>{{cite web|url=https://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=st&year=2015&date=20151219|title=Netherlands Single Tip Chart – 19 December 2015|publisher=[[Mega Charts]]|date=19 December 2015|accessdate=12 December 2018}}</ref>}} || — || — || 34 |- ! scope="row"| "Amazing Day" | — || — || — || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Amazing Day" did not enter the Netherlands' Single Top 100 but peaked on the Netherlands' Single Tip Chart at number 6.<ref>{{cite web|url=https://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=st&year=2015&date=20151219|title=Netherlands Single Tip Chart – 19 December 2015|publisher=[[Mega Charts]]|date=19 December 2015|accessdate=12 December 2018}}</ref>}} || — || — || 46 |- ! scope="row"| "Colour Spectrum" | — || — || — || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Colour Spectrum" did not enter the Netherlands' Single Top 100 but peaked on the Netherlands' Single Tip Chart at number 13.<ref>{{cite web|url=https://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=st&year=2015&date=20151219|title=Netherlands Single Tip Chart – 19 December 2015|publisher=[[Mega Charts]]|date=19 December 2015|accessdate=12 December 2018}}</ref>}} || — || — || — |- ! scope="row"| "Sunrise" | rowspan="2"| 2019 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || 41 | rowspan="2"| ''Everyday Life'' |- ! scope="row"| "Church" | 94 || — || — || — || — || — || — || — || — || 28 |- | colspan="14" style="font-size:90%"| "—" denotes a recording that did not chart or was not released in that territory. |} ==Iba pang mga pagkikita== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" border="1" |+ Listahan ng mga pagpapakita ng panauhin, kasama ang iba pang mga gumaganap na artista, na nagpapakita ng inilabas na taon at pangalan ng album ! scope="col" style="width:18em;"| Pamagat ! scope="col"| Taon ! scope="col" style="width:12em;"| Iba pang mga artista ! scope="col"| Mga Album |- ! scope="row"| "Trouble" (Acoustic version)<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/2-meter-sessies-vol-10-mw0000716111 |title=2 Meter Sessies, Vol. 10 – Various Artists |publisher=AllMusic |accessdate=26 September 2012}}</ref> | 2001 | rowspan="2" {{n/a|none}} | ''2 Meter Sessies, Vol. 10'' |- ! scope="row"| "How You See the World No. 2"<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/help-a-day-in-the-life-mw0000409902 |title=Help a Day In the Life – Various Artists |publisher=AllMusic |accessdate=26 September 2012 |author=Loftus, Johnny}}</ref> | 2005 | ''[[Help!: A Day in the Life]]'' |- ! scope="row"| "[[In the Sun (Joseph Arthur song)|In the Sun]]" (Live)<ref>{{cite web |url=https://itunes.apple.com/us/album/in-the-sun-ep/id121054236 |title=In the Sun – EP by Michael Stipe |publisher=iTunes Store |accessdate=20 August 2013}}</ref> | 2006 | [[Michael Stipe]] | ''[[In the Sun (Joseph Arthur song)#Michael Stipe's cover version|In the Sun]]'' |- ! scope="row"| "A Message 2010"<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/hope-for-haiti-now-mw0001961711 |title=Hope for Haiti Now – Various Artists |publisher=AllMusic |accessdate=26 September 2012 |author=Leahey, Andrew}}</ref> | 2010 | {{n/a|none}} | ''[[Hope for Haiti Now (album)|Hope for Haiti Now]]'' |- ! scope="row"| "Wish I Was Here"<ref>{{cite web |url=https://www.npr.org/sections/allsongs/2014/07/07/328139263/song-premiere-an-unlikely-collaboration-from-cat-power-and-coldplay |title=Song Premiere: An Unlikely Collaboration From Cat Power And Coldplay |author=Boilen, Bob |date=7 July 2014 |publisher=[[NPR]] |accessdate=6 February 2017}}</ref> | 2014 | [[Cat Power]] | ''[[Wish I Was Here#Soundtrack|Wish I Was Here]]'' |- ! scope="row"| "[[Captain Fantastic and the Brown Dirt Cowboy|We All Fall in Love Sometimes]]"<ref>{{Cite web |url=https://www.rollingstone.com/music/news/miley-cyrus-lady-gaga-set-for-elton-john-tribute-album-w517890 |title=Archive copy |access-date=2020-06-07 |archive-date=2018-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142833/https://www.rollingstone.com/music/news/miley-cyrus-lady-gaga-set-for-elton-john-tribute-album-w517890 |url-status=dead }}</ref> | 2018 | {{n/a|none}} | ''[[Revamp: Reimagining the Songs of Elton John & Bernie Taupin]]'' |} ==Videos== ===Mga pelikula=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Listahan ng mga pelikula !scope="col" style="width:16em;"|Pamagat !scope="col" style="width:16em;"|Detalye ng pelikula |- !scope="row"|''[[Coldplay: A Head Full of Dreams]]'' | *Released: 14 November 2018 |} ===Music videos=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Listahan ng mga video music, na nagpapakita ng taon na inilabas at mga direktor ! scope="col" style="width:19.5em;"| Pamagat ! scope="col"| Taon ! scope="col" style="width:18em;"| Mga Direktor |- ! scope="row"| "Bigger Stronger" | 1999 | [[Mat Whitecross]]<ref>{{cite web |url=http://www.coldplay.com/oracledetail_pop.php?id=746&page=&iframe=true |title=The Oracle |publisher=Coldplay.com |date=29 May 2009 |accessdate=12 March 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706020237/http://www.coldplay.com/oracledetail_pop.php?id=746&page=&iframe=true |archivedate=6 July 2011}}</ref> |- ! scope="row"| "Shiver" | rowspan="3"| 2000 | [[Grant Gee]]<ref>{{cite web |url=http://www.mtv.com/news/articles/1442014/20010322/coldplay.jhtml |title=Coldplay Giving U.S. Another Shot |date=22 March 2001 |publisher=[[MTV]] |accessdate=24 September 2008 |author=Basham, David |archive-date=15 Hunyo 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090615192840/http://www.mtv.com/news/articles/1442014/20010322/coldplay.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Yellow" | James & Alex<ref>{{cite web |title=Yellow {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/65783/yellow.jhtml |publisher=MTV |accessdate=12 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419053540/http://www.mtv.com/videos/coldplay/65783/yellow.jhtml |archivedate=19 April 2015 |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| "Trouble" | Tim Hope<ref>{{cite web |url=http://www.mediaweek.co.uk/news/172096/ |title=Music Videos 36: Coldplay – Trouble |work=[[MediaWeek]] |date=1 October 2001 |accessdate=26 September 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=Don't Panic {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/11321/dont-panic.jhtml |publisher=MTV |accessdate=12 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151130140030/http://www.mtv.com/videos/coldplay/11321/dont-panic.jhtml |archivedate=30 November 2015 |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| "Don't Panic" | 2001 | Unknown |- ! scope="row"| "In My Place" | rowspan="2"| 2002 | Sophie Muller<ref>{{cite web |title=In My Place {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/19722/in-my-place.jhtml |publisher=MTV |accessdate=12 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151130111219/http://www.mtv.com/videos/coldplay/19722/in-my-place.jhtml |archivedate=30 November 2015 |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| "The Scientist" | [[Jamie Thraves]]<ref>{{cite web |title=The Scientist {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/21347/the-scientist.jhtml |publisher=MTV |accessdate=12 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151130111223/http://www.mtv.com/videos/coldplay/21347/the-scientist.jhtml |archivedate=30 November 2015 |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| "Clocks" | rowspan="2"| 2003 | Dominic Leung<ref>{{cite web |title=Clocks {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/48703/clocks.jhtml |publisher=MTV |accessdate=12 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151130140057/http://www.mtv.com/videos/coldplay/48703/clocks.jhtml |archivedate=30 November 2015 |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| "God Put a Smile upon Your Face" | Jamie Thraves<ref>{{cite web |title=God Put a Smile Upon Your Face {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/23892/god-put-a-smile-upon-your-face.jhtml |publisher=MTV |accessdate=12 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151130115237/http://www.mtv.com/videos/coldplay/23892/god-put-a-smile-upon-your-face.jhtml |archivedate=30 November 2015 |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| "Speed of Sound" | rowspan="3"| 2005 | [[Mark Romanek]]<ref>{{cite web |title=Speed of Sound {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/48839/speed-of-sound.jhtml |publisher=MTV |accessdate=12 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151130121711/http://www.mtv.com/videos/coldplay/48839/speed-of-sound.jhtml |archivedate=30 November 2015 |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| "Fix You" | Sophie Muller<ref>{{cite web |title=Fix You {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/56407/fix-you.jhtml |publisher=MTV |accessdate=12 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151130121715/http://www.mtv.com/videos/coldplay/56407/fix-you.jhtml |archivedate=30 November 2015 |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| "Talk" | [[Anton Corbijn]]<ref>{{cite web |title=Talk {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/67585/talk.jhtml |publisher=MTV |accessdate=12 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151130111239/http://www.mtv.com/videos/coldplay/67585/talk.jhtml |archivedate=30 November 2015 |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| "The Hardest Part" | 2006 | Mary Wigmore<ref>{{cite web |url=http://www.coldplay.com/content/ezine/documents/ezine17.pdf |title=Coldplay Ezine: Issue 17 |date=April 2006 |publisher=Coldplay.com |accessdate=29 October 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070213074409/http://www.coldplay.com/content/ezine/documents/ezine17.pdf |archivedate=13 February 2007}}</ref> |- ! scope="row"| "Violet Hill" | rowspan="4"|2008 | [[Asa Mader]]<ref>{{cite web |title=Violet Hill {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/233694/violet-hill.jhtml |publisher=MTV |accessdate=12 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151130115233/http://www.mtv.com/videos/coldplay/233694/violet-hill.jhtml |archivedate=30 November 2015 |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| "Viva la Vida" | Hype Williams<ref>{{cite web|url=http://www.coldplay.com/vivavideo1.php|title=Viva la Vida video 1|access-date=January 8, 2008|website=Coldplay.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20080805011305/http://www.coldplay.com/vivavideo1.php|archive-date=2008-08-05|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| "Lovers in Japan" | Unknown |- ! scope="row"| "Lost" | Paul O'Brien<ref>{{cite web |url=http://www.coldplay.com/lostcontest.html |title=Lost? video competition |publisher=Coldplay.com |accessdate=12 March 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120213004023/http://www.coldplay.com/lostcontest.html |archivedate=13 February 2012}}</ref> |- ! scope="row"| "Life in Technicolor ii" | rowspan="2"| 2009 | [[Dougal Wilson]]<ref>{{cite web |title=Life in Technicolor ii {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/338536/life-in-technicolor-ii.jhtml |publisher=MTV |accessdate=12 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140312075040/http://www.mtv.com/videos/coldplay/338536/life-in-technicolor-ii.jhtml |archivedate=12 March 2014 |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| "Strawberry Swing" | [[Shynola]]<ref>{{cite web |title=Strawberry Swing {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/424460/strawberry-swing.jhtml |publisher=MTV |accessdate=12 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140312075023/http://www.mtv.com/videos/coldplay/424460/strawberry-swing.jhtml |archivedate=12 March 2014 |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| "Christmas Lights" | 2010 | rowspan="4"| Mat Whitecross<ref>{{cite web |title=Christmas Lights {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/604575/christmas-lights.jhtml |publisher=MTV |accessdate=12 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140312075057/http://www.mtv.com/videos/coldplay/604575/christmas-lights.jhtml |archivedate=12 March 2014 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Every Teardrop Is A Waterfall {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/668835/every-teardrop-is-a-waterfall.jhtml |publisher=MTV |accessdate=12 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131205083304/http://www.mtv.com/videos/coldplay/668835/every-teardrop-is-a-waterfall.jhtml |archivedate=5 December 2013 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Paradise {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/706393/paradise.jhtml |publisher=MTV |accessdate=12 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140312075038/http://www.mtv.com/videos/coldplay/706393/paradise.jhtml |archivedate=12 March 2014 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Charlie Brown {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/735505/charlie-brown.jhtml |publisher=MTV |accessdate=12 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140312075100/http://www.mtv.com/videos/coldplay/735505/charlie-brown.jhtml |archivedate=12 March 2014 |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| "Every Teardrop Is a Waterfall" | rowspan="3"| 2011 |- ! scope="row"| "Paradise" |- ! scope="row"| "Charlie Brown" |- ! scope="row"| "Princess of China"<br />{{small|(with [[Rihanna]])}} | rowspan="2"| 2012 | Adria Petty, Alan Bibby<ref>{{cite web |title=Princess Of China {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/790611/princess-of-china.jhtml |publisher=MTV |accessdate=26 September 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140311230218/http://www.mtv.com/videos/coldplay/790611/princess-of-china.jhtml |archivedate=11 March 2014 |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| "Hurts Like Heaven" | [[Mark Osborne (filmmaker)|Mark Osborne]]<ref>{{cite web |title=A rebelião de cores e sons do Coldplay em 'Hurts Like Heaven' |url=http://tecoapple.mtv.uol.com.br/2012/10/07/a-rebeliao-de-cores-e-sons-do-coldplay-em-hurts-like-heaven/ |archive-url=https://archive.today/20121217091302/http://tecoapple.mtv.uol.com.br/2012/10/07/a-rebeliao-de-cores-e-sons-do-coldplay-em-hurts-like-heaven/ |url-status=dead |archive-date=17 December 2012 |publisher=MTV |date=7 October 2012 |accessdate=8 October 2012 |language=Portuguese }}</ref> |- ! scope="row"| "Midnight" | rowspan="7"| 2014 | Mary Wigmore<ref>{{cite journal |url=https://www.spin.com/2014/02/coldplay-midnight-stream-video-single/ |title=Watch Coldplay's Woodsy, Bon Iver-Hued 'Midnight' Video |journal=[[Spin (magazine)|Spin]] |date=25 February 2014 |accessdate=26 February 2014 |author=Reilly, Dan |archive-date=2 Agosto 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150802132820/http://www.spin.com/2014/02/coldplay-midnight-stream-video-single/ |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Magic" | [[Jonas Åkerlund]]<ref>{{cite web |url=http://consequenceofsound.net/2014/04/watch-coldplays-video-for-magic/ |title=Watch: Coldplay's video for 'Magic' |work=[[Consequence of Sound]] |date=7 April 2014 |accessdate=7 April 2014 |author=Young, Alex}}</ref> |- ! scope="row"| "A Sky Full of Stars" | Mat Whitecross<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/news/2014-06-17/coldplay-record-their-a-sky-full-of-stars-video-in-sydney/5530722 |title=Coldplay fans join band on Sydney street for video shoot of A Sky Full of Stars |publisher=[[Australian Broadcasting Corporation|ABC Australia]] |date=18 June 2014 |accessdate=18 June 2014}}</ref> |- ! scope="row"| "True Love" | Jonas Åkerlund<ref>{{cite web |url=http://coldplay.com/newsdetail.php?id=1671&page=0 |title=True Love is Coldplay's next single |publisher=Coldplay.com |date=4 August 2014 |accessdate=6 August 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808042052/http://coldplay.com/newsdetail.php?id=1671&page=0 |archivedate=8 August 2014}}</ref> |- ! scope="row"| "All Your Friends" | rowspan="2"| Coldplay<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=E5a51OonZDE |title=Coldplay – All Your Friends (Official video) |publisher=[[YouTube]] |date=7 November 2014 |accessdate=7 November 2014 |author=Coldplay}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=0-XXX3dnlVc |title=Coldplay – Ghost Story (Full video) |publisher=YouTube |date=9 March 2015 |accessdate=9 March 2015 |author=Coldplay}}</ref> |- ! scope="row"| "Ghost Story" |- ! scope="row"| "Ink" | Unknown |- ! scope="row"| "Adventure of a Lifetime" | 2015 | Mat Whitecross<ref>{{cite web |url=http://www.billboard.com/articles/columns/pop/6777857/coldplay-monkeys-around-in-adventure-of-a-lifetime-video-watch |title=Coldplay Monkeys Around in 'Adventure of a Lifetime' Video: Watch |work=Billboard |date=27 November 2015 |accessdate=28 November 2015 |author=Peters, Mitchell}}</ref> |- ! scope="row"| "Birds" | rowspan="5"| 2016 | Marcus Haney<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=vqOnUB9gnDM |title=Coldplay – Birds (Official Video) |publisher=YouTube |accessdate=2 January 2016 |author=Coldplay}}</ref> |- ! scope="row"| "Hymn for the Weekend" | Ben Mor<ref>{{cite web |url=http://coldplay.com/watch-the-hymn-for-the-weekend-video/ |title=Watch the Hymn For The Weekend video |publisher=Coldplay.com |date=29 January 2016 |accessdate=14 November 2017}}</ref> |- ! scope="row"| "Up & Up" | Vania Heymann, Gal Muggia<ref>{{cite web |url=http://pitchfork.com/news/65477-coldplay-share-upup-video-watch |title=Coldplay Share "Up&Up" Video: Watch |work=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]] |date=16 May 2016 |accessdate=17 May 2016 |author=Camp, Zoe}}</ref> |- ! scope="row"| "A Head Full of Dreams" | Marcus Haney<ref>{{cite web |url=http://coldplay.com/watch-the-new-a-head-full-of-dreams-video/ |title=Watch the new A Head Full of Dreams video! |publisher=Coldplay.com |accessdate=19 August 2016}}</ref> |- ! scope="row"| "Everglow" | Ben Mor<ref>{{cite web |url=http://coldplay.com/watch-the-new-everglow-video/ |title=Watch the new Everglow video |publisher=Coldplay.com |date=9 December 2016 |accessdate=14 November 2017}}</ref> |- ! scope="row"| "Something Just Like This" (Tokyo Remix)<br />{{small|(with [[The Chainsmokers]])}} | 2017 | rowspan="2"| Mat Whitecross<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pj-Q9vx0EeQ |title=Coldplay & The Chainsmokers – Something Just Like This (Tokyo Remix) |publisher=YouTube |date=22 June 2017 |accessdate=5 September 2017 |author=Coldplay}}</ref><ref>{{Citation|title=E-Lo (feat. Jozzy) by Various Artists|url=https://music.apple.com/us/album/global-citizen-ep-1/1444292699?i=1444292893|language=en-us|access-date=2020-03-16}}</ref> |- ! scope="row"| "Orphans" | rowspan="3"| 2019 |- ! scope="row"| "Daddy" | Åsa Lucander |- ! scope="row"| "Everyday Life" | Karena Evans |- ! scope="row"| "Cry Cry Cry" | rowspan="3"| 2020 | Dakota Johnson and Cory Bailey |- ! scope="row"| "Champion of the World" | Cloé Bailly |- ! scope="row"| "Trouble In Town" | Aoife McArdle |} == Nota == {{notelist-ua|30em}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Coldplay]] ltms0xp4xyho60g6d4jv18jaqkv0st1 0 299026 2215106 2206823 2026-07-07T18:22:48Z Jake Mendoza 97820 /* Paunang impormasyon */ 2215106 wikitext text/x-wiki {{For|talaan ng mga analog na himpilang pangtelebisyon|Talaan ng mga analogong himpilang pangtelebisyon sa Pilipinas}} {{Multiple issues|{{primary sources|date=Oktubre 2020}} {{Unreliable sources|date=Abril 2025}} {{more citations needed|date=Oktubre 2020}} {{update|date=Abril 2023}} }} [[File:Digital broadcast standards.svg|thumb|400x400px|Pamantayan ng [[dihital na telebisyon]] sa buong mundo.]] Ito ang isang '''talaan ng mga himpilang pantelebisyon na [[dihital na telebisyon sa Pilipinas|naka-dihital sa Pilipinas]]'''.<ref>{{cite web |title=NTC List of DTTB Stations via FOI website |url=http://storage.googleapis.com/request-attachments/3qwepDblYFlFpRIAxnpr8DeBq7m2qrvCyUDjZHDqcWYLHU55YohnTf2QwdWk8xHnErMQ6iIXPAiLJZM2qJGi32oxvPDGCessrNvB/NTC%20FOI%20223511250758.pdf |website=foi.gov.ph |date=September 6, 2019}}</ref> Mapapanood ang mga tsanel sa nakasaad na lugar. Pinagtibay ng[[National Telecommunication Commission|Pambansang Komisyon sa Telekomunikasyon (NTC)]] ang pamantayang [[ISDB-T]] para sa mga telebisyon sa Pilipinas. ==Paunang impormasyon== [[File:ISDB-T CH Seg Prog allocation.svg|thumb|Mga bahagi (''segment'') ng ISDB-T]] Huling isinapanahon noong Setyembre 2025.<ref>{{cite web |url=http://www.dtvpilipinas.org/ |title=DTV Pilipinas official website |access-date=2020-07-15 |archive-date=2020-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716060054/https://www.dtvpilipinas.org/ |url-status=dead }} {{cite web |url=https://dtvpilipinas.blogspot.com |title=DTV Pilipinas official blogsite }}</ref> Nasa ''test broadcast'' pa rin ang karamihan sa mga nakalistang himpilan. Inaasahang permanenteng magsasara ang lahat ng mga naka-analog na serbisyo pagdating ng taong 2025.<ref name=ntcph>{{cite news |title=Gov't wants analog TV switched off by 2023 |url=https://www.gmanetwork.com/news/story/599484/money/companies/gov-t-wants-analog-tv-switched-off-by-2023 |work=GMA News Online |date=February 14, 2017 |author=Cabuenas, Jon Viktor D.}}</ref> ''Galing sa ibang pahina ng wiking ito pati na rin sa mga sanggunian ang datos na ipinapakita sa talaang ito. Maaaring iba ang masagap na tsanel depende sa lugar o di kaya sa lakas ng signal ng himpilan. Karamihan rin ng mga nakalagay na tsanel rito ay naka-test broadcast, kaya naman maaaring hindi masagap ng ilang lugar ang ilang himpilan dahil sa mahinang signal (o dead spot) o di kaya'y mahina ang lakas ng pagta-transmit ng mga himpilan. May ilan ding mga tsanel na naka-encrypt at maaaring mapanood lamang sa piling mga tagagawang (manufacturer) ng set-top box o mobile dongle.'' {{clear}} ==National Capital Region== {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |- ! Callsign ! class="unsortable"| [[Ultra high frequency|UHF]] Channel ! class="unsortable"| [[Dalas]] ! width="6%" | [[Virtual channel|LCN]] ! Broadcaster ! Maikling pangalan ! class="unsortable"| Pagprograma ! class="unsortable"| Format ng Larawan ! Mga Oras ng Pag-broadcast ! Mga Tala |- | rowspan="4" | [[DWGT-TV]] | rowspan="4" | '''14''' | rowspan="4" | '''473.143 MHz''' | '''4.01''' | rowspan="4" | [[People's Television Network]] | '''PTV HD1''' | [[People's Television Network|PTV]] | 16:9 [[1080i]] [[High-Definition Television|HDTV]] | Lunes - Biyernes: 5:30 a.m. - hatinggabi Weekends: 7 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) | Komersyal na broadcast (10 kW) |- | '''4.02''' | '''PTV SD1''' | [[Congress TV]] | rowspan="2" | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] | rowspan="2" | 9 a.m. - 9 p.m. | rowspan="2" | Pagsubok sa broadcast |- | '''4.03''' | '''PTV SD2''' | [[DZRB-AM|Radyo Pilipinas 1]] |- | '''4.04''' | '''PTV 1SEG''' | [[People's Television Network|PTV]] | [[16:9]] [[240p]] [[LDTV]] | Lunes - Biyernes: 5:30 a.m. - hatinggabi Weekends: 7 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) | [[1seg]] |- | rowspan="9" | [[DZBB-TV]] | rowspan="9" | '''15''' | rowspan="9" | '''479.143 MHz''' | '''7.01''' | rowspan="9" | [[GMA Network (kompanya)|GMA Network, Inc.]] | '''GMA''' | [[GMA Network]] | rowspan="8" | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] | Lunes-Biyernes: 5:30 a.m. - 12:35 a.m (kinabukasan)<br />Sabado: 5 a.m. -hatinggabi Linggo: <br />5:30 a.m. - 12:30 a.m (kinabukasan) | rowspan="7" | Komersyal na broadcast (15 kW TPO; 100 kW ERP) |- | '''7.02''' | '''GTV''' | [[GTV (himpilang pantelebisyon sa Pilipinas)|GTV]] | Lunes - Sabado: 5:30 a.m. - hatinggabi Linggo: 6:00 a.m. - hatinggabi |- | '''7.03''' | '''HEART OF ASIA''' | [[Heart of Asia (telebisyong tsanel)|Heart of Asia]] | rowspan="4" | 6 a.m. - hatinggabi |- | '''7.06''' | '''HALLYPOP''' | [[Hallypop (Philippine TV channel)|Hallypop]] |- | '''7.07''' | '''I HEART MOVES''' | [[I Heart Movies]] |- | '''7.08''' | '''PINOY HITS''' | [[GMA Network (kompanya)#Pinoy Hits|Pinoy Hits]] |- | '''7.11''' | {{n/a|'''(UNNAMED)'''}} | {{n/a|Black Screen}} | {{n/a|TBA}} |- | rowspan="2" | '''7.21''' | rowspan="2" | '''GMA 1Seg''' | rowspan="2" | [[GMA Network]] | rowspan="2" | Lunes-Biyernes: 5:30 a.m. - 12:35 a.m (kinabukasan)<br />Sabado: 5 a.m. - hatinggabi Linggo: <br />5:30 a.m. - 12:30 a.m (kinabukasan) | rowspan="2" | [[1seg]] |- | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] |- | [[DZMV-TV]] | '''16''' | '''485.143 MHz''' | '''2.01''' | [[Advanced Media Broadcasting System]] | '''All TV HD''' | [[All TV]] | 16:9 [[1080p]] [[HDTV]] | Lunes - Biyernes: 12 n.n. - 9:30 p.m. Sabado - Linggo: 11:30 a.m. - 9:30 p.m. | Pagsubok na broadcast (10 kW) |- | rowspan="2" | [[DZTV-TV]] | rowspan="2" | '''17''' | rowspan="2" | '''491.143 MHz''' | '''13.01''' | rowspan="2" | [[Intercontinental Broadcasting Corporation]] |'''IBC HD''' | rowspan="2" | [[Intercontinental Broadcasting Corporation]] |16:9 1080i HDTV | rowspan="2" | Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 11:00 p.m. Sabado - Linggo: 7:00 a.m. - 10:00 p.m. | rowspan="2" | Pagsubok na broadcast (3 kW) |- | '''13.02''' | '''IBC SD''' | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] |- | rowspan="4" | [[DWET-TV]] | rowspan="4" | '''18''' | rowspan="4" | '''497.143 MHz''' | '''5.01''' | rowspan="4" | [[TV5 Network|TV5 Network Inc.]] at [[Cignal TV]] | '''TV5''' | [[TV5 (Philippine TV network)|TV5]] | rowspan="3" | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] | rowspan="2" | Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) | rowspan="3" | Komersyal na broadcast (10 kW) |- | '''5.02''' | '''RPTV''' | [[RPTV (TV channel)|RPTV]] |- | '''5.03''' | '''One Sports''' | [[One Sports (TV channel)|One Sports]] | 6 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- | '''5.35''' | '''One Seg S1 ''' | [[TV5 (Philippine TV network)|TV5]] | 16:9 [[144p]] [[LDTV]] | Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) | [[1seg]] |- | rowspan="2" | [[DZKB-TV]] | rowspan="2" | '''19''' | rowspan="2" | '''503.143 MHz''' | '''19.02''' | rowspan="2" | [[Radio Philippines Network]], [[Nine Media Corporation]] at [[Cignal TV]] (pinamamahalaan sa ilalim ng [[local marketing agreement|blocktime agreement]] kasama ng [[TV5 Network, Inc.]]) | '''RPTV HD''' | rowspan="2" | [[RPTV (TV channel)|RPTV]] | 16:9 [[1080i]] [[High-definition na telebisyon|HDTV]] | rowspan="2" | 6 a.m. - hatinggabi | Komersyal na broadcast (3 kW) |- | '''19.06''' | '''RPTV HD 1Seg''' | 16:9 [[240p]] [[LDTV]] | [[1seg]] |- | rowspan="3" | [[DZOE-TV]] | rowspan="3" | '''20''' | rowspan="3" | '''509.143 MHz''' | '''20.21''' | rowspan="3" | [[ZOE Broadcasting Network]] (pinamamahalaan sa ilalim ng [[local marketing agreement|blocktime agreement]] kasama ng [[ABS-CBN Corporation]]) | '''A2Z''' | [[A2Z (tsanel pantelebisyon)|A2Z]] | rowspan="2" | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | Lunes, Martes, Huwebes: 5 a.m. - 12:15 a.m. (the next day) Miyerkules, Biyernes: 5 a.m. - midnight (the next day) Sabado: 6 a.m. - 11:30 p.m. Linggo: 6 a.m. - 12:45 a.m. (kinabukasan) | rowspan="2" | Komersyal na broadcast (10 kW TPO; 30 kW ERP) |- | '''20.24''' | '''Light TV''' | [[DZOZ-DTV|Light TV]] | Lunes - Sabado: 8 a.m. - 8 p.m. Linggo: 7 a.m. - 8 p.m. |- | '''20.31''' | '''A2Z Oneseg''' | [[A2Z (tsanel pantelebisyon)|A2Z]] | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | Lunes - Biyernes 5 a.m. - hatinggabi Sabado: 6 a.m. - 11:30 p.m. Linggo: 7 a.m. - 11:30 p.m. (kinabukasan) | rowspan="1" |[[1Seg]] |- | rowspan="5" | [[DWCP-DTV]] | rowspan="5" | '''21''' | rowspan="5" | '''515.143 MHz''' | '''21.02''' | rowspan="5" | [[Southern Broadcasting Network]] at [[Solar Entertainment Corporation]] | '''SolarFlix''' | [[SolarFlix]] | rowspan="5" | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | rowspan="2" | 8 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) | Ganap na lumipat mula sa analog patungo sa dihital sa komersyal na broadcast (3 kW) |- | '''21.03''' | '''Shop TV''' | [[Shop TV]] | Komersyal na broadcast (3 kW) |- | '''21.04''' | '''DepEd ALS''' | [[Solar Learning]]/[[DepEd TV|DepEd TV ALS]] | Maaaring mag-iba ang mga oras | rowspan="3" | Pagsubok sa broadcast |- | '''21.06''' | '''DepEd NCR PRIME''' | [[Solar Learning]]/[[DepEd TV|DepEd TV NCR Prime]] | 7 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- | '''21.07''' | '''DepEd Central''' | [[Solar Learning]]/[[DepEd TV|DepEd TV Central]] | 7 a.m. - 7 p.m. (Lunes - Sabado) |- | rowspan="2" {{n/a|PA}} | rowspan="2" | '''23''' | rowspan="2" | '''527.143 MHz''' | '''23.01''' | rowspan="2" | [[Aliw Broadcasting Corporation]] | '''ALIW 23 HD''' | rowspan="2" | [[DWIZ]] | 16:9 [[1080i]] [[High-definition na telebisyon|HDTV]] | rowspan="2" | Maaaring mag-iba ang mga oras | rowspan="2" | Pagsubok sa broadcast / Pagsubok sa Configuration (1 kW) |- | '''23.02''' | '''ALIW 23 SD''' | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] |- | rowspan="5" | [[DZEC-DTV]] | rowspan="5" | '''28''' | rowspan="5" | '''557.143 MHz''' | '''28.01''' | rowspan="5" | [[Eagle Broadcasting Corporation]] | '''NET 25 HD''' | rowspan="2" | [[Net 25]] | 16:9 [[1080i]] [[HDTV]] | rowspan="5" | 5 a.m. – hatinggabi (kinabukasan) | rowspan="5" | Komersyal na broadcast (10 kW) |- | '''28.02''' | '''NET 25 SD''' | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] |- | '''28.03''' | '''INCTV HD''' | rowspan="2" | [[INC TV]] | 16:9 [[1080i]] [[HDTV]] |- | '''28.04''' | '''INCTV SD''' | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] |- | '''28.05''' | '''EBC RESERVED''' | [[Net 25]] | 16:9 [[1080i]] [[HDTV]] |- | rowspan="5" | [[DZRJ-DTV]] | rowspan="5" | '''29''' | rowspan="5" | '''563.143 MHz''' | '''29.21''' | rowspan="5" | [[Rajah Broadcasting Network]] | '''RJ DigiTV''' | [[DZRJ-DTV|RJ DigiTV]] | rowspan="2" | 16:9 [[480i]] [[Standard-definition television|SDTV]] | 5 a.m. - 2 a.m. (kinabukasan) | Ganap na lumipat mula sa analog patungo sa dihital (Nasa ilalim pa rin ng pagsubok na broadcast) (2.5kW) |- | '''29.22''' | '''Timeless TV''' | Timeless TV | 24 Oras | rowspan="4" | Pagsubok na broadcast |- | '''29.23''' | '''Radyo Bandido TV''' | [[DZRJ-AM|Radyo Bandido]] | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | 5 a.m. - hatinggabi |- | '''29.24''' | '''Rock of Manila TV''' | RJ Rock TV | rowspan="2" | 16:9 [[480i]] [[Standard-definition television|SDTV]] | 5 a.m. - 2 a.m. (kinabukasan) |- | '''29.25''' | '''TV Maria''' | [[TV Maria]] | 24 Oras |- | rowspan="6" | [[DWKC-DTV]] | rowspan="6" | '''31''' | rowspan="6" | '''575.143 MHz''' | '''31.02''' | rowspan="6" | [[Broadcast Enterprises and Affiliated Media]] | '''PRTV PRIME''' | [[PRTV Prime Media]] | [[16:9]] [[480i]] [[SDTV]] | 6 a.m. - hatinggabi | rowspan="6" | Ganap na inilipat mula analog patungo sa dihital sa Commercial broadcast (5kW) |- | '''31.03''' | '''BLAST SPORTS''' | Blast Sports | [[16:9]] [[1080i]] [[HDTV]] | 6 a.m. - hatinggabi |- | '''31.04''' | '''KNOWLEDGE CHANNEL''' | [[Knowledge Channel]] | rowspan="3" | [[4:3]] [[480i]] [[SDTV]] | 6 a.m. - 11 p.m. |- | '''31.05''' | '''RESERVED''' | Test card | Lunes - Biyernes: 6 a.m. - hatinggabi Sabado - Linggo: 6 a.m. - hatinggabi |- |'''31.06''' | '''LIFE TV''' | [[Life TV]] | rowspan="2" | 6 a.m. - hatinggabi |- | '''31.07''' | '''PILIPINAS HD''' | [[Pilipinas HD]] | [[16:9]] [[480i]] [[SDTV]] |- | rowspan="3" | [[DZOZ-DTV]] | rowspan="3" | '''33''' | rowspan="3" | '''587.143 MHz''' |'''33.01''' | rowspan="3" | [[ZOE Broadcasting Network]] | '''Light TV HD''' | [[ZOE Broadcasting Network|Light TV]] | rowspan="2" | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] | rowspan="3" | Lunes - Sabado: 8 a.m. - 8 p.m. Linggo: 7 a.m. - 8 p.m. | rowspan="2" | Ganap na lumipat mula sa analog patungo sa dihital (Nasa ilalim pa rin ng pagsubok na broadcast) (5 kW TPO; 25 kW ERP) |- | '''33.02''' | '''Light TV SD1''' | Light TV Promotional channel |- | '''33.31''' | '''Light TV 1seg''' | [[ZOE Broadcasting Network|Light TV]] | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | [[1seg]] |- | rowspan="5" | [[DWAO-TV]] | rowspan="5" | '''38''' | rowspan="5" | '''617.143 MHz''' | '''55.01''' | rowspan="5" | [[Progressive Broadcasting Corporation]] | '''UNTV''' | [[UNTV]] | 16:9 [[1080i]] [[HDTV]] | rowspan="5" | 24 na oras | rowspan="3" | Pagsubok na broadcast (1 kW) |- | '''55.02''' | '''STV''' | [[STV (Pilipinas)|STV]] / kasalukuyang mirror feed mula sa [[UNTV]] | rowspan="2" | 16:9 [[1080i]] [[High-definition television|HDTV]] |- | '''55.03''' | '''TRUTH CHANNEL''' | [[Truth Channel]] |- | '''55.04''' | '''UNTV Reserve''' | {{n/a|Blangkong feed}} | rowspan="2" | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | {{n/a|Itim na screen}} |- | '''55.31''' | '''UNTV 1SEG''' | [[UNTV]] | [[1seg]] |- | rowspan="9" | [[DWAQ-DTV]] | rowspan="3" | '''39''' | rowspan="3" | '''623.143 MHz''' | '''39.01''' | rowspan="9" | [[Sonshine Media Network International]] | '''SNC''' | [[SMNI News Channel]] | rowspan="3" | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] | rowspan="9" | 24 na oras | rowspan="9" | OFFLINE |- | '''39.02''' | '''SMNI''' | [[Sonshine Media Network International|SMNI]] |- | '''39.03''' | '''SMNI Radio''' | [[DZAR]] |- | rowspan="5" | '''43''' | rowspan="5" | '''647.143 MHz''' | '''44.02''' | '''SMNI HD''' | [[Sonshine Media Network International|SMNI]] | 16:9 [[1080i]] [[HDTV]] |- | '''44.03''' | '''SMNI NEWS CHANNEL''' | [[SMNI News Channel]] | rowspan="4" | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] |- | '''44.04''' | '''DZAR SONSHINE RADIO''' | [[DZAR]] |- | '''44.05''' | '''SMNI SD3''' | rowspan="2"| [[Sonshine Media Network International|SMNI]] |- | '''44.06''' | '''SMNI SD4''' |- | '''44''' | '''653.143 MHz''' | '''44.01''' | '''SMNI NEWS''' | [[SMNI News Channel]] | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] |- | rowspan="4" | [[DWVN-DTV]] | rowspan="4" | '''45''' | rowspan="4" | '''659.143 MHz''' | '''45.01''' | rowspan="3" | [[Gateway UHF Television Broadcasting]] | '''Hope Phil''' | [[Hope Channel Philippines]] | 16:9 [[1080i]] [[HDTV]] | rowspan="4" | 24 na oras | rowspan="4" | Ganap na lumipat mula sa analog patungo sa dihital (Mahina ang paghahatid ng signal, Nasa ilalim pa rin ng pagsubok na broadcast) (3.5kW) |- | '''45.02''' | '''Hope Intl''' | [[Hope International (Seventh-day Adventist)|Hope International]] | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] |- | '''45.03''' | '''Hope Live''' | [[Hope Channel Philippines|Hope Channel Philippines]] | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] |- | '''45.04''' | [[Global Satellite Technology Services]] | '''One Media''' | [[One Media Network]] | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] |- | rowspan="3" | [[DZCE-TV]] | rowspan="3" | '''49''' | rowspan="3" | '''683.143 MHz''' | '''01.01''' | rowspan="3" | [[Christian Era Broadcasting Service International]] | '''INC TV HD''' | rowspan="3" | [[DZCE-TV|INC TV]] | rowspan="2" | 16:9 [[1080i]] [[High-definition na telebisyon|HDTV]] | rowspan="3" | 4 a.m. – hatinggabi | rowspan="3" | Pagsubok na broadcast (10 kW) |- | '''01.02''' | '''INC TV HD1''' |- | '''01.03''' | '''INC TV SD''' | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] |- | rowspan="4" {{n/a|PA}} | rowspan="4" | '''51''' | rowspan="4" | '''695.143 MHz''' | '''5.01''' | rowspan="4" | [[Cignal TV|Mediascape Inc.]] at [[TV5 Network|TV5 Network Inc.]] | '''TV5''' | [[TV5 (Philippine TV network)|TV5]] | rowspan="3" | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] | rowspan="2" | Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) | rowspan="3" | Komersyal na broadcast (Mirror feed mula sa DTT-18) |- | '''5.02''' | '''RPTV''' | [[RPTV (TV channel)|RPTV]] |- | '''5.03''' | '''One Sports''' | [[One Sports (TV channel)|One Sports]] | 6 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- | '''5.35''' | '''One Seg S1 ''' | [[TV5 (Philippine TV network)|TV5]] | 16:9 [[144p]] [[LDTV]] | Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) | [[1seg]] |} </div> ==Luzon== {{update section|date=Mayo 2022}} ===Rehiyon I (Rehiyon ng Ilocos)=== ====Ilocos Sur==== <div style="overflow: auto"> {| class="wikitable sortable" |- !Callsign !class="unsortable"|[[Ultra high frequency|UHF]] Channel !class="unsortable"|[[Dalas]] !width="6%" | [[Virtual channel|LCN]] !Broadcaster !Maikling pangalan !class="unsortable"|Pagprograma !class="unsortable"|Format ng Larawan !Mga Oras ng Pag-broadcast !Mga Tala |- | rowspan="8" |[[DWBC-TV]] | rowspan="8" |'''15''' | rowspan="8" |'''479.143 MHz''' (Metro Vigan at Northern Luzon) |'''48.01''' | rowspan="8" |[[GMA Network (company)|GMA Network, Inc.]] | '''GMA''' |[[DWBC-TV|GMA Ilocos]] | rowspan="7" | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | Mga Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:30 a.m. <br /> Sabado: <br /> 5 a.m. - hatinggabi <br /> Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:25 a.m. (ang susunod na araw) | rowspan="5" |Komersyal na broadcast (5 kW) |- |'''48.02''' | '''GTV''' |[[GTV (Philippine TV network)|Good TV]] | rowspan="1" |5:30 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- |'''48.03''' | '''Heart of Asia''' |[[Heart of Asia (channel sa TV)|Heart of Asia]] | rowspan="3" |6:00 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- |'''48.06''' |'''HALLYPOP''' |[[Hallypop (Philippine TV channel)|Hallypop]] |- |'''48.07''' |'''I HEART MOVES''' |[[I Heart Movies]] |- |'''48.08''' |'''(HINDI PANGALAN)''' |{{n/a|Itim na screen}} | TBA |rowspan="2" |Subok na broadcast |- |'''7.11''' | '''DepEd TV''' | [[DepEd TV]] | rowspan="1" | 7 a.m. - 7 p.m. (Lunes Sabado) |- |'''48.31''' |'''GMA 1SEG''' |[[DWBC-TV|GMA Ilocos relay]] | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | Mga Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:30 a.m. <br /> Sabado: <br /> 5 a.m. - hatinggabi <br /> Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:25 a.m. (ang susunod na araw) |[[1seg]] |} </div> ===Cordillera Administrative Region (CAR)=== ====Benguet==== <div style="overflow: auto"> {| class="wikitable sortable" !Callsign ![[Ultra high frequency|UHF]] ![[Dalas]] ![[Virtual channel|LCN]] !Broadcaster !Maikling pangalan !Pagprograma !Format ng Larawan !Mga Oras ng Pag-broadcast !Mga Tala |- | rowspan="8" | [[DWHB-TV]] | rowspan="3" | '''26''' | rowspan="3" | '''545.143 MHz''' (Metro Baguio Northern at Central Luzon) |'''26.01''' | rowspan="8" | [[Broadcast Enterprises at Affiliated Media]] |'''PIE''' | rowspan="1" | [[PIE (TV channel)|PIE Channel]] | rowspan="2" |16:9 [[480i]] [[SDTV]] | rowspan="1" | 5 a.m. - 2 a.m. (kinabukasan) | rowspan="2"|Komersyal na broadcast (5kW) |- | '''26.03''' | ''' KNOWLEDGE CHANNEL''' | [[Knowledge Channel]] | rowspan="1" | 6 a.m. - 11 p.m. |- | '''26.31''' | '''PIE oneseg''' | rowspan="1" | [[PIE (TV channel)|PIE Channel]] | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | rowspan="1" | 5 a.m. - 2 a.m. (kinabukasan) | [[1seg]] |- | rowspan="5" | '''27''' | rowspan="5" | '''551.143 MHz''' (Metro Baguio) | '''27.01''' | '''DEPED TV''' | [[Broadcast Enterprises and Affiliated Media|BEAM TV]] promotional channel / [[DepEd TV]] | rowspan="4" | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | rowspan="1" | 7 a.m. - 7 p.m. | rowspan="4" | Pansubok na broadcast (Mahina ang Transmission ng signal) (1kW) |- | '''27.02''' | '''TV SHOP''' | TV Shop Pilipinas | rowspan="3" | 6 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- | '''27.03''' | '''PILIPINAS HD''' | [[Pilipinas HD]] |- | '''27.04''' | '''LIFE TV''' | [[Life TV (Philippines)|Life TV]] |- | '''27.31''' | '''BEAM TV 1Seg''' | [[Broadcast Enterprises and Affiliated Media|BEAM TV]] promotional channel / [[DepEd TV]] | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | rowspan="1" | 7 a.m. - 7 p.m. | [[1seg]] |- | rowspan="8" | [[DZEA-TV]] | rowspan="8" | '''38''' | rowspan="8" | '''617.143 MHz''' (Metro Baguio at Northern at Central Luzon) | '''10.01''' | rowspan="8" |[[GMA Network (company)|GMA Network Inc.]] | ''GMA''' | [[DZEA-TV|GMA Dagupan/Baguio]] | rowspan="7" | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | Mga Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:30 a.m. <br /> Sabado: <br /> 5 a.m. - hatinggabi <br /> Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:25 a.m. (ang susunod na araw) | rowspan="5" | Komersyal na broadcast (15kW) |- | '''10.02''' | '''GTV''' | [[GTV (Philippine TV network)|GTV]] | rowspan="1" | 5:30 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- | '''10.03''' | '''PUSO NG ASYA''' | [[Puso ng Asya (channel sa TV)|Puso ng Asya]] | rowspan="3" | 6:00 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- | '''10.06''' | '''HALLYPOP''' | [[Hallypop (Philippine TV channel)|Hallypop]] |- | '''10.07''' | '''I HEART MOVES''' | [[I Heart Movies]] |- | '''10.08''' | {{n/a|'''(UNNAME)'''}} | {{n/a|Itim na screen}} | {{n/a|TBA}} | rowspan="1" | Itim na screen |- | '''10.11''' | '''DepEd TV''' | [[DepEd TV]] | rowspan="1" | 7 a.m. - 7 p.m. (Lunes Sabado) | rowspan="1" | Pagsubok sa broadcast |- | '''10.31''' | '''GMA 1Seg''' | [[DZEA-TV|GMA Dagupan/Baguio Relay]] | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | Mga Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:30 a.m. <br /> Sabado: <br /> 5 a.m. - hatinggabi <br /> Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:25 a.m. (ang susunod na araw) |[[1seg]] |- | rowspan="4" | [[D-8-XM-TV]] | rowspan="4" | '''42''' | rowspan="4" | '''641.143 MHz''' (Metro Baguio at Northern at Central Luzon) |'''4.01''' | rowspan="4" |[[People's Television Network]] | '''PTV SD1''' | [[D-8-XM-TV|PTV Cordillera]] | rowspan="1" | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] (minsan [[1080i]] [[HDTV]]) | rowspan="1" | Linggo: 5:30 a.m. – 12:30 a.m. <br /> Sabado 5:30 a.m. – 12:30 a.m. <br /> Linggo: 7 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) | rowspan="1" | Pagsubok sa broadcast |- | '''4.02''' | '''PTV SD2''' | {{n/a|Black Screen}} | rowspan="2" | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] | {{n/a|TBA}} | rowspan="2" | Blangkong screen |- | '''4.03''' | '''PTV SD3''' | {{n/a|Black Screen}} | {{n/a|TBA}} |- | '''4.04''' | '''PTV 1seg''' | [[People's Television Network|PTV]] | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | rowspan="1" | Linggo: 5:30 a.m. – 12:30 a.m. <br /> Sabado 5:30 a.m. – 12:30 a.m. <br /> Linggo: 7 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) | [[1seg]] |- | rowspan="4" | [[DWFB-DTV]] | rowspan="4" |'''44''' | rowspan="4" |'''653.143 MHz''' (Metro Baguio at Northern at Central Luzon) | '''44.01''' | rowspan="3" |[[Global Satellite Technology Services]] | '''GNN North Luzon''' | [[GNN North Luzon]] | rowspan="4" | 16:9 [[480p]] [[SDTV]] (minsan [[720p]] [[HDTV]]) | rowspan="4" | Lunes-Linggo 5:00 a.m. - 11:00p.m. | rowspan="4" | Ganap na lumipat mula sa analog <br /> patungo sa dihital / Pagsubok sa Broadcast / Pagsubok sa Configuration |- | '''44.02''' | '''Highland TV''' | Highland TV / RNG Luzon |- | '''44.03''' | '''GNN''' | [[Golden Nation Network|GNN]] |- | '''44.04''' | rowspan="1"|[[Global Satellite Technology Services]] at [[Gateway UHF Television Broadcasting]] | '''Hope Channel PHils''' | [[Hope Channel Philippines]] |- | rowspan"1" {{n/a|PA}} | rowspan"1" | '''45''' | rowspan"1" | '''659.143 MHz''' (Metro Baguio at Northern at Central Luzon) | '''45.01''' | rowspan"1" | [[DZTP|Tirad Pass Network]] | rowspan"1" | ''TPN''' | rowspan"1" | [[DZTP|TPN]] | rowspan"1" | 16:9 [[1080p]] [[HDTV]] | rowspan"1" | 5:00 a.m. - hatinggabi | rowspan"1" | Pagsubok sa broadcast / Pagsubok sa Configuration |- | rowspan="4" | [[DZET-TV]] | rowspan="4" | '''51''' | rowspan="4" | '''695.143 MHz''' (Metro Baguio at Northern at Central Luzon) | '''5.01''' | rowspan="4" | [[TV5 Network|TV5 Network Inc.]] | '''TV5''' | [[DZET-TV|TV5 Baguio]] | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | Lunes, Martes, Biyernes 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) / Miyerkules, Huwebes 5:00 a.m. - 12:30 a.m. (kinabukasan) / Sabado 6:00 a.m. - 1:30 am (ang susunod na araw) / Linggo 5:30 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) | rowspan="3"|Komersyal na broadcast (5kW) |- | '''5.02''' | ''Isang PH''' | [[Isang PH]] | rowspan="1" | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] | 24 na oras |- | '''5.03''' | ''Isang Palakasan''' | [[One Sports (TV channel)|One Sports]] | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | Lunes - Sabado 8:00 a.m. - hatinggabi (sa susunod na araw) / Linggo 6:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) |- | '''5.35''' | '''Isang Seg S1''' | [[DZET-TV|TV5 Baguio Relay]] | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | Lunes, Martes, Biyernes 5:00 a.m. - 1:00 a.m. / Miyerkules, Huwebes 5:00 a.m. - 12:30 a.m. / Sabado 6:00 a.m. - 1:30 am (kinabukasan) / Linggo 5:30 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) | [[1seg]] |- |} </div> ===Rehiyon III (Central Luzon)=== ====Pampanga==== <div style="overflow: auto"> {| class="wikitable sortable" !Callsign ![[Ultra high frequency|UHF]] ![[Dalas]] ![[Virtual channel|LCN]] !Broadcaster !Maikling pangalan !Pagprograma !Format ng Larawan !Mga Oras ng Pag-broadcast !Mga Tala |- | rowspan="5" | [[DWFU-DTV]] | rowspan="5" |'''44''' | rowspan="5" |'''653.143 MHz''' (Pampanga) |'''44.01''' | rowspan="5" |Infomax Television at [[First United Broadcasting Corporation]] | '''GNN TV44 Pampanga''' | GNN Pampanga [[DWFU-DTV]] | rowspan="5" |4:3 [[480i]] [[SDTV]] | rowspan="5" {{n/a|TBA}} | rowspan="5" {{n/a|Ganap na inilipat mula sa analog/<br/>sa dihital/Test Broadcast/Configuration Testing}} |- |'''44.02''' | '''GNN''' | [[Golden Nation Network|GNN]] |- |'''44.03''' | '''Nakareserba''' | rowspan="3" {{n/a|TBA}} |- |'''44.04''' | '''Nakareserba''' |- |'''44.05''' | '''Nakareserba''' |- |} </div> ===Rehiyon IV-A (Calabarzon)=== ====Batangas==== <div style="overflow: auto"> {| class="wikitable sortable" !Callsign ![[Ultra high frequency|UHF]] ![[Dalas]] ![[Virtual channel|LCN]] !Broadcaster !Maikling pangalan !Pagprograma !Format ng Larawan !Mga Oras ng Pag-broadcast !Mga Tala |- | rowspan="4" |[[DWBD-TV]] | rowspan="4" |'''18''' | rowspan="4" |'''497.143 MHz''' (Batangas at Calabarzon) |'''5.01''' | rowspan="4" |[[TV5 Network|TV5 Network Inc.]] at [[Cignal TV|Mediascape Inc.]] | '''TV5''' | TV5 Batangas | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | Lunes, Martes, Biyernes 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) / Miyerkules, Huwebes 5:00 a.m. - 12:30 a.m. (kinabukasan) / Sabado 6:00 a.m. - 1:30 am (ang susunod na araw) / Linggo 5:30 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) | rownspan="4"|Komersyal na broadcast |- |'''5.02''' | '''OnePH''' | [[Isang PH]] | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] | 24 na oras |- |'''5.03''' | ''Isang Palakasan''' | [[One Sports (TV channel)|One Sports]] | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | Lunes - Sabado 8:00 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) / Linggo 6:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) | Komersyal na broadcast |- |'''5.35''' | '''Isang Seg S1''' | TV5 Batangas Relay | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | Lunes, Martes, Biyernes 5:00 a.m. - 1:00 a.m. / Miyerkules, Huwebes 5:00 a.m. - 12:30 a.m. / Sabado 6:00 a.m. - 1:30 am (kinabukasan) / Linggo 5:30 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) | [[1seg]] |- | rowspan="8" |[[D-12-ZB-TV]] | rowspan="8" |'''32''' | rowspan="8" |'''581.143 MHz''' (Batangas at Calabarzon) |'''12.01''' | rowspan="8" |[[GMA Network (company)|GMA Network Inc.]] | ''GMA''' |[[D-12-ZB-TV|GMA Batangas]] | rowspan="7" | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | Mga Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:30 a.m. <br /> Sabado: <br /> 5 a.m. - hatinggabi <br /> Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:25 a.m. (ang susunod na araw) | rowspan="5" |Komersyal na broadcast (10kW) |- |'''12.02''' | '''GTV''' |[[GTV (Philippine TV network)|GTV]] | rowspan="1" |5:30 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- |'''12.03''' | '''PUSO NG ASYA''' |[[Puso ng Asya (channel sa TV)|Puso ng Asya]] | rowspan="3" |6:00 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- |'''12.06''' |'''HALLYPOP''' |[[Hallypop (Philippine TV channel)|Hallypop]] |- |'''12.07''' |'''I HEART MOVES''' | [[I Heart Movies]] |- |'''12.08''' |'''(HINDI PANGALAN)''' |{{n/a|Itim na screen}} | TBA |rowspan="2" | Pagsubok sa broadcast |- |'''12.11''' | '''DEPED TV''' | [[DepEd TV]] | rowspan="1" | 7 a.m. - 7 p.m. (Lunes Sabado) |- |'''12.31''' |'''GMA 1-Seg''' |GMA Batangas Relay | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | Mga Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:30 a.m. <br /> Sabado: <br /> 5 a.m. - hatinggabi <br /> Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:25 a.m. (ang susunod na araw) |[[1seg]] |} </div> ===Rehiyon V (Rehiyon ng Bicol)=== ====Camarines Sur==== <div style="overflow: auto"> {| class="wikitable sortable" !Callsign ![[Ultra high frequency|UHF]] ![[Dalas]] ![[Virtual channel|LCN]] !Broadcaster !Maikling pangalan !Pagprograma !Format ng Larawan !Mga Oras ng Pag-broadcast !Mga Tala |- | rowspan="6" {{n/a|PA}} | rowspan="6" |'''19''' | rowspan="6" |'''503.143 MHz''' <br/>([[Nabua, Camarines Sur]]) |'''19.01''' | rowspan="6" |[[ Polytechnic State University of Bicol| PSUB]] <br>at<br>[[Philippine Collective Media Corporation|PCMC]] | '''PSUBTv''' | PSUB TV | rowspan="6" |[[4:3]] [[480i]] [[SDTV]] | rowspan="6" |9 a.m. - 8 p.m. | rowspan="3" | Pagsubok sa broadcast |- |'''19.02''' | '''PSUB COHS''' | Ang TLC Channel |- |'''19.03''' | '''PSUB COBM''' | Kolehiyo ng Pamamahala ng Negosyo |- |'''19.04''' | '''PSUB COEAS''' | BigCAS Channel | rowspan="3" {{n/a|Pagsubok sa Configuration}} |- |'''19.05''' | '''PSUB Graduate School''' | Ang Grad-Ed Channel |- |'''19.06''' | '''PSUB COE''' | Kolehiyo ng Inhinyero |- | rowspan="8" |[[DWHC-TV]] |rowspan="3"| '''32''' |rowspan="3"|'''581.143 MHz''' (Metro Naga at Camarines Sur) |'''32.01''' |rowspan="3"|[[Broadcast Enterprises and Affiliated Media]] |'''PIE''' |rowspan="1"|[[PIE (TV channel)|PIE Channel]] |rowspan="2"|16:9 [[480i]] [[SDTV]] |rowspan="1"|5:00 a.m. - 2:00 a.m. (kinabukasan) | rowspan="2"|Komersyal na Broadcast |- |'''32.03''' |''' KNOWLEDGE CHANNEL''' |[[Knowledge Channel]] |6:00 a.m. - 11:00 p.m. |- |'''32.31''' |'''PIE oneseg''' |rowspan="1"|[[PIE (TV channel)|PIE Channel]] | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] |rowspan="1"|5:00 a.m. - 2:00 a.m. (kinabukasan) |[[1seg]] |- | rowspan="5" |'''35''' | rowspan="5" |'''599.143 MHz''' <br /> (Metro Naga) |'''35.01''' | rowspan="5" |[[Broadcast Enterprises at Affiliated Media]] |'''DEPED TV''' |[[Broadcast Enterprises and Affiliated Media|DEPED TV]] | rowspan="4" |4:3 [[480i]] [[SDTV]] | rowspan="1" | 7 a.m. - 7 p.m. | rowspan="4" |Subok na broadcast |- |'''35.02''' |'''TV SHOP''' |TV Shop Philippines | 6 a.m. - hatinggabi |- |'''35.03''' |'''PILIPINAS HD''' |[[Pilipinas HD]] | rowspan="2" | 6 a.m. - hatinggabi |- |'''35.04''' |'''LIFE TV''' |[[Life TV (Philippines)|Life TV]] |- |'''35.31''' |'''BEAM TV 1Seg''' |[[Broadcast Enterprises and Affiliated Media|BEAM TV]] promotional channel | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | rowspan="1" | 7 a.m. - 7 p.m. |[[1seg]] |- | rowspan="8" |[[DWAI-TV]] | rowspan="8" |'''38''' | rowspan="8" |'''617.143 MHz''' (Metro Naga at Camarines Sur) |'''07.01''' | rowspan="8" |[[GMA Network (company)|GMA Network Inc.]] | ''GMA''' |[[DWAI-TV|GMA Naga]] | rowspan="7" | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | Mga Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:30 a.m. <br /> Sabado: <br /> 5 a.m. - hatinggabi <br /> Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:25 a.m. (ang susunod na araw) | rowspan="5" |Komersyal na broadcast (10kW) |- |'''07.02''' | '''GTV''' |[[GTV (Philippine TV network)|GTV]] | rowspan="1" |5:30 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- |'''07.03''' | '''PUSO NG ASYA''' |[[Puso ng Asya (channel sa TV)|Puso ng Asya]] | rowspan="3" |6:00 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- |'''07.06''' |'''HALLYPOP''' |[[Hallypop (Philippine TV channel)|Hallypop]] |- |'''07.07''' |'''I HEART MOVES''' | [[I Heart Movies]] |- |'''07.08''' |'''(HINDI PANGALAN)''' |{{n/a|Itim na screen}} |rowspan="1" |TBA |rowspan="2" |Subok na broadcast |- |'''7.11''' | '''DepEd TV''' | [[DepEd TV]] | rowspan="1" | 7 a.m. - 7 p.m. (Lunes Sabado) |- |'''07.35''' |'''GMA1SEG''' |[[DWAI-TV|GMA Naga Relay]] | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | Mga Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:30 a.m. <br /> Sabado: <br /> 5 a.m. - hatinggabi <br /> Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:25 a.m. (ang susunod na araw) |[[1seg]] |- | rowspan="4" |[[DWMA-TV]] | rowspan="4" |'''46''' | rowspan="4" |'''665.143 MHz''' <br/>(Metro Naga) |'''8.01''' | rowspan="4" |[[People's Television Network]] | '''PTV HD1''' |rowspan="2'|[[DWMA-TV|PTV Naga]] | rowspan="3" |16:9 [[720p]] [[HDTV]](minsan 4:3 up-scaled [[480i]] [[SDTV]]) | rowspan="4" |Mga Araw ng Linggo: <br /> 6 a.m. – 12:30 a.m. <br /> Sabado at Linggo: <br /> 7 a.m. – hatinggabi (sa susunod na araw) | rowspan="3" | Pagsubok sa broadcast |- |'''8.02''' | '''PTV HD2''' |- |'''8.03''' | '''PTV HD3''' |{{n/a|Black Screen}} |- |'''8.04''' | '''PTV 1seg''' |[[People's Television Network|PTV]] |4:3 [[240p]] [[LDTV]] |[[1seg]] |- | rowspan="5" |[[DWIL-TV]] | rowspan="5" |'''48''' | rowspan="5" |'''677.143 MHz''' <br/>(Metro Naga) |'''48.01''' | rowspan="5" |[[Global Satellite Technology Services]] | '''GNN''' | rowspan="1" |[[Golden Nation Network]] Mga Lokal na Programa | rowspan="5" |4:3 [[480i]] [[SDTV]] | rowspan="2" |6 a.m. - hatinggabi | rowspan="2" | Pagsubok sa broadcast |- |'''48.02''' | '''DepEd TV - Telearalan''' | rowspan="1" | [[DepEd TV]] Mga Lokal na Programa |- |'''48.03''' | '''LGU Naga''' | {{n/a|Black Screen}} | rowspan="1" {{n/a|Black Screen}} | rowspan="1" {{n/a|Pagsubok sa Configuration}} |- |'''48.04''' | '''TV Maria''' | [[TV Maria]] | 24 na oras | Pagsubok sa Broadcast |- |'''48.05''' | '''Reserved Channel GNN Naga TV48''' | rowspan="1" | [[Golden Nation Network]] | rowspan="1" {{n/a|Black Screen}} | rowspan="1" {{n/a|Pagsubok sa Configuration}} |} </div> ==Visayas== === Rehiyon VI (Kanlurang Visayas) === ==== Iloilo ==== ==== Negros Occidental ==== === Region VII (Gitnang Visayas) === ==== Cebu ==== ==== Bohol ==== ==Mindanao== ===Rehiyon IX (Tangway ng Zamboanga)=== ====Zamboanga del Sur==== {| class="wikitable sortable" |- !Callsign !class="unsortable"|Tsanel sa [[Ultra high frequency|UHF]] !class="unsortable"|[[Dalasan]] !width="6%" | [[Virtual channel|LCN]] !Taga-ere (''broadcaster'') !Maiksing pangalang [[PSIP]] !class="unsortable"|Programa !class="unsortable"|Anyo ng larawan !Oras ng pag-ere !Karagdagan |- | rowspan="5" |[[DXAX-DTV]] | rowspan="5" |'''40''' | rowspan="5" |'''629.143&nbsp;MHz''' |'''0.01''' | rowspan="5" | Westwind Broadcasting Corporation & eMedia Production Network | '''eMedia Digital TV''' |[[eMedia]] | rowspan="5" | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | 4:45 n.u. – 9:30 n.g. | Tuluyang lumipat mula analog papuntang dihital |- |'''0.02''' | '''GPC''' | Global Pinoy Cinema | '''Buong araw''' |{{n/a|TBA}} |- |'''0.03''' | '''PTV''' |[[People's Television Network|PTV]] | rowspan="3" | '''Mula Maynila''' | rowspan="3" | ''Mula Maynila'' |- |'''0.04''' |'''5''' |[[5 (himpilan ng telebisyon)|5]] |- |'''0.05''' |'''One Sports''' |[[One Sports]] |} ===Rehiyon X (Hilagang Mindanao)=== ====Misamis Oriental==== ===Rehiyon XI (Davao)=== ====Davao del Sur==== {| class="wikitable sortable" |- !Callsign !class="unsortable"|Tsanel sa [[Ultra high frequency|UHF]] !class="unsortable"|[[Dalasan]] !width="6%" | [[Virtual channel|LCN]] !Taga-ere (''broadcaster'') !Maiksing pangalang [[PSIP]] !class="unsortable"|Programa !class="unsortable"|Anyo ng larawan !Oras ng pag-ere !Karagdagan |- | rowspan="4" |[[DXET-TV]] | rowspan="4" |'''18''' | rowspan="4" |'''497.143 MHz''' (Metro Davao and Davao Region) |'''5.01''' | rowspan="4" |[[TV5 Network|TV5 Network Inc.]] |'''TV5''' |[[TV5 (himpilan ng telebisyon)|TV5 Davao]] | rowspan="3" |16:9 480i SDTV | rowspan="2" |Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) | rowspan="3" |Komersyal na broadcast (10 kW) |- |'''5.02''' |'''OnePH''' |[[One PH]] |- |'''5.03''' | '''One Sports''' |[[TV5 Network|One Sports]] | 6 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- |'''5.04''' | '''One Seg S1''' | [[TV5 (himpilan ng telebisyon)|TV5 Davao]] |16:9 [[240p]] [[LDTV]] |Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) |[[1seg]] |- | rowspan="2" |[[DXAQ-TV]] | rowspan="2" |'''19''' | rowspan="2" |'''503.143 MHz''' (Metro Davao) |'''39.01''' | rowspan="2" |[[Sonshine Media Network International]] |'''SMNI''' |[[Sonshine Media Network International|SMNI Davao]] | rowspan="2" |4:3 upscaled sa 16:9 480i SDTV | rowspan="2" |24 na oras | rowspan="2" |Pagsubok sa broadcast |- |'''39.02''' |'''SMNI UPLINK''' |[[SMNI News Channel]] |- | rowspan="3" |[[DXEX-DTV]] | rowspan="3" |'''20''' | rowspan="3" |'''509.143 MHz''' (Metro Davao and Davao Region) |'''20.01''' | rowspan="3" |[[ZOE Broadcasting Network]] (pinamamahalaan sa ilalim ng [[local marketing agreement|blocktime agreement]] kasama ng [[ABS-CBN Corporation]]) |'''A2Z''' |[[A2Z|A2Z Davao]] | rowspan="2" |4:3 [[480i]] [[SDTV]] |Lunes, Martes, Huwebes: 5 a.m. - 12:15 a.m. (the next day) Miyerkules, Biyernes: 5 a.m. - midnight (the next day) Sabado: 6 a.m. - 11:30 p.m. Linggo: 6 a.m. - 12:45 a.m. (kinabukasan) | rowspan="2" |Komersyal na broadcast (5.5 kW) |- |'''20.02''' |'''Light TV''' |[[ZOE Broadcasting Network|Light TV]] |Lunes - Sabado: 8 a.m. - 8 p.m. Linggo: 7 a.m. - 8 p.m. |- |'''20.22''' |'''A2Z 1Seg''' |[[A2Z|A2Z Davao]] |4:3 [[240p]] [[LDTV]] |Lunes, Martes, Huwebes: 5 a.m. - 12:15 a.m. (the next day) Miyerkules, Biyernes: 5 a.m. - midnight (the next day) Sabado: 6 a.m. - 11:30 p.m. Linggo: 6 a.m. - 12:45 a.m. (kinabukasan) |''[[1seg]]'' |- |[[DXSQ-TV]] |'''38''' |'''617.143 MHz''' (Digos City) |'''38.01''' |[[Sagay Broadcasting Corporation]] | '''Kapampi TV''' | Kakampi TV | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] |24 na oras | Pagsubok sa broadcast (500 watts) |- | rowspan="4" | [[DXNP-TV]] | rowspan="4" | '''45''' | rowspan="4" | '''659.143&nbsp;MHz''' |'''11.01''' | rowspan="4" | [[People's Television Network]] | '''PTV HD1''' | PTV Davao | rowspan="2" | 16:9 (sometimes 4:3 up-scaled) [[1080i]] [[High-definition television|HDTV]] | rowspan="4" | '''Lunes''': <br /> 5 n.u. - 1 n.u. <br /> '''Martes-Biyernes''': <br /> 6 n.u. - 1 n.u. <br /> '''unang Biyernes ng buwan''': <br /> 4 n.u. - 1 n.u. <br /> '''Sabado''': <br /> 6 n.u. - hatinggabi <br /> '''Linggo''': <br /> 7 n.u. - hatinggabi (kinabukasan) | rowspan="2" | ''Test broadcast'' |- |'''11.02''' | '''PTV HD2''' | PTV Manila Feed |- |'''11.03''' | '''PTV SD2''' | rowspan="2" {{n/a|Gray screen}} | ''Nakaitim na iskrin'' | Gray screen |- |'''11.04''' | '''PTV 1seg''' | 16:9 (sometimes 4:3 up-scaled) [[240p]] [[LDTV]] | [[1seg]] |} === Region XII (Soccsksargen) === ==== South Cotabato ==== {| class="wikitable sortable" |- !Callsign ! class="unsortable" |Tsanel sa [[Ultra high frequency|UHF]] ! class="unsortable" |[[Dalasan]] ! width="6%" | [[Virtual channel|LCN]] !Taga-ere (''broadcaster'') !Maiksing pangalang [[PSIP]] ! class="unsortable" |Programa ! class="unsortable" |Anyo ng larawan !Oras ng pag-ere !Karagdagan |- | rowspan="4" |DXER-TV | rowspan="4" |'''18''' | rowspan="4" |'''497.143 MHz''' (General Santos City and Soccsksargen) |'''5.01''' | rowspan="4" |[[TV5 Network|TV5 Network Inc.]] |'''TV5''' |[[TV5 (himpilan ng telebisyon)|TV5 General Santos]] | rowspan="3" |16:9 480i SDTV | rowspan="2" |Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) | rowspan="3" |Komersyal na broadcast (10 kW) |- |'''5.02''' |'''OnePH''' |[[One PH]] |- |'''5.03''' |'''One Sports''' |[[TV5 Network|One Sports]] |6 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- |'''5.04''' |'''One Seg S1''' |[[TV5 (himpilan ng telebisyon)|TV5 General Santos]] |16:9 [[240p]] [[LDTV]] |Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) |[[1seg]] |- | rowspan="8" |DXBG-TV | rowspan="8" |'''34''' | rowspan="8" |'''593.143 MHz''' (General Santos City and Soccsksargen) |'''8.01''' | rowspan="8" |[[GMA Network|GMA Network Inc.]] |'''GMA''' |[[GMA Network|GMA General Santos]] | rowspan="7" |16:9 [[480i]] [[SDTV]] |Lunes-Biyernes: 5:30 a.m. - 12:35 a.m (kinabukasan)<br />Sabado: 5 a.m. -hatinggabi Linggo: <br />5:30 a.m. - 12:30 a.m (kinabukasan) | rowspan="7" |Komersyal na broadcast (10 kW) |- |'''8.02''' |'''GTV''' |[[GTV (himpilang pantelebisyon sa Pilipinas)|GTV]] | rowspan="1" |Lunes - Sabado: 5:30 a.m. - hatinggabi Linggo: 6:00 a.m. - hatinggabi |- |'''8.03''' |'''HEART OF ASIA''' |[[Heart of Asia (telebisyong tsanel)|Heart of Asia]] | rowspan="4" |6 a.m. - hatinggabi |- |'''8.06''' |'''HALLYPOP''' |[[Hallypop (Philippine TV channel)|Hallypop]] |- |'''8.07''' |'''I HEART MOVIES''' |[[I Heart Movies]] |- |'''8.08''' |'''PINOY HITS''' |[[GMA Network|Pinoy Hits]] |- |'''8.11''' !'''''(UNNAME)''''' !Black Screen !TBA |- |'''8.31''' |'''GMA 1Seg''' |[[GMA Network|GMA General Santos]] |4:3 [[240p]] [[LDTV]] |Lunes-Biyernes: 5:30 a.m. - 12:35 a.m (kinabukasan)<br />Sabado: 5 a.m. -hatinggabi Linggo: <br />5:30 a.m. - 12:30 a.m (kinabukasan) |''[[1seg]]'' |- | rowspan="2" |DXBC-TV | rowspan="2" |'''37''' | rowspan="2" |'''611.143 MHz''' (General Santos City) |'''37.01''' | rowspan="2" |[[Brigada Mass Media Corporation]] at [[Baycomms Broadcasting Corporation]] |'''Brigada News TV''' | rowspan="2" |Brigada TV | rowspan="2" |16:9 [[1080i]] [[High-definition na telebisyon|HDTV]] | rowspan="2" |4:30 a.m. - 10:00 p.m. |Pagsubok sa broadcast (500 watts) |- |'''37.31''' |'''Brigada News TV 1seg''' |''[[1seg]]'' |} === Region XIII (Caraga Region) === ==== Agusan del Norte ==== {| class="wikitable sortable" |- !Callsign ! class="unsortable" |Tsanel sa [[Ultra high frequency|UHF]] ! class="unsortable" |[[Dalasan]] ! width="6%" | [[Virtual channel|LCN]] !Taga-ere (''broadcaster'') !Maiksing pangalang [[PSIP]] ! class="unsortable" |Programa ! class="unsortable" |Anyo ng larawan !Oras ng pag-ere !Karagdagan |- | rowspan="8" | DXBM-TV | rowspan="8" | '''15''' | rowspan="8" | '''479.143 MHz''' (Butuan City and Caraga) |'''26.01''' | rowspan="8" | [[GMA Network|GMA Network Inc.]] | '''GMA''' |[[GMA Network|GMA Butuan City]] | rowspan="7" | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] | Lunes-Biyernes: 5:30 a.m. - 12:35 a.m (kinabukasan)<br />Sabado: 5 a.m. -hatinggabi Linggo: <br />5:30 a.m. - 12:30 a.m (kinabukasan) | rowspan="7" | Komersyal na broadcast (10 kW) |- |'''26.02''' | '''GTV''' | [[GTV (himpilang pantelebisyon sa Pilipinas)|GTV]] | rowspan="1" |Lunes - Sabado: 5:30 a.m. - hatinggabi Linggo: 6:00 a.m. - hatinggabi |- |'''26.03''' | '''HEART OF ASIA''' |[[Heart of Asia (telebisyong tsanel)|Heart of Asia]] | rowspan="4" |6 a.m. - hatinggabi |- |'''26.06''' | '''HALLYPOP''' |[[Hallypop (Philippine TV channel)|Hallypop]] |- |'''26.07''' |'''I HEART MOVIES''' |[[I Heart Movies]] |- |'''26.08''' |'''PINOY HITS''' |[[GMA Network|Pinoy Hits]] |- |'''26.11''' !'''''(UNNAME)''''' !Black Screen !TBA |- |'''26.31''' |'''GMA 1Seg''' |[[GMA Network|GMA Butuan City]] |4:3 [[240p]] [[LDTV]] |Lunes-Biyernes: 5:30 a.m. - 12:35 a.m (kinabukasan)<br />Sabado: 5 a.m. -hatinggabi Linggo: <br />5:30 a.m. - 12:30 a.m (kinabukasan) |''[[1seg]]'' |} == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Dihital na telebisyon na mga himpilan sa Pilipinas}} [[Kategorya:Mga dihital na himpilang pantelebisyon sa Pilipinas| ]] [[Kategorya:Lists of television channels by country|Philippines]] [[Kategorya:Telebisyon sa Pilipinas]] [[Kategorya:Philippine television-related lists]] [[Kategorya:Mga talaan ng dihital na telebisyon|Pilipinas, Himpilan]] jmaqyjttkbldqslby4n5ud68og1dfmg 0 300183 2215179 2129623 2026-07-08T06:01:44Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215179 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|honorific_suffix=[[Ordre des Arts et des Lettres|OAL]]|image=David-Bowie Chicago 2002-08-08 photoby Adam-Bielawski-cropped.jpg <!-- NOTE: Do not replace David-Bowie Chicago 2002-08-08 photoby Adam-Bielawski-cropped.jpg unless it is with a photo under a public domain or free license (meaning NOT fair use). Any fair use photos (i.e. 'promotional photos') violate the Fair Use Policy and will be deleted. See [[Wikipedia:Fair]] use criteria -->|alt=Bowie smiling|caption=Si Bowie sa [[Tinley Park, Illinois]], sa panahon ng [[Heathen Tour]] noong 2002|birth_name=David Robert Jones|birth_date={{Birth date|df=yes|1947|1|8}}|birth_place=[[Brixton]], [[London]], England|death_date={{Death date and age|df=yes|2016|1|10|1947|1|8}}|death_place=[[New York City]], U.S.|resting_place=Ashes na nakakalat sa [[Bali]]<ref name=ashes>{{cite news|last=Woolf|first=Nicky|url=https://www.theguardian.com/music/2016/jan/29/david-bowie-will-details-millions-estate-wife-children-bali|title=David Bowie's Will Detailed, Ashes Scattered in Bali|work=[[The Guardian]]|accessdate=7 May 2016}}</ref>|occupation={{hlist|Singer|songwriter|actor}}<!--Please do not add to this list without first discussing your proposal on the talk page. -->|years_active=1962–2016|spouse={{unbulleted list|{{marriage|[[Angie Bowie|Angie Barnett]]|19 March 1970|8 February 1980|end=divorced}}|{{marriage|[[Iman (model)|Iman]]<br>|24 April 1992|2016}}}}|children=2, including [[Duncan Jones]]<!-- do not name the other child, who is not notable and hence not reported in the infobox -->|module={{Infobox musical artist| embed= yes | background = solo_singer | instrument = {{hlist|Vocals|guitar|keyboards|saxophone|harmonica}}<!-- If you think an instrument should be listed or removed, a discussion to reach consensus is needed first --> | genre = {{hlist|[[Art rock]]|[[glam rock]]|[[musikang pop|pop]]|[[Electronic music|electronic]]|[[Experimental music|experimental]]}} | associated_acts = <!--Please first check the criteria for associated acts at Template:Infobox musical artist#associated_acts before adding any artists to this field-->{{hlist|[[Tin Machine]]|[[The Hype]]|[[The Riot Squad]]|[[Arnold Corns]]|[[Tony Visconti]]|[[Carlos Alomar]]|[[Iggy Pop]]|[[Brian Eno]]|[[Mick Ronson]]}} | label = {{hlist|ISO|[[RCA Records|RCA]]|[[Virgin Records|Virgin]]|[[EMI Records|EMI]]|[[Columbia Records|Columbia]]|[[Deram Records|Deram]]|[[Mercury Records|Mercury]]|[[Bertelsmann Music Group|BMG]]|[[Pye Records|Pye]]|[[Vocalion Records|Vocalion]]|[[Parlophone]]|[[Rykodisc|Ryko]]}} | website = {{URL|https://www.davidbowie.com/}} }}}} Si '''David Robert Jones''' (8 Enero 1947 – 10 Enero 2016), mas mahusay na kilala sa pamamagitan ng kanyang mga yugto pangalan '''David Bowie''' ({{IPAc-en|ˈ|b|oʊ|i}} ''<small>BOH-ee</small>''),<ref name="saybowe2">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/blogs/magazinemonitor/2007/01/how_to_say_bowie.shtml|title=How to say: Bowie|accessdate=16 September 2010|publisher=BBC|date=8 January 2008}}</ref> ay isang Ingles na mang-aawit-songwriter at artista. Siya ay isang nangungunang pigura sa industriya ng musika at itinuturing bilang isa sa mga pinaka-impluwensyang musikero noong ika-20 siglo. Siya ay kinilala ng mga kritiko at musikero, lalo na para sa kanyang makabagong gawa noong mga 1970s. Ang kanyang karera ay minarkahan ng muling pag-iimbensyon at pagtatanghal ng visual, kasama ang kanyang musika at stagecraft na may malaking epekto sa tanyag na musika. Sa kanyang buhay, ang kanyang mga benta sa record, na tinatayang higit sa 100 milyong mga talaan sa buong mundo, na ginawa siyang isa sa mga pinakamahusay na nagbebenta ng mga artista ng musika sa lahat ng oras. Sa UK, siya ay iginawad ng sampung mga sertipikasyon ng platinum album, labing-isang ginto at walong pilak, at pinakawalan ang labing isang numero ng isang-isang album. Sa US, nakatanggap siya ng limang platinum at siyam na mga sertipikasyon ng ginto. Siya ay pinasok sa [[ Rock and Roll Hall of Fame |Rock and Roll Hall of Fame]] noong 1996. Inilagay siya ng ''[[Rolling Stone]]'' sa listahan ng [[Rolling Stone's 100 Greatest Artists of All Time|100 Greatest Artists of All Time]] at kasunod ng kanyang pagkamatay noong 2016, tinawag si Bowie na "The Greatest Rock Star Ever" ng magazine.<ref name="Rolling Stone2">{{Cite news|url=https://www.rollingstone.com/music/news/thanks-starman-why-david-bowie-was-the-greatest-rock-star-ever-20160111|title=Why David Bowie Was the Greatest Rock Star Ever|work=Rolling Stone|access-date=13 February 2018|archive-date=8 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308213938/https://www.rollingstone.com/music/music-news/thanks-starman-why-david-bowie-was-the-greatest-rock-star-ever-76166/|url-status=dead}}</ref> Ipinanganak sa [[ Brixton |Brixton]], [[ Timog London |South London]], si Bowie ay nakabuo ng isang interes sa musika bilang isang bata, sa kalaunan pag-aaral ng sining, musika at disenyo bago pumasok sa isang propesyonal na karera bilang isang musikero noong 1963. Ang "[[Space Oddity]]" ay naging kauna-unahang top-five entry sa [[ UK Singles Chart |UK Singles Chart]] matapos itong ilabas noong Hulyo 1969. Matapos ang isang panahon ng eksperimento, muling lumitaw siya noong 1972 sa panahon ng [[ Glam rock |glam rock]] era kasama ang kanyang flamboyant at androgynous alter ego [[Ziggy Stardust]]. Ang karakter ay pinuno ng tagumpay ng kanyang nag-iisang "[[Starman (awit)|Starman]]" at album na ''[[The Rise and Fall of Ziggy Stardust and the Spiders from Mars]]'', na nanalo sa kanya ng malawak na katanyagan. Noong 1975, ang istilo ni Bowie ay lumipat sa radikal patungo sa isang tunog na nailalarawan niya bilang "plastic soul", sa una ay na-alienate ang marami sa kanyang mga deboto ng UK ngunit garnering sa kanya ang kanyang unang pangunahing tagumpay sa crossover ng US kasama ang bilang-isang sensilyo "[[Fame (awit)|Fame]]" at ang album na ''[[Young Americans]]''. Noong 1976, nagbida si Bowie sa pelikulang kulto na ''[[The Man Who Fell to Earth]]'', sa direksyon ni [[ Nicolas Roeg |Nicolas Roeg]], at pinakawalan ang ''[[Station to Station]]''. Noong 1977, lalo niyang ikinumpirma ang mga inaasahan ng musikal sa [[Electronic music|electronic]]-inflected na album na ''[[Low]]'', ang una sa tatlong pakikipagtulungan kay [[ Brian Eno |Brian Eno]] na kilala bilang "[[ Berlin Trilogy |Berlin Trilogy]]". Sumunod ang ''[["Heroes"]]'' (1977) at ''[[Lodger]]'' (1979); ang bawat album ay umabot sa top top sa UK at nakatanggap ng pangmatagalang kritikal na papuri. Matapos ang hindi pantay na komersyal na tagumpay sa huling bahagi ng 1970s, si Bowie ay mayroong numero ng UK sa 1980 na solong "[[Ashes to Ashes]]", ang album ng magulang nito na ''[[Scary Monsters (and Super Creeps)]]'', at "[[Under Pressure]]", isang pakikipagtulungan ng 1981 kay [[Queen]]. Nakarating siya sa kanyang komersyal na rurok noong 1983 kasama ''[[Let's Dance]]''; ang [[Let's Dance (awit)|track ng pamagat ng album]] ay nanguna sa parehong mga tsart sa UK at US. Sa buong dekada ng 1990s at 2000s, patuloy na nag-eksperimento si Bowie sa mga estilo ng musikal, kabilang ang [[Industrial music|industriya]] at [[Jungle music|gubat]]. Nagpatuloy din siya sa pag-arte; kasama sa kanyang mga tungkulin si Major Jack Celliers sa ''[[Merry Christmas, Mr. Lawrence]]'' (1983), [[ Jareth |Jareth]] the Goblin King in ''[[Labyrinth (pelikula)|Labyrinth]]'' (1986), [[Poncio Pilato|Pontius Pilato]] sa ''[[The Last Temptation of Christ]]'' (1988), at [[Nikola Tesla]] sa ''[[The Prestige]]'' (2006), kasama ng iba pang mga pagpapakita ng pelikula at telebisyon. Tumigil siya sa paglibot pagkatapos ng 2004 at ang kanyang huling live na pagganap ay sa isang charity event noong 2006. Noong 2013, bumalik si Bowie mula sa isang dekada na pag-record ng hiatus sa ''[[The Next Day]].'' Siya ay nanatiling aktibo sa kalamnan hanggang sa kanyang [[ Kamatayan ni David Bowie |pagkamatay mula sa cancer]] sa atay sa kanyang tahanan sa New York City, dalawang araw pagkatapos ng kanyang ika-69 na kaarawan at paglabas ng kanyang pangwakas na album, ang ''[[Blackstar]]'' (2016). == Kamatayan == [[Talaksan:David_Bowie_Death_New_York_Apartment_Memorial_2016_7.JPG|thumb| Ang isang babae ay naglalagay ng mga bulaklak sa labas ng apartment ni Bowie sa New York sa [[ Lafayette Street |Lafayette Street]] noong araw matapos ipahayag ang kanyang kamatayan. ]] Noong 10 Enero 2016, dalawang araw pagkatapos ng kanyang ika-69 kaarawan at paglabas ng album na ''[[Blackstar]]'', namatay si Bowie mula sa cancer sa atay sa kanyang apartment sa New York City.<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/people/news/david-bowie-died-from-liver-cancer-he-kept-secret-from-all-but-handful-of-people-friend-says-a6806596.html|title=David Bowie died from liver cancer he kept secret from all but handful of people, friend says|last=Gallagher|first=Paul|date=11 January 2016|work=The Independent}}</ref> 18 na buwan na siyang nasuri ngunit hindi niya ipinakilala sa publiko ang balita ng kanyang karamdaman.<ref>{{cite news|last1=Sandle|first1=Paul|last2=Faulconbridge|first2=Guy|title=David Bowie dies after 18-month battle with cancer|url=https://www.reuters.com/article/us-people-bowie-death-idUSKCN0UP0KD20160111|agency=[[Reuters]]|date=11 January 2016|accessdate=11 January 2016}}</ref> Ang director ng teatro sa Belgian na si [[ Ivo van Hove |Ivo van Hove]], na nagtrabaho kasama ang mang-aawit sa kanyang musikal na Off-Broadway na si ''Lazarus'', ay ipinaliwanag na si Bowie ay hindi maaaring dumalo sa mga pagsasanay dahil sa pag-unlad ng sakit. Nabanggit niya na si Bowie ay patuloy na nagtatrabaho sa panahon ng sakit.<ref>{{cite news|title=Shock and condolences as the Netherlands reacts to David Bowie's death|url=http://www.dutchnews.nl/news/archives/2016/01/shock-and-condolences-as-netherlands-reacts-to-david-bowies-death/|accessdate=11 January 2016|publisher=DutchNews.nl|date=11 January 2016|language=en-GB}}</ref> Ang tagagawa ng Bowie na si Tony Visconti ay sumulat: {{quote|He always did what he wanted to do. And he wanted to do it his way and he wanted to do it the best way. His death was no different from his life – a work of art. He made ''Blackstar'' for us, his parting gift. I knew for a year this was the way it would be. I wasn't, however, prepared for it. He was an extraordinary man, full of love and life. He will always be with us. For now, it is appropriate to cry.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-35279642|title=David Bowie: Friends and stars pay tribute|newspaper=BBC News|date=11 January 2016|accessdate=11 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=David Bowie's Death a 'Work of Art,' Says Tony Visconti|url=https://www.rollingstone.com/music/news/david-bowies-death-a-work-of-art-says-tony-visconti-20160111|website=[[Rolling Stone]]|accessdate=11 January 2016|date=11 January 2016}}</ref>}} Kasunod ng pagkamatay ni Bowie, nagtipon ang mga tagahanga sa mga impromptu na dambana ng kalye.<ref>{{cite news|title=Bowie 'died from liver cancer'|url=http://m.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=11572921|newspaper=The New Zealand Herald|date=14 January 2016|access-date=10 Agosto 2020|archive-date=4 Pebrero 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204123723/http://m.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=11572921|url-status=dead}}</ref> Sa mural ni Bowie sa lugar ng kanyang kapanganakan ng Brixton, timog London, na nagpapakita sa kanya sa kanyang karakter na ''[[ Aladdin Sane |Aladdin Sane]]'', ang mga tagahanga ay naglalagay ng mga bulaklak at kinanta ang kanyang mga kanta.<ref>{{cite news|title=David Bowie fans create makeshift London shrines|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-35283801|work=BBC News|date=14 January 2016}}</ref> Ang iba pang mga site ng pang-alaala ay kinabibilangan ng Berlin, Los Angeles, at sa labas ng kanyang apartment sa New York.<ref>{{cite news|title=David Bowie: Brit Awards tribute for 'visionary' musician|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-35289998|work=BBC News|date=14 January 2016}}</ref> Matapos ang balita ng kanyang kamatayan, ang mga benta ng kanyang mga album at mga walang kapareha ay tumindi.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/music/2016/jan/13/global-streams-of-david-bowies-songs-on-spotify-soar-2822-after-his-death|title=Global streams of David Bowie's songs on Spotify soar 2,822% after his death|author=Elle Hunt|work=The Guardian}}</ref> Iginiit ni Bowie na hindi niya nais ang isang libing, at ayon sa kanyang sertipiko ng kamatayan ay na-cremate siya sa New Jersey noong 12 Enero.<ref>{{cite news|last=Barron|first=James|title=David Bowie's Will Splits Estate Said to Be Worth $100 Million|work=The New York Times|date=29 January 2016|url=https://www.nytimes.com/2016/01/30/nyregion/david-bowies-will-splits-estate-said-to-be-worth-100-million.html|accessdate=30 January 2016}}</ref> Tulad ng nais niya sa kanyang kalooban, ang kanyang mga abo ay nakakalat sa isang Buddhist na seremonya sa [[Bali, Indonesia|Bali]], Indonesia. == Mga Sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * {{Official website}} * [https://www.youtube.com/watch?v=jlmuuQBM4Gs David Bowie – Sound and Vision] BBC Documentary (YouTube), 2003, 1:26 h, * {{IMDb name|0000309}} * {{Curlie|Arts/People/B/Bowie%2C_David/}} * [https://www.npg.org.uk/collections/search/portrait-list.php?search=ap&firstRun=true&title=David+Bowie&npgno=&eDate=&lDate=&medium=&subj=&set=&portraitplace=&searchCatalogue=&ow=restrict&submitSearchTerm.x=46&submitSearchTerm.y=10&submitSearchTerm=Search+Now David Bowie National Portrait Gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920004734/https://www.npg.org.uk/collections/search/portrait-list.php?search=ap&firstRun=true&title=David+Bowie&npgno=&eDate=&lDate=&medium=&subj=&set=&portraitplace=&searchCatalogue=&ow=restrict&submitSearchTerm.x=46&submitSearchTerm.y=10&submitSearchTerm=Search+Now |date=2020-09-20 }} [[Kategorya:David Bowie| ]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1947]] [[Kategorya:Namatay noong 2016]] [[Kategorya:Mga gitarista mula sa Inglatera]] [[Kategorya:Mga musiko mula sa Inglatera]] [[Kategorya:Mga mang-aawit mula sa Inglatera]] {{DEFAULTSORT:Bowie, David}} 1nzoz9qnhatruj96eo6bwsnqmxmh7xh 0 301016 2215176 2043533 2026-07-08T05:52:41Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215176 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist|name=Dan Auerbach|death_date=|associated_acts={{flatlist| *[[The Black Keys]] *[[Jessica Lea Mayfield]] *[[Blakroc]] *[[The Barnburners]] *[[The Arcs]] *[[Cage the Elephant]] }}|label={{flatlist| *[[Alive Records|Alive]] *[[Fat Possum Records|Fat Possum]] *[[Nonesuch Records|Nonesuch]] *[[V2 Records|V2]] *[[Easy Eye Sound]] }}|years_active=1999–kasalukuyan|genre={{flatlist| *[[Blues rock]] *[[garage rock]] *[[psychedelic rock]] *[[musikang soul|soul]] *[[blues]] *[[indie rock]] *[[alternative rock]] }}|instrument={{flatlist| *Vocals *guitar *bass *piano *keyboards *drums *percussion *lap steel }}|occupation={{flatlist| *Musician *singer *songwriter *record producer }}|birth_place=[[Akron, Ohio]], U.S.|image=Dan Auerbach performing with the Black Keys.jpg|birth_date={{Birth date and age|mf=yes|1979|5|14}}|birth_name=Daniel Quine Auerbach|background=solo_singer|caption=Si Auerbach ay nakikipaglaro sa [[The Black Keys]] sa Tulsa, 2012.|landscape=yes|image_size=250|website={{url|easyeyesound.com}}}} Si '''Daniel Quine Auerbach''' (ipinanganak noong 14 Mayo 1979) ay isang Amerikanong musikero, mang-aawit ng manunugtog ng kanta, at tagagawa ng rekord, na kilala bilang gitarista at bokalista ng [[the Black Keys]], isang [[blues rock]] band mula sa [[Akron, Ohio]].<ref>{{cite web|url=http://www.quine.org/quine.html|title=Quine Genealogy 10 Generations by Douglas Boynton Quine|website=Quine.org|date=|accessdate=June 14, 2014}}</ref> Bilang isang miyembro ng pangkat, si Auerbach ay naitala at nakagawa ng labing-isang album ng studio kasama ang kanyang kabarkada na si [[Patrick Carney]]. Naglabas din si Auerbach ng dalawang solo album, ''[[Keep It Hid]]'' (2009) ''[[Waiting on a Song]]'' (2017), at bumuo ng isang side project, ang [[the Arcs]], na naglabas ng album na ''[[Yours, Dreamily,]]'' noong 2015.<ref>{{cite new|url=https://www.npr.org/2015/08/26/434119857/first-listen-the-arcs-yours-dreamily|title=First Listen: The Arcs, 'Yours, Dreamily'|publisher=[[NPR]]|date=August 26, 2015|accessdate=August 27, 2015}}</ref> Nagmamay-ari si Auerbach ng studio ng recording ng Easy Eye Sound sa [[Nashville, Tennessee]], pati na rin isang record label na may parehong pangalan. Gumawa siya ng mga tala ng mga artista tulad ng [[Cage the Elephant]], [[Dr. John]], [[Lana Del Rey]], [[Ray LaMontagne]], [[CeeLo Green|Cee Lo Green]], at [[the Pretenders]]. Bilang karagdagan sa pagwawagi ng maraming [[Gawad Grammy|Grammy Awards]] bilang kasapi ng Black Keys, natanggap ni Auerbach ang 2013 [[Grammy Award para sa Producer of the Year, Non-Classical]] at hinirang muli para sa gantimpala noong 2019. == Bata at maagang buhay == Si Auerbach ay ipinanganak sa Ohio, at anak ni Mary Little (née Quine; b. Mga 1948), isang guro ng Pranses, at Charles Auerbach (b. Mga 1950), isang antigong negosyante.<ref name="grdu2">{{cite news|author=Dave Simpson|url=https://www.theguardian.com/music/2011/dec/01/black-keys-interview|title='We've put in more hours than anyone': The Black Keys interviewed &#124; Music|newspaper=[[The Guardian]]|date=December 1, 2011|accessdate=May 23, 2012|location=London}}</ref> Ang kanyang ama ay may lahing Polish na Hudyo<ref name="grdu2" /> at ang kanyang ina ay bahagi ng lahi na Manx.<ref>{{cite web|url=http://www.quine.org/quine.html|title=Quine Genealogy 10 Generations by Douglas Boynton Quine|website=Quine.org|accessdate=May 23, 2012}}</ref> Ang kanyang pinsan sa ina, dalawang beses na tinanggal, ay pilosopo at logician na si [[Willard Van Orman Quine]], at ang kanyang pangalawang pinsan na dating tinanggal ay ang yumaong gitarista na si [[Robert Quine]]. Si Auerbach ay lumaki sa isang pamilya na may mga ugat ng musikal. Si Auerbach ay nahumaling sa mga [[blues]] matapos makinig sa mga tala ng vinyl ng kanyang ama habang siya ay bata, ang kanyang unang konsyerto ay si Whitney Houston kasama ang kanyang ina sa Blossom Music Center sa Cuyahoga Falls, OH. Ang kanyang pangalawang konsyerto ay isang [[Grateful Dead]] show kasama ang kanyang ama sa Richfield Coliseum sa Cleveland.<ref>{{cite web|work=[[Corus Radio]]|url=//www.youtube.com/watch?v=Ou6nBmp7qlk|title=ExploreMusic sits down with The Black Keys pt1.|date=November 8, 2011}}</ref><ref>Uhelszki, Jaan (July_August 2014). "Chart Topping Blues" ''Relix Magazine'' '''257''':46.</ref><ref name="Majesty2">{{cite web|url=http://www.guitarplayer.com/article/the-black-keys/Nov-03/1580|title=Electric & Acoustic Guitar Gear, Lessons, News, Blogs, Video, Tabs & Chords|website=GuitarPlayer.com|accessdate=June 14, 2014|archive-date=27 Mayo 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120527191100/http://www.guitarplayer.com/article/the-black-keys/Nov-03/1580|url-status=dead}}</ref> Maaga siyang naimpluwensyahan ng panig ng pamilya ng kanyang ina, kapansin-pansin ang kanyang mga tiyuhin na tumugtog ng [[musikang bluegrass]]. Inilarawan ni Auerbach ang kanyang sarili bilang isang normal na tinedyer sa high school na naninigarilyo ng [[marijuana]] at pinuno ang koponan ng soccer sa [[Firestone Community Learning Center|Firestone High School]].<ref>Usinger, Mike. (May 5, 2011) [http://archives.nodepression.com/2006/09/modern-primitives/ The Black Keys – Modern Primitives « Americana and Roots Music – No Depression] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117160724/http://archives.nodepression.com/2006/09/modern-primitives/|date=January 17, 2010}}. Archives.nodepression.com. Retrieved on May 10, 2011.</ref> Nag-aral siya sa [[University of Akron]]. Sa panahon ng kolehiyo ang Auerbach ay lubos na naiimpluwensyahan ni [[Junior Kimbrough]], na nagresulta sa kanyang pag-drop out upang ituloy ang gitara nang mas seryoso. "I've listened to him so much, it's just how I hear it... I studied him so much... Getting F's in college, when I should've been studying, I was listening to Junior Kimbrough's music instead".<ref>[http://www.popmatters.com/music/interviews/black-keys-050202.shtml] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061216123829/http://www.popmatters.com/music/interviews/black-keys-050202.shtml|date=December 16, 2006}}</ref> Ang iba pang mga pangunahing impluwensya ay kinabibilangan ng: [[Robert Johnson]], [[R.L. Burnside|RL Burnside]], [[Clarence White]], [[Robert Nighthawk]], [[T-Model Ford]], [[Hound Dog Taylor]], [[Mississippi Fred McDowell]], [[Kokomo Arnold]], [[Son House]] at [[RZA]] ng [[Wu-Tang Clan]]. == Ang itim na susi == Kilala si Auerbach sa kanyang trabaho sa The Black Keys. Ang Auerbach at drummer na si [[Patrick Carney]] ay unang nagkakilala noong sila ay walo o siyam na taong gulang habang nakatira sa parehong kapitbahayan ng [[Akron, Ohio]].<ref name="nymag2">{{cite web|url=http://www.vulture.com/2010/06/black_keys_drummer_patrick_car.html|title=Hilarious Black Keys Drummer Patrick Carney on Not Growing a Beard, Damon Dash, and Danger Mouse|work=[[New York (magazine)|Vulture]]|publisher=New York Media LLC|first=Nishan|last=Gopalan|date=June 3, 2010|accessdate=January 22, 2013}}</ref> Si Carney ay pamangkin ng saxophonist na si [[Ralph Carney]], na gumanap sa maraming mga album ng [[Tom Waits]].<ref>{{Cite news|url=http://www.clevescene.com/scene-and-heard/archives/2014/08/25/the-black-keys-pat-carney-wrote-the-theme-to-netflixs-bojack-horseman-with-his-uncle|title=The Black Keys' Pat Carney Wrote the Theme to Netflix's 'BoJack Horseman' With His Uncle|last=Sandy|first=Eric|newspaper=Cleveland Scene|access-date=January 5, 2017}}</ref> Habang pumapasok sa [[Firestone Community Learning Center|Firestone High School]], naging magkaibigan sina Carney at Auerbach,<ref name="nymag2" /> kahit na sila ay bahagi ng iba't ibang mga tao.<ref name="am song2">{{cite web|url=http://www.americansongwriter.com/2011/11/the-black-keys-brothers-in-arms/|title=The Black Keys: Brothers In Arms|work=[[American Songwriter]]|first=Andrew|last=Leahey|date=November 1, 2011|accessdate=December 8, 2011|archive-date=Hulyo 19, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120719054501/http://www.americansongwriter.com/2011/11/the-black-keys-brothers-in-arms/|url-status=dead}}</ref> Si Auerbach ay kapitan ng koponan ng soccer sa high school, habang si Carney ay isang outcast na panlipunan.<ref name="rs-rising2">{{cite journal|url=https://www.rollingstone.com/music/news/the-rise-of-the-black-keys-20120119|title=Black Keys Rising|journal=[[Rolling Stone]]|first=Brian|last=Hiatt|pages=38–41, 66|issue=1148|date=January 19, 2012|accessdate=February 17, 2012|archive-date=20 Hunyo 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620040646/http://www.rollingstone.com/music/news/the-rise-of-the-black-keys-20120119|url-status=dead}}</ref> Pinasigla ng kanilang mga kapatid, ang duo ay nagsimulang jamming magkasama noong 1996, habang si Auerbach ay natututo ng gitara noong panahong iyon at nagmamay-ari si Carney ng isang recorder na may apat na track at isang set ng drum.<ref name="nor2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2011/01/31/133276978/the-fresh-air-interview-the-black-keys|title=The Fresh Air Interview: The Black Keys|work=[[NPR Music]]|publisher=[[NPR]]|date=January 31, 2011|accessdate=February 2, 2012}}</ref><ref name="fuzz freak2">{{cite journal|title=Fuzz freak: the Black Keys' Dan Auerbach on the majesty of muck|journal=[[Guitar Player]]|first=Jimmy|last=Leslie|date=November 1, 2003}}</ref> Sa isang pakikipanayam kay Rolling Stone, isiniwalat ng duo na ang kanilang malaking pagsisimula ay nagmula sa isang demo-recording session sa basement ng Carney. Una na nagpunta si Auerbach upang mag-record ng isang demo kasama ang kanyang banda nang panahong iyon ngunit walang nagpakita. Napagpasyahan nila ni Carney na maglalaro na lang sa halip. Ang lumabas sa sesyon na iyon ay huli na ipinadala sa maraming mga label upang subukang makatiyak ang isang record deal.<ref>{{Citation|last=Rolling Stone|title=The Big Come Up: The Black Keys Relive Their Accidental Start|url=https://www.youtube.com/watch?v=7hd6XcOw8Ag|access-date=December 11, 2018}}</ref> Matapos mag-sign gamit ang indie label na [[Alive Naturalsound Records|Alive]], inilabas nila ang kanilang debut album na ''[[The Big Come Up]]'' noong 2002, na nakakuha sa kanila ng bagong deal sa jazz/rock label na [[Fat Possum Records]]. Ang kanilang pangatlong album na ''[[Rubber Factory]]'' ay inilabas noong 2004 at nakatanggap ng kritikal na pagkilala; pinalakas nito ang profile ng banda, na kalaunan ay humantong sa isang record deal na may pangunahing label na [[Nonesuch Records]] noong 2006. Matapos makagawa ng sarili at mai-record ang kanilang unang apat na tala sa pansamantalang mga studio, noong 2008 nakumpleto ng ''[[Attack & Release]]'' sa isang propesyonal na studio at tinanggap ang prodyuser na [[Danger Mouse]], isang madalas na katuwang ng banda. Ang tagumpay sa komersyo ng pangkat ay dumating noong 2010 kasama ang ''[[Brothers (album)|Brothers]]'', na kasama ang tanyag na sensilyo "[[Tighten Up]]", ay nanalo ng tatlong [[Gawad Grammy|Grammy Awards]] kasama ang Best Alternative Album of the Year. Ang kanilang follow-up na ''[[El Camino]]'' noong 2011 ay nakatanggap ng matibay na pagsusuri at umabot sa bilang dalawa sa tsart ng [[Billboard 200|''Billboard'' 200]], na humahantong sa unang arena sa paglibot sa konsiyerto ng karera ng banda, ang [[El Camino Tour]]. Ang album at ang hit single na "[[Lonely Boy]]" ay nanalo ng tatlong Grammy Awards. Noong 2014, inilabas nila ang kanilang ikawalong album, ang ''[[Turn Blue]]'', ang kanilang unang numero unong record sa US, Canada, at Australia. Noong 2011 ang Black Keys ay naging isa sa ilang mga banda lamang sa kasaysayan ng [[Saturday Night Live]] na lilitaw bilang musikal na panauhin nang dalawang beses sa isang taon. Ginampanan nila ang Enero 8 na yugto pati na rin ang yugto ng Disyembre 3. Matapos ang paglilibot para sa Turn Blue ay natapos, nagpasya sina Auerbach at Carney na magpahinga mula sa The Black Keys. Parehong Auerbach at Carney ay nasa record na pinag-uusapan tungkol sa nangangailangan ng pahinga mula sa patuloy na proseso ng pagtatrabaho. Sinabi ni Carney na "I love making music with Dan and I'm excited for when we do that next, and we will do it. But both of us have PTSD from being on the road constantly".<ref>{{Cite web|url=http://ajournalofmusicalthings.com/update-black-keys/|title=An Update on the Black Keys|date=October 16, 2017|website=A Journal of Musical Things|language=en-US|access-date=December 11, 2018}}</ref> Idinagdag din ni Auerbach na "You can't just keep doing it, because it'll suck your brain dry".<ref>{{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/10-things-we-learned-hanging-out-with-dan-auerbach-122977/|title=10 Things We Learned Hanging Out With Dan Auerbach|last=Hudak|first=Joseph|last2=Hudak|first2=Joseph|date=January 3, 2017|website=Rolling Stone|language=en-US|access-date=December 11, 2018}}</ref> == Iba pang mga pagtatanghal at banda == === The Barnburners === Si Auerbach ay kasapi ng isang banda na tinawag na [[The Barnburners]] bago nabuo ng [[The Black Keys]] noong 2001.<ref name="theblackkeysfanlounge.com2">{{cite web|url=http://theblackkeysfanlounge.com/2010/01/meet-me-in-the-city-junior-kimbrough-vs-the-barnburners-vs-the-black-keys/|title=Meet Me in the City: Junior Kimbrough vs The Barnburners vs The Black Keys|publisher=The Black Keys Fan Lounge|date=January 7, 2010|accessdate=June 14, 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714214124/http://theblackkeysfanlounge.com/2010/01/meet-me-in-the-city-junior-kimbrough-vs-the-barnburners-vs-the-black-keys/|archivedate=July 14, 2014}}</ref> Kasama sa Barnburners sina Auerbach, Jason Edwards at Kip Amore.<ref name="theblackkeysfanlounge.com2" /> Ang The Barnburners ay isang [[blues]]-based band na ginanap sa [[Greater Cleveland|Northeast Ohio]] klub at inilabas ang isang 6-track album na tinatawag na Ang Rawboogie EP.<ref name="theblackkeysfanlounge.com2" /> Kasama sa album ang awiting [[Junior Kimbrough]] na "Meet Me in the City", na sinundan ng Auerbach na sinakop ng [[The Black Keys]] sa kanilang [[Chulahoma: The Songs of Junior Kimbrough|Chulahoma]] tribute studio album.<ref name="theblackkeysfanlounge.com2" /> [[Talaksan:DanAuerbachBeachlandBallroom2009.jpg|thumb|Si Dan Auerbach at the Fast Five na Limang naglalaro sa Beachland Ballroom sa Cleveland, Ohio noong 5 Marso 2009.]] === The Fast Five === Ang banda na "Fast Five" ay naglibot kasama si Auerbach noong 2009. Ang ibang miyembro ng the Fast Five ay gumuhit mula sa bandang Hacienda at percussionist na si Patrick Hallahan from [[My Morning Jacket]].<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=122765682|title=Out Of The Garage With Hacienda|website=NPR.org|accessdate=June 5, 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amazon.com/dp/B002TDV73K|title=Fast Five concert poster|website=Amazon.com|accessdate=June 14, 2014}}</ref><ref>{{cite web|last=The Fast Five|first=Dan Auerbach|title=Dan Auerbach and the Fast Five @ Boogie Festival, Tallarook|url=//www.youtube.com/watch?v=hlmgzz7Inek|work=Concert video|publisher=YouTube|date=April 11, 2009}}</ref><ref>{{cite news|last=Oliphint|first=Joel|title=Auerbach goes solo—with five other guys|url=http://www.theotherpaper.com/articles/2009/11/11/music/doc4afb45391fd58994411517.txt|archive-url=https://archive.today/20120918020621/http://www.theotherpaper.com/articles/2009/11/11/music/doc4afb45391fd58994411517.txt|url-status=dead|archive-date=September 18, 2012|accessdate=July 19, 2010|newspaper=The Other Paper|date=November 11, 2009}}</ref> Ang orihinal na percussionist na si Bob Cesare, ay hindi nakapag-perform sa Fast Five dahil sa pagkamatay ng kanyang pamilya.<ref>{{cite web|date=February 27, 2009|accessdate=June 14, 2014|url=http://www.brooklynvegan.com/archives/2009/02/my_morning_jack_15.html|title=My Morning Jacket drummer Patrick Hallahan is playing w/ Dan Auerbach who is playing SXSW (and other places)|website=Brooklynvegan.com|archive-date=Septiyembre 2, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140902111940/http://www.brooklynvegan.com/archives/2009/02/my_morning_jack_15.html|url-status=dead}}</ref> Si Auerbach at kapwa miyembro ng Black Keys na si [[Patrick Carney]] ay nakilala ang mga miyembro ng Hacienda sa isang club, [[Emo's]], sa [[Austin, Texas]] habang nanonood ng isang banda habang nasa [[Austin City Limits Music Festival]].<ref name="theblackkeysfanlounge.com22">{{cite web|url=http://theblackkeysfanlounge.com/2010/08/the-black-keys-and-hacienda-a-love-story/|title=The Black Keys and Hacienda: A Love Story|publisher=The Black Keys Fan Lounge|date=August 10, 2010|accessdate=June 14, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20110723113848/http://theblackkeysfanlounge.com/2010/08/the-black-keys-and-hacienda-a-love-story/|archive-date=July 23, 2011|url-status=dead}}</ref> Nang makita ang isa sa mga miyembro ng banda ng Hacienda na tumama sa isang lasing na babae, lumakad si Carney at sumandal sa pagsasabing, "Dude, trust me, that's a bad idea."<ref name="theblackkeysfanlounge.com22" /> Matapos maging pamilyar sa isa't isa, nag-e-mail si Auerbach kay Hacienda isang buwan mamaya na humihiling ng higit pang mga demo, na kalaunan ay hinilingan silang buksan para sa The Black Keys at [[Dr. Dog]] sa isang palabas sa Austin, Texas.<ref name="theblackkeysfanlounge.com22" /> Pagkatapos, tinanong ni Auerbach si Hacienda na maglakbay sa Akron, Ohio kung saan sila ang magiging "guinea pigs" habang itinatala ang ''[[Keep It Hid]]''.<ref name="theblackkeysfanlounge.com22" /> === Blakroc === Ang Blakroc ay isang studio album at pakikipagtulungan nina Auerbach at Carney ng The Black Keys at [[Damon Dash]], co-founder at dating kapwa may-ari ng [[Roc-A-Fella Records]], na namamahala sa proyekto. Nagtatampok ang album ng napakaraming mga pagpapakita ng panauhin mula sa maraming indie at tanyag na [[Musikang hip hop|hip hop]] at [[R&B]], na sina [[Mos Def]], [[Nicole Wray]], [[Pharoahe Monch]], [[Ludacris]], Billy Danze ng [[M.O.P.]], [[Q-Tip]] ng [[A Tribe Called Quest]], [[Jim Jones]] at [[NOE]] ng ByrdGang, pati na rin si [[Raekwon]], [[RZA]] at ang yumaong [[Ol' Dirty Bastard]] ng [[Wu-Tang Clan]].<ref name="Blakroc2">{{cite web|url=http://blakroc.com/index_artists.html|title=Welcome to BLAKROC|website=Blakroc.com|date=|accessdate=December 12, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110708013002/http://blakroc.com/index_artists.html|archive-date=July 8, 2011|url-status=dead}}</ref> === The Arcs === Bumalik sa 2015, inihayag ni Auerbach ang pagbuo ng isang bagong pangkat ng musikal na kilala bilang [[The Arcs]]. Sinabi ni Auerbach tungkol sa banda: "'I just wanted to do my thing and get extra weird. I wanted everything to flow [and] be cohesive. It's basically everything I love about music all wrapped up into one record'".<ref>{{Cite web|url=https://pitchfork.com/news/59397-the-black-keys-dan-auerbach-launches-new-project-the-arcs-with-mayweatherpacquiao-inspired-single/|title=The Black Keys' Dan Auerbach Launches New Project the Arcs With Mayweather/Pacquiao-Inspired Single|website=Pitchfork|language=en|access-date=December 11, 2018}}</ref> Ang debut album ay inilabas kalaunan sa tag-araw ng 2015 na tinawag na "Yours, Dreamily,". Sa panahon ng [[Mga pag-atake sa Paris noong Nobyembre 2015|Bataclan Theatre massacre]], si Auerbach at ang kanyang banda na [[The Arcs]] ay gumaganap sa katulad na laki ng malapit na venue, ang [[Le Trianon]]. Kasunod na sinabi ni Auerbach, "I know people that were there last night. I know people who are like, ‘What am I gonna do – see the Arcs or the Eagles of Death Metal?" And I've woken up feeling very out of sorts. What do you call it, survivor's remorse? Why the hell did it happen there and not where we were playing? I'm just so brokenhearted about all those people."<ref name="paris2">{{cite news|url=http://www.billboard.com/articles/news/6762526/dan-auerbach-the-black-keys-the-arcs-paris-attacks-bataclan|title=Dan Auerbach Feels 'Survivor's Remorse' Following Tragedy at Le Bataclan in Paris|website=Billboard.com|accessdate=November 15, 2015}}</ref> Noong 3 Hulyo 2018, si [[Richard Swift]], ang multi-instrumentalist at singer-songwriter na miyembro ng Arcs, ay pumanaw sa edad na 41. Si Swift at Auerbach ay napakalapit na kaibigan ni Auerbach na naglalarawan kay Swift bilang "one of the most talented musicians I know".<ref>{{Cite web|url=https://www.billboard.com/articles/columns/rock/8463946/richard-swift-black-keys-arcs-dies-41|title=Richard Swift, Songwriter, Member of Black Keys, Shins & The Arcs, Dies at 41|website=Billboard|access-date=December 11, 2018}}</ref> == Mga Parangal at honors == Ang The Black Keys' 2010 album, Brothers, nagwagi ng tatlong mga parangal sa Grammy. Sa 2013 Grammy Awards, nanalo si Auerbach ng parangal para sa [[Grammy Award for Producer of the Year, Non-Classical|Producer of the Year, Non-Classical]].<ref>{{cite web|url=http://kroq.cbslocal.com/2013/02/10/dan-auerbach-steals-grammy-from-pop-super-producer-diplo/|title=Dan Auerbach Steals GRAMMY From Pop Super-Producer Diplo|website=Kroq.cbslocal.com|accessdate=February 11, 2013|archive-date=13 Pebrero 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130213220136/http://kroq.cbslocal.com/2013/02/10/dan-auerbach-steals-grammy-from-pop-super-producer-diplo/|url-status=dead}}</ref> Gayundin sa 2013 Grammy Awards, nanalo si Auerbach ng parangal para sa [[Grammy Award for Best Rock Song|Best Rock Song]] para sa kanyang kanta na "[[Lonely Boy]]", [[Grammy Award for Best Rock Performance|Best Rock Performance]] para sa "Lonely Boy", at [[Grammy Award for Best Rock Album|Best Rock Album]] para sa "[[El Camino]]".<ref>{{Cite news|url=https://www.grammy.com/grammys/awards/55th-annual-grammy-awards|title=55th Annual GRAMMY Awards|date=November 28, 2017|work=GRAMMY.com|access-date=November 5, 2018|language=en}}</ref> Noong 2010, sumali siya sa ika-9 na taunang Independent Music Awards judging panel upang tulungan ang karera ng mga independiyenteng musikero. == Personal na buhay == Si Auerbach ay unang nag-asawa kay Stephanie Gonis, kung kanino siya ay mayroong anak na babae, si Sadie Little Auerbach, na ipinanganak noong 2008.<ref name="US2">{{cite web|url=https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/dan-auerbach-black-keys-frontman-splits-with-wife-stephanie-gonis-2013112/|title=Dan Auerbach, Black Keys Frontman, Splits With Wife Stephanie Gonis|date=February 11, 2013|website=usmagazine.com|accessdate=March 3, 2019}}</ref> Noong 2013 ay hiwalayan sila. Si Auerbach ay ikinasal kay Jen Goodall mula 2015 hanggang 2019. Mayroon silang isang anak na lalaki na nagngangalang Early Auerbach.<ref>{{cite news|url=http://www.yourdailydish.com/black-keys-rocker-dan-auerbach-weds-for-the-second-time/|title=Black Keys Rocker Dan Auerbach Weds For The Second Time|publisher=[[Daily Dish]]|date=September 23, 2015|accessdate=September 23, 2015}}</ref> Si Auerbach, Patrick Carney, at [[Jack White]] ay nasangkot sa maraming mga pagtatalo sa publiko. Ang mga ugat ng salungatan ay nagsimula pa noong 2012, nang pinagbawalan ng White si Auerbach mula sa kanyang studio sa Nashville. Nagawa na nila ang pag-ayos at ngayon ay maayos na.<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/news/the-rise-of-the-black-keys-20120119|title=The Rise of the Black Keys|website=Rollingstone.com|accessdate=June 5, 2017|archive-date=20 Hunyo 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620040646/http://www.rollingstone.com/music/news/the-rise-of-the-black-keys-20120119|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/jack-white-vs-the-black-keys-a-beef-history-20150914/august-1st-2013-white-slams-dan-auerbach-in-leaked-divorce-emails-20150914|title=Jack White vs. the Black Keys: A Beef History|website=Rolling Stone|access-date=January 5, 2017|archive-date=3 Enero 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170103093900/http://www.rollingstone.com/music/lists/jack-white-vs-the-black-keys-a-beef-history-20150914/august-1st-2013-white-slams-dan-auerbach-in-leaked-divorce-emails-20150914|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.newsweek.com/jack-white-feud-black-keys-372144|title=A Comprehensive Guide to Jack White’s Feud With the Black Keys|date=September 14, 2015|newspaper=Newsweek|access-date=January 5, 2017}}</ref> Noong 2010, lumipat si Auerbach mula sa Akron, Ohio patungong Nashville, Tennessee. Inilipat niya ang kanyang record label na "Easy Eye Sound" at bumili ng studio kaagad paglipat niya sa bayan. Inilarawan ni Auerbach ang Nashville bilang hindi lamang pagiging "a little tourist music spot" ngunit higit pa. Habang tumanda si Auerbach napagtanto niya na si Nashville ay "the spot I wanted to go to. There's the most music that I felt a connection to".<ref>{{Cite web|url=https://tapeop.com/interviews/127/dan-auerbach/|title=Dan Auerbach:|website=tapeop.com|language=en|access-date=December 11, 2018}}</ref> == Discography == [[Talaksan:Dan_Auerbach_of_Black_Keys_at_Music_Midtown_2011.jpg|thumb|Si Dan Auerbach ng Black Keys na naglalaro sa Music Midtown noong 2011]] ; Mga solo albums * ''[[Keep It Hid]]'' (2009) * ''[[Waiting on a Song]]'' (2017) ; Mga solo na sensilyo * "I Want Some More" (2009) * "Heartbroken, In Disrepair" (2009) * "Shine on Me" (2017) * "Waiting on a Song" (12", Ltd, Bar / 2017) * "Stand by My Girl" (2017) * "King of a One Horse Town" (Digital / 2017) ; with The Black Keys * ''[[The Big Come Up]]'' (2002) * ''[[Thickfreakness]]'' (2003) * ''[[The Moan]]'' (2004) * ''[[Rubber Factory]]'' (2004) * ''[[Chulahoma: The Songs of Junior Kimbrough|Chulahoma]]'' (2006) * ''[[Magic Potion]]'' (2006) * ''[[Attack & Release]]'' (2008) * ''[[Brothers (album)|Brothers]]'' (2010) * ''[[El Camino]]'' (2011) * ''[[Turn Blue]]'' (2014) * ''[[Let's Rock]]'' (2019) ; with Blakroc * ''[[Blakroc]]'' (2009) ; with The Arcs * ''[[Yours, Dreamily,]]'' (2015) * ''The Arcs vs. The Inventors Vol. I'' (2015) == Kagamitan sa musika == === Mga gitara === [[Talaksan:Dan_Auerbach_of_The_Black_Keys_at_MSG_3-22-12.jpg|thumb| Auerbach sa [[Madison Square Garden]] noong 2012 ]] * [[Fender Telecaster|Fender Jerry Donahue Telecaster]]<ref name="fretbase2">{{cite web|url=http://www.fretbase.com/blog/2008/08/dan-auerbachs-g/|title=Dan Auerbach's Gear (Some of it…)|website=Fretbase.com|date=August 20, 2008|accessdate=June 14, 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714190146/http://www.fretbase.com/blog/2008/08/dan-auerbachs-g/|archivedate=July 14, 2014}}</ref> * [[Harmony Company|Harmony Stratotone H47]]<ref name="fretbase2" /> * [[Harmony Company|Harmony H78 Hollowbody]]<ref name="fretbase2" /> * [[Harmony Company|Harmony Heath TG-46]]<ref name="premierguitar.com2">{{cite web|url=http://www.premierguitar.com/Magazine/Issue/2012/Apr/Rig_Rundown_The_Black_Keys_Dan_Auerbach.aspx|title=Rig Rundown: The Black Keys' Dan Auerbach|work=[[Premier Guitar]]|publisher=Gearhead Communications, LLC|first=Chris|last=Kies|date=April 9, 2012|accessdate=August 27, 2012|archive-date=Septiyembre 24, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120924080601/http://www.premierguitar.com/Magazine/Issue/2012/Apr/Rig_Rundown_The_Black_Keys_Dan_Auerbach.aspx|url-status=dead}}</ref> * [[Harmony Company|Harmony Rocket]]<ref name="premierguitar.com2" /> * [[Gibson Firebird|Gibson Firebird VII]]<ref name="fretbase2" /> * [[Gibson Les Paul|70's Gibson Les Paul Deluxe]]<ref name="fretbase2" /> * [[Gibson SG Junior|60's Gibson SG Junior]]<ref name="fretbase2" /> * [[Guild Guitar Company|Guild Thunderbird]] * Supro Martinique<ref name="premierguitar.com2" /> * Silvertone U1<ref name="premierguitar.com2" /> * Silvertone 1454<ref>{{cite web|url=http://effectslounge.com/blog/black-keys-slinky-fuzzed-out-tones|title=The Black Keys Slinky Fuzzed Out Tones &#124; youphonic|website=Effectslounge.com|accessdate=November 7, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110816031054/http://www.effectslounge.com/blog/black-keys-slinky-fuzzed-out-tones|archive-date=August 16, 2011|url-status=dead}}</ref> * [[Rickenbacker]] 360<ref name="premierguitar.com2" /> * Ibanez SG copy<ref name="premierguitar.com2" /> * Ibanez Rocket Roll [lumilipad v kopya]<ref name="premierguitar.com2" /> * National Map<ref name="premierguitar.com2" /> * Teisco Del Rey SS-4L<ref name="premierguitar.com2" /> === Paglaki === * Fender Quad Reverb<ref name="premierguitar.com2" /> * Marshall JTM45 at vintage Marshall 8x10 cab<ref name="premierguitar.com2" /> * [[Fender Twin|Fender '65 Twin Reverb Reissue]]<ref name="fretbase2" /> * [[Fender Musicmaster Bass]]<ref name="premierguitar.com2" /> * [[Fender Super Reverb]]<ref>{{cite web|url=http://www.fretbase.com/artists/2853-dan-auerbach|title=Dan Auerbach &#124; Guitars, Reviews, Tabs, Gear on|website=Fretbase.com|accessdate=November 7, 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120820224728/http://www.fretbase.com/artists/2853-dan-auerbach|archivedate=August 20, 2012}}</ref> * Victoria Double Deluxe<ref>{{cite web|url=//www.youtube.com/watch?v=aAt70OcyTN4|title=Rig Rundown – The Black Keys' Dan Auerbach|publisher=YouTube|date=April 2, 2012|accessdate=November 7, 2012}}</ref><ref>Dan Auerbach | Guitars, Reviews, Tabs, Gear on]. Fretbase.com. Retrieved on May 10, 2011.</ref> === Epekto === * [[Ibanez|Ibanez Standard Fuzz]]<ref>{{cite web|url=http://www.premierguitar.com/Magazine/Issue/2010/Aug/Future_Blues_The_Black_Keys_Dan_Auerbach.aspx?Page=2|title=Future Blues: The Black Keys'&#39; Dan Auerbach|website=Premierguitar.com|date=July 20, 2010|accessdate=June 14, 2014|archive-date=4 Hunyo 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120604162310/http://www.premierguitar.com/Magazine/Issue/2010/Aug/Future_Blues_The_Black_Keys_Dan_Auerbach.aspx?Page=2|url-status=dead}}</ref> * Sovtek [[Big Muff]]<ref name="premierguitar.com2" /> * Earthquaker Devices [[Hoof Fuzz]]<ref>{{cite web|url=http://www.effectsbay.com/2015/01/dan-auerbach-the-black-keys-pedalboard-break-down/|title=Dan Auerbach – The Black Keys – Pedalboard Break Down – Effects Bay|date=January 5, 2015|website=Effectsbay.com|accessdate=July 7, 2017}}</ref> * [[Gibson|Gibson Maestro Fuzz Tone]]<ref name="fretbase2" /> * Tubeplex tape delay<ref name="premierguitar.com2" /> * Fulltone Tape Echo<ref name="premierguitar.com2" /> * [[Boss Corporation|Boss]] TR-2 Tremolo<ref name="premierguitar.com2" /> * Analogman Sunface<ref name="premierguitar.com2" /> * [[Boss Corporation|Boss Super Shifter]] * [[Boss Corporation|Boss Super Octave]] * Nu Wah Fuzz Wah == Mga Sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * [https://web.archive.org/web/20061216123829/http://www.popmatters.com/music/interviews/black-keys-050202.shtml Cold Steel in the Midnight Hour: An Interview with Dan Auerbach of the Black Keys] * [http://www.contactmusic.com/new/home.nsf/webpages/blackkeysinterviewx16x07x03 The Black Keys – Interview] * [http://thatotherpaper.com/austin/interview_with_the_black_keys_dan_auerbach Pentatonic for the soul: Dan Auerbach of The Black Keys] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129065132/http://www.thatotherpaper.com/austin/interview_with_the_black_keys_dan_auerbach |date=2020-11-29 }} * [https://web.archive.org/web/20101219043231/http://stereosubversion.com/reviews/album-reviews/dan-auerbach-keep-it-hid-02-03-2009/ Keep It Hid Review] * [https://web.archive.org/web/20090311043956/http://citizendick.org/2009/03/07/those-darlins-hacienda-and-dan-auerbach-live-at-the-beachland-march5/ Dan Auerbach live review on Citizen Dick] * [http://obscuresound.com/?p=2679 Dan Auerbach on Obscure Sound] * [http://www.realdetroitweekly.com/content/article_5845.shtml Real Detroit Weekly – Dan Auerbach]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{The Black Keys}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Auerbach, Dan}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1979]] [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] [[Kategorya:Mga mang-aawit mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga musiko mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga Amerikano]] [[Kategorya:The Black Keys]] 6gbd6o7ra8t2mjjel45zncl3gypekmu 0 305673 2215193 2003277 2026-07-08T09:21:42Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215193 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Gorizia|coordinates={{coord|45|56|N|13|37|E|type:city(36051)_region:IT|display=inline,title}}|website={{official website|http://www.comune.gorizia.it}}|area_code=0481|postal_code=34170|elevation_m=84|elevation_footnotes=|population_demonym=Goriziani, ''{{lang|sl|Goričani}}''|population_as_of=Nobyembre 2017|population_total=34428|population_footnotes=|area_total_km2=41|area_footnotes=|coordinates_footnotes=|pushpin_map_alt=|official_name=Città di Gorizia|pushpin_label_position=|pushpin_map=Italy Friuli-Venezia Giulia#Italy|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=|image_caption=Tanaw ng lumang bahagi ng Gorizia na tanaw mula sa kastilyo.|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Gorizia-Gorica.JPG|native_name={{native name|sl|Gorica}}<br/>{{native name|fur|Guriza}}<br/>{{native name|vec|Gorisia}}|footnotes=}}Ang '''Gorizia''' (bigkas sa Itaylano: [ɡoˈrittsja]; {{Lang-sl|Gorica}}  [ɡɔˈɾìːtsa], {{Lang|sl|stara Gorica}} 'lumang Gorizia'<ref>o Ve</ref><ref>to d</ref> upang makilala ito mula sa [[Nova Gorica]]; {{Lang-de|Görz}}; Pamantayang Friulano: ''Gurize'', Timog-silangang Friuliano: ''Guriza''; {{Lang-vec|Gorisia|label=[[Venetian language#Regional variants|Bisiacco]]}}), sa Ingles (lipas na) tinawag ding "Goritz",<ref>terra diviso nelle sue provincie, pangalawa p</ref> ay isang bayan at ''[[komuna]]'' sa hilagang-silangan ng [[Italya]], sa awtonomong rehiyon ng [[Friul-Venecia Julia]]. Matatagpuan ito sa paanan ng [[Alpes Julianos]], sa hangganan sa [[Eslobenya]]. Ito ang kabesera ng dating [[Lalawigan ng Gorizia]] at isang lokal na sentro ng turismo, industriya, at komersiyo. Mula pa noong 1947, isang [[Mga kambal lungsod (kalapitan ng heyograpiya)|kambal na bayan]] ng [[Nova Gorica]] ang umunlad sa kabilang panig ng modernong hangganan ng Italya at Eslobenya. Ang buong rehiyon ay napapailalim sa alitan sa teritoryo sa pagitan ng Italya at [[Yugoslavia]] pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. Matapos maitatag ang mga bagong hangganan noong 1947, ang lumang bayan ay naiwan sa Italya, ang Nova Gorica ay itinayo sa panig ng Yugoslav. Pinagsama, ang dalawang bayan ay bumubuo ng isang [[konurbasyon]], na kinabibilangan din ng munisipalidad ng Eslobenya na [[Šempeter-Vrtojba]]. Mula noong Mayo 2011, ang tatlong bayan na ito ay sumali sa isang pangkaraniwang trans-hangganang metropolitanong sona, na pinangasiwaan ng isang magkasanib na lupon ng administrasyon.<ref>com</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.gorizia.it Comune di Gorizia Opisyal na Homepage] * [http://www.travel2austria.com/?p=105 Mga larawan ng Gorizia at impormasyon sa wikang Ingles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208172333/http://www.travel2austria.com/?p=105 |date=2012-02-08 }} * [http://goriziaoggi.typepad.com Gorizia oggi: balita mula sa Gorizia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028052618/http://goriziaoggi.typepad.com/ |date=2020-10-28 }} * Giovanni Maria Cassini (1791). "Lo Stato Veneto da terra diviso nelle sue provincie, pangalawa parte che comprede porzioni del Dogado del Trevisano del Friuli e dell 'Istria" . Roma: Calcografia camerale. (Mapa ng rehiyon ng Gorizia). [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] hvngcbbhir6vbjkgv91jj2eoj4i4dj1 0 307610 2215069 2214414 2026-07-07T12:16:52Z ~2026-38435-41 163783 Kinansela ang pagbabagong 2214414 ni [[Special:Contributions/Johndeo333|Johndeo333]] ([[User talk:Johndeo333|Usapan]]) 2215069 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Primemeridian.jpg|thumb|300px|Ang dibisyon ng [[Earth]] kasama ang [[Equator]] at ang [[prime meridian]]]] [[Talaksan:Map of the World.jpg|thumb|361x361px|Ang Mapa ng Silangan at Kanlurang Emisperyo]] Ang heograpiya at kartagropiya ay nahahati sa [[Globo]] ng dalawang [[Emisperyo]] o Hating-globo. Ang pinaka ng mga dibisyon ng latitud at longitud. * Hilaga–Timog ** [[Hilagang Emisperyo]] ang kalahati na naghahati sa hilaga mula sa [[Ekwador]]. Dito matatagpuan ang [[Tropiko ng Kanser]] at [[Hilagang Polo]] ** [[Timog Emisperyo]] ang kalahati na naghahati sa timog mula sa [[Ekwador]]. Dito matatagpuan ang [[Tropiko ng Kaprikorn]] at [[Timog Polo]]. * Silangan–Kanluran ** [[Silangang Emisperyo]] ang kalahati na naghahati sa silangan ng [[Punong meridyano]]. mula sa kanlurang 180th meridyano. ** [[Kanlurang Emisperyo]] ang kalahati na naghahati sa kanluran ng [[Punong meridyano]]. mula sa silanganf 180th meridyano. Ang Silangan–Kanluran ng dibisyon ay rito makikita ang tradisyonal at bawat relihiyonal mula sa dalawang emisperyo ng kultura at relihiyon == Mga hating-globong pangheograpiya == Pangunahing nahahati ang hating-globong pang-heograpiya sa mga panandang pang-latitud (hilaga-timog) at pang-longhitud (silangang-kanluran).<ref>{{Cite web |date=2011-03-22 |title=Hemisphere |url=https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/hemisphere/ |website=www.nationalgeographic.org |access-date=2025-01-25 |archive-date=2019-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190709192357/https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/hemisphere/ |url-status=dead }}</ref><ref name="ngs">{{Cite web |title=hemisphere {{!}} National Geographic Society |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/hemisphere |access-date=2022-08-27 |website=education.nationalgeographic.org}}</ref> {{multiple image <!-- Essential parameters --> | align = center | direction = horizontal | width = 180 <!-- Image 1 --> | image1 = Land hemisphere.png | width1 = 180 | alt1 = Emisperyong Panlupa | caption1 = Emisperyong Panlupa <!-- Image 2 --> | image2 = Water hemisphere.png | width2 = 180 | alt2 = Emisperyong Pantubig | caption2 = Emisperyong Pantubig <!-- Image 3 --> | image3 = | width3 = 180 | alt3 = Nasa taas ang Emisperyong Panlupa, at nasa baba ang Emisperyong Pantubig. | caption3 = Nasa taas ang Emisperyong Panlupa, at nasa baba ang Emisperyong Pantubig. <!-- Image 4 --> | image4 = | width4 = 180 | alt4 = Nasa taas ang Emisperyong Panlupa, at nasa baba ang Emisperyong Pantubig. | caption4 = Nasa taas ang Emisperyong Panlupa, at nasa baba ang Emisperyong Pantubig. }} ==Tingnan rin== * [[Antartika]] ** [[Timog Polo]] * [[Arktikong Dagat]] ** [[Hilagang Polo]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga emisperyo ng Daigdig]] dv33rivh3kopi1k8ezvte0rgu3spn5z 0 307979 2215109 2083645 2026-07-07T20:58:04Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215109 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Agosta|metropolitan_city=[[Kalakhang Lungsod ng Roma Capital|Roma]] (RM)|website=|area_code=0774|postal_code=00020|day=|saint=|elevation_m=392|elevation_footnotes=|population_demonym=Agostani|population_footnotes=|area_total_km2=9.5|area_footnotes=|mayor=Gianfranco Massimi|mayor_party=|frazioni=Madonna della Pace, Le Selve, Cacino, Tostini, Il Barco, La Vasca|region=[[Latium]]|official_name=Comune di Agosta|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|59|N|13|2|E|type:city(1,649)_region:IT|display=inline}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Agosta-Stemma.png|image_caption=Tanaw ng Agosta|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Agosta_2.JPG|native_name=|footnotes=}}Ang '''Agosta''' ([[Diyalektong Romanesco|Romanesco]]: {{Lang|it|Austa}}) ay isang ''[[komuna]]'' (munisipalidad) sa [[Kalakhang Lungsod ng Roma Capital]] sa [[Italya|Italyanong]] rehiyon ng [[Latium]], na matatagpuan mga {{Convert|45|km|mi}} silangan ng [[Roma]]. Matatagpuan sa isang mabatong [[Toba (konstruksiyon)|toba]] sa pook ng [[Monti Simbruini]]. May hangganan ang Agosta sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Canterano]], [[Cervara di Roma]], [[Marano Equo]], [[Rocca Canterano]], at [[Subiaco, Italya|Subiaco]]. == Pisikal na heograpiya == === Teritoryo === Matatagpuan ang Agosta sa isang toba na elebasyon sa mga dalisdis ng mga [[bundok ng Simbruini]], sa itaas na [[lambak ng Aniene]], malapit sa kanang pampang ng ilog. Sa paanan ng burol na kinatatayuan ng bayan ay isang bukal, na kilala noong panahon ng mga Romano bilang Augusta, kung saan malamang na kinuha ng bayan ang pangalan nito. ==Mga sanggunian== {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comunediagosta.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160808201725/http://www.comunediagosta.it/ |date=2016-08-08 }} {{Kalakhang Lungsod ng Roma Capital}} 7k9yxdbiyhd2q3g1t22a7jm6pa2duhj 0 308131 2215074 2214556 2026-07-07T12:20:20Z ~2026-38435-41 163783 Kinansela ang pagbabagong 2214556 ni [[Special:Contributions/Johndeo333|Johndeo333]] ([[User talk:Johndeo333|Usapan]]) 2215074 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = Hilagang Luzon |native_name = ''Northern Luzon'' |official_name = North Luzon | other_name = | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Church of Saint Augustine of Ilocos Norte Philippines.JPG{{!}}Paoay Church | photo1b = Sunset in Ilocos windmills.jpg{{!}}Windmill, Ilocos Norte | photo2a = Batanes Island of Winds.jpg{{!}}Batanes Rocky cliffs | photo2b = The forested edge of the Mt. Cagua volcanic crater - ZooKeys-266-001-g009.jpg{{!}}Mt. Cagua | photo3a = Burnham Park - lake (Baguio, Benguet)(2018-02-25).jpg{{!}}Burnham Park Lake | photo3b = Banaue-terrace.JPG{{!}}Banaue Rice Terraces | size = 270 | position = center | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 | foot_montage = From left-to-right, top-to-bottom: Paoay Chruch, Ilocos Norte Windmills, Batanes Rocky cliffs, Mt. Cagua, Burnham Park Lake; Baguio & Banaue Rice Terraces }} | settlement_type = [[Rehiyon ng Pilipinas|Kauuluhang rehiyon]] | pushpin_map = <!-- Philippines --> | pushpin_map_caption = Location of North Luzon within the Philippines |coordinates = | subdivision_type = [[Kontinente]] | subdivision_name = [[Timog Silangang Asya]] | subdivision_type1 = [[Bansa]] | subdivision_name1 = [[Pilipinas]] | subdivision_type2 = [[Estado]] | subdivision_name2 = [[Luzon]] | subdivision_type3 = [[Rehiyon]] | subdivision_name3 = [[Cordillera Administrative Region|CAR]]<br>[[Rehiyon ng Ilocos]]<br>[[Lambak ng Cagayan]] | subdivision_type4 = Punong kabisera | subdivision_name4 = [[San Fernando, La Union|San Fernando]]''<br>''[[Tuguegarao]]'' | subdivision_type5 = Punong sentro & [[Lungsod|Mataas na lungsod]] | subdivision_name5 = [[Baguio]]<br>[[Dagupan]] | subdivision_type6 = [[Lungsod|Nagsasariling lungsod]] | subdivision_name6 = [[Santiago, Isabela]] | population_total = [[To be announced|TBA]] | population_as_of = 2015 | blank_name_sec1 = Wika | blank_info_sec1 = '''''[[Wikang Filipino|Filipino]]'''''<br>{{hlist|'''[[Wikang Iloko|Iloko]]'''| [[Wikang Ibatan|Ibatan]]|[[Wikang Ibanag|Ibanag]]}} | area_land_km2 = }} <!-- Infobox ends --> Ang '''Hilagang Luzon''' o Northern Luzon ay isang Kauuluhang rehiyon na matatagpuan sa hilagang bahaging rehiyon ng Luzon, ito ay binubuo ng tatlong rehiyon mula sa Kanlurang Hilagang Luzon: '''Ilokos''', '''Cordillera Administrative Region''' at Silangang Hilagang Luzon: '''Lambak ng Cagayan''', ay tanyag sa tawag na Norte ng Luzon o ang iba ay Cordilleras, Ilocandias at Sierra Valley Ito ay tinatawag na mga: Sub-rehiyon sa isla ng Hilagang Pilipinas o Luzon na hinati sa tatlong pangkat, rito matatagpuan ang ilan pang mga kilalang pang turismo: [[Sierra Madre]], [[Banaue Rice Terraces]], Strawberry Land at Summer Capital sa Pilipinas. Minsan, kabilang ang [[gitnang Luzon|Central Luzon o Gitnang Luzon]] sa rehiyong ito. Ang lalawigan ng [[Cagayan]] ay isa sa mga kilalang probinsya sa Pilipinas, marahil sa katagang [[Lambak ng Cagayan]] at rito matatagpuan ang pinakamahabang ilog sa [[Pilipinas]] at malabunduking rehiyon sa Pilipinas sa Hilagang Luzon ang [[Sierra Madre]] na matatagpuan sa lalawigan ng [[Isabela]] == Mga rehiyon == {{multiple image |direction = horizontal |align = center |header = |total_width = |image1 = Ph cordillera.png |caption1 = Cordillera Administrative Region |width1 = 111 |image2 = Ph ilocos.png |caption2 = Rehiyong Ilokos |width2 = 129 |image3 = Ph cagayan valley.png |caption3 = Lambak ng Cagayan |width3 = 105 |image4= Ph central luzon.png |caption4= Gitnang Luzon |width4= 270 }} {| class="wikitable" |- bgcolor=#cccccc ! Rehiyon !! Rehiyong sentro !! Populasyon (2015) !! Basin |- ! [[Cordillera Administrative Region]] | [[Baguio]] | 1,722,006 | --- |- ! [[Rehiyon ng Ilokos|Ilokos]] | [[San Fernando, La Union|San Fernando]] | 5,026,128 | [[Dagat Luzon]] |- ! [[Lambak ng Cagayan]] | [[Tuguegarao]] | 3,451,410 | [[Dagat Pilipinas]] |- ! [[Gitnang Luzon]] |[[San Fernando, Pampanga]] |11,218,177 |Dagat Luzon (''west''), Dagat Pilipinas (''east'') |} == Mga lalawigan == {| class="wikitable" |- bgcolor=#cccccc ! [[Lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]]/[[mga lungsod ng Pilipinas|Lungsod]] !! Kabisera !! [[Mga wika sa Pilipinas|Wika]] !! Populasyon<br />([[2010]])<ref name='2010 Census of Population'>{{cite web | url = http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html | title = 2010 Census of Population | publisher = Philippine National Statistics Office | accessdate = 2012-04-21 | archive-date = 2012-06-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120625153211/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html | url-status = dead }}</ref> !! Sukat<br />([[Kilometro Kwadrado|km²]]) !! Densidad<br />(bawat km²) |- |[[Abra]] |[[Bangued]] |[[Wikang Iloko]]/[[wikang Itneg|Itneg]] |247,802 | | |- |[[Apayao]] |[[Kabugao]] |[[Wikang Iloko]]/[[wikang Isnag|Isnag]] |123,848 | | |- |[[Batanes]] |[[Basco]] |[[Wikang Ivatan]] |17,875 | | |- |[[Benguet]] |[[La Trinidad]] |[[Wikang Kankanaey]] |846,552 | | |- |[[Cagayan]] |[[Tuguegarao]] |[[Wikang Iloko]]/[[wikang Ibanag|Ibanag]] |1,273,219 | | |- |[[Ifugao]] |[[Lagawe]] |[[Wikang Ipugaw]] |210,669 | | |- |[[Ilocos Norte]] |[[Laoag, Ilocos Norte|Laoag]] |[[Wikang Iloko]] |593,081 | | |- |[[Ilocos Sur]] |[[Vigan, Ilocos Sur|Vigan]] |[[Wikang Iloko]] |689,668 | | |- |[[Isabela]] |[[Ilagan, Isabela|Ilagan]] |[[Wikang Iloko]]/Ibanag |1,685,138 | | |- |[[Kalinga]] |[[Tabuk]] |[[Wikang Kalinga]] |220,229 | | |- |[[La Union]] |[[San Fernando, La Union|San Fernando]] |[[Wikang Iloko]] |786,653 | | |- |[[Mountain Province]] |[[Bontoc]] |[[Wikang Iloko]]/[[Wikang Kankanaey]] |156,988 | | |- |[[Nueva Vizcaya]] |[[Bayombong]] |[[Wikang Iloko|Iloko]]/[[Wikang Pangasinan|Pangasinan]] |482,893 | | |- |[[Quirino]] |[[Cabarroguis]] |[[Wikang Iloko|Iloko]]/[[Wikang Ipugaw|Ipugaw]]/[[Wikang Kankanaey|Kankanaey]] |197,918 | | |- |[[Pangasinan]] |[[Lingayen]] |[[Wikang Pangasinan]]/Iloko |2,956,726 | | |- ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | ! style="background: gray" | |- |''[[Baguio]]'' |— | [[Wikang Kankanaey|Kankanaey]]/[[Wikang Iloko|Iloko]] | | | |- |''[[Dagupan]]'' |— |Wikang Pangasinan/Iloko |171,271 | | |} {{Largest cities | province = Hilagang Luzon | stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate | list_by_pop = Pilipinas | div_name = Hilagang Luzon | div_link = Rehiyon{{!}}Rehiyon | city_1 = Baguio{{!}}''Baguio'' | div_1 = Rehiyong Administratibo ng Cordillera{{!}}CAR | pop_1 = 345,366 | img_1 = Baguio skyline - Harrison Road with cathedral (Baguio, Benguet)(2018-02-25).jpg | city_2 = San Carlos, Pangasinan{{!}}San Carlos | div_2 = Rehiyon ng Ilocos{{!}}Ilocos | pop_2 = 188,571 | img_2 = San Carlos Pangasinan 3.JPG | city_3 = Dagupan, Pangasinan{{!}}Dagupan | div_3 = Rehiyon ng Ilocos{{!}}Ilocos | pop_3 = 171,271 | img_3 = Dagupan Downtown - AB Fernandez Ave. (westbound) (Dagupan, Pangasinan)(2018-02-25).jpg | city_4 = Tuguegarao{{!}}'''Tuguegarao''' | div_4 = Lambak ng Cagayan{{!}}Cagayan Valley | pop_4 = 153,502 | img_4 = Central Business District Tuguegarao Bonifacio.jpeg | city_5 = Ilagan{{!}}'''Ilagan''' | div_5 = Lambak ng Cagayan{{!}}Cagayan Valley | pop_5 = 145,568 | city_6 = Santiago, Isabela{{!}}Santiago | div_6 = Lambak ng Cagayan{{!}}Cagayan Valley | pop_6 = 134,830 | city_7 = Urdaneta, Pangasinan{{!}}Urdaneta | div_7 = Rehiyon ng Ilocos{{!}}Ilocos | pop_7 = 132,940 | city_8 = Cauayan, Isabela{{!}}Cauayan | div_8 = Lambak ng Cagayan{{!}}Cagayan Valley | pop_8 = 129,523 | city_9 = San Fernando, La Union{{!}}'''San Fernando''' | div_9 = Rehiyon ng Ilocos{{!}}Ilocos | pop_9 = 121,812 | city_10 = Tabuk, Kalinga{{!}}'''Tabuk''' | div_10 = Rehiyong Administratibo ng Cordillera{{!}}CAR | pop_10 = 110,642 }} Kung kabilang minsan ang Central Luzon: {| class="wikitable sortable" style="background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;border:1pt solid grey;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 class="unsortable" | Lalawigan {{font|{{small|or}} {{abbr|''HUC''|Mataas na urbanisadong lungsod; namamahala nang malaya mula sa anumang lalawigan}}|css=font-weight:normal}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Kabisera ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | [[Mga wika sa Pilipinas|Wika]] ! scope="col" style="border-bottom:none;white-space:nowrap;" class="unsortable" colspan=2 | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Sukat<ref name="PSA-NSCB-ProvinceList">{{cite web |title=PSGC Interactive; List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |website=[[Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas|Philippine Statistics Authority]] |accessdate=Marso 29, 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130111015112/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |archivedate=Enero 11, 2013 }}</ref> ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Kapal ng<br>populasyon ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Mga lungsod ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{Abbr|Muni.|Mga bayan}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{abbr|Barangay|Mga barangay}} |- ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | sq mi ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | /sq mi ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Aurora (lalawigan)|Aurora]] | style="text-align:left;" | [[Baler]] | [[wikang Kasiguranin|Casiguranin]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]]<ref>Ang Tagalog sa Aurora ay halos katumbas ng Lumang Tagalog na sinasalita rin sa probinsya ng Quezon, [[Tayabasing Tagalog]].</ref>/[[Wikang Iloko|Iloko]] | {{percent and number|214336|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|3,147.32|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|214336/3,147.32|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 0 | 8 | [[Talaan ng mga barangay sa Aurora|151]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Bataan]] | style="text-align:left;" | [[Balanga]] | [[Wikang Sambal|Sambal]]/[[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | {{percent and number|760650|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|1,372.98|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|760650/1,372.98|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | 11 | 237 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Bulacan]] | style="text-align:left;" | [[Malolos]] | [[Bulakenyong Tagalog]]/[[Wikang Kapampangan|Kapampangan]] | {{percent and number|3292071|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,796.10|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|3292071/2,796.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 3 | 21 | 569 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | {{nowrap|[[Nueva Ecija]]}} | style="text-align:left;" | [[Palayan, Nueva Ecija|Palayan]] | [[Bulakenyong Tagalog]]/[[Wikang Iloko|Iloko]]/Kapampangan | {{percent and number|2151461|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|5,751.33|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|2151461/5,751.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 5 | 27 | 849 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Pampanga]] | style="text-align:left;" | {{nowrap|[[San Fernando, Pampanga|San Fernando]]}} | [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Bulakenyong Tagalog]] | {{percent and number|2198110|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,002.20|km2|abbr=values|disp=table}}<!-- excluding Angeles --> | {{convert|{{sigfig|2198110/2,002.20|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 2 | 19 | 505 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Tarlac]] | style="text-align:left;" | [[Lungsod ng Tarlac]] | [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Wikang Iloko|Iloko]] | {{percent and number|1366027|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|3,053.60|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1366027/3,053.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | 17 | [[Talaan ng mga barangay sa Tarlac|511]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Zambales]] | style="text-align:left;" | [[Iba, Zambales|Iba]] | [[Wikang Sambal|Sambal]]/[[Wikang Iloko|Iloko]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | {{percent and number|590848|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|3,645.83|km2|abbr=values|disp=table}}<!-- excluding Olongapo --> | {{convert|{{sigfig|590848/3,645.83|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 0 | 13 | 230 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:#FDFDFD;border-right:0;font-weight:normal;font-style:italic;" | [[Angeles]] | style="text-align:right;border-left:0;" | † | — | [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Wikang Ingles|Ingles]] | {{percent and number|411634|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|60.27|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|411634/60.27|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | — | — | 33 |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:#FDFDFD;border-right:0;font-weight:normal;font-style:italic;" | [[Olongapo]] | style="text-align:right;border-left:0;" | † | — | [[Wikang Tagalog|Tagalog]]/[[Wikang Sambal|Sambal]] | {{percent and number|233040|11218177|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|185.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|233040/185.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | — | — | 17 |-class="sortbottom" ! scope="row" colspan=4 style="text-align:left;" | Kabuoan ! scope="col" style="text-align:right;" | 11,218,177 ! scope="col" style="text-align:right;" | 22,014.63 ! scope="col" | {{convert|22,014.63|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|11218177/22,014.63|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|11218177/22,014.63|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" | 14 ! scope="col" | 116 ! scope="col" | 3,102 |-class="sortbottom" style="text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;" | colspan=13 style="padding-left:1em;" | {{Color box|#FDFDFD|†|border=darkgray}} Ang Angeles at Olongapo ay ''mga matataas na urbanisadong lungsod''; hiwalay ang mga pigura sa mga lalawigan ng Pampanga at Zambales. |} === Mga Lungsod === May labing-apat na mga lungsod ang rehiyon ng Gitnang Luzon. Ang [[San Jose del Monte]] ay may pinakamaraming populasyon habang pinakamatao naman ang [[Angeles]]. Batay sa lawak ng lupa ang [[Lungsod ng Tarlac]] ay ang pinakamalaki sa rehiyon. {{unbulleted list | {{Color box|#BFF5FF|†|border=darkgray}} {{font|Sentrong panrehiyon|size=90%}} }} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center;background-color:#FDFDFD;font-size:90%;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lungsod ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=2 | Lawak<ref name="PSA-CitiesList">{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Cities |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |website=Philippine Statistics Authority |accessdate=Marso 29, 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429190752/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |archivedate=Abril 29, 2011 }}</ref> ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=2 | Kapal ng<br>populasyon ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Uri ng lungsod ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Kaurian sa kita ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lalawigan |- ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|sq mi}} ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|/sq mi}} ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Angeles]] | style="text-align:right;" | 411,634 | {{convert|60.27|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|411634/60.27|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Mataas na Urbanisado | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Pampanga]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Balanga]] | style="text-align:right;" | 96,061 | {{convert|111.63|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|96061/111.63|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:left;" | [[Bataan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Cabanatuan]] | style="text-align:right;" | 302,231 | {{convert|192.29|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|302231/192.29|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Nueva Ecija]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Gapan]] | style="text-align:right;" | 110,303 | {{convert|164.44|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|110303/164.44|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:left;" | [[Nueva Ecija]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Mabalacat]] | style="text-align:right;" | 250,799 | {{convert|83.18|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|250799/83.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Pampanga]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Malolos]] | style="text-align:right;" | 252,074 | {{convert|67.25|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|252074/67.25|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Bulacan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Meycauayan]] | style="text-align:right;" | 209,083 | {{convert|32.10|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|209083/32.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Bulacan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Muñoz]] | style="text-align:right;" | 81,483 | {{convert|163.05|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|81483/163.05|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Ika-apat | style="text-align:left;" | [[Nueva Ecija]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Olongapo]] | style="text-align:right;" | 233,040 | {{convert|185.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|233040/185.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Mataas na Urbanisado | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Zambales]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Palayan, Nueva Ecija|Palayan]] | style="text-align:right;" | 41,041 | {{convert|101.40|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|41041/101.40|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Ikalima | style="text-align:left;" | [[Nueva Ecija]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:#BFF5FF;border-right:0;" |† [[San Fernando, Pampanga|San Fernando]] | style="text-align:right;" | 306,659 | {{convert|67.74|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|306659/67.74|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Pampanga]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Jose, Nueva Ecija|San Jose]] | style="text-align:right;" | 139,738 | {{convert|185.99|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|139738/185.99|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Ikalawa | style="text-align:left;" | [[Nueva Ecija]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[San Jose del Monte]] | style="text-align:right;" | 574,089 | {{convert|105.53|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|574089/105.53|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Bulacan]] |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" | [[Lungsod ng Tarlac]] | style="text-align:right;" | 342,493 | {{convert|274.66|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|342493/274.66|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | Nakapaloob | style="text-align:center;" | Una | style="text-align:left;" | [[Tarlac]] |} {{Largest cities | province = Gitnang Luzon | stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate | list_by_pop = Pilipinas | div_name = Gitnang Luzon | div_link = Lalawigan{{!}}Lalawigan | city_1 = San Jose del Monte{{!}}San Jose del Monte | div_1 = Bulacan{{!}}Bulacan | pop_1 =651,813 | img_1 = 9409SM City San Jose Del Monte QualiMed 28.jpg | city_2 = Angeles, Pampanga{{!}}''Angeles'' | div_2 = Pampanga{{!}}Pampanga | pop_2 = 462,928 | img_2 = Angeles City 2021.jpg | city_3 = Lungsod ng Tarlac{{!}}'''Tarlac City''' | div_3 = Tarlac{{!}}Tarlac | pop_3 = 385,398 | img_3 = Tarlac City 2.JPG | city_4 = San Fernando, Pampanga{{!}}'''San Fernando''' | div_4 = Pampanga{{!}}Pampanga | pop_4 = 354,666 | img_4 = FvfPampanga2265 05.JPG | city_5 = Cabanatuan{{!}}Cabanatuan | div_5 = Nueva Ecija{{!}}Nueva Ecija | pop_5 = 327,325 | city_6 = Mabalacat{{!}}Mabalacat | div_6 = Pampanga{{!}}Pampanga | pop_6 = 293,244 | city_7 = Malolos{{!}}'''Malolos''' | div_7 = Bulacan{{!}}Bulacan | pop_7 = 261,189 | city_8 = Olongapo{{!}}''Olongapo'' | div_8 = Zambales{{!}}Zambales | pop_8 = 260,317 | city_9 = Meycauayan{{!}}Meycauayan | div_9 = Bulacan{{!}}Bulacan | pop_9 = 225,673 | city_10 = San Jose, Nueva Ecija{{!}}San Jose | div_10 = Nueva Ecija{{!}}Nueva Ecija | pop_10 = 150,917 }} ==Tingnan rin== * [[Timog Luzon]] * [[Gitnang Luzon]] ==Sanggunian== {{reflist}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]] {{pilipinas-stub}} ql05g2kkjvlnf5k2uhd90iocol2a2jq 0 308913 2215148 1844019 2026-07-08T02:38:45Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Talaan ng mga estasyon ng Pambansang Daambakal ng Pilipinas]] 2215148 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Talaan ng mga estasyon ng Pambansang Daambakal ng Pilipinas]] 0f3jsk83pitm5ybpp2u4d6ptqhi9zao 0 309676 2215180 2213145 2026-07-08T06:09:27Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215180 wikitext text/x-wiki <imagemap>File:1990s decade montage.png|Mula kaliwa, pakaliwa: Umorbita ang [[Teleskopyong Pangkalawakang Hubble]] sa [[Daigdig]] pagkatapos ito nailunsad noong 1990; Lumilipad ang mga Amerikanong F-16 at F-15 sa nasusunog na imbakan ng [[langis]] sa ''Operation Desert Storm'', na kilala din bilang ang [[Digmaan sa Gulpo]] ng 1991; Ang pagpirma ng mga Pagkakasundo sa Oslo noong Setyembre 13, 1993; Nakuha ng [[World Wide Web]] ang isang publikong mukha noong simula ng dekada at bilang isang resulta, natamo ang isang malaking popularidad sa buong mundo; Tumayo si [[Boris Yeltsin]] at mga tagasunod nito sa isang tangke bilang pagsuway sa Kudeta sa Agosto, na naghatid ng pagkabuwag ng [[Unyong Sobyet]] noong Disyembre 26, 1991; Si Dolly ang [[tupa]] ang unang [[mamalya]] na na-''[[clone]]'' mula sa isang adultong somatikong [[selula]]; Ang prusisyon ng libing ni [[Diana, Prinsesa ng Wales]], na namatay noong 1997 sa isang banggaan ng kotse sa [[Paris]], at ipinagluksa ng milyon; Napatay ang daan-libog mga Tutsi sa henosidyo sa [[Rwanda]] ng 1994.|420px|thumb rect 1 1 385 312 [[Teleskopyong Pangkalawakang Hubble]] rect 392 1 1101 312 [[Digmaan sa Gulpo]] rect 477 318 1101 718 [[Pagkakasundo sa Oslo]] rect 723 724 1101 1080 [[World Wide Web]] rect 311 723 717 1080 [[Pagkakabuwag ng Unyong Sobyet]] rect 1 723 305 1080 [[Dolly ang tupa]] rect 1 535 471 717 [[Kamatayan ni Diana, Prinsesa ng Wales]] rect 1 317 471 529 [[Henosidyo sa Rwanda]] desc bottom-left </imagemap> {{Decadebox|199}} Ang '''dekada 1990''' (binibigkas na “labinsiyam na siyamnapu”, pinaikli bilang '''d. 1990''' o '''dekada '90''' na kadalasang binibigkas na '''dekada''' '''Nobenta''') ay isang [[dekada]] ng [[kalendaryong Gregoryano]] na nagsisimula ng Enero 1, 1990, at natapos ng Disyembre 31, 1999. Kilala bilang "dekada pagkatapos ng [[Digmaang Malamig]]", itinuturing ang dekada 1990 na panahong pangkultura mula sa mga Rebolusyon ng 1989 hanggang sa mga pag-atake noong [[Mga pag-atake noong Setyembre 11|Setyembre 11, 2001]].<ref>The Nineties, A Book by Chuck Klosterman, pg. 132 (sa Ingles)</ref> Ang pagbuwag ng [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ay nagtapos sa pagiging ''superpower'' ng [[Rusya]], sa pagkakaroon ng isang multipolar na daigdig, at naging daan sa pag-usbong ng sentimyentong kontra-Kanluran. Nanunumbalik ang noon pa lamang ang [[Tsina]] mula sa isang magulo at di-tiyak na yugto sa [[politika]] at [[ekonomiya]].<ref>{{Cite web |last=Lovell |first=Julia |date=15 Oktubre 2022 |title=The 1980s Are Buried but Not Dead in China |url=https://foreignpolicy.com/2022/10/15/the-1980s-are-buried-but-not-dead-in-china/ |access-date=2023-03-09 |website=Foreign Policy |language=en-US}}</ref> Bunsod nito, lumitaw ang [[Estados Unidos]] bilang tanging ''superpower'' ng mundo, na nagdulot ng pansamantalang [[kapayapaan]] at [[kasaganaan]] para sa maraming bansa sa [[Mundong Kanluranin|Kanluran]]. Ang dekada 1990 sa Pilipinas ay isang panahon ng mahahalagang pagbabago sa [[politika]], ekonomiya, at [[Kultura|kalinangan]]. Matapos ang [[Rebolusyong EDSA ng 1986|Rebolusyong EDSA]] noong huling bahagi ng dekada 1980, nagsikap ang bansa na patatagin ang mga demokratikong institusyon sa ilalim ng mga administrasyon nina [[Corazon Aquino]] at Fidel V. Ramos. Nakaranas ang ekonomiya ng katamtamang paglago na pinasigla ng mga patakarang liberalisasyon, pagtaas ng dayuhang pamumuhunan, at paglago ng padalang salapi mula sa mga [[Overseas Filipino Worker]] (Migranteng Manggagawang Pilipino) na naging mahalagang pinagkukunan ng kita. Gayunpaman, nanatiling malaking hamon ang [[Kahirapan|matinding kahirapan]], [[Korupsiyon|katiwalian]], at mga [[kalamidad]]. Sa larangan ng kultura, sumibol ang lokal na musika, pelikula, at panitikan kasabay ng lumalawak na impluwensya ng globalisasyon. Partikular na tinutukoy ang dekada 1990 bilang ang "Ginintuang Panahon para sa Orihinal na Pilipinong Musika" dahil sa maraming bandang Pilipino na sumulpot noong dekada nobenta.<ref name=":1">{{Cite web |date=2017-07-18 |title=THE 90s LIVE {{!}} How well do you know the decade’s most popular Pinoy bands? |url=https://interaksyon.philstar.com/entertainment/2017/07/18/85293/the-90s-live-how-well-do-you-know-the-decades-most-popular-pinoy-bands/ |access-date=2025-07-20 |website=Interaksyon |language=en-US}}</ref> Sa pulitika, nagpatuloy ang mga negosasyon para sa kapayapaan, lalo na sa [[Mindanao]], kung saan nagpapatuloy ang armadong hidwaan sa pagitan ng pamahalaan at mga grupong separatista tulad ng [[Moro National Liberation Front]] (MNLF, literal na Himpilang Pambansang Malayang Moro) at [[Moro Islamic Liberation Front]] (MILF, literal na Prente ng Pagpapalaya ng Islamikong Moro), pati na rin ang tuloy-tuloy na gerilyang pakikibaka ng komunistang [[Bagong Hukbong Bayan]] (New People's Army o NPA). Sa pagtatapos ng dekada, nahalal bilang pangulo noong 1998 si [[Joseph Estrada|Joseph “Erap” Estrada]], isang dating aktor, alkalde ng [[San Juan, Kalakhang Maynila]], senador, at populistang lider.<ref>{{Cite journal |last=Talamayan |first=Fernan |date=2025 |title=Articulating populism in the Philippines: The rhetorical strategies of Joseph Estrada and Rodrigo Duterte |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/aspp.70001 |journal=Asian Politics & Policy |language=en |volume=17 |issue=1 |pages=e70001 |doi=10.1111/aspp.70001 |issn=1943-0787}}</ref> Sa loob ng panahong ito, lumago ang [[populasyon]] ng mundo mula 5.3 hanggang 6.1 bilyon.<ref>{{Cite web |title=World Population Growth Rate 1961-2025 |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/countries/WLD/world/population-growth-rate |access-date=2025-04-11 |website=MacroTrends |language=en}}</ref> == Pangkalahatang buod ng dekada 1990 ayon sa paksa == === Agham at teknolohiya === Sa dekada 1990, umunlad ang teknolohiya sa pamamagitan ng paglitaw ng telebisyong kaybol, [[World Wide Web]], ebolusyon ng Pentium [[Microprocessor|''microprocessor'']], mga [[Baterya|bateryang]] ''lithium-ion'' (litiyo-ion) na maaaring i-''recharge'', ang unang pagsubok sa terapewtika ng [[Hene (biyolohiya)|hene]], at [[Cloning|pag-''clone'']]. Nagbago ang istilo ng buhay nang kumalat sa buong mundo ang bagong [[teknolohiya]]. Pumatok ang mga [[larong bidyo]] bunsod ng pag-usbong ng mga [[CD|CD-ROM]] na may suporta sa 3D na grapikong pangkompyuter sa mga plataporma gaya ng [[Sony]] [[PlayStation]], Nintendo 64, at mga personal na [[kompyuter]]. Isa sa mga pinakakilalang halimbawa ng pag-''clone'' ay ang pagkaka-''clone'' kay Dolly ang tupa noong 1996, ang kauna-unahang [[Mamalya|mamalyang]] na-''clone'' mula sa [[Selula|selulang]] nasa hustong gulang gamit ang paglilipat ng nukleyus (''nuclear transfer''). Inilunsad noong 1990 ng Pambansang Institusyon ng Kalusugan (''National Institutes of Health'' o NIH) ng Estados Unidos ang Proyektong Henoma ng Tao (''Human Genome Project'') na may layuning maitala ang buong henoma ng tao.<ref>{{Cite web |title=Human Genome Project Fact Sheet |url=https://www.genome.gov/about-genomics/educational-resources/fact-sheets/human-genome-project |access-date=2025-01-08 |website=www.genome.gov |language=en}}</ref> Gayon din ang unang taga-disenyo ng mga [[sanggol]].<ref>{{cite journal |last1=Handyside |first1=AH |last2=Kontogianni |first2=EH |last3=Hardy |first3=K |last4=Winston |first4=RM |year=1990 |title=Pregnancies from biopsied human preimplantation embryos sexed by Y-specific DNA amplification |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1990-04-19_344_6268/page/768 |journal=Nature |language=en |volume=344 |issue=6268 |pages=768–70 |bibcode=1990Natur.344..768H |doi=10.1038/344768a0 |pmid=2330030}}</ref>[[Talaksan:NASDAQ Logo 1971.svg|thumb|300x300px|Ang Nasdaq ay unang [[Pamilihan ng sapi|pamilihang sapi]] sa Estados Unidos na nag-<nowiki>''</nowiki>online<nowiki>''</nowiki> para sa pakikipagkalakalan.]] Inilunsad noong 1990 ang [[Teleskopyong Pangkalawakang Hubble]] at ito ay nagdulot ng rebolusyon sa larangan ng [[astronomiya]]. Sa kasamaang-palad, nagkaroon ito ng depekto sa pangunahing salamin na naging sanhi ng malabo at baluktot na mga imahe. Naayos ito sa pamamagitan ng isang misyon ng pagkukumpuni ng Space Shuttle (Sasakyang Pangkalawakan) noong 1993. Nagsimula noong 1998 ang pagtatayo ng ''Large Hadron Collider'' (ang pinakamalaking tagapagbangga ng hadron sa mundo), isang uri ng tagapagpabilis ng [[partikula]]. Samantala, ang Nasdaq ang naging kauna-unahang [[Pamilihan ng sapi|pamilihang sapi]] sa Estados Unidos na nagpatupad ng ''online'' na kalakalan. Mas maraming negosyo ang nagsimulang gumamit ng [[teknolohiyang pang-impormasyon]]. Mga tanyag na [[websayt]] na inilunsad noong dekadang ito ay kinabibilangan ng [[IMDb]] (1993), [[eBay]] (1995), Amazon (1994), GeoCities (1994), Netscape (1994), [[Yahoo!]] (1995), AltaVista (1995), AIM (1997), ICQ (1996), Hotmail (1996), [[Google]] (1998), at Napster (1999). Ang Napster, isang pasimuno sa ''peer-to-peer'' (P2P) na serbisyo ng pagbabahagi ng ''file'' sa internet na inilunsad noong taglagas ng 1999, ang naging kauna-unahang ''peer-to-peer'' na [[Software|''software'']] na sumikat nang husto. Bagamat posible na noong panahong iyon ang magbahagi ng mga ''file'' sa ibang paraan sa pamamagitan ng [[Internet]] (tulad ng IRC at USENET), ang Napster ang unang ''software'' na nakatuon lamang sa pagbabahagi ng mga file na [[MP3]] para sa musika. Sa pag-unlad ng ''software'' noong dekada 1990, naging pamantayan sa mga IBM PC ''compatible'' ang ''[[operating system]]'' ng [[Microsoft Windows]], na pinalaganap lalo ng paglabas ng [[Windows 3.1x|Windows 3.1]], [[Windows 95]], at [[Windows 98]] na agad na sumikat. Sa panig ng [[Apple Inc.|Apple]], inilabas ang Macintosh System 7 noong 1991, subalit naharap ang kumpanya sa hamon ng modernisasyon ng kanilang ''operating system''—nauwi ito sa pagbili ng NeXT noong 1996 at paglulunsad ng [[Mac OS X]] Server 1.0 noong 1999. Sa panahong ito rin naging mas madaling gamitin ang World Wide Web sa pag-usbong ng mga ''[[web browser]]'' gaya ng Netscape Navigator at [[Internet Explorer]]. Binuo ng Sun Microsystems ang [[Wikang pamprograma|wikang pamprogramang]] [[Java (wikang pamprograma)|Java]], habang sinimulan ni [[Linus Torvalds]] sa [[Pinlandiya]] ang paglikha ng [[Linux]] kernel noong 1991. Kasabay nito, inilabas ang SolidWorks (CAD software) at Macromedia Shockwave Player noong 1995, QuickTime media player noong 1991, at Winamp media player noong 1997, na pawang naging mahalagang bahagi ng pag-unlad ng ''software'' at multimidya ng dekada. [[Talaksan:Nokia 5110.jpg|left|thumb|333x333px|Ang [[Nokia 5110]], isang sikat na selpon na ginagamit ng mga Pilipino noong huling bahagi ng dekada 1990]] Noong dekada 1990, dumaan sa malaking pagbabago ang [[telekomunikasyon]] sa buong mundo sa paglipat mula sa analogo (1G) patungong dihital (2G) na mga ''network'' na ''mobile'', na sinimulan ng paglulunsad ng GSM sa [[Pinlandiya]] noong 1991 na nagdala ng mas malinaw na tawag at kakayahang magpadala ng SMS (''Short Message Service''). Sumunod ang teknolohiyang CDMA noong 1995 na mas episyente sa paggamit ng signal. Nagsimula ang SMS noong 1992 at mabilis na naging popular sa buong mundo, lalo na nang naging posible ang pagpapadala ng mensahe sa iba’t ibang ''network'' pagsapit ng 1999. Lalong lumaganap ang paggamit ng teleponong ''mobile'' o [[selpon]] dahil sa mas maliliit at murang ''device'', at dahil na rin sa paglitaw ng ang mga kard na ''prepaid'' SIM na nagbigay-daan sa mas abot-kayang komunikasyon, lalo na sa mga [[Bansang umuunlad|umuunlad na bansa]]. Sa Pilipinas, unang bahagi ng dekada ‘90 ay pinangungunahan ng mga pager o beeper ang personal na [[Pakikipagtalastasan|komunikasyon]], na gamit ng mga propesyonal tulad ng [[Doktor na pangmedisina|doktor]].<ref>{{Cite web |last=Camus |first=Miguel R. |date=2014-04-20 |title=Whatever happened to the ubiquitous pagers? |url=https://business.inquirer.net/168721/whatever-happened-to-the-ubiquitous-pagers |access-date=2025-07-17 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Gamit ang mga serbisyong tulad ng PocketBell at EasyCall, maikling mensahe ang ipinapadala sa pamamagitan ng operator gamit ang mga kodigong numeriko. Noong 1991, inilunsad ng Piltel ang Mobiline, isang ''wireless landline service'' (serbisyong linya ng telepono na walang kawad) na may sariling numero ng telepono subalit limitado sa saklaw. Noong kalagitnaan hanggang huling bahagi ng dekada, sinimulang pumasok ang mga ''provider'' o tagapagbigay ng GSM gaya ng [[Globe Telecom|Globe]] at [[Smart Communications|Smart]], na nagpakilala ng mga selpon na may mga kard na prepaid SIM at mensaheng teks o ''text messaging''—isang mas mura at mas madaling paraan ng komunikasyon. Mabilis itong niyakap ng mga Pilipino, kaya’t tuluyang napalitan ang paggamit ng beepers at Mobiline. Simula 1994 hanggang 2002, pangunahin na ginagamit ng mga Pilipino ang selpon sa pagteteks kaysa pangtawag<ref>{{Cite web |title=Revolutionary Text: Social Psychology of Cellphone Texting during People Power II |url=https://pssc.org.ph/wp-content/pssc-archives/Philippine%20Journal%20of%20Psychology/2006/Num%202/07_Revolutionary%20Text_%20Social%20Psychology%20of%20Cellphone%20Texting%20during%20People%20Power%20II.pdf |access-date=Hulyo 17, 2025 |website=pssc.org.ph}}</ref> dahil mas mura ito kumpara sa pagtawag. Kaya, tinagurian ang Pilipinas bilang “''Texting Capital of the World''” (Kabisera ng Pagteteks sa Mundo"), dahil sa dami ng mga teks na ipinapadala araw-araw.<ref>{{Cite web |date=2024-07-22 |title=From Texting Capital to Digital Inclusion: Addressing the Digital Poverty in the Philippines – Nattaya Jaratruangsaeng |url=https://netmission.asia/2024/07/22/from-texting-capital-to-digital-inclusion-addressing-the-digital-poverty-in-the-philippines-nattaya-jaratruangsaeng/ |access-date=2025-07-17 |website=NetMission.Asia |language=en-US}}</ref> [[Talaksan:Y2K Logo.gif|thumb|Ang logo na nilikha ng Konseho ng Pangulo sa Estados Unidos sa ''Year 2000 Conversion'' (Palitan sa Taong 2000), para gamitin sa y2k.gov]] Sa kabila ng pagsulong ng teknolohiya, maghatid ng pangamba ang Y2K, o "''Year 2000 problem''" (suliranin sa taong 2000), sa buong Estados Unidos at kalaunan sa buong mundo sa huling bahagi ng dekada, partikular noong 1999. Isa itong isang teknikal na isyu na nag-ugat sa paraan ng pagrekord ng mga kompyuter ng taon gamit lamang ang huling dalawang [[Bilang|numero]] (halimbawa: "99" para sa 1999), na ikinabahala ng marami na baka sa pagsapit ng Enero 1, 2000 ay basahin ng mga systema ang "00" bilang 1900, at magdulot ng malawakang pagkabigo ng mga kompyuter. Dahil dito, maraming tao ang nag-imbak ng mga panustos sa takot sa isang pandaigdigang [[sakuna]]. Gayunman, dahil sa malawakang pagsisikap ng mga [[Inhenyeriyang pang-software|inhinyerong pang-''software'']] na i-''upgrade'' o pabutihin ang mga sistema, walang naging aberya nang pumasok ang taong 2000. === Ekonomiya === Nagkaroon ng muling pag-aayos at konsolidasyon ng kapangyarihang pampolitika at pang-ekonomiya sa dekada 1990, na minarkahan ng patuloy na malawakang paggalaw ng [[Kapital (ekonomika)|kapital]] sa ilalim ng neoliberalismo, [[globalisasyon]], at ang pagtatapos ng Digmaang Malamig. Ang ''dot-com bubble'' mula 1997 hanggang 2000 ay naghatid ng biglaang yaman sa ilang negosyante sa sektor ng teknolohiya bago ito bumagsak sa unang bahagi ng [[dekada 2000]]. Maraming bansa ang nakaranas ng kasaganahang pang-ekonomiya habang patuloy na lumalawak ang globalisasyon. Ang mga bansang may mataas na kita ay nakaranas ng matatag na paglago sa ilalim ng tinatawag na ''Great Moderation'' o Panahon ng Katatagang Ekonomiko (mula dekada 1980 hanggang maagang bahagi ng dekada 2000). Sa panahong ito, ang paggamit ng selpon sa pampublikong lugar ay itinuturing na isang uri ng hayagang pagpapakitang yaman (''conspicuous consumption''). Sa kabilang banda, ang [[GDP]] ng mga estadong dating bahagi ng Unyong Sobyet ay bumagsak dahil sa mga repormang neoliberal at mabilis na transisyon patungo sa ekonomiyang [[pamilihan]]. Lumawak ang internasyunal na kalakalan sa pagtatatag ng mga bagong institusyong pang-ekonomiya: ang [[Unyong Europeo]] noong 1993, ang North American Free Trade Agreement (NAFTA, o Kasunduan sa Malayang Kalakalan ng Hilagang Amerika) noong 1994, at ang World Trade Organization (WTO, o [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal]]) noong 1995. Gayunpaman, ang mga ekonomiya sa rehiyon ng [[Asya-Pasipiko]]—kabilang ang ''Four Asian Tigers'' o mga Apat na Tigreng Asyano, mga bansang [[ASEAN]], Australya, at [[Hapon]]—ay naapektuhan ng [[Krisis sa pananalapi ng Asya noong 1997|krisis pinansyal sa Asya noong 1997]] at ang resesyon noong unang bahagi ng dekada 1990. Nahati ang kilusang [[Kalikasan|makakalikasan]] sa pagitan ng kaliwang pakikibakang berde (''green politics''), mga grupong makakalikasan na suportado ng pangunahing [[industriya]], at isang mas makanegosyong na pamamaraan sa regulasyon ng ''carbon footprint'' o bakas ng [[karbon]] ng mga [[negosyo]]. Ang [[ekonomiya ng Pilipinas]] noong dekada 1990 ay dumaan sa malawakang [[Liberalisasyon ng kalakalan|liberalisasyon]] at reporma.<ref>{{Cite web |date=2025-07-25 |title=Philippines - Democracy, Economy, Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Philippines/The-Philippines-since-c-1990 |access-date=2025-07-28 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Bagamat bumuti ang takbo ng ekonomiya sa kalagitnaan ng dekada at bumaba ang implasyon, hinarap ng bansa ang matitinding hamon tulad ng krisis sa kuryente noong unang bahagi ng dekada nobenta,<ref>{{Cite web |title=Uproar over energy in Philippines |url=https://www.newscientist.com/article/mg13818691-200-uproar-over-energy-in-philippines/ |access-date=2025-07-28 |website=New Scientist |language=en-US}}</ref> krisis pinansyal sa Asya noong 1997, at tagtuyot na dulot ng [[El Niño]] noong 1998 na labis na nakaapekto sa [[agrikultura]] at katatagan ng ekonomiya. Sa kabila ng mga ito, minarkahan ng dekada ang paglipat mula sa proteksyunistang ekonomiya patungo sa mas bukas at kompetitibong pamilihan na nagsilbing pundasyon ng paglago sa mga sumunod na taon. === Politika at labanan === Isang kombinasyon ng kadahilanan, kabilang ang patuloy na panlahat na pagpapakilos ng mga merkadong kapital sa pamamagitan ng neoliberalismo, ang pagkatunaw at wakas ng [[Digmaang Malamig]] na tumagal ng dekada, ang simula ng malawak na paglaganap ng bagong midya tulad ng [[Internet]] mula sa gitna ng dekada hanggang lampas nito, ang pagtaas ng pag-aalinlangan sa [[pamahalaan]], at ang pagkabuwag ng [[Unyong Sobyet]], ay naghatid sa isang muling pag-aayos ng ekonomiko at pampolitikang kapangyarihan sa buong mundo at sa loob ng mga bansa. Nagdala ang bulang dot-com noong 1997–2000 ng kayamanan sa ilang negosyante bago ito bumagsak sa pagitan ng 2000 at 2001. Noong dekada 1990, lalo pang lumaganap ang [[kapitalismo]] at mga polisiyang ''third way'' (ikalawang alternatibo sa [[sosyalismo]] at purong kapitalismo).<ref name="between">{{Cite book |last1=Antohi |first1=Sorin |title=Between Past and Future: The Revolutions of 1989 and Their Aftermath |last2=Tismăneanu |first2=Vladimir |date=Enero 2000 |publisher=Central European University Press |isbn=978-963-9116-71-9 |pages=85 |language=en |chapter=Independence Reborn and the Demons of the Velvet Revolution |chapter-url=https://books.google.com/books?id=1pl5T45FwIwC&pg=PA85}}</ref> Ang mga dating kasapi ng Kasunduan ng Warsaw ay lumipat mula sa pagiging mga estadong sosyalista na pinamumunuan ng iisang partido tungo sa mga estadong may maraming partido at ekonomiyang pinangungunahan ng pribadong sektor.<ref name="between" /> Ang parehong daluyong ng pampolitikang liberalisasyon ay naranasan din sa mga kapitalistang bansa at mga bagong industriyalisadong bansa (kabilang ang mga bansa ng [[Unang Daigdig]] at [[Ikatlong Daigdig]]) gaya ng [[Arhentina]], [[Brasil]], [[Chile|Tsile]], Indya, [[Indonesya|Indonesia]], [[Malaysia]], [[Mehiko]], [[Pilipinas]], [[Timog Aprika]], [[Timog Korea]], [[Taiwan]], at [[Taylandiya]]. Ang mga reporma sa merkado ay nagdulot ng matinding pagbabago sa mga ekonomiya ng mga bansang sosyalista ng Ikalawang Daigdig gaya ng [[Tsina]] at [[Vietnam|Biyetnam]]. Nagbunga naman ang mga [[Pangkat etniko|etnikong]] tensyon at karahasan sa dating [[Yugoslavia|Yugoslabya]] noong dekada 1990 ng mas matinding etnikong pagkakakilanlan sa mga bagong independiyenteng bansa, at ng kapansin-pansing pagtaas sa kasikatan ng [[Pagkamakabansa|nasyonalismo]].{{multiple image|caption_align=center|header_align=center|image1=Oath of Office of Fidel Valdez Ramos as 12th President of the Republic of the Philippines - 30 June 1992.webm|alt1=Panunumpa ni Fidel V. Ramos|caption1=Panunumpa ni [[Fidel V. Ramos]]|width1=250|image2=1998 Oath Taking of Joseph Ejercito Estrada, 12th President of the Republic of the Philippines - June 30.webm|alt2=Panunumpa ni Joseph Estrada|caption2=Panunumpa ni [[Joseph Estrada]]|width2=245|header=Panunumpa ng dalawang Pangulo ng Pilipinas noong dekada '90|align=left}} Noong 1991, bumoto ang [[Senado ng Pilipinas]] nang 12–11 laban sa kasunduan ng ''Pagkakaibigan, Pakikipagtulungan, at Seguridad'' na magpapatuloy sana ang presensya ng Estados Unidos sa Baseng Pandagat ng [[Look ng Subic]].<ref>{{Cite news |last=Shenon |first=Philip |date=1991-09-16 |title=PHILIPPINE SENATE VOTES TO REJECT U.S. BASE RENEWAL |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1991/09/16/world/philippine-senate-votes-to-reject-us-base-renewal.html |access-date=2025-07-13 |issn=0362-4331}}</ref> Ang desisyon ay pinangunahan ni [[Pangulo ng Senado ng Pilipinas|Pangulo ng Senado]] na si [[Jovito Salonga]], na nagbigay ng panghuling boto laban sa kasunduan, na nagresulta sa pagsasara ng mga pangunahing base gaya ng Subic at [[Baseng Panghimpapawid ng Clark|Clark]]. Sa dekada 1990, isinulong ni [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulong]] [[Fidel V. Ramos]] ang mga reporma sa ekonomiya tulad ng liberalisasyon at deregulasyon,<ref>{{Cite web |last=Mioten |first=Erika |date=2022-08-12 |title=FVR’s vision for the economy |url=https://www.bworldonline.com/special-features/2022/08/12/468898/fvrs-vision-for-the-economy/ |access-date=2025-07-13 |website=BusinessWorld Online |language=en-US |archive-date=2025-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111022640/https://www.bworldonline.com/special-features/2022/08/12/468898/fvrs-vision-for-the-economy/ |url-status=dead }}</ref> subalit naharap sa batikos dahil sa mga kontrobersyal na kasunduan tulad ng IPP<ref>{{Cite web |last=Samonte-Pesayco |first=Luz Rimban and Sheila |date=2002-08-05 |title=PCIJ Report: Trail of IPP mess leads to FVR |url=https://www.philstar.com/headlines/2002/08/05/170852/pcij-report-trail-ipp-mess-leads-fvr |access-date=2025-07-13 |website=Philstar.com |language=en}}</ref> at Expo Pilipino,<ref>{{Cite web |last=Bagares |first=Romel |title=Ramos partially cleared in Expo scam |url=https://www.philstar.com/headlines/2000/02/04/94687/ramos-partially-cleared-expo-scam |access-date=2025-07-13 |website=Philstar.com}}</ref> gayundin ang ''land reclamation deal'' ng sa pagitan ng PEA at Amari,<ref>{{Cite web |last=Villanueva |first=Marichu A. |date=2008-02-25 |title=Scarred legacies |url=https://www.philstar.com/opinion/2008/02/25/46813/scarred-legacies |access-date=2025-07-13 |website=Philstar.com |language=en}}</ref> na idineklara ng [[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Korte Suprema]] na labag sa [[Saligang Batas ng Pilipinas|saligang batas]].<ref>{{Cite web |last=Calica |first=Aurea |date=2003-11-29 |title=End of the road for Amari — SC official |url=https://www.philstar.com/headlines/2003/11/29/229691/end-road-amari-151-sc-official |access-date=2025-07-13 |website=Philstar.com}}</ref> Pagkatapos ng termino ni Ramos noong 1998, nahalal si [[Joseph Estrada|Joseph “Erap” Estrada]] bilang pangulo, subalit naputol ang kanyang termino matapos maharap sa mga kaso ng katiwalian at mapilitang bumaba dahil sa tinaguriang [[Ikalawang Rebolusyon sa EDSA|EDSA II]] noong 2001 noong sumunod na dekada. Noong 1996, nagpatuloy ang mga usapang pangkapayapaan sa mga grupong rebelde gaya ng [[Moro National Liberation Front|Moro National Liberation Fron]]<nowiki/>t (MNLF, literal na Himpilang Pambansang Malayang Moro) na may iba't ibang antas ng pagsulong, habang nilalayon ng pamahalaan na tugunan ang matagal nang mga sigalot.<ref>{{Cite web |last=Cal |first=Ben |date=2023-09-02 |title=Remembering the historic 1996 PH-MNLF peace agreement {{!}} Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/opinion/pieces/745-remembering-the-historic-1996-ph-mnlf-peace-agreement |access-date=2025-07-13 |website=www.pna.gov.ph |language=en}}</ref> Noong 1998, ipinagdiwang ng Pilipinas ang ika-100 anibersaryo ng Kalayaan mula sa mga [[Pananakop ng mga Kastila sa Pilipinas|mananakop na Kastila]], isang mahalagang okasyon na nagbigay-diin sa pambansang pagkakakilanlan. May bagong etnikong hidwaan ang sumulpot sa [[Aprika]], sa [[Balkan]], at sa [[Kaukasya]], na naidulot ng dalawang nauna sa [[henosidyo]] sa [[Rwanda]] at [[Bosnia]], ayon sa pagkakabanggit. Isang pangunahing digmaan din sa dekada 1990 ang [[Digmaan sa Golpo]] sa [[Gitnang Silangan]]. Ang mga palatandaan ng kahit anong kalutasan sa mga tensyon sa pagitan ng [[Israel]] at [[Mga Arabe|mundong Arabe]] ay nanatiling mailap sa kabila ng pagsulong ng Pagkakasundo sa [[Oslo]], bagaman nahinto ang ''The Troubles'' sa [[Hilagang Irlanda]] noong 1998 sa Kasunduang Biyernes Santo pagkatapos ng 30 taon ng karahasan.<ref>{{cite book|last=Stiglitz|first=Joseph E.|title=The Roaring Nineties|url=https://archive.org/details/roaringninetiesn0000stig_s9n4|publisher=W. W. Norton|year=2004|isbn=978-0-393-32618-5|language=en}}</ref> [[Talaksan:Bundesarchiv Bild 183-1990-1003-417, Berlin, Flaggen vor dem Reichstag.jpg|thumb|Pagdiriwang ng Pagkakaisa ng Alemanya noong 1990, na may mga watawat ng lahat ng estado ng Alemanya sa [[gusaling Reichstag]] sa [[Berlin]], [[Alemanya]].]] Pinalaya mula sa bilangguan noong Pebrero 11, 1990 si [[Nelson Mandela]], pinuno ng Pambansang Kongresong Aprikano (''African National Congress''), matapos ang tatlumpung taong pagkakapiit dahil sa kanyang pagtutol sa [[aparteid]] at pamumuno ng minoryang puti sa [[Timog Aprika]]. Natapos ang aparteid sa Timog Aprika noong 1994.<ref name="mandela">{{Cite thesis|last1=Evans|first1=Martha|date=Pebrero 2012|title=Transmitting the Transition: Media Events and Post-Apartheid South African National Identity|url=https://open.uct.ac.za/handle/11427/10475|publisher=University of Cape Town|pages=ix|access-date=11 April 2020|hdl=11427/10475|type=Doctoral Thesis|hdl-access=free|archive-date=11 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200411112626/https://open.uct.ac.za/handle/11427/10475|url-status=dead|language=en}}</ref> Noong Oktubre 3,1990, muling nagkaisa ang [[Silangang Alemanya|Silangan]] at [[Kanlurang Alemanya]] bilang bunga ng pagbagsak ng [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] at ng [[Pader ng Berlin]]. Matapos pagsamahin ang kanilang estruktura ng ekonomiya at mga pamahalaang panlalawigan, nakatuon ang Alemanya sa modernisasyon ng dating komunistang Silangang bahagi. Ang mga taong lumaki sa [[Sosyalismo|sosyalistang]] Silangang Alemanya ay isinama at iniangkop sa pamumuhay ng mga naninirahan sa [[Kapitalismo|kapitalistang]] Kanlurang Alemanya. Si [[Pangulo ng Estados Unidos|Pangulong]] [[Bill Clinton]] ng Estados Unidos ay isa sa mga nangingibabaw na pigura sa pandaigdigang politika noong dekada 1990. Kilala siya sa kanyang mga pagsisikap na isulong ang kapayapaan sa [[Gitnang Silangan]] at wakasan ang nagpapatuloy na mga digmaan sa dating Yugoslabua, sa kanyang pagsusulong ng pandaigdigang pagkilos upang mabawasan ang [[Pagbabago ng klima|pagbabago ng klimang]] dulot ng tao, at sa kanyang pagtutulak ng [[malayang kalakalan]] sa mga bansa ng Amerika. Bagaman, nasangkot si Clinton sa isang iskandalong malawakang sinundan ng midya, kaugnay ng hindi angkop na ugnayan niya sa ''intern'' o nagsasanay sa ''[[White House]]'' na si Monica Lewinsky, na unang ibinunyag noong Enero 21, 1998. Matapos siyang ma-''impeach'' o nasakdal ng [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Estados Unidos]] noong Disyembre 19, 1998 dahil sa pagsisinungaling sa ilalim ng panunumpa, at matapos ang imbestigasyon ni pederal na ''prosecutor'' o tagapagsakdal na si Kenneth Starr, pinawalang-sala siya ng Senado sa lahat ng paratang noong Pebrero 12, 1999. Natapos niya ang nalalabing bahagi ng kanyang ikalawang termino. === Sakuna === Nagpakita ang dekada 1990 ng isang pag-igting ng mas madalas at mas mapaminsalang mga kalamidad na likas, na nagbasag ng maraming naunang rekord. Bagama’t idineklara ng Mga Nagkakaisang Bansa ang dekada 1990 bilang Pandaigdigang Dekada para sa Pagpapababa ng Pinsala ng mga Kalamidad bilang bahagi ng kanilang programa upang maiwasan ang pagkalugi dulot ng mga [[sakuna]], umabot pa rin sa rekord na US$608 bilyon ang kabuuang pinsalang idinulot ng mga ito—mas malaki kaysa sa pinagsamang halaga ng pinsala sa nakaraang apat na dekada.<ref>{{cite book |last=Abramovitz |first=Janet N. |url=https://books.google.com/books?id=uPEf1AmFGmMC |title=State of the World 2001 |date=2001 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=0-393-04866-7 |pages=[https://books.google.com/books?id=uPEf1AmFGmMC&pg=PA123 123], [https://books.google.com/books?id=uPEf1AmFGmMC&pg=PA126 126] |language=en |chapter=Averting Natural Disasters |access-date=13 Abril 2020}} Worldwatch Institute.</ref> [[File:Izmit_eart3.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Izmit_eart3.jpg|left|thumb|250x250px|Ang lindol sa İzmit noong 1999, na naganap sa hilagang-kanlurang bahagi ng Turkiya, ay kumitil ng 17,217 katao at sumugat sa 43,959.]] Kabilang sa mga pinaka-kilalang kalamidad na natural ng dekada ang: ang pananalasa ng Bagyong Andrew sa Timog [[Florida]] noong Agosto 1992; ang maparalisang super bagyo noong Marso 1993 sa Silangang Baybayin ng Estados Unidos; ang mapinsalang lindol sa Northridge, [[Los Angeles]] noong 1994; ang Malaking Lindol sa Hanshin sa [[Kobe]], [[Hapon]] noong Enero 1995; ang malawakang pag-ulan ng yelo noong 1996 sa silangang bahagi ng Estados Unidos; ang tagtuyot sa Estados Unidos noong 1999; ang nakamamatay na Bagyong Mitch na tumama sa [[Gitnang Amerika]] noong Oktubre 1998; ang mapanirang sunod-sunod na buhawi sa [[Oklahoma]] noong Mayo 1999; ang lindol sa İzmit, [[Turkiya]] noong Agosto 1999; at ang lindol sa Chi-Chi, [[Taiwan]] noong Setyembre 1999. [[Talaksan:Pinatubo 1991-06-12 (USGS).jpg|thumb|200x200px|Ang haliging abo mula sa pagsabog ng Bulkang Pinatubo noong Hunyo 12, 1991, kuha mula sa silangang bahagi ng [[Baseng Panghimpapawid ng Clark]].]] Hindi rin nakaligtas ang Pilipinas sa matitinding sakuna sa panahong ito. [[Lindol sa Luzon (1990)|Isang lindol na may lakas na 7.8 magnitud]] ang tumama sa Pilipinas noong Hulyo 16, 1990 at pumatay ng humigit-kumulang 1,000 katao sa [[Baguio]]. Makalipas ang halos 600 taon ng kawalang-aktibidad, sumabog ang [[Bulkang Pinatubo]] noong Hunyo 1991, na nagdulot ng matinding pinsala sa [[Zambales]] at [[Pampanga]]. === Libangan at popular na kultura === ==== Musika ==== ===== Pandaigdigang musika ===== Sa larangan ng [[Tugtugin|musika]], sina [[Whitney Houston]], [[Céline Dion|Celine Dion]], at [[Mariah Carey]] ay tatlo sa mga pinakabentang at pinakasikat na babaeng mang-aawit ng dekada. Gayunpaman, ang dekada 1990 ay marahil pinaka-kilala para sa ''[[grunge]]'', ''gangsta rap'', [[R&B]], ''teen pop''; ''Eurodance'', ''electronic dance music'', ang muling pag-usbong ng kasikatan ng ''punk rock'' mula sa banda ng Green Day at ang kanilang album na ''Dookie'' noong 1994 (na tumulong din sa paglikha ng bagong ''genre'' na pop punk), at para sa pagpasok ng ''[[alternative rock]]'' sa pangunahing agos o ''mainstream'' ng musika. Ang [[U2]] ay isa sa mga pinakasikat na banda noong dekada 1990; ang kanilang makabago at matagumpay na mga Zoo TV at PopMart na mga ''tour'' o paglibot ay naging mga pinakabentang paglibot ng 1992 at 1997, ayon sa pagkakasunod. Sumikat ang ''grunge'' noong unang bahagi ng dekada 1990 dahil sa tagumpay ng mga album na ''[[Nevermind]]'' ng [[Nirvana (banda)|Nirvana]], ''Ten'' ng [[Pearl Jam]], ''Dirt'' ng Alice in Chains, ''Badmotorfinger'' ng [[Soundgarden]], at ''Core'' ng Stone Temple Pilots.<ref>{{cite news |last1=Pareles |first1=Jon |date=14 Hunyo 1992 |title=POP VIEW; Nirvana-bes Awaiting Fame's Call |language=en |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1992/06/14/arts/pop-view-nirvana-bes-awaiting-fame-s-call.html |access-date=23 Nobyembre 2011}}</ref> ===== Orihinal na Pilipinong Musika ===== {{multiple image|caption_align=center|header_align=center|image1=Ely Buendia (2726514137) (cropped).jpg|alt1=Si Ely Buendia, ang bokalista ng Eraserheads|caption1=Si [[Ely Buendia]], ang bokalista ng [[Eraserheads]]|width1=97|image2=Bamboo Manalac.jpg|alt2=Si Bamboo, ang bokalista ng Rivermaya|caption2=Si Bamboo, ang bokalista ng [[Rivermaya]]|width2=97|image3=Chito Miranda (32665232693) (cropped).jpg|alt3=Si Chito Miranda, ang bokalista ng Parokya ni Edgar|caption3=Si [[Chito Miranda]], ang bokalista ng [[Parokya ni Edgar]]|width3=105|image4=Dong Abay at 81st Venice International Film Festival.jpg|alt4=Si Dong Abay, ang bokalista ng Yano|caption4=Si [[Dong Abay]], ang bokalista ng [[Yano]]|width4=86|header=Mga ilang kilalang mang-aawit ng OPM na tinangkilik noong dekada '90|align=center|alt5=Si Regine Velasquez, ang tinaguriang Asia's Songbird|caption5=Si [[Regine Velasquez]], ang tinaguriang Asia's Songbird|image5=Ang Ating Musika Concert 2007.jpg|image6=Zsa Zsa Padilla in 2023.jpg|image7=Jaya (Singer).jpg|image8=Singer Ogie.jpg|caption6=Si [[Zsa Zsa Padilla]], ang tinaguriang The Divine Diva|caption7=Si [[Jaya]], ang tinaguriang Asia's Queen of Soul|caption8=Si [[Ogie Alcasid]], ang tinaguriang Manunulat ng Awit|alt6=Si Zsa Zsa Padilla, ang tinaguriang The Divine Diva|alt7=Si Jaya, ang tinaguriang Asia's Queen of Soul|alt8=Si Ogie Alcasid, ang tinaguriang Manunulat ng Awit|width5=100|width6=95|width7=120|width8=85}}Sa dekada 1990, itinuturing ang panahon bilang gintong panahon ng musika sa Pilipinas, kung saan umusbong at sumikat ang iba't ibang ''[[Uri ng musika|genre]]'' tulad ng pop, rock, rap, at OPM (''Original Pilipino Music'' o Orihinal na Pilipinong Musika) na naging bahagi ng pang-araw-araw na buhay ng mga Pilipino. Sa larangan ng rap, naging pangunahing mga pangalan sina [[Francis Magalona|Francis M.]], na kilala bilang “Master Rapper,” at [[Andrew E.]], na sumikat sa masa sa pamamagitan ng kanyang mga makatawang kanta. Kasabay nito, sumikat din ang mga solong mang-aawit gaya nina [[Regine Velasquez]], [[Zsa Zsa Padilla]], [[Janno Gibbs]], [[Jaya]], at [[Ogie Alcasid]]. Sumikat rin ang mga kakaibang [[balada]] at boses ni [[April Boy Regino]]<ref>{{Cite web |title=April Boy Regino |url=https://www.vinylmeplease.com/blogs/artists/april-boy-regino-vinyl |access-date=2025-08-06 |website=Vinyl Me, Please |language=en}}</ref> na tinuturing na ''icon'' o ikono sa musika.<ref>{{Cite web |last=Felipe |first=MJ |title=OPM icon April Boy Regino passes away {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/11/29/20/opm-icon-april-boy-regino-passes-away |access-date=2025-08-06 |website=ABS-CBN |language=en-US}}</ref> Kilala naman si [[Allona]] sa kanyang malalim na boses na maririnig sa kanyang mga awitin gaya ng "Someone's Always Saying Goodbye".<ref>{{Cite web |title=Allona - Songs, Events and Music Stats {{!}} Viberate.com |url=https://www.viberate.com/artist/allona/ |access-date=2025-08-06 |website=www.viberate.com |language=en}}</ref> Samantala, napakapopular naman ang awitin ni [[Roselle Nava]] na "Bakit Nga Ba Mahal Kita" na sikat pa rin kahit lagpas pa ng dekada 1990.<ref>{{Cite news |date=Pebrero 6, 2023 |title=Roselle Nava hopes to do a duet of 'Bakit Nga Ba Mahal Kita' with Gigi de Lana |language=en |work=ABS-CBN |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/02/06/23/roselle-nava-hopes-to-do-a-duet-of-bakit-nga-ba-mahal-kita-with-gigi-de-lana |access-date=2025-08-06}}</ref> Unang lumabas ang album ni [[Jose Mari Chan]] na ''Christmas in Our Hearts'' noong 1990 at mula noon, kinilala ang titulong awit ng album bilang awit ng pagkakakilanlan o ''anthem'' tuwing [[Pasko sa Pilipinas]].<ref>{{Cite web |last=Reyes |first=Therese |date=2019-12-18 |title=How a Song From the 90s Became the Philippines’ Unofficial Christmas Anthem |url=https://www.vice.com/en/article/philippines-unofficial-christmas-hearts-anthem-jose-mari-chan/ |access-date=2025-08-19 |website=VICE |language=en-US}}</ref> Ilan pa sa mga kapansin-pansing solong mang-aawit mula sa Pilipinas noong dekada nobenta sina [[Donna Cruz]], [[Jessa Zaragosa|Jessa Zaragoza]], [[Ariel Rivera]], [[Carol Banawa]], at [[Ella Mae Saison|Ella May Saison]]. Ilan naman sa kilalang mga grupong hindi rock noong dekada nobenta ang Smokey Mountain, [[The Company (grupo ng boses)|The CompanY]] at South Border. ====== Pagputok ng mga bandang Pilipino ====== {{multiple image|caption_align=center|header_align=center|image1=Eraserheads Final Set (cropped 2).jpg|alt1=Ang Eraserheads na tinuturing na pinakamatagumpay na banda na nagsimula sa paglaganap ng mga banda noong dekada '90|caption1=Ang [[Eraserheads]] na tinuturing na pinakamatagumpay na banda na nagsimula sa paglaganap ng mga banda noong dekada '90|width1=200|image2=Sunken Garden, UP Diliman, Feb 2025.jpg|alt2=Ang Sunken Garden (Harding Lubog) ng Unibersidad ng Pilipinas Diliman kung saan kadalasang dinadaos ang UP Fair na naging daan para sa isulong ang ilang bandang lokal na magtanghal noong dekada '90.|caption2=Ang Sunken Garden (Harding Lubog) ng [[Unibersidad ng Pilipinas Diliman]] kung saan kadalasang dinadaos ang UP Fair na naging daan para sa isulong ang ilang bandang lokal na magtanghal noong dekada '90.|width2=200|header=Mga ilang humubog sa pagputok ng banda noong dekada '90|align=right|direction=vertical}} Ang tinuguriang ''band explosion'' o pagputok ng mga bandang Pilipino noong dekada nobenta tulad ng [[Eraserheads]], [[Rivermaya]], [[Parokya ni Edgar]], at [[Yano]], ay nagdala ng bagong sigla at estilo sa OPM partikular sa Pinoy rock at Pinoy ''[[alternative rock]]''. Tinuturing na "Ginintuang Panahon para sa OPM" ang dekada '90 dahil sa paglaganap ng maraming banda.<ref name=":1" /> Binabansagan din ang dekadang nobenta bilang "Ikalawang Ginintuang Panahon ng Pinoy Rock",<ref>{{Cite news |last=de Jesus |first=Totel V. |date=Nobyembre 6, 2018 |title=Why Wency Cornejo won't do a musical using After Image songs |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/life/11/06/18/why-wency-cornejo-wont-do-a-musical-using-after-image-songs |access-date=2025-08-08}}</ref> yayamang, noong dekada setenta ang unang ginuntuang panahon ng Pinoy rock.<ref>{{Cite web |last=Pareño |first=Elijah |date=2025-01-28 |title=Pepe Smith: From Psych-Rock Scenester to Pinoy Rock Icon |url=https://rollingstonephilippines.com/music/pepe-smith-tribute-pinoy-rock-juan-dela-cruz-eddie-reyes-and-the-downbeats-speed-glue-shinki/ |access-date=2025-08-08 |website=rollingstonephilippines.com |language=en-US}}</ref> Tinutukoy din na "Ginintuang Panahon ng mga Bandang Pinoy" ang dekada '90.<ref>{{Cite web |last=Tarosa |first=Jelai L. |date=Oktubre 10, 2011 |title=Pinoy rock scene not dead |url=https://www.philstar.com/entertainment/2011/10/10/735392/pinoy-rock-scene-not-dead |access-date=2025-08-08 |website=Philstar.com}}</ref> Kinilala ang ginuntuang panahon na ito ng musika sa aklat na ''<nowiki/>'90s Pinoy Rock''.<ref>{{Cite web |date=2023-05-28 |title=‘90s Pinoy Rock recognized in new book {{!}} SoundStrip |url=https://businessmirror.com.ph/2023/05/28/90s-pinoy-rock-recognized-in-new-book/ |access-date=2025-08-08 |website=BusinessMirror |language=en-US}}</ref> Sa pangunahing agos o ''mainstream'', namayagpag ang bandang rock na Introvoys at After Image noong unang bahagi ng dekada 1990 sa kanilang mga sikat na awit tulad "Next in Line", "Line to Heaven", "Habang May Buhay", at "Will I Survive."<ref>{{Cite web |last=Tan Radovan |first=Jill |date=Marso 14, 2020 |title=The 15 Best OPM Bands From the '90s |url=https://www.esquiremag.ph/culture/music/best-opm-bands-a2328-20200314-lfrm3 |access-date=2025-08-17 |website=Esquiremag.ph}}</ref> Ang [[The Dawn]] na unang sumikat noong dekada otsenta na sikat pa rin noong dekada nobenta ay tinuturing ang simbolikong banda na nagtransisyon ng Pinoy rock ng dekada '80 sa dekada '90.<ref>{{Cite web |last=Donato |first=Jerry |date=Nobyembre 23, 2018 |title=A throwback to ’90s Pinoy rock |url=https://www.philstar.com/entertainment/2018/11/23/1871038/throwback-90s-pinoy-rock |access-date=2025-08-17 |website=Philstar.com}}</ref> Nagsimula ang maraming mga banda sa eksenang musikang ''underground'' na tumututog sa lugar tulad ng Club Dredd at Mayrics.<ref name=":3" /> Naging daan din ang UP Fair (o Peryang UP) ng [[Unibersidad ng Pilipinas Diliman]] para sa pagsulong ng lokal na banda tulad ng Buklod, Yano, Patatag, The Jerks at Sinaglahi.<ref name=":4">{{Cite web |last=Gorecho |first=Dennis |date=2023-02-23 |title=UP Fair – music festival on social issues |url=https://www.panaynews.net/up-fair-music-festival-on-social-issues/ |access-date=2025-08-18 |website=Panay News |language=en-GB}}</ref> Sa katunayan, unang tumugtog sa publiko ang Eraserheads sa UP Fair noong Pebrero 1991<ref name=":4" /> noong hindi pa sila kilala sa ''mainstream'' at hindi pa nakapirma sa isang kompanyang pang-rekord. Nang napunta ng ''mainstream'' ang Eraserheads at nailabas ang kanilang pangkomersyal na album na ''ultraelectromagneticpop!'', naging daan ito para sa pagputok ng maraming banda noong dekada '90.<ref name=":5">{{Cite web |last=Eusebio |first=Aaron Brennt |date=Mayo 28, 2021 |title=IN PHOTOS: The ups and downs of Eraserheads |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/photos/in-photos-the-ups-and-downs-of-eraserheads/13995/183757/ |access-date=2025-08-18 |website=www.gmanetwork.com |language=en}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |date=2022-10-03 |title=The Top 10 Most Iconic Bands of the Philippines |url=https://www.top10asia.org/rankings/the-top-10-most-iconic-bands-of-the-philippines/ |access-date=2025-08-18 |website=Top 10 of Asia |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=Disyembre 25, 2010 |title=The Eraserheads |url=https://www.philstar.com/opinion/2010/12/25/642128/eraserheads |access-date=2025-08-18 |website=Philstar.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Veyra |first=Ramon De |date=2025-03-17 |title=Eraserheads on Music, Maturity, and Making History |url=https://rollingstonephilippines.com/music/eraserheads-on-music-maturity-and-making-history/ |access-date=2025-08-18 |website=rollingstonephilippines.com |language=en-US}}</ref> Kaya, tinuturing ang Eraserheads na isa sa pinakamatagumpay, pinakamaimpluwensiya, at pinakamahalaga sa kultura na banda sa kasaysayan ng Pilipinas.<ref name=":6" /><ref name=":5" /> {{multiple image|caption_align=center|header_align=center|image1=Bayang Barrios - Filipino Food Month Media Launch (March 21, 2025).jpg|alt1=Si Bayang Barrios na isa sa mga soloistang mang-aawit ng Pinoy rock|caption1=Si Bayang Barrios na isa sa mga soloistang mang-aawit ng Pinoy rock|width1=126|image2=Barbie Almalbis at the 2005 UPLB Febfair.jpg|alt2=Si Barbie Almalbis na tinuturing na isa sa mga magagaling na bokalista ng Pinoy rock|caption2=Si Barbie Almalbis na tinuturing na isa sa mga magagaling na bokalista ng Pinoy rock|width2=110|header=Mga ilang mang-aawit ng Pinoy rock noong dekada '90|align=left}} May iba't ibang istilo ng [[Musikang rock|rock]] ang umusbong noong dekada '90 tulad ng ''[[grunge]]'' sa bandang Teeth, ''metal'' sa bandang [[Wolfgang (banda)|Wolfgang]], ''[[ska]]'' sa bandang Pu3ska, ''reggae'' sa bandang Tropical Depression, ''[[Punk rock|punk]]'' sa Ex-Presidents Combo, ''rap-rock'' sa bandang Erectus, at ''riot grrl'' sa Keltscross.<ref name=":2">{{Cite web |last=Caballa |first=Jason |date=2024-01-22 |title=10 Great Filipino Rock Songs Worth Revisiting |url=https://billboardphilippines.com/editorial-picks/best-of/revisit-the-1990s-with-these-10-great-filipino-rock-songs/ |access-date=2025-08-05 |website=Billboard Philippines |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-05-29 |title=Seminal Filipino ska band Put3ska reunites, brings all under one groove |url=https://pop.inquirer.net/74908/seminal-filipino-ska-band-put3ska-reunites-brings-all-under-one-groove |access-date=2025-08-05 |website=Inquirer POP! |language=en-US}}</ref> Bagaman, karamihan sa mga musikero ng Pinoy rock ay mula sa mga banda, may iilang solong mang-aawit na lumitaw sa ''genre'' na ito na kinabibilangan nina DJ Alvaro, [[Bayang Barrios]], Grace Nono at Maegan Aguilar. May ilan din na mga bokalista ng banda na namumukod-tangi tulad nina [[Ely Buendia]] ng [[Eraserheads]], Bamboo Mañalac at [[Rico Blanco]] ng [[Rivermaya]], [[Chito Miranda]] ng [[Parokya ni Edgar]], [[Dong Abay]] ng [[Yano]], [[Wency Cornejo]] ng [[After Image]], Cookie Chua ng Color It Red, Medwin Marfil ng True Faith, Basti Artadi ng [[Wolfgang (banda)|Wolfgang]], [[Barbie Almalbis]] ng Hungry Young Poets at Barbie's Cradle, Melody del Mundo ng Sugar Hiccup, at ang magkapatid na Karl Roy ng P.O.T. at Kevin Roy ng Razorback.<ref>{{Cite web |last=Caña |first=Paul John |date=Marso 10, 2019 |title=13 Best Vocalists of '90s OPM Bands |url=https://www.esquiremag.ph/culture/music/13-best-vocalists-of-90s-opm-bands-a00289-20190310-lfrm |access-date=2025-08-06 |website=Esquiremag.ph}}</ref> [[Talaksan:FrancisM airport.jpg|thumb|200x200px|Si Francis M. na nagsimula sa ''hip hop'' subalit nag-eksperimento ng ''rap-rock'']] Si Francis M na nagsimula bilang ''hip-hop'' na rapper ay nag-ekperimento ng ''rap-rock'' at nagkaroon ng bandang rock, ang Hardware Syndrome, bilang pang-bakup na banda.<ref>{{Cite web |last=Reodica |first=Mariah |date=2024-05-02 |title=Francis M Was A Catalyst For Change For Filipino Hip-Hop |url=https://billboardphilippines.com/music/rediscover/how-francis-m-was-a-catalyst-for-change-for-filipino-hip-hop/ |access-date=2025-08-19 |language=en-US}}</ref> Umusbong din noong huling bahagi ng dekada '90 ang mga bandang ''nu metal'' at ''rap metal'' tulad ng Queso, Greyhoundz at [[Slapshock]].<ref>{{Cite web |last=Lalu |first=Gabriel Pabico |date=2020-11-27 |title=Jamir, Slapshock, and the triumvirate: Philippine nu metal scene loses a trailblazer |url=https://entertainment.inquirer.net/397579/jamir-slapshock-and-the-triumvirate-philippine-nu-metal-scene-loses-a-trailblazer |access-date=2025-08-19 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Ilan sa mga kinikilalang pinakamahusay na awiting Pinoy rock noong dekada nobenta ayon sa ''Billboard Philippines'' ang "Ang Huling El Bimbo" ng Eraseheads, "Esem" ng Yano, "Hand Painted Sky" ng Color It Red, "Bilanggo" ng Rizal Underground, "Halik ni Hudas" ng Wolfgang, "Moden De" ng Sugar Hiccup, "Elesi" ng Rivermaya, "Munting Paraiso" ng Razorback, "Torpe" ng Hungry Young Poets, "Shooting Star" ng Teeth at "Pigface" ng Greyhoundz.<ref name=":2" /> Dahil sa dami ng bandang sumulpot, may ilan ang nagkaroon lamang ng isang ''hit'' o patok na awitin na tinatawag sa Ingles na ''one hit wonder''. Ilan sa mga bandang may ''one hit wonder'' noong dekada '90 ay ang I Axe sa kanilang awiting na "Ako’y Sa Iyo, Ika’y Sa Akin", Wyrd sa kanilang awitin na "Scream", Weedd sa kanilang awitin na "Long Hair", [[Prettier Than Pink]] sa kanilang awitin na "Cool Ka Lang", at Agaw Agimat sa kanilang awitin na "Sabi Nila".<ref name=":7">{{Cite web |last=Caña |first=Paul John |date=2019-04-14 |title=21 OPM One-Hit Wonders |url=https://www.esquiremag.ph/culture/music/opm-one-hit-wonders-a00289-20190414-lfrm2 |access-date=2025-08-19 |website=Esquiremag.ph}}</ref><ref>{{Cite web |last=Losorata |first=Yugel |date=2024-07-31 |title=Best of OPM one-hit wonders |url=https://manilastandard.net/?p=314478698 |access-date=2025-08-19 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Harvey |first=Janus Dosequis |date=2015-08-13 |title=A Look Back on the Hits of Yesteryear: 8 Pinoy One-Hit Wonders |url=https://8list.ph/pinoy-one-hit-wonder-songs-opm/ |access-date=2025-08-19 |website=8List.ph |language=en-US}}</ref> Si DJ Alvaro na isang solong mang-aawit ng rock ay may isang patok na kanta lamang na pinamagatang "Ang Tipo Kong Lalaki".<ref name=":7" /> [[Talaksan:Tito Sotto.jpg|left|thumb|188x188px|Si Senador [[Tito Sotto]] na pinuna ang awit na "Alapaap" ng Eraserheads dahil sa pagtukoy nito sa droga]] Sa kabila ng tagumpay paglaganap ng Pinoy rock sa dekada 1990, nagkaroon ng mga kritisismo sa musika ng mga bandang Pinoy. Isa dito ang kontrobersiya ng ''backmasking'', ang proseso ng pagbabaligtad ng awdyo para patugtugin ng pasulong, na nagkaroon ng tugatog noong dekada '70 at dekada '80, subalit nanatili ang pagba-''backmask'' na diumano'y may nilalamang [[Satanas|sataniko]] noong dekada '90, ayon sa ilang pangkat [[Kristiyanismo|Kristiyano]].<ref name=":8">{{Cite web |last=Cequina |first=Jeans |date=2021-03-03 |title=The auditory phenomenon called Backmasking, unmasked |url=https://pop.inquirer.net/106559/the-auditory-phenomenon-called-backmasking-unmasked |access-date=2025-08-19 |website=POP! |language=en-US}}</ref> Bagaman kadalasang inakusahan ang mga bandang sa labas ng Pilipinas na may satanikong nilalaman ang kanta dahil sa pag-''backmask'', hindi nakaligtas ang bandang Pilipino sa kontrobersiya ng backmasking tulad ng Rivermaya at Eraserheads.<ref name=":8" /> Nangyari naman ang isa pang kritisismo sa musikang Pinoy rock noong 1995, sinabi ng Junior Drug Watchers na ang kantang “Alapaap” ng Eraserheads ay may mga liriko na tila nagpupuri sa pakiramdam ng "''high''" o lulong sa shabu (''methamphetamine'').<ref>{{Cite web |last=Dayao |first=Dodo |date=Agosto 25, 2025 |title=How Tito Sotto tried to ban the Eraserheads |url=https://www.philstar.com/lifestyle/supreme/2012/08/25/841706/how-tito-sotto-tried-ban-eraserheads |access-date=2025-08-19 |website=Philstar.com}}</ref> Ipinasa nila ang isyung ito kay [[Senado ng Pilipinas|Senador]] [[Vicente Sotto III|Vicente]] [[Vicente Sotto III|"Tito" Sotto III]], na noon ay kilalang aktibo sa mga adbokasiya laban sa droga. Dahil dito, nanawagan si Sotto na ipagbawal ang pagtugtog ng kanta sa radyo at iba pang midya, dahil aniya’y naglalaman ito ng mensaheng mapanganib para sa kabataan. Mariing tumutol ang Eraserheads, na iginiit na ang ''"''Alapaap" ay isang oda sa [[kalayaan]] at pagtakas sa mga suliranin, at hindi tungkol sa paggamit ng droga.<ref name=":5" /> Sumulat pa sila ng liham kay Sotto at nakipagpulong upang ipaliwanag ang kanilang panig. Bagaman nang naglaon, tinanggap ng bokalista ng banda na si Ely Buendia na may alusyon ang awitin sa droga.<ref>Angel, D.J., Cruz, L.G., (2025). A Critical Discourse Analysis of the Song “Alapaap” by Eraserheads. ''Psychology and Education: A Multidisciplinary Journal, 30''(7), 1221-1225. <nowiki>https://doi.org/10.5281/zenodo.14636664</nowiki> (sa Ingles)</ref> Hindi natuloy ang pagbabawal, at nagsilbing halimbawa ng paghaharap ng pagsesensura at kalayaan sa [[sining]] sa [[Tugtugin|musika]] noong dekada ’90. {{multiple image|caption_align=center|header_align=center|image1=Fernando_Poe_Jr_2010_stamp_of_the_Philippines_(cropped).jpg|alt1=Fernando Poe Jr.|caption1=[[Fernando Poe Jr.]]|width1=150|image2=Robin Padilla.jpg|alt2=Robin Padilla|caption2=[[Robin Padilla]]|width2=161|header=Mga pangunahing bida sa aksyong pelikula ng dekada '90|align=right}} ==== Pelikula ==== Sa larangan naman ng paggawa ng [[Talaan ng mga pelikulang Pilipino ng dekada 1990|pelikula sa Pilipinas noong dekada 1990]], nanguna ang mga pangunahing istudiyo tulad ng [[Viva Films]], Regal Films, [[GMA Films]] at [[Star Cinema]] sa paggawa ng mga pelikulang madaling tangkilikin ng masa,<ref>{{Cite web |last=IV |first=Franz Sorilla |title=10 Of The Most Iconic Films That Shaped Philippine Cinema: Magnifico, Buy Bust, And More |url=https://www.tatlerasia.com/lifestyle/arts/cinesandaan-10-iconic-films-that-shaped-philippine-cinema |access-date=2025-07-16 |website=Tatler Asia |language=en}}</ref> lalo na sa mga ''genre'' ng [[Pelikulang aksiyon|aksyon]], at romantikong drama. Nangibabaw sa takilya ang mga action star na sina [[Fernando Poe Jr.]] at [[Robin Padilla]], habang sumikat din ang mga "ST" (''sex trip'') at "TF" (''titillating films'') na pelikula—mga mura at madalas erotikong pelikula—na nilabas ng [[Seiko Films]]<ref>{{Cite web |date=Hunyo 29, 2018 |title=Seiko Films Jewels: Where are they now? {{!}} GMANetwork.com - Pictures - Photos |url=https://www.gmanetwork.com/pictures/photos/2018-06-29/141/seiko-films-jewels-where-are-they-now/ |access-date=2025-07-16 |website=www.gmanetwork.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-02-29 |title=#CelebrityThrowback: Sexy stars of the 90s, where are they now? |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/photos/in-photos-sexy-stars-of-the-90s-where-are-they-now/12262/153456/ |access-date=2025-07-16 |website=www.gmanetwork.com |language=en}}</ref> at tampok ang mga aktres tulad nina [[Rosanna Roces]]<ref>{{Cite web |last=Lo |first=Ricky |title=10 questions for Rosanna Roces |url=https://www.philstar.com/entertainment/2021/04/14/2090849/10-questions-rosanna-roces |access-date=2025-07-16 |website=Philstar.com}}</ref> at Klaudia Koronel.<ref>{{Cite news |date=2021-03-23 |title=Ang Buhay-Amerika Ni Klaudia {{!}} Journal Online |work=Journal Online |url=https://journal.com.ph/ang-buhay-amerika-ni-klaudia/ |access-date=2025-07-16}}</ref> Bagama’t tinutuligsa ang mga ito bilang eksploitasyon,<ref>{{Cite web |last=Pasajol |first=Anne |date=2023-03-30 |title=Ina Raymundo admits regrets over sexy films, reveals: ‘Na-exploit talaga ako’ |url=https://entertainment.inquirer.net/492747/ina-raymundo-admits-regrets-over-sexy-films-reveals-na-exploit-talaga-ako |access-date=2025-07-16 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> matagumpay ang ilan.<ref>{{Cite web |last=Gabinete |first=Jojo |date=Nobyembre 23, 2020 |title=Robbie Tan, inilahad ang pagsisimula at pagsasara ng Seiko Films |url=https://www.pep.ph/pepalerts/cabinet-files/155128/robbie-tan-seiko-films-a734-20201123-lfrm2 |access-date=2025-07-16 |website=PEP.ph}}</ref> Unti-unting nawala ang liwanag ng mga ''auteur'' tulad nina [[Lino Brocka]] at [[Ishmael Bernal]], subalit patuloy pa rin ang mga kilalang direktor tulad nina [[Marilou Diaz-Abaya]] (''[[Jose Rizal (pelikula)|Jose Rizal]]'') at Joel Lamangan (''The Flor Contemplacion Story'') sa paggawa ng mga makabuluhang pelikula. Bagamat limitado ang pagkilala sa internasyonal, may mga direktor gaya ni Raymond Red na nagsimulang makilala patungo sa katapusan ng dekada. Sa kabila ng bagong bugso ng malalayang pelikula at direktor, gumawa ng madaliang pelikula na may mababang kalidad ang mga tagagawa ng pelikula sa maraming kadahilanan kabilang ang mataas na buwis at pamimirata. Kahit sa ganitong suliranin, nakagawa sila ng higit sa 200 pelikula kada taon noong dekada 1990.<ref>{{Cite web |title=History of Philippine Cinema |url=https://sdfilipinocinema.org/philippine-cinema-history/ |access-date=2025-07-16 |website=San Diego Filipino Cinema |language=en-US}}</ref> Sa pagpasok ng huling bahagi ng dekada 1990, malaking impluwensya ang naging kultura ng kabataan sa takbo ng paggawa ng pelikula sa Pilipinas. Sumikat ang mga pelikulang nakatuon sa mga kabataan, sa tulong ng mga ''love team'' (o tambalang pag-ibig) tulad nina [[Rico Yan]] at [[Claudine Barretto]], [[Marvin Agustin]] at [[Jolina Magdangal]], at [[Bobby Andrews]] at [[Angelu de Leon]].<ref>{{Cite web |last=Godinez |first=Bong |date=Marso 12, 2020 |title='90s Love Teams: Where are they now? |url=https://www.pep.ph/peptionary/149907/90s-love-teams-where-are-they-now-a755-20200312-lfrm2 |access-date=2025-07-16 |website=PEP.ph}}</ref> Pinangunahan ng [[Star Cinema]] ang ''trend'' o uso na ito sa pamamagitan ng mga hit na pelikula gaya ng ''Labs Kita, Okey Ka Lang?'' at ''Dahil Mahal na Mahal Kita'', na tumatalakay sa pag-ibig, pagkakaibigan, at mga karanasan ng paglaki. Kasabay nito, naging bahagi rin ng pandaigdigang kultura ng kabataan ang mga pelikulang [[Tinedyer|pang-tinedyer]] ng [[Hollywood]] tulad ng ''Clueless'', ''10 Things I Hate About You'', ''She’s All That'', at ''American Pie''.<ref>{{Cite web |date=2024-10-18 |title=The 90s were the best time for teen movies. Here’s the proof |url=https://thenightly.com.au/culture/film/smells-like-teen-spirit-why-the-1990s-were-the-best-time-for-high-school-movies-c-16436465 |access-date=2025-07-16 |website=The Nightly |language=en}}</ref> Tinatawag ang taong 1999 bilang Ginuntuang Taon ng mga pelikulang pang-tinedyer.<ref>{{Cite web |last=Biedenharn |first=Isabella |date=2014-06-19 |title=From ‘Cruel Intentions’ to ‘She’s All That’: Why 1999 Was the Golden Year of Teen Movies |url=https://www.flavorwire.com/462931/from-cruel-intentions-to-shes-all-that-why-1999-was-the-golden-year-of-teen-movies |access-date=2025-07-16 |website=Flavorwire |language=en}}</ref> [[Talaksan:Cesar Montano.jpg|left|thumb|Si Cesar Montano na gumanap na Rizal sa pelikulang ''Jose Rizal'']] Ilan lamang sa halimbawa ng mga pelikulang Pilipino na kapansin-pansin noong dekada 1990 ang ''Isusumbong Kita sa Tatay Ko'' (1999) nina Fernando Poe Jr. at Judy Ann Santos, na kumita ng higit sa ₱100 milyon,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 21, 2020 |title=Cinema One lines up Pinoy flicks to watch on Father's Day |work=ABS-CBN |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/06/21/20/cinema-one-lines-up-pinoy-flicks-to-watch-on-fathers-day |access-date=Hulyo 16, 2025}}</ref> at ''Jose Rizal'' (1998) na pinangunahan ni [[Cesar Montano]] bilang si [[José Rizal|Rizal]], na may badyet ng humigit-kumulang [[Piso ng Pilipinas|₱]]80 milyon at kita na ₱96 milyon, at itinuturing na isa sa pinakamahalagang pelikulang pangkasaysayan sa bansa.<ref>{{Cite web |title=1998 Film Screened in Seoul on Jose Rizal’s 155th Birth Anniversary |url=https://dfa.gov.ph/dfa-news/news-from-our-foreign-service-postsupdate/9823-1998-film-screened-in-seoul-on-jose-rizal-s-155th-birth-anniversary |access-date=2025-07-16 |website=dfa.gov.ph |archive-date=2021-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210627141352/https://dfa.gov.ph/dfa-news/news-from-our-foreign-service-postsupdate/9823-1998-film-screened-in-seoul-on-jose-rizal-s-155th-birth-anniversary |url-status=dead }}</ref> Kasama rin sa mga iba pang kapansin-pansin na pelikulang Pilipino ang ''Muling Umawit ang Puso'' (1995) na pinagbidahan ni [[Nora Aunor]]; ''Ang Tanging Ina'' (1999), isang komedyang-drama na pinagbidahan ni [[Ai-Ai delas Alas|Ai-ai delas Alas]]; at ''Dahil Mahal na Mahal Kita'' (1998) nina Claudine Barretto at Rico Yan. Sa pandaigdigang takilya naman, limang [[Pelikula|pelikulang]] Hollywood ang namayagpag noong dekada 1990. Nanguna ang ''[[Titanic (pelikula)|Titanic]]'' (1997) ni [[James Cameron]], na tumabo ng mahigit $1.8 bilyon at naging pinakamalaking pelikula ng dekada. Sinundan ito ng ''[[Star Wars Episode I: The Phantom Menace]]'' (1999), na kumita ng halos $924 milyon. Pumangatlo ang ''[[Jurassic Park]]'' (1993) ni [[Steven Spielberg]], na kumita ng mahigit $914 milyon at nagbago sa mundo ng visual effects. Sumunod ang ''Independence Day'' (1996) na may kita na $817 milyon, at ''The Lion King'' (1994), ang klasikong animasyon ng ng [[Disney]], na kumita ng $763 milyon.{{multiple image|caption_align=center|header_align=center|image1=Maria Luisa de Leon, Councilor of 2nd District of Pasig.jpg|alt1=Si Angelu de Leon na gumanap bilang Peachy Real sa T.G.I.S.|caption1=Si [[Angelu de Leon]] na gumanap bilang Peachy Real sa ''T.G.I.S.''|width1=119|image2=Judy Ann Santos (2008).jpg|alt2=Si Judy Ann Santos na gumanap na Dianne Villaruel sa Gimik|caption2=Si [[Judy Ann Santos]] na gumanap na Dianne Villaruel sa ''Gimik''|width2=98|image3=Rica Paralejo.jpg|alt3=Si Rica Peralejo na parehong lumabas sa Gimik at T.G.I.S.|caption3=Si [[Rica Peralejo]] na parehong lumabas sa ''Gimik'' at ''T.G.I.S.''|width3=99|header=Mga piling gumanap sa ''T.G.I.S.'' at ''Gimik''|align=right}} ==== Telebisyon ==== Sa mundo ng [[telebisyon]], ang tinaguriang ''network war'' sa Pilipinas o ang tunggalian sa pagitan ng [[ABS-CBN Corporation|ABS-CBN]] at [[GMA Network|GMA]] [[GMA Network|Network]] ay madalas itinuturing na nagsimula noong dekada 1990, subalit may mga ugat ito sa mas naunang panahon kung kailan nag-aagawan na ang mga himpilan para sa manonood at bahagi ng merkado.<ref>{{Cite web |date=2009-03-27 |title=PART I Network War: from black-and-white to fireworks |url=https://www.pep.ph/lifestyle/18457/part-i-network-war-from-black-and-white-to-fireworks |access-date=2025-07-13 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> Lalong tumindi ang tunggalian noong dekada 1990, lalo na sa tanghali sa pagitan ng mga palabas tulad ng ''[[Eat Bulaga!]]'', ''[[Lunch Date]]'' at ''[['Sang Linggo nAPO Sila]]''.<ref>{{Cite web |date=2007-10-24 |title=Longest running television shows |url=https://www.pep.ph/lifestyle/14178/longest-running-television-shows |access-date=2025-07-13 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> Lumawak ang kompetisyon sa larangan ng balita, ugnayang publiko, at programang ''primetime'', kung saan parehong naglunsad ang mga ''network'' ng mga palabas na naging popular at kinilala ng kritiko. Naglabas din ang parehong istasyon ng mga programang nakatuon sa kabataan gaya ng ''[[Gimik]]'' (ABS-CBN) at ''[[T.G.I.S.]]'' (GMA) na naging bahagi ng kulturang kabataan noong panahong iyon.<ref>{{Cite web |last=Ricardo |first=Althea Lauren |date=2009-09-24 |title=Bringing back the old gang |url=https://www.philstar.com/cebu-entertainment/2009/09/24/507743/bringing-back-old-gang |access-date=2025-07-13 |website=Philstar.com}}</ref> Sa pandaigdigan, ang ''Beverly Hills, 90210'', ''[[Dawson's Creek|Dawson’s Creek]]'', at ''[[Sabrina, the Teenage Witch|Sabrina the Teenage Witch]]'' ay naging paborito ng mga tinedyer. Sa mga ''soap opera'' noong unang bahagi ng dekada nobenta sa Pilipinas, ang mga programang tulad ng ''[[Anna Luna]]'' (1989–1995) at ''[[Valiente]]'' (1992–1997) ang umani ng tagumpay sa pamamagitan ng mga kuwentong puno ng emosyon na tumatalakay sa tunggalian ng pamilya, hindi pagkakapantay-pantay sa lipunan, at paghahanap ng katarungan. Pinagpatuloy ng mga dramang ito ang tradisyong pamilyar sa mga manonood habang isinasaayos ito sa biswal na anyo ng telebisyon. Pagsapit ng kalagitnaan ng dekada, lumitaw ang mga seryeng tulad ng ''[[Mara Clara]]'' (1992–1997) at ''[[Esperanza (seryeng pantelebisyon sa Pilipinas)|Esperanza]]'' (1997–1999) na tampok ang mas batang mga artista, mas masalimuot na banghay, at mas makabagong urbanong tagpuan—salamin ng pagbabagong demograpiko ng manonood at ng pag-unlad sa produksiyon.[[Talaksan:ThaliaSodi cropped.jpg|left|thumb|179x179px|Si Thalia na gumanap sa ''Marimar'' (1994), ang unang telenobelang Mehikano na umere sa Pilipinas]] Namayagpag naman sa ibang panig ng mundo noong dekada nobenta ang mga drama at sitcom na Amerikano sa maraming bansa tulad ng ''[[Friends (serye sa telebisyon)|Friends]]'', ''Seinfeld'', ''Felicity'' at ''Party of Five''. Samantala, kinagiliwan ng marami ang ''The X-Files'' dahil sa halong [[siyensiyang kathang-isip]], kababalaghan, at misteryo. Ang ''Baywatch'', na sumikat sa mga eksenang ''lifeguard'' (tagabantay sa palanguyan) at mabagal na takbo sa tabing-dagat, ay naging isa sa pinakapanonood na serye sa buong mundo. Tumatak din ang ''Mr. Bean'' mula sa Britanya, na may tahimik subalit epektibong komedya na madaling maunawaan kahit walang salin. Sumikat din ang mga naka-''dub'' na telenobelang [[Mehiko|Mehikano]] sa Pilipinas na sinimulan ng ''[[Marimar]]'' noong 1994 na pinagbidahan ni [[Thalía|Thalia]].<ref>{{Cite web |last=Anarcon |first=James Patrick |date=May 29, 2020 |title=RATINGS THROWBACK: The Top-Rating Thalia Telenovelas on Philippine TV |url=https://www.pep.ph/news/local/151721/thalia-top-rating-telenovelas-a724-20200529 |access-date=2025-07-14 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> [[Talaksan:International Pokémon logo.svg|thumb|Isa ang ''Pokémon'' sa mga anime na sumikat noong dekada '90]] Naging popular ang [[Anime|animeng]] Hapon noong dekada 1980 at lumawak ang mga tagapanood sa buong mundo. Ilan sa mga pumatok na palabas na anime noong dekada 1990 ang ''[[Sailor Moon]]'', ''Digimon'', ''[[Pokémon]]'', ''Cowboy Bebop'', ''Gundam Wing'', ''[[Neon Genesis Evangelion (anime)|Neon Genesis Evangelion]]'', ''[[Ranma ½]]'', ''at Yu Yu Hakusho'' na kilala sa Pilipinas bilang ''[[Ghost Fighter]]''. Sa Pilipinas, ang mga anime ay naka-''dub'' o binosesan sa wikang Ingles bago ang dekada 1990. Noon lamang kalagitnaan ng dekada 1990 nang nai-''dub'' sa [[wikang Filipino]] ang mga anime ng mga himpilang ng telebisyon kabilang ang muling nailabas na anime tulad ng ''[[Voltes V]]'' at ''[[Dragon Ball]]''.<ref>{{Cite web |last=magazine |first=adobo |date=2023-09-26 |title=Anime’s history and journey in the Philippines – adobo Magazine |url=https://www.adobomagazine.com/philippine-news/history-of-anime-in-philippines/ |access-date=2025-07-14 |website=adobo Magazine Online |language=en-US}}</ref> Tinangkilik din sa ilang panig ng mundo noong dekada 1990 ang mga [[seryeng animasyon]] na hindi anime tulad ng ''[[The Simpsons]]'', ''[[Batman: The Animated Series]]'', ''X-Men: The Animated Series'' at ''[[Rugrats]]''. ==== Radyo ==== ===== Sa buong mundo ===== Noong dekada 1990, nanatiling makapangyarihang midyum ang [[radyo]] sa buong mundo sa kabila ng paglago ng telebisyon, ''home video'' (o bidyong pantahanan), at mga unang anyo ng dihital na teknolohiya. Sa pandaigdigang antas, nangibabaw ang radyong FM dahil sa mas malinaw nitong tunog at pagtutok sa mga espesipikong musikang paborito ng mga tagapakinig ng iba't ibang uri ng musika. Samantala, ang radyong AM ay nakatuon sa mga programa ng [[balita]], [[relihiyon]], at [[talakayan]]. Sa Estados Unidos, sumikat ang mga personalidad tulad nina Howard Stern, Rush Limbaugh, at Dr. Laura Schlessinger na nagpasimula ng malawakang sindikasyon at pambansang pag-brodkast.<ref>{{Cite news |last=Adelson |first=Andrea |date=1998-04-13 |title=A Dash Past Rush? (Published 1998) |language=en |url=https://www.nytimes.com/1998/04/13/business/a-dash-past-rush.html |access-date=2025-07-22}}</ref> Kasabay nito, naging sentralisado ang industriya dahil sa pagsasanib ng mga kumpanyang nagmamay-ari ng maraming istasyon, kaya nabawasan ang lokal na programa at naging mas uniporme ang mga ''playlist'' (o listahan ng patutugtugin). Sa pagtatapos ng dekada, lumitaw ang radyong internet bilang paunang hakbang tungo sa pag-usbong ng mga serbisyong pag-''stream''. ===== Sa Pilipinas ===== Ayon sa [[Pambansang Komisyon sa Telekomunikasyon]] ng Pilpinas noong 1997, may kabuuang 629 himpilan ng radyo na 330 dito ang estasyong AM at 399 ang estasyong FM.<ref>{{Cite web |title=Radio as a Way of Life |url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-disseminationscd/communication/radio-as-a-way-of-life/ |access-date=2025-08-05 |website=National Commission for Culture and the Arts |language=en-US |archive-date=2025-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250716211615/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-disseminationscd/communication/radio-as-a-way-of-life/ |url-status=dead }}</ref> Nasa 530 lamang ang nasa ilalim ng Kapisanan ng mga Brodkaster sa Pilipinas (KBP). Lumago din ang pampamayang himpilan ng radyo nang itinayo sa 12 malalayong pamayanan sa buong bansa simula noong 1991 sa pamamagitan ng proyektong Tambuli na pinondohan n [[UNESCO]] at DANIDA (''Danish International Development Agency'' o literal na Ahensiya ng Pandaigdigang Pagpapaunlad ng [[Dinamarka]]). ====== Himpilang FM ====== Umunlad nang husto ang radyong FM sa Pilipinas at nagsilbing mahalagang plataporma sa paghubog ng musika at kultura noong panahon. Ang mga istasyon tulad ng [[Magic 89.9]], [[RX 93.1]], [[97.1 WLS-FM]], at [[93.9 KCFM]] sa Kalakhang Maynila at karatig [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ay naging paborito ng mga kabataang urbano sa pamamagitan ng pagbibigay ng iba't ibang anyo ng internasyonal na musika at Original Pilipino Music (OPM). Sa mga istasyong ito, naging daan para sumikat ang mga lokal na banda tulad ng Eraserheads, Rivermaya, Yano, at Parokya ni Edgar na nagmarka sa tunog ng dekada. Ang [[NU 107]] naman ay naging pangunahing istasyon para sa ''alternative rock'', na nagsilbing tanglaw ng mga bagong banda at independiyenteng mga grupo sa bansa. Isa pa rin sa nagtaguyod ng rebolusyon sa musikang Pilipino ang [[DWLA|DWLA 105]]. Malaki ang impluwensiya ng payola sa [[radyo sa Pilipinas]] na suliranin na noong pang dekada 1970<ref>{{Cite web |last=Gil |first=Baby A. |date=Oktubre 15, 2021 |title=How ‘Payola Scandal’ gave birth to OPM |url=https://www.philstar.com/entertainment/2021/10/15/2134121/how-payola-scandal-gave-birth-opm |access-date=2025-08-06 |website=Philstar.com}}</ref> kaya’t nawalan ng puwang ang mga independiyenteng artista. Hinamon ito ng LA 105.9 (DWLA 105.9 FM)<ref>{{Cite web |date=Abril 11, 2012 |title=Sampu't Sari: Ramon "The Doctor" Zialcita ng LA105.9 |url=https://no-benta.blogspot.com/2012/04/samput-sari-ramon-doctor-zialcita-ng.html |access-date=2025-08-06 |website=Dekada NO-BENTA}}</ref> sa pamamagitan ng pagtatampok ng Pinoy rock at pagbibigay ng ''airtime'' (oras sa himpapawid) sa mga banda<ref>{{Cite web |last=Vera Mella |first=Alfie |title=Mga Katropa, Meron Na Naman Tayong Bisita |url=https://filipinojournal.com/tag/vol-26-no-07/ |access-date=2025-08-06 |website=Manitoba Filipino Journal}}</ref> kahit wala silang bayad o suporta mula sa malalaking [[tatak pangrekord]]. Malaki ang ginampanan ng mga DJ sa pagpapasikat ng radyo noong dekada 1990. Ang ''Love Notes'' ni Joe D’Mango ay naging isang programa ng gabi na puno ng emosyon, kung saan binabasa ang mga liham ng tagapakinig at nagbibigay ng payo tungkol sa pag-ibig. Sa kabilang banda, si John Hendrix ay DJ sa umaga sa Campus Rado 97.1 WLS-FM,<ref>{{Cite web |date=2011-06-04 |title=Campus Radio’s John Hendrix Returns to GMA |url=https://radioonlinenow.com/2011/06/04/campus-radios-john-hendrix-returns-to-gma/ |access-date=2025-07-22 |website=Radio Online Now |language=en}}</ref> na nagsimula ng araw ng maraming Pilipino. Isa rin sa mga kilalang personalidad sa istasyong ito ay si The Triggerman, na naging tanyag dahil sa kanyang programang ''countdown'' (o pagbibilang) na ''Top 20 at 12''. Samantala, si Francis Brew ng NU 107 ay isa sa mga pangunahing tagapagtaguyod ng lokal na musikang rock at DJ ng mga programa na nagtampok ng mga Filipino at banyagang alternatibong banda, na malaking ambag sa muling pagsibol ng rock noong dekada. Ang palatuntunan sa radyo na ''In The Raw'' ni Francis Brew ay ang naging daan para makilala ng madla ang mga bagong banda na hindi pa nakapirma sa isang [[tatak pangrekord]].<ref>{{Cite web |date=2020-07-27 |title=Raw Material: Francis Reyes and “In The Raw” Remembered |url=https://therestisnoiseph.com/in-the-raw-francis-reyes/ |access-date=2025-08-06 |website=The Rest Is Noise PH |language=en}}</ref> ====== Himpilang AM ====== {{multiple image|caption_align=center|header_align=center|image1=Mike Enriquez in White Plains, Quezon City (cropped).jpg|alt1=Mike Enriquez|caption1=[[Mike Enriquez]]|width1=129|image2=Noli de Castro official cropped.jpg|alt2=Noli de Castro|caption2=[[Noli de Castro]]|width2=110|header=Mga prominenteng [[mamamahayag]] ng radyong AM noong dekada 90|align=left}} Patuloy na naglingkod ang radyong AM sa larangan ng pampublikong serbisyo at pagbabalita. Ang mga istasyon tulad ng [[DZMM-AM|DZMM]], [[DZRH]], at [[DZBB-AM|DZBB]] sa Kalakhang Maynila at karatig probinsya ay nagkaroon ng malawak na tagapakinig, lalo na sa mga probinsya at sa mas nakatatandang populasyon. Ang mga komentarista, tagapagbalita at brodkaster ng radyong AM noong dekada nobenta ay nagkaroon ng atensyon sa madla.<ref>{{Cite news |last=Ynares |first=Jun |date=Setyembre 5, 2023 |title=Broadcasting as public service |work=[[Manila Bulletin]] |url=https://mb.com.ph/2023/9/5/broadcasting-as-public-service |access-date=2025-08-05}}</ref> Kabilang sa kanilang mga programa ang balita, talakayan sa mga isyu ng bayan, legal na payo, at mga radyo drama, na nanatiling mahalaga kahit pa mas pinaboran ng kabataan ang radyong FM. Sa mga kilalang tagapagpahayag ng AM radio noong dekada 1990 ay sina Joe Taruc ng DZRH, na bantog sa kanyang matibay at malalim na pag-uulat ng balita at mga programang pampubliko; [[Mike Enriquez]] ng DZBB, na nakilala dahil sa kanyang matapang na imbestigatibong pamamahayag at mahigpit na panayam; at si [[Noli de Castro]] ng DZMM, na bago pumasok sa politika ay isa nang respetadong tapagbalita at taga-ulat na kilala sa kanyang mapagkakatiwalaan at kalmadong estilo ng pag-uulat. Sina Enriquez at de Castro ay parehong nagmula sa radyo at dinala sa balitang pangtelebisyon dahil sa pangmasang atraksyon.<ref>{{Cite web |date=2007-03-07 |title=The way you sound tonight |url=https://cmfr-phil.org/media-ethics-responsibility/ethics/the-way-you-sound-tonight/ |access-date=2025-08-05 |website=CMFR |language=en}}</ref> ==== Palakasan ==== [[File:Phil_Jackson_Lipofsky.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Phil_Jackson_Lipofsky.JPG|thumb|Si Michael Jordan kasama ang ''coach'' o tagasanay na si Phil Jackson noong 1997|186x186px]] Sa mundo ng palakasan noong dekada nobenta, nangingibabaw si [[Michael Jordan]] sa [[basketbol]] na pinangunahan ang [[Chicago Bulls]] sa anim na kampeonato sa [[National Basketball Association|NBA]].<ref>{{Cite web |title=Michael Jordan: Biography |url=https://www.olympics.com/en/athletes/michael-jordan |access-date=2025-07-20 |website=olympics.com}}</ref> Umangat din ang kasikatan ng basketbol sa buong mundo dahil sa “''Dream Team''” (Pangarap na Koponan) na koponan ng Estados Unidos para sa [[Palarong Olimpiko]] ng 1992 na binubuo ng mga bituin gaya nina Jordan, Magic Johnson, at Larry Bird. Sa [[putbol]] (''soccer''), tampok ang mga [[FIFA World Cup|Pandaigdigang Kopang FIFA]] noong 1990, 1994, at 1998 na kinabilangan ng mga tanyag na manlalaro tulad nina [[Diego Maradona]], Roberto Baggio, at Zinedine Zidane. Sa [[Tennis|tenis]], namayagpag sina Pete Sampras at [[Andre Agassi]] sa dibisyong panlalaki, habang sina Steffi Graf at Monica Seles ang nanguna sa dibisyong pambabae.<ref>{{Cite book |last=Schwartz |first=Richard Alan |url=https://www.google.com.ph/books/edition/The_1990s/HMLGas7fOyYC? |title=The 1990s |date=2006 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0880-3 |language=en}}</ref> Sa [[Formula One|Formula 1]], naging kapana-panabik ang labanan nina Ayrton Senna at [[Michael Schumacher]]. Sa [[boksing]] naman, naging tampok sina Mike Tyson, Evander Holyfield, at Lennox Lewis sa bigateng dibisyon. {{multiple image|caption_align=center|header_align=center|image1=Benjie Paras NBA Asia Challenge 2010.jpg|alt1=Si Benjie Paras na isa mga basketbolista na namayagpag noong dekada 90|caption1=Si [[Benjie Paras]] na isa mga basketbolista na namayagpag noong dekada 90|width1=131|image2=Efren Reyes in the World 9-Ball Pool Championship.jpg|alt2=Si Bata Reyes ang tinaguriang ''magician'' ng bilyar|caption2=Si [[Bata Reyes]] ang tinaguriang ''magician'' ng bilyar|width2=125|image3=Mansueto Velasco 2017 stamp of the Philippines.jpg|alt3=Si Onyok Velasco, ang tanging Pilipino noong dekada 90 na may medalyang pilak sa Palarong Olimpiko|caption3=Si [[Onyok Velasco]], ang tanging Pilipino noong dekada 90 na may medalyang pilak sa Palarong Olimpiko|width3=147|header=Mga piling manlalarong Pilipino <br> na tanyag noong dekada 90|align=left}} Sa Pilipinas, nanatiling pinakapopular ang basketbol. Umangat ang [[Philippine Basketball Association|PBA]] sa pamumuno ng mga bituin tulad nina [[Allan Caidic]], [[Benjie Paras]], at [[Johnny Abarrientos]], habang sumisikat na rin ang UAAP at [[National Collegiate Athletic Association|NCAA]] na mga liga sa kolehiyo. Nakilala rin ang Pilipinas sa larangan ng bilyar dahil kay [[Efren Reyes (bilyarista)|Efren “Bata” Reyes]] na naging tanyag sa buong mundo. Nagpatuloy si Paeng Nepomuceno sa pagbibigay ng karangalan sa bansa sa bowling,. Noong 1996, nagbigay ng karangalan si [[Onyok Velasco|Mansueto “Onyok” Velasco]] nang masungkit niya ang medalyang pilak sa boksing (''light flyweight'') sa Palarong Olimpiko sa [[Atlanta, Georgia|Atlanta]]—ang nag-iisang medalyang pilak ng Pilipinas sa buong dekada. Nanalo naman ang kapatid ni Onyok na si Roel Velasco<ref>{{Cite web |last=Abad |first=Ysa |date=2021-08-21 |title=Nolito, Roel, Onyok: How the Velasco brothers turned into Olympic heroes |url=https://www.rappler.com/sports/boxing/nolito-roel-onyok-velasco-brothers-olympic-heroes/ |access-date=2025-07-23 |website=RAPPLER |language=en-US}}</ref> ng medalyang bronse sa boksing (''light flyweight'') noong [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1992|Palarong Olimpiko ng 1992]] sa [[Lungsod ng Barcelona|Barcelona]].<ref>{{Cite web |title=Carlos Yulo, Hidilyn Diaz, and Other Pinoy Olympic Heroes |url=https://www.globe.com.ph/blog/filipino-olympic-medalists |access-date=2025-07-23 |website=www.globe.com.ph |language=en}}</ref> ==== Panitikan ==== Noong dekada 1990, nagkaroon ng makabuluhang pag-unlad ang [[panitikan]] sa pandaigdigang saklaw pati na rin sa Pilipinas, kung saan namayagpag ang mga impluwensya ng multikulturalismo, postmodernismo, at popular na babasahin. Sa internasyonal na larangan, sumikat ang mga manunulat tulad nina Toni Morrison, Haruki Murakami, Salman Rushdie, at [[J.K. Rowling]], na nagpasimula ng pandaigdigang popularidad ng panitikang pambata sa pamamagitan ng akdang ''[[Harry Potter and the Philospher's Stone (nobela)|Harry Potter and the Philosopher’s Stone]]'' (1997). [[Talaksan:Edith Tiempo 2019 stamp of the Philippines (cropped).jpg|thumb|168x168px|Naglabas si [[Edith Tiempo]] ng mga koleksyon ng mga tula noong dekada '90]] Sa Pilipinas, patuloy na umusbong ang panitikan sa Ingles at Filipino sa pamamagitan ng mga akda nina Jun Cruz Reyes, na inilathala ang nobelang ''Etsa-Puwera'' (1998) na tumalakay sa karanasan ng kabataan at mga isyung panlipunan, at ginawaran ng Pambansang Gantimpalang Pampanitikan para sa Sentenaryo. Naitapos ni Cirilo Bautista ang kanyang epikong trilohiya sa ''Sunlight on Broken Stones'' (1998), habang si [[Edith Tiempo]] ay naglathala ng koleksyon ng mga tula na pinamagatang ''Marginal Annotations and Other Poems'' (1993). Ang mga naunang gawa ni [[Lualhati Bautista]] bago ang dekada '90 tulad ng ''[[Bata, Bata...Pa'no Ka Ginawa?|Bata, Bata... Pa’no Ka Ginawa?]]'' ay nagkaroon ng bagong interes sa pamamagitan ng [[Bata, Bata...Pa'no Ka Ginawa? (pelikula)|adaptasyong pelikula]] na nailabas noong 1998, habang nanatiling mahalaga ang mga naunang akda niyang ''[[Dekada '70 (nobela)|Dekada ’70]]'' at ''[['GAPÔ|GAPÔ]]'' sa diskursong pampanitikan at pulitikal.<ref>{{Cite book |last=Sugbo |first=Victor N. |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Illumined_Terrain/R69kAAAAMAAJ |title=Illumined Terrain: The Sites and Dimensions of Philippine Literature |date=1998 |publisher=National Commission for Culture and the Arts |language=en}}</ref> Bukod dito, lumitaw bilang prominenteng tinig ng kabataang intelektwal at urbano si Jessica Zafra sa pamamagitan ng kanyang seryeng sanaysay na ''Twisted'', na nagbigay-diin sa politika, kultura, at personal na pananaw ng [[henerasyong X]]. Popular noong dekada nobenta sa Pilipinas ang mga ''[[pocketbook]]'' (aklat na naibubulsa) na may ''genre'' na romansa na pinalitan ang [[komiks]] sa mga nagdaang mga taon.<ref>{{Cite book |last=NATIVIDAD |first=ROCES, MARIA |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Women_s_Movements_and_the_Filipina/Xl4EEAAAQBAJ |title=Women’s Movements and the Filipina: 1986–2008 |date=2012-02-29 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-6121-6 |language=en}}</ref> ==== Komiks ==== Noong dekada 1990, sumiklab ang malawakang pagbabago sa pandaigdigang industriya ng komiks. Sa Estados Unidos, pitong kilalang dibuhista ng [[Marvel Comics|Marvel]]—kabilang sina Todd McFarlane, Jim Lee, at Rob Liefeld—ang nagtayo ng Image Comics noong 1992 at naglabas ng mga pamagat na ''[[Spawn]]'', ''Youngblood'', at ''WildC.A.T.s'', na nagbigay-diin sa malikhaing kalayaan at karapatang-ari ng mga lumikha.<ref>{{Cite web |last=Vaneta |first=Rogers |date=2022-02-02 |title=Inside the Image Comics - Marvel Comics break-up, according to Marvel's former top editor |url=https://www.gamesradar.com/inside-the-image-comics-founders-exodus-from-marvel-from-marvels-perspective/ |access-date=2025-07-23 |website=GamesRadar+ |language=en}}</ref> Sa DC Comics, namayagpag ang malalaking story arc tulad ng ''The Death of Superman'' (1992) at ''Knightfall'' (1993), kung saan ang ''The Death of Superman'' ay nagdulot ng malakas na muling pagkahumaling sa [[Superman|karakter]] at sa [[komiks]] sa pangkalahatan, dala ng malaking benta, malawakang pag-uulat sa midya, at mga bagong kuwento sa mga sumunod na yugto.<ref>{{Cite web |date=2025-01-03 |title=The Cultural Impact and Aftermath of Superman’s Demise |url=https://confusingmiddle.com/2025/01/03/the-cultural-impact-and-aftermath-of-supermans-demise/ |access-date=2025-07-23 |website=The Confusing Middle |language=en}}</ref> Samantala, ang [[Manga|mangang]] Hapon ay naging pandaigdigang paborito, sa tulong ng mga seryeng ''Dragon Ball'', ''Sailor Moon'', at ''Rurouni Kenshin'' na tumawid mula komiks patungong anime.<ref>{{Cite web |date=2025-07-21 |title=The Evolution of Japanese Anime and Manga – The Palos Publishing Company |url=https://palospublishing.com/the-evolution-of-japanese-anime-and-manga/ |access-date=2025-07-23 |language=en-US |archive-date=2025-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250925150650/https://palospublishing.com/the-evolution-of-japanese-anime-and-manga/ |url-status=dead }}</ref> [[Talaksan:Gerry Alanguilan.png|left|thumb|150x150px|Si Gerry Alanguilan na naitampok ang likha niya sa Alamat Comics]] Noong unang bahagi ng dekada 1990 sa Pilipinas, patuloy pa ring inilalathala ang maraming pamagat ng komiks, subalit nagsimula na ang unti-unting paghina ng industriya bunga ng pagbabago sa teknolohiya, midya, at panlasa ng mambabasa.<ref>{{Cite web |date=2009-05-09 |title=The Comics Wars |url=https://www.bulatlat.com/2009/05/09/the-comics-wars/ |access-date=2025-07-23 |website=Bulatlat |language=en-US}}</ref> Bagama’t aktibo pa ang mga higanteng tagapaglimbag tulad ng Atlas Publishing at GASI, bumaba na ang kalidad at kita ng industriya. Maraming beteranong manunulat at dibuhista ang lumipat sa ibang larangan o ibang bansa, habang ang mga mambabasa ay nahumaling sa telebisyon, pelikula, at mga bagong anyo ng libangan gaya ng video games. Bilang tugon, umusbong ang alternatibong kilusan sa komiks, na binubuo ng mga kabataang dibuhista at manunulat na lumikha ng mga naka-''[[Xerox machine|xerox]]'' mini-komiks o ''zines''. Itinatag ang Alamat Comics noong 1994, tampok ang mga makabagong likha tulad ng ''Wasted'' ni Gerry Alanguilan. Sa gitna ng pagbagsak ng komiks sa merkadong pangmasa, naging puwang ito ng malikhaing eksperimento at independiyenteng pagbabahagi ng kuwento—na siyang nagtanim ng binhi ng muling pagbuhay ng ''indie'' at paglilimbag sa dihital ng mga sumunod na dekada. ==== Patimpalak ng kagandahan ==== [[Talaksan:SushmitaSen01.jpg|thumb|Si Miss Universe 1994 Sushmita Sen|217x217px]] Sa larangan ng [[patimpalak ng kagandahan]] noong dekada nobenta, nanatiling tanyag ang [[Miss Universe]], [[Miss World]], at [[Miss International]], at milyon-milyong manonood ang sumusubaybay sa mga ito sa telebisyon. Namayagpag ang mga bansa tulad ng [[Indiya|Indya]], [[Venezuela]], Estados Unidos, at [[Puerto Rico]], lalo na noong 1994 nang magwagi si [[Sushmita Sen]] bilang Miss Universe at si [[Aishwarya Rai]] bilang Miss World—mga tagumpay nagbigay ng inspirasyon sa kababaihang [[Asya|Asyano]]. Partikular na minahal ng [[mga Pilipino]] si Sushmita Sen dahil sa kanyang karisma at paggalang sa kulturang Pinoy, lalo pa’t ginanap ang Miss Universe 1994 sa [[Maynila]].<ref>{{Cite web |date=2015-12-23 |title=Miss Universe 1994 Sushmita Sen joins Pinoys in celebrating Pia Wurtbach's win |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/548895/miss-universe-1994-sushmita-sen-joins-pinoys-in-celebrating-pia-wurtbach-s-win/story/ |access-date=2025-07-18 |website=GMA News Online |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=When Sushmita Sen Met 4 Women In Philippines, All Named After Her |url=https://www.ndtv.com/offbeat/when-sushmita-sen-met-4-women-in-philippines-all-named-after-her-1655390 |access-date=2025-07-18 |website=www.ndtv.com |language=en}}</ref> Sa Pilipinas, tampok ang mga lokal na patimpalak tulad ng [[Binibining Pilipinas]] at [[Mutya ng Pilipinas]], na naging daan para makilala sina [[Charlene Gonzales]], na pumasok sa ''Top'' 6 (Nangungunang anim) noong [[Miss Universe 1994]], at [[Miriam Quiambao]], na naging ''first runner-up'' (unang pumangalawa) noong [[Miss Universe 1999]]. Partikular na di-malilimutang sandali ang paglahok ni Quiambao sa Miss Universe matapos madapa sa paunang patimpalak ng kasuotang panggabi (''preliminary evening gown competition''), at ang pagkapanalo niya bilang unang pumapangalaw ay ang pinakamataas na naabot ng Pilipinas sa Miss Universe sa loob ng mahigit dalawang dekada. ==== Larong bidyo ==== Ang dekada 1990 ay isang mahalagang yugto sa kasaysayan ng [[larong bidyo]], na minarkahan ng malalaking pagsulong sa teknolohiya, pag-usbong ng mga bagong genre, at ang pagiging bahagi ng pangunahing agos ng kulturang popular. Sa panahong ito naganap ang transisyon mula grapikong 2D patungong [[3D]], ang pagpapalit ng [[floppy disk]] ng [[CD|CD-ROM]], at ang paglago ng ''multiplayer gaming'' (o maramihang paglalaro) sa pamamagitan ng ''local network'' at internet. Sabay na umunlad ang paglalaro sa ''console'' at paglalaro sa PC, kung saan maraming makasaysayang pamagat at inobasyon sa [[Hardware (kompyuter)|''hardware'']] ang humubog sa hinaharap ng industriya. ===== Paglalaro sa console ===== Naging tampok noong dekada ang matinding kompetisyon sa pagitan ng [[Nintendo]] at Sega,<ref>{{Cite web |last=N |first=Faisal |date=2024-09-05 |title=Sega vs Nintendo: The Console Wars of the 90s |url=https://retrovgames.com/sega-vs-nintendo-the-console-wars-of-the-90s/ |access-date=2025-07-22 |website=Retro vGames |language=en-US |archive-date=2025-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250828124602/https://retrovgames.com/sega-vs-nintendo-the-console-wars-of-the-90s/ |url-status=dead }}</ref> gayundin ang matagumpay na pagpasok ng [[Sony]] sa merkado. Inilabas ng Nintendo ang Nintendo 64 noong 1996, kung saan lumabas ang ''[[Super Mario 64]]''—isa sa mga unang malalaking tagapagplataporma ng 3D—at ''The Legend of Zelda: Ocarina of Time'' (1998), na kinilala sa buong mundo at nagpakilala ng mga inobasyon gaya ng ''target-lock'' sa labanan. Kasabay nito, sumikat din nang husto ang prangkisang ''[[Pokémon]]'' simula nang ilabas ang mga larong ''Pokémon Red'' at ''Green'' noong 1996 sa Hapon para sa Nintendo Game Boy, na naging pandaigdigang phenomenon na nagpalakas sa paglalarong ''handheld'' (hawak sa kamay) sa pamamagitan ng ''player-to-player trading'' (pagpapalitan sa pagitan ng mga manlalaro) at ''battling'' (paglalaban) gamit ang kableng pang-link (''cable link'').<ref>{{Cite web |title=Pokémon Red and Green |url=https://www.museumofplay.org/games/pokemon-red-and-green/ |access-date=2025-07-22 |website=The Strong National Museum of Play |language=en-US}}</ref> Samantala, inilabas ng Sega ang Sega Saturn noong 1994 at ang Dreamcast noong 1998, subalit kapwa nahirapan sa merkado. Inilunsad ng Sony ang [[PlayStation]] noong 1994 sa [[Hapon]] at 1995 sa buong mundo, na naging dahilan ng malaking pagbabago sa industriya sa pamamagitan ng paggamit ng CD-ROM at sa pag-akit ng mas malawak na merkado. Naging tahanan ito ng maraming makabuluhang laro gaya ng ''Final Fantasy VII'' (1997), na nagpakilala ng ''Japanese role-playing games'' (JRPGs) sa pandaigdigang manlalaro; ''Resident Evil'' (1996), na nagpasikat sa survival horror genre; at ''Tomb Raider'' (1996), na nagpakilala kay Lara Croft bilang isa sa mga pinakakilalang karakter ng dekada.[[Talaksan:Gele tamagotchi, objectnr 78041.JPG|thumb|Ang gadyet na Tamagotchi na naging popular sa ilang Batang 90s|left]]Mahilig din ang kabataang Pilipino sa mga larong bidyo at may ilan ang nahumaling sa ''virtual pet gadget'' (gadyet para sa birtwal na alaga) na Tamagotchi.<ref name=":0">{{Cite web |date=Nobyembre 3, 2016 |title='90s things every Pinoy millennial squad can relate to |url=https://www.abs-cbn.com/advertorial/life/11/03/16/90s-things-every-pinoy-millennial-squad-can-relate-to |access-date=July 15, 2025 |website=ABS-CBN}}</ref> ===== Paglalaro sa PC ===== Ang paglalaro sa PC (''personal computer'') noong dekada 1990 ay mabilis na umunlad sa aspeto ng grapiko, tunog, at konektibidad. Sa ''genre'' ng ''first-person shooter'' (FPS), naging makasaysayan ang ''Doom'' (1993) mula sa id Software dahil sa mabilis na aksyon, ''multiplayer'' na naka-''network'', at kultura ng modding. Pinalawak ito ng ''Quake'' (1996) sa pamamagitan ng grapikong 3D at ''online multiplayer''. Noong 1998, inilabas ng Valve ang ''Half-Life'', na nagtala ng bagong pamantayan sa nakatuon sa kuwento na FPS sa pamamagitan ng masinsing pagsasalaysay at disenyo ng kapaligiran. Umuusbong din ang ''real-time strategy'' (RTS), kung saan namayagpag ang ''Command & Conquer'' (1995) at ''StarCraft'' (1998)—ang huli ay naging napakapopular sa [[Timog Korea]]<ref>{{Cite book |last=Hjorth |first=Larissa |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Gaming_Cultures_and_Place_in_Asia_Pacifi/HQeRAgAAQBAJ |title=Gaming Cultures and Place in Asia-Pacific |last2=Chan |first2=Dean |date=2009-06-24 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-84317-5 |page=180 |language=en}}</ref> at naging batayan ng kompetitibong e-sports. Sa kabilang banda, ang ''Myst'' (1993) ay naging isa sa pinakamabentang larong pang-PC sa dekada, tampok ang atmosperikong nakabatay sa palaisipan na ''gameplay'' (o takbo ng laro). Nagpatuloy din ang LucasArts sa pagpapayabong ng ''point-and-click adventure'' (pakikipagsapalarang turo-at-pindot) na ''genre'' sa mga larong gaya ng ''Monkey Island 2: LeChuck’s Revenge'' (1991). Isang mahalagang bahagi rin ng paglalaro sa PC noong dekada '90 ay ang seryeng ''SimCity''. Bagama’t ang orihinal na ''SimCity'' ay lumabas noong 1989, nanatili itong popular noong dekada 1990, lalo na sa paglabas ng ''SimCity 2000'' noong 1993.<ref>{{Cite news |date=Pebrero 1, 1994 |title=Cancel My Appointments - 'til the Year 2000 |language=en-US |work=Wired |url=https://www.wired.com/1994/02/cancel-my-appointments-til-the-year-2000/ |access-date=2025-07-22 |issn=1059-1028}}</ref> Ang larong ito ay nagpakilala ng grapikong isometriko, mga utilidad sa ilalam ng lupa (gaya ng subway at tubig), at mas malalim na aspeto ng pamamahala sa [[lungsod]]. Nasundan ito ng ''SimCity 3000'' noong 1999, na nagdagdag ng mas detalyadong ekonomiya, pamamahala sa basura, at mga bantog na [[gusali]]. Ang ''SimCity'' ay naging batayan ng simulasyong pagtatayo ng lungsod at nag-ambag sa pag-usbong ng mga larong pang-edukasyon at larong hindi nakatuon sa labanan. Kabilang ito sa mas malawak na prangkisang “Sim” ng Maxis na kinabibilangan rin ng ''SimEarth'' (1990) at ''SimAnt'' (1991). Bilang tugon sa mga alalahanin hinggil sa karahasan sa mga laro—lalo na matapos lumabas ang ''Mortal Kombat'' (1992) at ''Night Trap'' (1992)—itatag ang Entertainment Software Rating Board (ESRB)<ref>{{Cite web |last=Carpenter |first=Nicole |date=2021-04-19 |title=How Mortal Kombat invented the ESRB |url=https://www.polygon.com/22346875/mortal-kombat-violence-esrb-ratings-lieberman |access-date=2025-07-22 |website=Polygon |language=en-US}}</ref> noong 1994 upang magbigay ng pamantayang ''rating'' (o marka) sa nilalaman ng mga larong bidyo sa [[Hilagang Amerika]]. === Lipunan === Ang mga kabataan sa Pilipinas ay kadalasang tinatawag na ngayon bilang Batang 90s (bigkas: ''nineties'').<ref>{{Cite web |title=What younger generations can learn from the 'Batang 90s' |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1241492 |access-date=2025-07-14 |website=www.pna.gov.ph |language=en}}</ref> Ilan lamang sa mga pinausong [[salitang balbal]] ng mga Batang 90s an gamol, hataw, guwapings, jologs (na sinasabing tumutukoy sa mga tagahanga ni Jolina Madangal), gimik, at praning.<ref>{{Cite web |last=De La Cruz |first=Christa |date=Oktubre 17, 2021 |title=10 Pinoy Slang Words We Said in the '90s, Translated |url=https://www.spot.ph/newsfeatures/trending/87735/popular-pinoy-90s-words-and-what-they-mean-a833-20211017 |access-date=2025-07-14 |website=SPOT.PH |language=en}}</ref> Nakahihiligan din nilang gumimik (o tumambay) o lumabas upang pumunta sa mga sayawang klab, eksenang ''rave'', at dumalo sa mga eksenang musikang ''underground'' (lihim o di komersyal) tulad ng Club Dreed, Mayrics, Verve Room, Insomnia, Kemistry, at ABG na matatagpuan sa iba't ibang lugar sa Kalakhang Maynila.<ref name=":3">{{Cite web |last=Angan |first=Kara |date=2023-12-14 |title=Is Pinoy Rock Dead? |url=https://billboardphilippines.com/culture/scenes/opinion-is-pinoy-rock-dead/ |access-date=2025-07-15 |website=billboardphilippines.com |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-08-10 |title=The Grit and Glamour of Manila’s 90s Rave Culture |url=https://www.vice.com/en/article/manila-philippines-90s-rave-culture-nostlagia/ |access-date=2025-07-15 |website=VICE |language=en-US}}</ref> Ang moda at istilong Batang 90s ay mga punit-punit na maong, guhit-guhit na ''sweater'', ''jumpsuit'', at mga bukas na kamisadentrong planela.<ref name=":0" /> Uso din sa mga kabataang lalaki ang magpahaba ng buhok at hinahati sa gitna.<ref name=":0" /> Sa ibang panig ng mundo, tumugon ang kulturang kabataan noong dekada 1990 sa mga pagbabagong panlipunan sa pamamagitan ng pagtangkilik sa kapaligiran at pagsuporta sa pagiging negosyante (''entrepreneurship''). Ipinakita ito sa moda ng [[mundong Kanluranin]] sa pamamagitan ng pagyakap sa [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]] at mga istilong kontra-kultura, na naimpluwensiyahan ng [[henerasyong X|Gen X]] at mga naunang [[Mga milenyal|milenyal]]: naging tanyag ang mga tatu at  pagbubutas ng katawan (''body piercing''), at laganap din ang mga "''retro''" na estilo na hango sa [[moda]] noong [[dekada 1960]] at [[Dekada 1970|1970]]. Naging malapit ang henerasyong Gen X sa isa’t isa sa pamamagitan ng pagkakapareho ng panlasa sa musika. Ilan sa mga kabataan ay mas naging aktibo sa mga ''extreme sports'' o matitiding palakasan at mga gawaing panlabas na pinagsasama ang pampalakasan at pagpapahalaga sa kalikasan. Nakita ng dekada 1990 ang pag-unlad ng kamalayan sa multikulturalismo na nagsimula noong [[dekada 1980]],<ref>{{Cite journal |last1=Levrau |first1=François |last2=Loobuyck |first2=Patrick |date=2018 |title=Introduction: mapping the multiculturalism-interculturalism debate |journal=Comparative Migration Studies |language=en |volume=6 |issue=1 |page=13 |doi=10.1186/s40878-018-0080-8 |issn=2214-594X |pmc=5956058 |pmid=29780695}}</ref> gayon din ang pag-unlad ng alternatibong midya. [[Talaksan:Photograph of First Lady Hillary Clinton at the United Nations Conference on Women in Beijing, China - DPLA - de696cbb989497f9f65d8cf9089667b8.jpg|thumb|Si Unang Ginang Hillary Clinton ng Estados sa kanyang talumpating pinamagatang "'''''Women's rights are human rights'''''" sa Beijing, Tsina noong 1995]] Noong 1990, inalis ng [[Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan|World Health Organization]] (WHO, o Pandaigdigang Organisasyon ng Kalusugan) ang [[homoseksuwalidad]] sa listahan nito ng mga [[sakit]].<ref>{{cite web |date=17 Mayo 2011 |title=Stop discrimination against homosexual men and women |url=https://www.euro.who.int/en/health-topics/health-determinants/gender/news/news/2011/05/stop-discrimination-against-homosexual-men-and-women |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122043721/https://www.euro.who.int/en/health-topics/health-determinants/gender/news/news/2011/05/stop-discrimination-against-homosexual-men-and-women |archive-date=22 Nobyembre 2021 |access-date=10 Pebrero 2021 |website=The WHO Regional Office for Europe |language=en}}</ref> Unti-unting lumaganap ang pagtanggap sa mga hayagang homoseksuwal na indibiduwal sa mundong Kanluraning simula noong mga unang taon ng dekada nobenta.<ref>{{cite web |last=Dish |first=The Daily |date=7 Hulyo 2009 |title=What Happened In 1990? |url=https://www.theatlantic.com/daily-dish/archive/2009/07/what-happened-in-1990/199110/ |website=The Atlantic |language=en}}</ref> Nagsimula naman ang ikatlong yugto ng [[peminismo]] (''third-wave feminism'') noong unang bahagi ng dekada 1990.{{sfn|Evans|2015|loc=22}} Ang mga peministang kabilang sa henerasyong X na ipinanganak noong dekada 1960 at 1970 ay yumakap sa pagkakaiba-iba at indibiduwalismo ng kababaihan, at nagsikap na muling bigyang-kahulugan kung ano ang ibig sabihin ng pagiging isang peminista..{{sfn|Evans|2015|loc=22}}<ref>[https://www.britannica.com/topic/feminism/The-third-wave-of-feminism#ref1228639 "The Third Wave of Feminism"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190528171627/https://www.britannica.com/topic/feminism/The-third-wave-of-feminism#ref1228639|date=2019-05-28}}, ''Encyclopaedia Britannica''. (sa Ingles)</ref><ref name="Baumgardner_Richards">{{harvnb|Baumgardner|Richards|2000|p=77}}</ref> Sa [[popular na kultura]], nakilahok din ang grupo ng pop mula sa [[Gran Britanya|Britanya]] na [[Spice Girls]] sa kilusang peminista sa pamamagitan ng pagpapasikat ng kanilang islogang "Girl Power!", habang ipinahayag naman ng tanyag na mang-aawit ng musikang [[Country (musika)|''country'']] na si [[Shania Twain]] ang pagiging higit ng kababaihan sa kanyang patok na awitin noong 1995 na "Any Man of Mine." Noong Setyembre 5, 1995, nagtalumpati tungkol sa karapatan ng kababaihan ang Unang Ginang ng Estados Unidos na si talumpati ni [[Hillary Clinton]] sa Ika-apat na Pandaigdigang Konperensya ng mga Kababaihan ng Mga Nagkakaisang Bansa sa [[Beijing]], Tsina, at pinamagatan ang talumpati bilang "''Women's rights are human rights''" (Ang karapatan ng kababaihan ay [[karapatang pantao]]).<ref>{{cite journal |last=Fester |first=Gertrude |date=1994 |title=Women's Rights Are Human Rights |journal=Agenda: Empowering Women for Gender Equity |language=en |volume=20 |issue=20 |pages=76–79 |doi=10.2307/4065874 |jstor=4065874}}</ref> [[File:JohnPaulIICardinalSin1995WYD.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:JohnPaulIICardinalSin1995WYD.jpg|thumb|Si Papa Juan Pablo II (kanan) kasama ang Arsobispo ng Maynila na si [[Kardinal (Katolisismo)|Kardinal]] [[Jaime L. Sin|Jaime Sin]] (kaliwa) habang humaharap sa karamihan sa pagsasara ng misa para sa Ika-10 Pandaigdigang Araw ng Kabataan sa Liwasang Luneta.|left]] === Karagdagang mahahalagang kaganapan === Ang pangwakas na [[Misa]] ng X World Youth Day 1995 o [[Pandaigdigang Araw ng Kabataan 1995|Ikasampung Pandaigdigang Araw ng Kabataan ng 1995]] ay naganap sa [[Liwasang Rizal]], Maynila, Pilipinas, na dinaluhan ng higit sa 5 milyong katao. Nagtala ang pagtitipon na ito ng rekord sa [[Simbahang Katolikong Romano|Simbahang Romano Katoliko]]. Pinamunuan ang misa ni [[Papa]] [[Papa Juan Pablo II|Juan Pablo II]]. Ang paglilitis kay O. J. Simpson, na tinawag ng midyang Amerikano bilang "''trial of the century''" o "paglilitis ng siglo," ay tumagal ng halos isang taon sa gitna ng matinding atensyon ng midya. Karamihan ng paglilitis ay ipinapalabas gabi-gabi sa ''prime time'' (o oras ng maraming nanonood) sa telebisyon. Noong Oktubre 3, 1995, napatunayang walang sala si Simpson sa kasong pagpatay sa dating asawa niyang si Nicole Brown Simpson at kaibigan nito na si Ronald Goldman.<ref>{{Cite news |date=1995-10-03 |title=1995: OJ Simpson verdict: 'Not guilty' |language=en-GB |work=[[BBC]] |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/3/newsid_2486000/2486673.stm |access-date=2025-08-05}}</ref> Sa [[Paris]], noong Agosto 1997, nasawi sa isang aksidente sa sasakyan sina [[Diana, Prinsesa ng Wales]], at ang kanyang kasintahan na si Dodi Al-Fayed, nang bumangga ang minamanehong [[Mercedes-Benz]] S-Class na kanilang sinasakyan sa lagusan ng Pont de l'Alma. Namatay agad sa lugar ng insidente ang tsuper na si Henri Paul, gayundin si Al-Fayed. Sina Diana at ang ''bodyguard'' (o kawal-pananggol) ni Al-Fayed na si Trevor Rees-Jones ay parehong nakaligtas sa aksidente, subalit binawian ng buhay si Prinsesa Diana makalipas ang ilang oras sa isang [[ospital]] sa Paris. Si Rees-Jones ang nag-iisang nakaligtas.<ref>{{cite web |last=Dahlburg |first=John-Thor |date=20 Setyembre 1997 |title=Survivor Can't Recall Paris Crash |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-sep-20-mn-34192-story.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200409090141/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-sep-20-mn-34192-story.html |archive-date=9 Abril 2020 |access-date=9 Abril 2020 |work=[[Los Angeles Times]] |language=en}}</ref> Ang [[Pakistan]] at [[Bangladesh]] ay kapwa nakaranas ng paglipat patungo sa [[demokrasya]] matapos ang pagtatapos ng pamumunong militar nina Zia-ul-Haq at Hussain Muhammad Ershad. Sa unang bahagi ng dekada, pinamunuan ng mga kababaihan ang dalawang bansa. Ang pagkakaluklok kay [[Benazir Bhutto]] sa Pakistan ang kauna-unahang pagkakataon na pinamunuan ng isang babae ang pamahalaan sa isang bansang mayorya ay Muslim, na sinundan naman ni Khaleda Zia sa Bangladesh. Sa Pakistan, ang kalaban ni Bhutto ay si Nawaz Sharif, habang si Zia naman ay hinarap ang hamon mula sa isa pang babae, si [[Sheikh Hasina]]. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Bibliyograpiya== *{{cite book|last=Evans|first=Elizabeth|year=2015|title=The Politics of Third Wave Feminisms: Neoliberalism, Intersectionality, and the State in Britain and the US|location=London|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-1-137-29527-9|language=en}} *{{cite book |title=Manifesta: Young Women, Feminism, and the Future |last1=Baumgardner |first1=Jennifer |last2=Richards |first2=Amy |year=2000 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |location=New York |isbn=978-0-374-52622-1 |url=https://archive.org/details/manifestayoungwo00baum |language=en}} [[Kategorya:Dekada 1990|*]] pefv3h17c4h7ndqxt6u46763cgvqzdu 0 311713 2215158 2005448 2026-07-08T03:15:13Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215158 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune | name = Craco | official_name = Comune di Craco | native_name = | image_skyline = Craco il paese fantasma.jpg | imagesize = 260 | image_alt = | image_caption = Ang lumang bayan ng Craco | image_shield = Craco-Stemma.png | shield_alt = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | coordinates = {{coord|40|22|43.16|N|16|26|25.25|E|region:IT|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | region = {{RegioneIT|sigla=BAS}} | province = {{ProvinciaIT (short form)|sigla=MT}} (MT) | frazioni = Craco Peschiera | mayor_party = | mayor = Vincenzo Lacopeta | area_footnotes = | area_total_km2 = 77.04 | population_footnotes = <ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref> | population_total = 773 | population_as_of = Disyembre 2008 | pop_density_footnotes = | population_demonym = Crachesi | elevation_footnotes = | elevation_min_m = | elevation_max_m = | elevation_m = 391 | twin1 = | twin1_country = | saint = [[Vincenzo, Martir ng Craco|San Vincenzo Martire di Craco]] | day = | postal_code = 75010 | area_code = 0835 | website = {{official website|http://www.comune.craco.mt.it}} | footnotes = }} Ang '''Craco''' ay isang [[inabandonang bayan]] at [[komuna]] sa [[lalawigan ng Matera]], sa katimugang rehiyon ng [[Basilicata]] ng Italya. Inabandona ito sa pagtatapos ng ika-20 siglo, dahil sa may sira sa tubo na sinasabing gumuho, na naging sanhi ng pag-iwan ng bayan dahil sa pagguho lupa. Ang pag-abandona ang nagtulak sa Craco bilang isang atraksiyon para sa turista at isang tanyag na lokasyon ng pagkuha ng pelikula. Noong 2010, ang Craco ay kasama sa listahan ng minamanmanan ng [[Pondo ng World Monuments|World Monuments Fund]].<ref>{{cite web|url=https://www.wmf.org/project/historic-center-craco-centro-storico-di-craco|title=Historic center of Craco|publisher=wmf.org|accessdate=28 May 2019}}</ref> [[Talaksan:Craco,_1960.jpg|thumb|Craco noong 1960, 3 taon bago ang pagguho ng lupa]] [[Talaksan:Craco0018.jpg|thumb|Panoramikong tanaw ng]] [[Talaksan:Craco_dal_Drone.jpg|thumb|Isang tanawing panghimpapawid ng Craco]] == Mga sanggunian == {{Reflist|30em}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.craco.mt.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023031456/http://www.comune.craco.mt.it/ |date=2020-10-23 }} * [https://www.cracosociety.net/ Lipunan ng Craco] {{Lalawigan ng Matera}} dqsaag23ajyd2hf9nuh0dsczkt6fy8s 0 314129 2215127 2003946 2026-07-08T01:09:37Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215127 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Borgorose|province=[[lalawigan ng Rieti|Rieti]] (RI)|website={{official website|http://www.comuneborgorose.ri.it/}}|area_code=0746|postal_code=02021|day=|saint=|elevation_m=732|elevation_footnotes=|population_demonym=Borghiani|population_footnotes=|area_total_km2=148.8|area_footnotes=|mayor=Michele Pasquale Nicolai|mayor_party=|frazioni=Cartore, Castelmenardo, Collefegato, Collemaggiore, Colleviati, Collorso, Corvaro, Grotti, Pagliara, Poggiovalle, Ponte Civitella, Santa Anatolia, Santo Stefano, Spedino, Torano, Villerose, Villette|region=[[Latium]]|official_name=Comune di Borgorose|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|42|11|35|N|13|14|05|E|type:city(4,541)_region:IT|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Borgorose-Stemma.png|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=|native_name=|footnotes=}} Ang '''Borgorose''' ([[Diyalektong Sabino|Sabino]]: {{Lang|it|Ju Burgu}}) ay isang [[komuna]] (munisipalidaad) sa [[Lalawigan ng Rieti]] sa rehiyon ng [[Lazio]] sa gitnang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|70|km|mi}} hilagang-silangan ng [[Roma]] at mga {{Convert|40|km|mi}} timog-silangan ng [[Rieti]]. Ang Borgorose ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[L'Aquila]], [[Lucoli]], [[Magliano de' Marsi]], [[Pescorocchiano]], [[Sante Marie]], at [[Tornimparte|Torniparte]]. Ang ''frazione'' ng Corvaro ay ang lugar ng kapanganakan ni [[Antipapa Nicolas V]]. Hanggang 1960, ang bayan ay denominasyong Borgocollefegato. Malapit sa bayan ay ang mga guho ng [[Arkitekturang Romaniko|Romanikong]] simbahan at kripta ng [[San Giovanni sa Leopardis|San Giovanni in Leopardis]]. == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comuneborgorose.ri.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150710014710/http://www.comuneborgorose.ri.it/ |date=2015-07-10 }} {{Lalawigan ng Rieti}} aoay2vp7uykk4qe27tx2br6v3pfo3ki 0 315798 2215170 2093742 2026-07-08T04:54:05Z Julius Santos III 139725 2215170 wikitext text/x-wiki {{Infobox sports league | logo = | countries = [[India]] | administrator = [[Board of Control for Cricket in India]] | headquarters = Mumbai, India | format = [[Twenty20]] | first = 2008 | latest = 2023 | next = 2027 | format = Double round-robin format followed by playoffs | champion = [[Royal Challengers Bengaluru]] (2nd title) | most_successful = [[Chennai Super Kings]]<br>[[Mumbai Indians]] (5 titles each) | most_runs = {{flag|IND}} Virat Kohli (9,336) | most_wickets = {{flag|IND}} Yuzvendra Chahal (233) | TV = [[#Broadcasting|List of broadcasters]] | website = {{url|iplt20.com}} | current = [[2024 Indian Premier League]] }} Ang '''Indian Premier League''' ('''IPL''') ay isang propesyonal na [[Twenty20]] (T20) [[cricket]] league sa India, na pinagtatalunan ng sampung koponan na nakabase sa sampung lungsod ng India. Ang liga ay itinatag ng [[Board of Control for Cricket in India]] (BCCI) noong 2007.<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/23931646/how-ipl-become-global-sports-giant|title=How can the IPL become a global sports giant?|access-date=20 February 2019|date=28 June 2018}}</ref> Ang IPL ay ang pinaka-pinasukan na liga ng kuliglig sa mundo at noong 2014 ay niraranggo ang ika-anim sa pamamagitan ng karaniwang pagdalo sa lahat ng mga liga ng palakasan.<ref>{{cite news|title=Big Bash League jumps into top 10 of most attended sports leagues in the world|url=https://www.smh.com.au/sport/cricket/big-bash-league-jumps-into-top-10-of-most-attended-sports-leagues-in-the-world-20160110-gm2w8z.html|author=Barrett, Chris|access-date=20 February 2019|work=[[The Sydney Morning Herald]]}}</ref> Noong 2010, ang IPL ang naging unang sporting event sa mundo na na-broadcast nang live sa [[YouTube]].<ref>{{cite news|title=IPL matches to be broadcast live on Youtube|url=http://www.espncricinfo.com/ipl2010/content/story/445173.html|work=ESPNcricinfo|access-date=20 February 2019}}</ref><ref>{{cite news|author=Hoult, Nick|title=IPL to broadcast live on YouTube|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/twenty20/ipl/7033597/IPL-to-broadcast-live-on-YouTube.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/twenty20/ipl/7033597/IPL-to-broadcast-live-on-YouTube.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|work=The Telegraph UK|date=20 January 2010|access-date=20 February 2019}}{{cbignore}}</ref> Ang halaga ng tatak ng IPL noong 2019 ay US$6.3 bilyon.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/sports/ipl-brand-valuation-soars-13-5-to-rs-47500-crore-duff-phelps/articleshow/71197984.cms?from=mdr|title=IPL brand valuation soars 13.5% to Rs 47,500 crore: Duff & Phelps|last=Laghate|first=Gaurav|date=20 September 2019|work=The Economic Times|access-date=22 September 2019}}</ref> Isang edisyong pangkababaihan ng Indian Premier League, na kilala bilang [[Women's Premier League (cricket)|Women's Premier League]], ang itinatag noong 2022 at nagsagawa ng [[2023 Women's Premier League (cricket)|unang season]] nito noong 2023. ==Resulta ng Torneo== == Mga sanggunian == {{reflist}} {{IPL}} 6rs5gby37rcyscmo72ax60mg0n67n6o 2215174 2215170 2026-07-08T05:05:27Z Julius Santos III 139725 /* */ 2215174 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament main | logo = | countries = [[India]] | administrator = [[Board of Control for Cricket in India]] | headquarters = Mumbai, India | cricket format = [[Twenty20]] | first = 2008 | last = 2023 | next = 2027 | tournament format = Double round-robin format followed by playoffs | champion = [[Royal Challengers Bengaluru]] (2nd title) | most successful = [[Chennai Super Kings]]<br>[[Mumbai Indians]] (5 titles each) | most runs = {{flag|IND}} Virat Kohli (9,336) | most wickets = {{flag|IND}} Yuzvendra Chahal (233) | TV = [[#Broadcasting|List of broadcasters]] | website = {{url|iplt20.com}} | current = [[2024 Indian Premier League]] }} Ang '''Indian Premier League''' ('''IPL''') ay isang propesyonal na [[Twenty20]] (T20) [[cricket]] league sa India, na pinagtatalunan ng sampung koponan na nakabase sa sampung lungsod ng India. Ang liga ay itinatag ng [[Board of Control for Cricket in India]] (BCCI) noong 2007.<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/23931646/how-ipl-become-global-sports-giant|title=How can the IPL become a global sports giant?|access-date=20 February 2019|date=28 June 2018}}</ref> Ang IPL ay ang pinaka-pinasukan na liga ng kuliglig sa mundo at noong 2014 ay niraranggo ang ika-anim sa pamamagitan ng karaniwang pagdalo sa lahat ng mga liga ng palakasan.<ref>{{cite news|title=Big Bash League jumps into top 10 of most attended sports leagues in the world|url=https://www.smh.com.au/sport/cricket/big-bash-league-jumps-into-top-10-of-most-attended-sports-leagues-in-the-world-20160110-gm2w8z.html|author=Barrett, Chris|access-date=20 February 2019|work=[[The Sydney Morning Herald]]}}</ref> Noong 2010, ang IPL ang naging unang sporting event sa mundo na na-broadcast nang live sa [[YouTube]].<ref>{{cite news|title=IPL matches to be broadcast live on Youtube|url=http://www.espncricinfo.com/ipl2010/content/story/445173.html|work=ESPNcricinfo|access-date=20 February 2019}}</ref><ref>{{cite news|author=Hoult, Nick|title=IPL to broadcast live on YouTube|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/twenty20/ipl/7033597/IPL-to-broadcast-live-on-YouTube.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/twenty20/ipl/7033597/IPL-to-broadcast-live-on-YouTube.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|work=The Telegraph UK|date=20 January 2010|access-date=20 February 2019}}{{cbignore}}</ref> Ang halaga ng tatak ng IPL noong 2019 ay US$6.3 bilyon.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/sports/ipl-brand-valuation-soars-13-5-to-rs-47500-crore-duff-phelps/articleshow/71197984.cms?from=mdr|title=IPL brand valuation soars 13.5% to Rs 47,500 crore: Duff & Phelps|last=Laghate|first=Gaurav|date=20 September 2019|work=The Economic Times|access-date=22 September 2019}}</ref> Isang edisyong pangkababaihan ng Indian Premier League, na kilala bilang [[Women's Premier League (cricket)|Women's Premier League]], ang itinatag noong 2022 at nagsagawa ng [[2023 Women's Premier League (cricket)|unang season]] nito noong 2023. ==Resulta ng Torneo== == Mga sanggunian == {{reflist}} {{IPL}} gl4n49jqfy3lwryvunaqodafvoslqvn 2215178 2215174 2026-07-08T05:57:06Z Julius Santos III 139725 /* */ 2215178 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament main | logo = | countries = [[India]] | administrator = [[Board of Control for Cricket in India]] | headquarters = Mumbai, India | cricket format = [[Twenty20]] | first = [[2008 Indian Premier League|2008]] | last = [[2023 Indian Premier League|2023]] | next = [[2024 Indian Premier League|2024]] | tournament format = Round-robin format with group system and Playoffs | participants = 10 | champion = [[Chennai Super Kings]] ([[2023 Indian Premier League|2023]]) | most successful = [[Chennai Super Kings]]<br>[[Mumbai Indians]] (5 titles each) | most runs = {{flag|IND}} [[Virat Kohli]] (7,236) | most wickets = {{flag|IND}} [[Yuzvendra Chahal]] (233) | TV = [[#Broadcasting|List of broadcasters]] | website = {{url|iplt20.com}} | current = [[2024 Indian Premier League]] }} Ang '''Indian Premier League''' ('''IPL''') ay isang propesyonal na [[Twenty20]] (T20) [[cricket]] league sa India, na pinagtatalunan ng sampung koponan na nakabase sa sampung lungsod ng India. Ang liga ay itinatag ng [[Board of Control for Cricket in India]] (BCCI) noong 2007.<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/23931646/how-ipl-become-global-sports-giant|title=How can the IPL become a global sports giant?|access-date=20 February 2019|date=28 June 2018}}</ref> Ang IPL ay ang pinaka-pinasukan na liga ng kuliglig sa mundo at noong 2014 ay niraranggo ang ika-anim sa pamamagitan ng karaniwang pagdalo sa lahat ng mga liga ng palakasan.<ref>{{cite news|title=Big Bash League jumps into top 10 of most attended sports leagues in the world|url=https://www.smh.com.au/sport/cricket/big-bash-league-jumps-into-top-10-of-most-attended-sports-leagues-in-the-world-20160110-gm2w8z.html|author=Barrett, Chris|access-date=20 February 2019|work=[[The Sydney Morning Herald]]}}</ref> Noong 2010, ang IPL ang naging unang sporting event sa mundo na na-broadcast nang live sa [[YouTube]].<ref>{{cite news|title=IPL matches to be broadcast live on Youtube|url=http://www.espncricinfo.com/ipl2010/content/story/445173.html|work=ESPNcricinfo|access-date=20 February 2019}}</ref><ref>{{cite news|author=Hoult, Nick|title=IPL to broadcast live on YouTube|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/twenty20/ipl/7033597/IPL-to-broadcast-live-on-YouTube.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/twenty20/ipl/7033597/IPL-to-broadcast-live-on-YouTube.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|work=The Telegraph UK|date=20 January 2010|access-date=20 February 2019}}{{cbignore}}</ref> Ang halaga ng tatak ng IPL noong 2019 ay US$6.3 bilyon.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/sports/ipl-brand-valuation-soars-13-5-to-rs-47500-crore-duff-phelps/articleshow/71197984.cms?from=mdr|title=IPL brand valuation soars 13.5% to Rs 47,500 crore: Duff & Phelps|last=Laghate|first=Gaurav|date=20 September 2019|work=The Economic Times|access-date=22 September 2019}}</ref> Isang edisyong pangkababaihan ng Indian Premier League, na kilala bilang [[Women's Premier League (cricket)|Women's Premier League]], ang itinatag noong 2022 at nagsagawa ng [[2023 Women's Premier League (cricket)|unang season]] nito noong 2023. ==Resulta ng Torneo== == Mga sanggunian == {{reflist}} {{IPL}} drc13wy5o2np7emx4x7pzsz4vykunfm 0 319340 2215207 1965903 2026-07-08T10:30:20Z EmausBot 20162 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] 2215207 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] sihx5paxp9a4rz2sye80ohfehz0pz16 0 323250 2215113 2030779 2026-07-07T21:42:02Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215113 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> {{Infobox Italian comune|name=Alta Valle Intelvi|official_name=Comune di Alta Valle Intelvi|native_name=|image_skyline=|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=|shield_alt=|shield_size=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|59|05.28|N|9|1|37.56|E|type:city(2,929)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[Lalawigan ng Como|Como]] (CO)|frazioni=[[Lanzo d'Intelvi]], [[Pellio Intelvi]], [[Ramponio Verna|Ramponio]], Scaria, [[Ramponio Verna|Verna]]|mayor_party=|mayor=Marcello Grandi|area_footnotes=|area_total_km2=24.95|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_total=2939|population_as_of=Agosto 31, 2017|pop_density_footnotes=|population_demonym=|elevation_footnotes=|elevation_m=907|twin1=|twin1_country=|saint=|day=|postal_code=22024 at 22020|area_code=031|website={{official website|http://www.comune.altavalleintelvi.co.it/}}|footnotes=}} Ang '''Alta Valle Intelvi''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidsad) sa [[Lalawigan ng Como]] sa rehiyon [[Lombardia]] ng hilagang [[Italya]]. Ito ay nilikha noong Enero 1, 2017 pagkatapos ng pagsasama ng mga dating ''comune'' ng [[Lanzo d'Intelvi]], [[Pellio Intelvi]], at [[Ramponio Verna]]. == Mga pangunahing tanawin == Ang [[Balcone d'Italia]], na matatagpuan sa lugar ng Lanzo d'Intelvi, ay isang tanawing bundok na may malalawak na tanawin sa ibabaw ng [[Lawa ng Lugano|Lawa Lugano]] at ng [[Lugano|lungsod ng Lugano]], hanggang sa mataas na [[Alpes]]. Mapupuntahan ito sa pamamagitan ng kalsada mula sa Lanzo d'Intelvi.<ref name="stm2">{{cite map|publisher=Swiss Confederation|title=map.geo.admin.ch|url=http://map.geo.admin.ch/?selectedNode=LT1_5&Y=720561&X=92030.5&zoom=7&bgLayer=ch.swisstopo.pixelkarte-farbe&lang=en|access-date=2012-07-03}}</ref><ref>{{Cite web |title=Lombardia: Sighignola, il balcone d'Italia |url=http://www.dueruote.it/notizie/italia/lombardia-sighignola-il-balcone-d-italia |access-date=2012-08-20 |website=Dueruote.it |publisher=Editorial Domus SpA |language=it}}</ref> == Kasaysayan == Ito ay itinatag noong Enero 1, 2017 mula sa pagsasanib ng mga munisipalidad ng Lanzo d'Intelvi, Pellio Intelvi, at Ramponio Verna, dahil sa mga resulta ng isang konsultatibong reperendo na isinagawa noong Nobyembre 20, 2016.<ref>http://www.ciaocomo.it/2016/11/21/1400-alle-urne-si-al-comune-nasce-alta-valle-intelvi/129122/</ref><ref>{{cita testo|titolo=LEGGE REGIONALE n. 34 del 24 dicembre 2013|url=http://bur.regione.veneto.it/BurvServices/pubblica/DettaglioLegge.aspx?id=264786|accesso=4 gennaio 2014}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.altavalleintelvi.co.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170424135424/http://www.comune.altavalleintelvi.co.it/ |date=2017-04-24 }} {{Province of Como}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]] 2h50p8p35qy812kp4liy0rxma59o5cf 0 326902 2215105 2177453 2026-07-07T17:30:38Z ~2026-38824-75 163789 2215105 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{more citations needed|date=Enero 2024}} {{MOS|date=Enero 2024}} {{cleanup|date=Enero 2024|reason=Kailangan ayusin ang balarila at pagkakasulat. Kailangan isalin din ang mga banyagang salita.}} }}{{Lito|Miss Globe International}} {{Infobox organization|name=Miss Global|image=|caption=Miss Global logo|map=|formation={{start date and age|2013|8|3|df=yes}}|type=Female [[Beauty pageant]]|location=[[California]], [[United States]]|headquarters=[[Orange County, California|Orange County]]|language=[[English language|English]]|leader_title=|leader_name=Phạm Minh Vân|key_people=|parent_organization=Miss Global Organization|budget=$2M USD|website={{URL|missglobal.com}}|leader_title2=Kasalukuyang nanalo|leader_name2=*'''Ashley Melendez'''<br>{{PRI}}}} Ang '''Miss Global''' ay isang internasyonal na patimpalak ng kagandahan na itinatag noong 2013. Miss Global patimpalak ay isa sa mga internasyonal ''pageant'' na tumatanggap ng mga single mother, dahil dito, ito ang natatanging pageant na may pinakamalawak na edad mula 18 hanggang 35 taong gulang pagkatapos ng [[Miss Universe]].<ref name=":1">{{Cite web |last= |first= |title=Báo VietnamNet |url=https://vietnamnet.vn/en/vietnamese-contestant-finishes-fourth-at-miss-global-2023-2241334.html |access-date=2024-01-19 |website=VietNamNet News |language=vietnamese}}</ref> Ang kasalukuyang Miss Global 2023 ay si Ashley Meléndez ng [[Puerto Rico]]. Siya ay kinoronahan ni Marie Sherry Anne Tormes ng [[Pilipinas]] noong Enero 18, 2024.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |title=Philippines' Pearl Hung places 3rd runner-up in Miss Global 2024 {{!}} Lifestyle {{!}} GMA News Online |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/hobbiesandactivities/894689/philippines-pearl-hung-places-3rd-runner-up-in-miss-global-2024/story/?amp |access-date=2024-01-19 |website=www.gmanetwork.com}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=Miss Puerto Rico crowned Miss Global 2023; PH bet Pearl Hung is 3rd runner-up |url=https://www.pep.ph/news/local/178427/miss-global-2023-a5132-20240119 |access-date=2024-01-19 |website=PEP.ph |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-01-18 |title=Haylani Kuruppu of Samoa Makes History: 1st Runner Up in Miss Global 2023 - Samoa Global News |url=https://samoaglobalnews.com/haylani-kuruppu-of-samoa-makes-history-1st-runner-up-in-miss-global-2023/ |access-date=2024-01-19 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-01-19 |title=Haylani Kuruppu creates history at Miss Global beauty pageant |url=https://www.nzherald.co.nz/talanoa/samoan-beauty-queen-makes-history-at-miss-global-contest/2DGPGHUEJRG2LJ42F7YR5NQ5C4/ |access-date=2024-01-19 |website=NZ Herald |language=en-NZ}}</ref><ref>{{Cite web |title=Haylani to be 'Miss Global Samoa 2023' |url=https://www.samoaobserver.ws/category/samoa/105757 |access-date=2024-01-19 |website=Samoa Observer |language=en}}</ref> ==Kasaysayan== Unang ginanap ang Miss Global noong 2013 kasama ang [[California]] sa [[Estados Unidos]] bilang host city. Ang unang edisyon ng [[beauty pageant]] Miss Global ay ginanap noong Agosto 3, 2013 sa Redondo Beach Performing Arts Center sa [[Redondo Beach, California|Redondo Beach]], [[California]], [[Estados Unidos]].<ref name=":3">{{Cite web |title=Reina colombiana que hizo cambiar el fallo en Miss Global |url=https://www.agenciapi.co/investigacion/entretenimiento/reina-colombiana-que-hizo-cambiar-el-fallo-en-miss-global |access-date=2024-01-14 |website=Agenciapi.co |language=spanish}}</ref> ===Edisyon=== {| class="wikitable sortable" style="font-size: 90%; text-align:center" !Taon !Edisyon !Petsa !Lugar !Host country !Entrante !Rep. |- |2013 |1st |August 3 |Redondo Beach Performing Arts Centre, [[California]] | rowspan="2" |[[United States]] | align="center" |36 |<ref>{{cite web |title=CNCNEWS – Miss global 2013 pageant to promote diversity |url=http://www.cncworld.tv/news/v_show/35235_Miss_global_2013_pageant_to_promote_diversity.shtml |url-status=dead |accessdate=February 8, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140228155607/http://www.cncworld.tv/news/v_show/35235_Miss_global_2013_pageant_to_promote_diversity.shtml |archivedate=February 28, 2014}}</ref> |- |2014 |2nd |December 19 |Crown Princess Cruise, [[California]] |21 | |- |2015 |3rd |October 22 |[[Newport Performing Arts Theater]], [[Manila]] | rowspan="2" |[[Philippines]] |44 | |- |2016 |4th |September 24 |[[Philippine International Convention Center]], [[Manila]] |40 |<ref>{{cite news |last=Rodriguez |first=Bea |date=August 17, 2016 |title=GMA Network to air Miss Global 2016 this October |publisher=[[GMA Network]] |url=http://www.gmanetwork.com/entertainment/gma/articles/2016-08-17/25009/GMA-Network-to-air-Miss-Global-2016-this-September |accessdate=September 25, 2016}}</ref> |- |2017 |5th |November 17 |Koh Pich Theatre, [[Phnom Penh]] |[[Cambodia]] |60 | |- |2018 |6th |February 11, 2019 |[[Newport Performing Arts Theater]], [[Manila]] |[[Philippines]] |41 | |- |2019 |7th |January 18, 2020 |Guelaguetza Auditorium, [[Oaxaca]] |[[Mexico]] |55 | |- |2021 |8th | rowspan="2" |June 11, 2022 |[[Virtual event|Virtual Pageant]] |Virtual Pageant | rowspan="2" |62 | |- |2022 |9th |Bali Nusa Dua International Convention Center, [[Bali]] |[[Indonesia]] |<ref>{{Cite web |date=2022-06-10 |title=TS Suites Seminyak hosts the Miss Global 2022 pageant |url=https://www.prestigeonline.com/id/travel/hotels-resorts/ts-suites-seminyak-hosts-the-miss-global-2022-pageant/ |access-date=2022-06-13 |website=Prestige Online - Indonesia |language=en-US}}</ref> |- |2023 |10th | January 18, 2024 |Saigon Exhibition and Convention Center, [[Ho Chi Minh]] |[[Cambodia]] |73 | |} Tandaan: Ang 2nd edition ng contest (2014) ay ginanap sa isang Crown Princess cruise ship na naglalayag mula [[Los Angeles]], [[U.S.]] hanggang [[Puerto Vallarta]], [[Mexico]]. == Titulado == {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%; text-align:center" ! rowspan="2" |Taon ! rowspan="2" |Miss Global ! colspan="4" |Runner up ! rowspan="2" |Ref. |- !1st Runner up !2nd Runner up !3rd Runner up !4th Runner up |- |2023 |'''{{PRI}}'''<br>Ashley Melendez | {{flag|SAM}}<br>Haylani Pearl Kuruppu<ref>{{Cite web |date=2023-09-20 |title=Haylani Pearl Kuruppu will Represent Samoa to the Miss Global 2023 Pageant - Samoa Global News |url=https://samoaglobalnews.com/haylani-pearl-kuruppu-will-represent-samoa-to-the-miss-global-2023-pageant/ |access-date=2024-01-19 |language=en-US}}</ref> | {{THA}}<br>Chonnikarn Supittayaporn | {{PHI}}<br>Louise Katarina Hung | {{VIE}}<br>Đoàn Thu Thủy |<ref name=":2" /> |- |2022 |'''{{flag|Philippines}}'''<br>Sherry Anne Tormes<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=2022-06-12 |title=Philippines finally bags Miss Global crown through Shane Quintana Tormes |url=https://entertainment.inquirer.net/452603/philippines-finally-bags-miss-global-crown-through-shane-quintana-tormes |access-date=2022-06-13 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> | rowspan="2" |{{flag|Malaysia}}<br>Sandra Lim<ref>{{Cite web |title=Malaysian is second in Miss Global pagaent, but wins hearts for her kindness |url=https://www.thestar.com.my/lifestyle/family/2022/06/17/malaysian-is-miss-global-2022-1st-runner-up-wins-hearts-for-her-kindness |access-date=2022-07-01 |website=The Star |language=en}}</ref> | rowspan="2" |{{flag|Australia}}<br>Brooke Rankin | rowspan="2" |{{flag|Lithuania}}<br>Sandra Boris | rowspan="2" |{{flag|Brazil}}<br>Natalia Gurgel |<ref>{{Cite web |last=Viernes |first=Franchesca |title=Philippines' Shane Tormes wins Miss Global 2022 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/834684/philippines-shane-tormes-wins-miss-global-2022/story/ |access-date=2022-06-13 |website=GMA News Online |date=June 12, 2022 |language=en}}</ref> |- |2021 |'''{{flag|UAE}}'''<br>Jessica Da Silva<ref>{{Cite web |last=Insertlive |title=Selamat! UAE dan Filipina Jadi Pemenang Miss Global 2021 & 2022 |url=https://www.insertlive.com/style/20220611225134-19-280647/selamat-uae-dan-filipina-jadi-pemenang-miss-global-2021-2022 |access-date=2022-06-13 |website=style |language=id-ID}}</ref><ref>{{Cite web |last=BeritaSatu.com |date=2022-06-10 |title=Ajang Miss Global 2021 Akan Menobatkan Dua Pemenang |url=https://www.beritasatu.com/lifestyle/937881/ajang-miss-global-2021-akan-menobatkan-dua-pemenang |access-date=2022-06-13 |website=beritasatu.com |language=id}}</ref> |<ref>{{Cite web |last=D'Mello |first=Sandhya |title=How UAE's Jessica Da Silva became Miss Global's most decorated participant |url=https://www.khaleejtimes.com/beauty/how-uaes-jessica-da-silva-became-miss-globals-most-decorated-participant |access-date=2022-11-14 |website=Khaleej Times |language=en}}</ref> |- |2019 |'''{{flag|Czech Republic}}'''<br>Karolína Kokešová |{{flag|Peru}}<br>Hany Portocarrero Novoa |{{flag|Brazil}}<br>Adrielle de Castro |{{flag|Philippines}}<br>[[Riza Santos]] |{{flag|Australia}}<br>Mikaela-Rose Fowler |<ref name=":0">{{cite web |title=MISS GLOBAL – Photo Gallery |url=http://missglobal.com/index.php?p=media&id=19&page=1 |accessdate=February 8, 2016 |publisher=missglobal.com}}</ref> |- |2018 |'''{{flag|Hong Kong}}'''<br>Sophia Ng |{{flag|Canada}}<br>Amber Bernachi |{{flag|Uzbekistan}}<br>Tamila Khodjaeva |{{flag|Haiti}}<br>Seydina Allen |{{flag|United States}}<br>Pamela Lee |<ref>{{Cite web |title=Sophia Ng crowned Miss Global 2018 - BeautyPageants |url=https://beautypageants.indiatimes.com/others/Sophia-Ng-crowned-Miss-Global-2018/eventshow/67958715.cms |access-date=2022-06-13 |website=Femina Miss India |archive-date=2023-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405230655/https://beautypageants.indiatimes.com/others/Sophia-Ng-crowned-Miss-Global-2018/eventshow/67958715.cms |url-status=dead }}</ref> |- |2017 |'''{{flag|Brazil}}'''<br>[[:pt:Bárbara Vitorelli|Bárbara Vitorelli]] |{{flag|Bahamas}}<br>Tenielle Adderley |{{flag|Germany}}<br>Selina Kriechbaum |{{flag|Somaliland}}<br>Ayan Said |{{flag|China}}<br>Lily Wu |<ref>{{Cite web |title=Barbara Vitorelli of Brazil crowned Miss Global 2017 - Beauty Pageants - Indiatimes |url=https://beautypageants.indiatimes.com/others/barbara-vitorelli-of-brazil-crowned-miss-global-2017/articleshow/61700609.cms |access-date=2022-06-13 |website=Femina Miss India |archive-date=2022-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523101931/https://beautypageants.indiatimes.com/others/barbara-vitorelli-of-brazil-crowned-miss-global-2017/articleshow/61700609.cms |url-status=dead }}</ref> |- |2016 |'''{{flag|Ecuador}}'''<br>[[Ángela Bonilla]]<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2016-09-25 |title=LOOK: Ecuador beauty wins Miss Global as judge Pacquiao helps with magic trick |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/582664/ecuador-beauty-wins-miss-global-as-pacquiao-helps-with-magic-trick/story/ |access-date=2024-01-19 |website=GMA News Online |language=en}}</ref> |{{flag|Philippines}}<br>Camille Jensen |{{flag|Australia}}<br>Caitlyn Henry |{{flag|Czech Republic}}<br>Nikola Bechyňová |{{flag|Norway}}<br>Britt Rekkedal |<ref>{{Cite web |date=2016-09-24 |title=Ecuador's Angela Bonilla crowned Miss Global 2016 |url=https://missglobal.com/2016/09/ecuadors-angela-bonilla-crowned-miss-global-2016/ |access-date=2022-06-13 |website=Miss Global Organization |language=en-US }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |2015 |'''{{flag|Australia}}'''<br>Jessica Peart |{{flag|Cambodia}}<br>Virginia Prak |{{flag|Ireland}}<br>Lorna Murphy |{{flag|Bulgaria}}<br>Gergana Doncheva |{{flag|Philippines}}<br>Candice Ramos |<ref>{{Cite web |title=Miss Global 2015 Jessica Peart back in the Philippines for Miss Global 2016 pageant |url=https://www.pep.ph/news/14873/miss-global-2015-jessica-peart-back-in-the-philippines-for-miss-global-2016-pageant |access-date=2022-11-14 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> |- |2014 |'''{{flag|Canada}}'''<br>Rasela Mino |{{flag|Australia}}<br>Elise Duncan |{{flag|Philippines}}<br>Catherine Almirante |{{flag|Kazakhstan}}<br>Aizhan Lighg |{{flag|Sri Lanka}}<br>Benazir Thaha |<ref>{{Cite web |date=2014-12-21 |title=Ela Mino of Canada wins Miss Global 2014; Philippines 2nd Runner-Up |url=https://normannorman.com/2014/12/21/ela-mino-of-canada-wins-miss-global-2014-philippines-2nd-runner-up/ |access-date=2022-06-13 |website=normannorman.com |language=en |archive-date=2022-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817075446/https://normannorman.com/2014/12/21/ela-mino-of-canada-wins-miss-global-2014-philippines-2nd-runner-up/ |url-status=dead }}</ref> |- |2013 |'''{{flag|Canada}}'''<br>Emily Kiss |{{flag|Armenia}}<br>[[Emilia Ares|Emilia Zoryan]] |{{flag|England}}<br>Joanna Hill |{{flag|India}}<br>Apneet Mann |{{flag|Gabon}}<br>Reine Abahala |<ref>{{Cite web |title=2013 Title Holder |url=https://missglobal.com/2013-title-holder-copy/ |access-date=2024-01-19 |website=Miss Global Organization |language=en-US }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |} === Bansa/Teritoryo bilang ng panalo === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="200"|Bansa/Teritoryo !width="20"|Titulo !width="100"|Taon |- |{{flag|Canada}} | style="text-align:center;"| 2 |2013, 2014 |- |{{flag|Puerto Rico}} | rowspan="8" style="text-align:center;" | 1 |2023 |- |{{flag|Philippines}} | 2022 |- |{{flag|United Arab Emirates}} | 2021 |- |{{flag|Czech Republic}} | 2019 |- |{{flag|Hong Kong}} |2018 |- |{{flag|Brazil}} |2017 |- |{{flag|Ecuador}} |2016 |- |{{flag|Australia}} |2015 |} == Hilera ng mga nanalo == <gallery> File:Ela Mino at Lilac 2014 03.jpg|alt=|'''Miss Global 2014'''<br>Rasela Mino<br>{{Flag|Canada}} </gallery> == Mga Resulta sa Miss Global 2023 == ===Pagkakalagay=== {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" |- ! Ranggo ! Delegado |- | '''Miss Global 2023''' | * '''{{PRI}} – Ashley Melendez''' |- | 1st Runner-Up | * {{flag|SAM}} – Haylani Pearl Kuruppu |- | 2nd Runner-Up | * {{THA}} – Chonnikarn Supittayaporn |- | 3rd Runner-Up | * {{PHI}} – Louise Katarina Hung |- | 4th Runner-Up | * {{VIE}} – Đoàn Thu Thủy |- | Top 13 | * {{AUS}} – Janaya Reimers * {{CAM}} – Leak Monyanita * {{DOM}} – Francheska Pujols * {{IDN}} – Cynthia Ong * {{MYS}} – Taanusiya Chetty * {{SOM}} – Zainab Jama '''∆''' * {{flag|SAF}} – Simphiwe Ntombela * {{flag|SUD}} – Tasabeh Diab '''§''' |- | Top 20 | * {{BRA}} – Marcela Araki Yamaguti * {{BUL}} – Valeriya Georgieva Dokuzova * {{COL}} – Dahiana Aguilar * {{flag|LIT}} – Zlata Kozlova * {{flag|NZL}} – Jade Parsons * {{NGR}} – Chinelo Ibegbunam * {{ESP}} – Raquel Robles * {{USA}} – Danielle Alura * {{VEN}} – Iriana Pinto |} '''§''' – Ibinoto sa Top 12 ng mga manonood<br> '''∆''' – Ibinoto sa Top 12 ng mga kalahok ==Mga Resulta sa Miss Global 2021/2022== ===Pagkakalagay=== {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" |- ! Ranggo ! Delegado |- | '''Miss Global 2021''' | * '''{{flagicon|UAE}} [[UAE]] – Jessica Da Silva''' |- | '''Miss Global 2022''' | * '''{{PHI}} – Marie Sherry Ann Tormes''' |- | 1st Runner-Up | * {{MYS}} – Sandra Lim |- | 2nd Runner-Up | * {{AUS}} – Brooke Rankin |- | 3rd Runner-Up | * {{flagicon|LIT}} [[Lithuania]] – Sandra Boris |- | 4th Runner-Up | * {{BRA}} – Natalia Gurgel |- | Top 13 | * {{BEL}} – Lauralyn Vermeersch * {{BIH}} – Natasha Palachkovich * {{HAI}} – Farah Fourcand * {{ISL}} – Fanney Albertsdòttir * {{IDN}} – Olivia Aten * {{KEN}} – Eleanor Musangi * {{PER}} – Massiel Suarez |- | Top 25 | * {{CPV}} – Andrea Almeida * {{ENG}} – Lili Rich * {{GHA}} – Charlee Berbicks * {{flagicon|IRE}} [[Ireland]] – Jessica VanGaalen * {{ITA}} – Valentina Dettori * {{flag|Palestine}} – Lauren Imseeh * {{SRB}} – Katarina Munjic * {{flag|Tatarstan}} – Alina Garaeva * {{USA}} – Sara Burd * {{VEN}} – Liz Arbelaez * {{VIE}} – Đoàn Thị Hồng Trang * {{flagicon|Zimbabwe}} [[Zimbabwe]] – Tania Aaron |} ===Espesyal na Parangal=== {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" |- ! Parangal ! Kandidata |- |<small>'''Press Favorite'''</small> | * <small>{{gold01}} '''{{flag|Malaysia}}''' – Sandra Lim</small> * <small>{{silver02}} '''{{flag|Indonesia}}''' – Olivia Aten</small> * <small>{{bronze03}} '''{{flag|South Korea|name=Korea}}''' - Songyi Kim</small> |- |<small>'''Best in National Costume'''</small> | * <small>'''{{flag|Indonesia}}''' – Olivia Aten</small> |- |<small>'''Miss Photogenic'''</small> | * <small>'''{{flag|Tatarstan}}''' – Alina Garaeva</small> |- |<small>'''Miss Fashion'''</small> | * <small>'''{{flag|Cambodia}}''' - Em Kunthong</small> |- |<small>'''Miss Runway'''</small> | * <small>'''{{flag|South Africa}}''' - Rozelle Bester</small> |- |<small>'''Miss Goodwill'''</small> | * <small>'''{{flag|Indonesia}}''' – Olivia Aten</small> |- |<small>'''Miss Fitness'''</small> | * <small>'''{{flag|Iceland}}''' – Fanney Albertsdòttir</small> |- |<small>'''Miss Aesthetics'''</small> | * <small>'''{{flag|United Arab Emirates}}''' – Jessica Da Silva</small> |- |<small>'''Miss Popularity'''</small> | * <small>'''{{flag|United Arab Emirates}}''' – Jessica Da Silva</small> |- |<small>'''Best in Talent'''</small> | * <small>'''{{flag|Philippines}}''' – Shane Tormes</small> |- |<small>'''Top Model'''</small> | * <small>'''{{flag|Kenya}}''' - Eleonor Musangi</small> |} ==Mga Resulta sa Miss Global 2019== ===Pagkakalagay=== {| class="wikitable" |- !Ranggo !<small>Delegado</small> |- |'''<small>Miss Global 2019</small>''' | * <small>'''{{flag|Czech Republic}}''' - '''Karolína Kokesová'''</small> |- |'''<small>1st Runner-Up</small>''' | * <small>'''{{flag|Peru}}''' - Hany Portocarrero Novoa</small> |- |'''<small>2nd Runner-Up</small>''' | * <small>'''{{flag|Brazil}}''' - Adrielle Pieve de Castro</small> |- |'''<small>3rd Runner-Up</small>''' | * <small>'''{{flag|Philippines}}''' - [[Riza Santos]]</small> |- | '''<small>4th Runner-Up</small>''' | * <small>'''{{flag|Australia}}''' - Mikaela-Rose Fowler</small> |- |'''<small>Top 12</small>''' | * <small>'''{{flag|Croatia}}''' - Tiyana Cackovic</small> * <small>'''{{flag|Cuba}}''' - Yeniffer Marin</small> * <small>'''{{flag|Mexico}}''' - Palmira Ruiz</small> * <small>'''{{flag|Sierra Leone}}''' - Christie Fewry</small> * <small>'''{{flag|United States}}''' - Katherine Peña</small> * <small>'''{{flag|Venezuela}}''' - Mariangela Marin</small> * <small>'''{{flag|Vietnam}}''' - Nguyen Thi My Duyên</small> |- |'''<small>Top 16</small>''' | * <small>'''{{flag|Canada}}''' - Angel Bhathal</small> * <small>'''{{flag|England}}''' - Ashleigh Wild</small> * <small>'''{{flag|Indonesia}}''' - Tashiana Buller</small> * <small>'''{{flag|Latvia}}''' - Santa Igaune</small> |- |'''<small>Top 25</small>''' | * <small>'''{{flag|Bahamas}}''' - Jerchovia Moxey</small> * <small>'''{{flag|Ecuador}}''' - Mayelita Estefania Velarde Fernandez</small> * <small>'''{{flag|Haiti}}''' - Marlyne Ledoux</small> * <small>'''{{flag|Hong Kong}}''' - Kumiko Lau</small> * <small>'''{{flag|Iraq}}''' - Hend Kamel Ajeel</small> * <small>'''{{flag|South Korea|name=Korea}}''' - Dojeong Lee</small> * <small>'''{{flag|Netherlands}}''' - Rowena Waveren</small> * <small>'''{{flag|New Zealand}}''' - Emily Sullivan</small> * <small>'''{{flag|Russia}}''' - Veronika Denisova</small> * <small>'''{{flag|Serbia}}''' - Tanja Grubnic</small> |} ==Mga Resulta sa Miss Global 2018== ===Pagkakalagay=== {| class="wikitable" |- !<small>Ranggo</small> !<small>Delegado</small> |- |'''<small>Miss Global 2018</small>''' | * <small>'''{{flag|Hong Kong}}''' - '''Sophia Ng'''</small> |- |'''<small>1st Runner-Up</small>''' | * <small>'''{{flag|Canada}}''' - Amber Bernachi</small> |- |'''<small>2nd Runner-Up</small>''' | * <small>'''{{flag|Uzbekistan}}''' - Tamila Khodjaeva</small> |- |'''<small>3rd Runner-Up</small>''' | * <small>'''{{flag|Haiti}}''' - Seydina Allen</small> |- |'''<small>4th Runner-Up</small>''' | * <small>'''{{flag|United States}}''' - Pamela Lee Urbina</small> |- |'''<small>Top 11</small>''' | * <small>'''{{flag|Angola}}''' - Lauriane Almeda</small> * <small>'''{{flag|Australia}}''' - Rachel Falzon</small> * <small>'''{{flag|Brazil}}''' - Juliana Soares da Silva</small> * <small>'''{{flag|Cambodia}}''' - Soriyan Hang</small> * <small>'''{{flag|Ecuador}}''' - Dayanna Lucia Mendez Espinoza</small> * <small>'''{{flag|Thailand}}''' - Phamolchanok Dhilokratchatasakul</small> |- |'''<small>Top 20</small>''' | * <small>'''{{flag|Belarus}}''' - Hanna Maroz</small> * <small>'''{{flag|Bulgaria}}''' - Eleonora Stoyanova</small> * <small>'''{{flag|Czech Republic}}''' - Nikola Uhlirová</small> * <small>'''{{flag|Indonesia}}''' - Fabienne Nicole Groeneveld</small> * <small>'''{{flag|South Korea|name=Korea}}''' - Rachel Park</small> * <small>'''{{flag|Mexico}}''' - Grecia Yazmin Montañez Ochoa</small> * <small>'''{{flag|Mongolia}}''' - Uchka Jimsee</small> * <small>'''{{flag|Philippines}}''' - Mary Eileen Palencia Gonzales</small> * <small>'''{{flag|Venezuela}}''' - Liz Carolina Cabrera Silva</small> |- ! '''<small>Special Awards</small>''' ! <small>Delegate</small> |- |'''<small>Best in Evening Gown</small>''' | *<small>{{gold01}} '''{{flag|Indonesia}}''' - Fabienne Nicole Groeneveld</small> * <small>{{silver02}} '''{{flag|Philippines}}''' - Mary Eileen Palencia Gonzales</small> * <small>{{bronze03}} '''{{flag|United States}}''' - Pamela Lee Urbina</small> |- |'''<small>Best in Swimsuit</small>''' | *<small>{{gold01}} '''{{flag|United States}}''' - Pamela Lee Urbina</small> * <small>{{silver02}} '''{{flag|Czech Republic}}''' - Nikola Uhlirová</small> * <small>{{bronze03}} '''{{flag|Venezuela}}''' - Liz Carolina Cabrera Silva</small> |- |'''<small>Darling of the Press</small>''' | *<small>{{gold01}} '''{{flag|Philippines}}''' - Mary Eileen Palencia Gonzales</small> * <small>{{silver02}} '''{{flag|United States}}''' - Pamela Lee Urbina</small> * <small>{{bronze03}} '''{{flag|Uzbekistan}}''' - Tamila Khodjaeva</small> |- |'''<small>Best Philippine Cultural Wear</small>''' | *<small>{{gold01}} '''{{flag|Philippines}}''' - Mary Eileen Palencia Gonzales</small> * <small>{{silver02}} '''{{flag|Uzbekistan}}''' - Tamila Khodjaeva</small> * <small>{{bronze03}} '''{{flag|Italy}}''' – Samantha Mazocco</small> |- |'''<small>Miss Photogenic</small>''' | * <small>'''{{flag|Indonesia}}''' - Fabienne Nicole Groeneveld</small> |- |'''<small>Miss Congeniality</small>''' | * <small>'''{{flag|Netherlands}}''' - Chaiyenne Huisman</small> |- |'''<small>Miss Lady Grace</small>''' | * <small>'''{{flag|Czech Republic}}''' - Nikola Uhlirová</small> |- |'''<small>Awardee</small>''' | * <small>'''{{flag|Brazil}}''' - Juliana Soares da Silva</small> |- |'''<small>Miss Talent</small>''' | * <small>'''{{flag|Uzbekistan}}''' - Tamila Khodjaeva</small> |- |'''<small>Miss Enterprise</small>''' | * <small>'''{{flag|South Korea|name=Korea}}''' - Rachel Park</small> |- |'''<small>Miss Enterprise</small>''' | * <small>'''{{flag|Mexico}}''' - Grecia Yazmin Montañez Ochoa</small> |- |'''<small>Miss Fashion</small>''' | * <small>'''{{flag|Laos}}''' - Thiihomvong Phoukham</small> |- |'''<small>Miss Social Media</small>''' | * <small>'''{{flag|Egypt}}''' - Dala Elmohands</small> |} ==Mga Resulta sa Miss Global 2017== ===Pagkakalagay=== {| class="wikitable" |- ! <small>Ranggo</small> ! <small>Delegado</small> |- | '''<small>Miss Global 2017</small>''' | * <small>'''{{flag|Brazil}}''' - '''Barbara Vitorelli'''</small> |- |'''<small>1st Runner-Up</small>''' | * <small>'''{{flag|Bahamas}}''' - Tenielle Adderley</small> |- |'''<small>2nd Runner-Up</small>''' | * <small>'''{{flag|Germany}}''' - Selina Kriechbaum</small> |- |'''<small>3rd Runner-Up</small>''' | * <small>'''{{flag|Somaliland}}''' - Ayan Said</small> |- |'''<small>4th Runner-Up</small>''' | * <small>'''{{flag|China}}''' - Lily Wu</small> |- |'''<small>Top 11</small>''' | * <small>'''{{flag|Australia}}''' - Sophia Harris</small> * <small>'''{{flag|Cambodia}}''' - Paulina Yos</small> * <small>'''{{flag|Lebanon}}''' - Bianca Eid</small> * <small>'''{{flag|Mexico}}''' - Karla Isabel Peniche Hernández</small> * <small>'''{{flag|Norway}}''' - Laura Elizabeth Hubbard</small> * <small>'''{{flag|United States}}''' - Samantha Joy Hart</small> |- |'''<small>Top 20</small>''' | * <small>'''{{flag|Colombia}}''' - Katherine Vega Triviño</small> * <small>'''{{flag|Czech Republic}}''' - Zuzana Straková</small> * <small>'''{{flag|Philippines}}''' - Mary Ann Mungcal</small> * <small>'''{{flag|Portugal}}''' - Mariana Degener Tomaz</small> * <small>'''{{flag|South Africa}}''' - Palesa Belinda Tsuai</small> * <small>'''{{flag|Suriname}}''' - Naomi Imanuel Elizabeth Trotz</small> * <small>'''{{flag|Thailand}}''' - Sukanya Samut</small> * <small>'''{{flag|Tibet}}''' - Tenzin Paldon</small> * <small>'''{{flag|Vietnam}}''' - Vindy Krejcí</small> |- ! '''<small>Special Awards</small>''' ! <small>Delegate</small> |- |'''<small>Best in National Costume</small>''' | * <small>{{gold01}} '''{{flag|Chile}}''' - Maria Tello Duarte</small> * <small>{{silver02}} '''{{flag|Thailand}}''' - Sukanya Samut</small> * <small>{{bronze03}} '''{{flag|Philippines}}''' - Mary Ann Mungcal</small> |- |'''<small>Miss Ganzberg</small>''' | * <small>'''{{flag|Czech Republic}}''' - Zuzana Straková</small> * <small>'''{{flag|Cambodia}}''' - Paulina Yos</small> * <small>'''{{flag|Indonesia}}''' – Cynthia Monica Rizkyawati</small> |- |'''<small>Miss Photogenic</small>''' | * <small>'''{{flag|Vietnam}}''' - Vindy Krejcí</small> |- |'''<small>Miss Congeniality</small>''' | * <small>'''{{flag|Congo}}''' - Rebecca Bakhole</small> |- |'''<small>Miss Fitness</small>''' | * <small>'''{{flag|Lebanon}}''' - Bianca Eid</small> |- |'''<small>Miss Goodwill</small>''' | * <small>'''{{flag|Bulgaria}}''' - Elena Burbuchukova</small> |- |'''<small>Miss Popularity</small>''' | * <small>'''{{flag|Indonesia}}''' – Cynthia Monica Rizkyawati</small> |- |'''<small>Miss Fashion</small>''' | * <small>'''{{flag|Thailand}}''' - Sukanya Samut</small> |- |'''<small>Miss Talent</small>''' | * <small>'''{{flag|Sri Lanka}}''' - Roja Santhakumaran</small> |} ==Mga Resulta sa Miss Global 2016== ===Pagkakalagay=== {| class="wikitable" |- ! <small>Ranggo</small> ! <small>Delegado</small> |- |'''<small>Miss Global 2016</small>''' | * <small>'''{{flag|Ecuador}}''' - '''[[Ángela Bonilla]]'''</small> |- | '''<small>1st Runner-Up</small>''' | * <small>'''{{flag|Philippines}}''' - Camille Hirro Jensen</small> |- | '''<small>2nd Runner-Up</small>''' | * <small>'''{{flag|Australia}}''' - Caitlynn Henry</small> |- |'''<small>3rd Runner-Up</small>''' | * <small>'''{{flag|Czech Republic}}''' - Nikola Bechynová</small> |- |'''<small>4th Runner-Up</small>''' | * <small>'''{{flag|Norway}}''' - Britt Camillo Rekkedal</small> |- |'''<small>Top 10</small>''' | * <small>'''{{flag|Canada}}''' - Trisha Vergo</small> * <small>'''{{flag|China}}''' - Helen Zhong</small> * <small>'''{{flag|India}}''' - Sonam Patel</small> * <small>'''{{flag|Kenya}}''' - Tima Keilah</small> * <small>'''{{flag|Netherlands}}''' - Valeriya Vergunova</small> |- |'''<small>Top 20</small>''' | * <small>'''{{flag|Botswana}}''' - Khumo Leburu</small> * <small>'''{{flag|Bulgaria}}''' - Steliyana Filipova</small> * <small>'''{{flag|Cambodia}}''' - Dane Ny</small> * <small>'''{{flag|Chile}}''' - Katherine Saavedra</small> * <small>'''{{flag|Iran}}''' - Melika Razavi</small> * <small>'''{{flag|Nigeria}}''' - Faith Obaegbulam</small> * <small>'''{{flag|Russia}}''' - Marina Shameeva</small> * <small>'''{{flag|Sweden}}''' - Linnea Johanson</small> * <small>'''{{flag|Trinidad and Tobago}}''' - Adrianna Edwards</small> * <small>'''{{flag|Ukraine}}''' - Daryna Ilvoska</small> |- ! '''<small>Special Awards</small>''' ! <small>Delegate</small> |- |'''<small>Best in National Costume</small>''' | * <small>{{gold01}} '''{{flag|Philippines}}''' - Camille Hirro Jensen</small> * <small>{{silver02}} '''{{flag|Australia}}''' - Caitlynn Henry</small> * <small>{{bronze03}} '''{{flag|Ecuador}}''' - [[Ángela Bonilla]]</small> |- |'''<small>Best in Swimsuit</small>''' | * <small>{{gold01}} '''{{flag|Ecuador}}''' - [[Ángela Bonilla]]</small> * <small>{{silver02}} '''{{flag|Philippines}}''' - Camille Hirro Jensen</small> * <small>{{bronze03}} '''{{flag|Australia}}''' - Caitlynn Henry</small> |- |'''<small>Best in Long Gown</small>''' | * <small>{{gold01}} '''{{flag|Philippines}}''' - Camille Hirro Jensen</small> * <small>{{silver02}} '''{{flag|Ecuador}}''' - [[Ángela Bonilla]]</small> * <small>{{bronze03}} '''{{flag|United States}}''' - Nataliya Baltsevych</small> |- |'''<small>Darling of the Press</small>''' | * <small>{{gold01}} '''{{flag|Philippines}}''' - Camille Hirro Jensen</small> * <small>{{silver02}} '''{{flag|Australia}}''' - Caitlynn Henry</small> * <small>{{bronze03}} '''{{flag|Sweden}}''' - Linnea Johanson</small> |- |'''<small>Miss Congeniality</small>''' | * <small>'''{{flag|Kenya}}''' - Tima Keilah</small> |- |'''<small>Miss Photogenic</small>''' | * <small>'''{{flag|Ecuador}}''' - [[Ángela Bonilla]]</small> |- |'''<small>Miss Nazareth</small>''' | * <small>'''{{flag|Sweden}}''' - Linnea Johanson</small> |- |'''<small>Miss Ageless Beauty</small>''' | * <small>'''{{flag|Australia}}''' - Caitlynn Henry</small> |- |'''<small>Miss Fitness</small>''' | * <small>'''{{flag|Iran}}''' - Melika Razavi</small> |- |'''<small>Miss Enterprise</small>''' | * <small>'''{{flag|China}}''' - Helen Zhong</small> |- |'''<small>Miss Lady Grace</small>''' | * <small>'''{{flag|Ecuador}}''' - [[Ángela Bonilla]]</small> |- |'''<small>Miss Talent</small>''' | * <small>'''{{flag|Ukraine}}''' - Daryna Ilvoska</small> |- |'''<small>Miss Fashion</small>''' | * <small>'''{{flag|Philippines}}''' - Camille Hirro Jensen</small> |} ==Mga Resulta sa Miss Global 2015== ===Pagkakalagay=== {| class="wikitable" |- ! <small>Ranggo</small> ! <small>Delegado</small> |- | '''<small>Miss Global 2015</small>''' | * <small>'''{{flag|Australia}}''' - '''Jessica Peart'''</small> |- |'''<small>1st Runner-Up</small>''' | * <small>'''{{flag|Cambodia}}''' - Virginia Prak</small> |- |'''<small>2nd Runner-Up</small>''' | * <small>'''{{flag|Ireland}}''' - Lorna Murphy</small> |- | '''<small>3rd Runner-Up</small>''' | * <small>'''{{flag|Bulgaria}}''' - Gergana Doncheva</small> |- |'''<small>4th Runner-Up</small>''' | * <small>'''{{flag|Philippines}}''' - Candice Ramos</small> |- |'''<small>Top 11</small>''' | * <small>'''{{flag|Colombia}}''' - Luisa Fernanda Millan</small> * <small>'''{{flag|El Salvador}}''' - Angie Durkee</small> * <small>'''{{flag|Myanmar}}''' - Htet Yee Aungi</small> * <small>'''{{flag|South Africa}}''' - Zandile Tanda</small> * <small>'''{{flag|Taiwan}}''' - Jollie Chi</small> * <small>'''{{flag|United States}}''' - Mariah Coogan</small> |- |'''<small>Top 20</small>''' | * <small>'''{{flag|Dominican Republic}}''' - Saudhi Rodriguez</small> * <small>'''{{flag|England}}''' - Sophie Rankin</small> * <small>'''{{flag|Guyana}}''' - Ariella Basdeo</small> * <small>'''{{flag|Israel}}''' - Bareket Drori</small> * <small>'''{{flag|Mexico}}''' - Rubí Chaparro</small> * <small>'''{{flag|South Korea|name=Korea}}''' - Jiyoug Yung</small> * <small>'''{{flag|Poland}}''' - Karolina Jazwinski</small> * <small>'''{{flag|Vietnam}}''' - Huynh Thi Yén Nhi</small> * <small>'''{{flag|Wales}}''' - Rubia Bari</small> |- ! '''<small>Special Awards</small>''' ! <small>Delegate</small> |- |'''<small>Best in Long Gown</small>''' | * <small>{{gold01}} '''{{flag|Japan}}''' - Megumi Munakata</small> * <small>{{silver02}} '''{{flag|Philippines}}''' - Candice Ramos</small> * <small>{{bronze03}} '''{{flag|Ireland}}''' - Lorna Murphy</small> |- |'''<small>Best in Swimsuit</small>''' | * <small>{{gold01}} '''{{flag|Ireland}}''' - Lorna Murphy</small> * <small>{{silver02}} '''{{flag|Philippines}}''' - Candice Ramos</small> * <small>{{bronze03}} '''{{flag|Cambodia}}''' - Virginia Prak</small> |- |'''<small>Miss Photogenic</small>''' | * <small>'''{{flag|South Africa}}''' - Zandile Tanda</small> |- |'''<small>Miss Fitness</small>''' | * <small>'''{{flag|Ireland}}''' - Lorna Murphy</small> |- |'''<small>Miss Talent</small>''' | * <small>'''{{flag|Bulgaria}}''' - Gergana Doncheva</small> |- |'''<small>Miss Fashion</small>''' | * <small>'''{{flag|Myanmar}}''' - Htet Yee Aungi</small> |- |'''<small>Miss Goodwill</small>''' | * <small>'''{{flag|Canada}}''' - Eden Boutilier</small> |- |'''<small>Ms. Redfox</small>''' | * <small>'''{{flag|Philippines}}''' - Candice Ramos</small> |- |'''<small>Miss Azumi</small>''' | * <small>'''{{flag|England}}''' - Sophie Rankin</small> |- |'''<small>Miss Enterprise</small>''' | * <small>'''{{flag|Guyana}}''' - Ariella Basdeo</small> |- |'''<small>Miss Congeniality</small>''' | * <small>'''{{flag|Taiwan}}''' - Jollie Chi</small> |- |'''<small>Miss New Placenta</small>''' | * <small>'''{{flag|Philippines}}''' - Candice Ramos</small> |} ==Mga Resulta sa Miss Global 2014== ===Pagkakalagay=== {| class="wikitable" |- !<small>Ranggo</small> ! <small>Delegado</small> |- | '''<small>Miss Global 2014</small>''' | * <small>'''{{flag|Canada}}''' - '''Ella Mino'''</small> |- | '''<small>1st Runner-Up</small>''' | * <small>'''{{flag|Australia}}''' - Elise Natalie Duncan</small> |- | '''<small>2nd Runner-Up</small>''' | * <small>'''{{flag|Philippines}}''' - Catherine Almirante</small> |- | '''<small>3rd Runner-Up</small>''' | * <small>'''{{flag|Kazakhstan}}''' - Aizhan Lighl</small> |- | '''<small>4th Runner-Up</small>''' | * <small>'''{{flag|Sri Lanka}}''' - Benazir Thaha</small> |- |'''<small>Top 10</small>''' | * <small>'''{{flag|California}}''' - Fulya Azzghayer</small> * <small>'''{{flag|Malaysia}}''' - Christina Chelliah</small> * <small>'''{{flag|Queensland}}''' - Madison O'Neill</small> * <small>'''{{flag|Switzerland}}''' - Carole Schell</small> * <small>'''{{flag|United States}}''' - Alli Garcia</small> |- ! '''<small>Special Awards</small>''' ! <small>Delegate</small> |- |'''<small>Best in National Costume</small>''' | * <small>'''{{flag|Philippines}}''' - Catherine Almirante</small> |- |'''<small>Best in Evening Gown</small>''' | * <small>'''{{flag|Philippines}}''' - Catherine Almirante</small> |- |'''<small>Miss Fashion</small>''' | * <small>'''{{flag|Philippines}}''' - Catherine Almirante</small> |- |'''<small>Miss Fitness</small>''' | * <small>'''{{flag|Australia}}''' - Elise Natalie Duncan</small> |} ==Mga Resulta sa Miss Global 2013== ===Pagkakalagay=== {| class="wikitable" |- ! <small>Ranggo</small> ! <small>Delegado</small> |- | '''<small>Miss Global 2013</small>''' | * <small>'''{{flag|Canada}}''' - '''Emily Kiss'''</small> |- | '''<small>1st Runner-Up</small>''' | * <small>'''{{flag|Armenia}}''' - [[Emilia Zoryan]]</small> |- | '''<small>2nd Runner-Up</small>''' | * <small>'''{{flag|England}}''' - Sophie Rankin</small> |- |'''<small>3rd Runner-Up</small>''' | * <small>'''{{flag|India}}''' - Apneet Mann</small> |- | '''<small>4th Runner-Up</small>''' | * <small>'''{{flag|Gabon}}''' - Reine Abahala</small> |- |'''<small>Top 10</small>''' | * <small>'''{{flag|Australia}}''' - Emily Rogers</small> * <small>'''{{flag|Brazil}}''' - Naiane Nunes</small> * <small>'''{{flag|Dominican Republic}}''' - Marilyn Mark</small> * <small>'''{{flag|Greece}}''' - Sierra Caldwell</small> * <small>'''{{flag|United States}}''' - Jeniffer Kelly</small> |- |'''<small>Top 20</small>''' | * <small>'''{{flag|Egypt}}''' - Elissa Sarah</small> * <small>'''{{flag|Ireland}}''' - Shamika Wells</small> * <small>'''{{flag|Italy}}''' - Natasha Di Flore</small> * <small>'''{{flag|South Korea|name=Korea}}''' - Soojeong Shin</small> * <small>'''{{flag|Mexico}}''' - Cristal Aguirre</small> * <small>'''{{flag|Philippines}}''' - Charmaine Chiong</small> * <small>'''{{flag|Puerto Rico}}''' - Willow Garcia</small> * <small>'''{{flag|Russia}}''' - Natasha Gulina</small> * <small>'''{{flag|Ukraine}}''' - Viktoria Sorokhmanluk</small> * <small>'''{{flag|Vietnam}}''' - Tran Ngóc Nguyên Khánh</small> |- ! '''<small>Special Awards</small>''' ! <small>Delegate</small> |- |'''<small>Miss Fitness</small>''' | * <small>'''{{flag|Australia}}''' - Emily Rogers</small> |- |'''<small>Miss Photogenic</small>''' | * <small>'''{{flag|Armenia}}''' - [[Emilia Zoryan]]</small> |- |'''<small>Miss Enterprise</small>''' | * <small>'''{{flag|India}}''' - Apneet Mann</small> |} == Kontrobersya == Noong Enero 2020, nilabag ng mga organizer ng Miss Global ang mga patakaran ng pageant, at bilang resulta lahat ng miyembro ng hurado ay umalis sa kaganapan, at ang mga manonood ay nagbo-boo sa kaganapan. Teknikal na natapos ang Miss Global 2019 pagkatapos ng sportswear competition, matapos ipahayag ang nangungunang 11 contestants. Sumunod, inanunsyo ng presidente ng Miss Global na si Van Pham ang nanalo sa pamamagitan ng isang desisyon, nang walang presensya ng hurado. Nang gabi ring iyon, pinayuhan ng staff ng Miss Global ang mga kalahok na umalis kaagad sa hotel at magtungo sa paliparan dahil "hindi na ito ligtas".<ref>{{Cite news |date=January 3, 2024 |title=Reina colombiana que hizo cambiar el fallo en Miss Global |pages=5 |work=Agencia de Periodismo Investigativo |url=https://www.agenciapi.co/investigacion/entretenimiento/reina-colombiana-que-hizo-cambiar-el-fallo-en-miss-global |url-status=live}}</ref>Ang unang miyembro ng staff ng Miss Global na nag-react sa paglabag ng palabas ay si Geri Doncheva, na nagbitiw bilang protesta laban sa paglabag sa prinsipyo, ngunit tiniyak ng punong ehekutibo ng pageant na si Van Pham, ang modelo na ang pag-withdraw ay walang kinalaman sa pageant.<ref>{{Cite web|url=https://www.newsday.co.zw/2020/02/models-nasty-miss-global-experience/|title=Model's nasty Miss Global experience|last=newsday|date=21 February 2020|website=NewsDay Zimbabwe|language=en-US|access-date=26 April 2020|archive-date=20 Septiyembre 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230920003041/https://www.newsday.co.zw/2020/02/models-nasty-miss-global-experience|url-status=dead}}</ref> ==Tingnan din== *[[Listahan ng mga patimpalak ng kagandahan]] ==Panlabas na link== {{commons|Miss Global}} * {{official website|http://www.missglobal.com}} ==Mga sanggunian== [[Kategorya:Mga taunang palatuntunang pantelebisyon]] [[Kategorya:Patimpalak ng kagandahan]] [[Kategorya:Internasyonal na patimpalak]] aoc1k8jb2smal4y3l2xxtx4rdcf85mz 0 327056 2215246 2070625 2026-07-08T11:03:12Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215246 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Imbersago|official_name=Comune di Imbersago|native_name={{native name|lmo|Imbersàch}}|image_skyline=Imbersago3.JPG|image_caption=Pangunahing plaza ng Imbersago, alay kay [[Giuseppe Garibaldi]]|image_shield=Imbersago-Stemma.svg|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|42|N|9|27|E|type:city(2,103)_region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[Lalawigan ng Lecco|Lecco]] (LC)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Giovanni Ghislandi|area_footnotes=|area_total_km2=3.1|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_total=2431|population_as_of=Disyembre 31, 2010|pop_density_footnotes=|population_demonym=Imbersaghesi|elevation_footnotes=|elevation_m=249|twin1=|twin1_country=|saint=|day=|postal_code=23898|area_code=039|website={{official website|http://www.comune.imbersago.lc.it/}}|footnotes=}} Ang '''Imbersago''' ([[Diyalektong Brianzolo|Brianzolo]]: {{Lang|lmo|Imbersàch}}) ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Lecco]], rehiyon ng [[Lombardia]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan sa tradisyonal na lugar ng [[Brianza]] mga {{Convert|35|km|mi}} hilagang-silangan ng [[Milan]] at mga {{Convert|15|km|mi|0}} timog ng [[Lecco]]. Matatagpuan ang Imbersago sa [[Ilog Adda]] at nasa hangganan ng mga sumusunod na munisipalidad: [[Calco]], [[Merate]], [[Robbiate]], at [[Villa d'Adda]]. == Kasaysayan == Walang mga kilalang arkeolohikong paghahanap para sa lugar ng Imbersago. Sa nakapaligid na lugar, gayunpaman, ang mga dalas ng tao ay kilala simula sa gitnang Paleolitiko. Sa lugar na kinuha ng mga Selta ang mga paninirahang nakatiyakad, na pinailalim naman ng mga Romano. Ang medyebal na kasaysayan ng Imbersago ay nakikita ang bayan na nakahanay pabor sa mga Guelfo, at bilang isang punto ng pakikipag-ugnayan sa pagitan ng lugar ng Milan at ng Republika ng Venecia. == Kakambal na bayan == * {{Flagicon|FRA}} [[Pont-Évêque]], Pransiya, simula 2003 == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.imbersago.lc.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828053841/http://www.comune.imbersago.lc.it/ |date=2008-08-28 }} {{Lalawigan ng Lecco}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] 2y1837kh99bbvvzo1eyiyh3yht8dhav 0 327219 2215186 2214683 2026-07-08T07:34:10Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215186 wikitext text/x-wiki {{Infobox coat of arms |name = Coat of arms of Costa Rica |image = Coat of arms of Costa Rica.svg |image_width = 250 |middle = |middle_width = |middle_caption = |lesser = |lesser_width = |lesser_caption = |armiger = [[Costa Rica|Republic of Costa Rica]] |year_adopted = 1848 <br> (5 May 1998 alteration added smoke to volcanoes<ref>[http://www.visitcostarica.com/ict/paginas/informacion.asp National Symbols, Instituto Costarricense de Turismo] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717215236/http://www.visitcostarica.com/ict/paginas/informacion.asp |date=2011-07-17 }} Accessed 2011-07-19</ref>) |crest = An ribbon azure bearing the legend "[[Central America|AMÉRICA CENTRAL]]". |torse = |shield = |supporters = |compartment = |motto = [[Costa Rica|REPÚBLICA DE COSTA RICA]] |orders = |other_elements = A [[Console (heraldry)|console]] or. |earlier_versions = |use = }} Ang '''eskudo ng Costa Rica''' {{lang-es|escudo de Costa Rica}} ay idinisenyo noong 1848, na may mga pagbabago noong 1906, 1964, at 1998. Ang pinakahuling pagbabago ay ang pagdaragdag ng usok upang makilala ang tatlong bulkan.<ref name= "1998ExecDecree">[http://196.40.56.12/scij/scripts/TextoCompleto.dll?Texto&nNorma=43741&nVersion=46098&nTamanoLetra=10&strWebNormativa=http://www.pODgSCj/NSCJ. =sa;PWD=scij;DATABASE=SCIJ_NRM;&strServidor=\\pgr04&strUnidad=D:&strJavaScript=NO Ang 1998 Executive Decree]{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=1998 Executive Decree]{{Dead link|date=Marso 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=1 -07-19 {{in lang|es}}</ref> == Pre-1821 colony of Spanish Empire == Bago ang 1821, [[Costa Rica]] ay bahagi ng [[Imperyong Espanyol]] at walang lokal na eskudo. Ang mga braso ng naghaharing monarko ang ginamit sa halip. Ang tanging lungsod na nagkaroon ng lokal na eskudo ay ang lungsod ng [[Cartago, Costa Rica|Cartago]], na iginawad ni Haring [[Philip II ng Espanya|Phillip II]] noong 1565. Pagkatapos ng kalayaan nito mula sa [[Spain] ] noong 1821, ang [[Costa Rica]] ay nagtatag ng iba't ibang lupon ng pamahalaan na nagsisikap na magpasya sa hinaharap nito, na nagdedebate sa pagitan ng pagiging malaya (republikano) o sumali sa [[Mexican Empire]] (imperyalista). Ang kawalan ng desisyon ay humantong sa [[Labanan ng Ochomogo]] noong 5 Abril 1823, na may desisyon na manatiling independyente at ilipat ang kabiserang lungsod mula Cartago patungong San José. Dahil sa malalayong distansya at mahirap na komunikasyon noong panahong iyon, napagtanto ng mga imperyalista na ang [[Mexican Empire]] ay hindi na umiiral mula noong Marso 1823. == Sandata ng pederal at estado == Noong Marso 1824, nang sumali ang Costa Rica sa [[Federal Republic of Central America|United Provinces of Central America]] na mga armas na ipinahayag ng konstitusyon ng bagong republika ay naging mga sandata ng Estado ng Costa Rica. Ang coat of arm na ito ay binubuo ng isang tatsulok, kung saan limang bulkan ang tumaas mula sa dagat na sumisimbolo sa limang miyembrong estado ng United Provinces; sa itaas ng mga bulkan ay may nagniningning na pulang [[Phrygian cap]] at isang [[bahaghari]]. Ang coat of arm na ito na may maliliit na pagbabago ay ginagamit pa rin ng pambansang coat of arms ng [[El Salvador]] at [[Nicaragua]]. Noong 2 Nobyembre 1824, pinagtibay ng Costa Rica ang unang eskudo nito bilang isang estado sa loob ng pederasyon na nagpapakita ng kanang bahagi ng dibdib ng isang hubad na lalaki at nakataas na braso na napapalibutan ng bilog ng berdeng mga bundok at ang malayang estado ng Costa Rica.<ref name="historia">[http://www.historia.fcs.ucr.ac.cr/mod-cole/2004/bandyescudos/escudos.htm History of the Coat of Arms of Costa Rica] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20090120045345/http://historia.fcs.ucr.ac.cr/mod-cole/2004/bandyescudos/escudos.htm |date=2009-01-20 }} Na-access 2008-02-01 {{in lang|es}}</ref> == Mga armas ng isang malayang estado == Noong 1840, pagkatapos ng pag-alis ng Costa Rica mula sa federation, isang bagong coat of arms ang pinagtibay, ang una para sa Costa Rica bilang isang soberanya at independiyenteng estado. Binubuo ito ng isang walong-tulis na nagniningning na bituin sa isang asul na patlang na napapalibutan ng dilaw na bilog na may alamat na Estado ng Costa Rica. Ang coat of arm na ito ay pinigilan noong 1842 ni [[Francisco Morazán]] sa panahon ng kanyang bigong bid na muling pagsamahin ang [[Federal Republic of Central America]]. Ang 1824 na armas ay ginamit sa panahong ito.<ref name="historia" /> ==Makasaysayang eskudo ng republika== [[File:Unang postal stamp CR 4 Reales 1863.jpg|thumb|150px|Ang disenyo ng 1848 coat of arms ay itinampok sa unang Costa Rican [[postal stamp]], na inilabas noong 1863.]] Ang batayan ng kasalukuyang pambansang coat of arms ng Costa Rica ay pinagtibay noong Setyembre 29, 1848, sa panahon ng pagkapangulo ni Dr [[Jose Maria Castro Madriz]] kasama ang bagong watawat. Ang parehong mga disenyo ay iniuugnay kay Pacifica Fernandez, asawa ni Mr Castro Madriz. Ang mga sandata na ito ay makabuluhang binago ng batas bilang 18 ng 27 Nobyembre 1906, na nag-alis ng mga simbolo ng militar, pambansang watawat at sungay ng kasaganaan na nakapaloob sa disenyo noong 1848.<ref name="historia" /> haxmhkkkv9awjpye1ddvkbus24aa1e2 0 328312 2215126 2106117 2026-07-08T01:08:05Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215126 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Borgo Lares|official_name=Comune di Borgo Lares|image_skyline=|image_caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|46|2|7|N|10|45|8|E|type:city(313)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Trentino-Alto Adigio]]|province=[[Lalawigang Awtonomo ng Trento]] (TN)|frazioni=[[Bolbeno]], [[Zuclo]]|mayor_party=|mayor=Giorgio Marchetti|area_footnotes=|area_total_km2=22.62|population_footnotes=<ref name="istat">[http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html Dato Istat].</ref>|population_demonym=|elevation_footnotes=|elevation_m=|saint=|day=|postal_code=38079|area_code=0465|website={{official website|http://www.comune.borgolares.tn.it/}}|footnotes=}}Ang '''Borgo Lares''' ay isang ''[[Talaan ng mga munisipalidad ng Lalawigang Awtonomo ng Trento|comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigang Awtonomo ng Trento]], rehiyon ng [[Trentino-Alto Adigio]], hilagang [[Italya]]. Ito ay itinatag noong Enero 1, 2016 sa pamamagitan ng pagsasanib ng mga munisipalidad ng [[Bolbeno]] at [[Zuclo]].<ref name="Bolbeno e Zuclo fusi">{{Cite web |date=28 February 2015 |editor-last=Giornaletrentino.it |title=Bolbeno e Zuclo lanciano “Borgo Lares” |url=http://www.giornaletrentino.it/cronaca/trento/bolbeno-e-zuclo-lanciano-borgo-lares-1.1008954 |access-date=17 May 2018 |publisher=Redazione}}</ref> Ang [[kalat na munisipalidad]] ay itinatag noong Enero 1, 2016 sa pamamagitan ng pagsasama ng mga teritoryo ng [[Bolbeno]] at [[Zuclo]]; ang huli ay nagtataglay ng punong-tanggapan ng munisipyo.<ref name="Bolbeno e Zuclo fusi2">{{cita web|url=http://www.giornaletrentino.it/cronaca/trento/bolbeno-e-zuclo-lanciano-borgo-lares-1.1008954|autore=Redazione|titolo=Bolbeno e Zuclo lanciano "Borgo Lares"|editore=Giornaletrentino.it|data=28/02/2015|accesso=17 maggio 2018}}</ref> == Sport == Sa ''[[frazione]]'' ng [[Bolbeno]], sa lokalidad na "Le Coste", mayroong pinakamababang [[ski resort]] sa Italya. Ang estasyon, na matatagpuan sa 575 metro lamang sa ibabaw ng dagat, ay nilikha noong dekada sisenta at may kasamang ski lift na nilagyan ng "snow cannons" na ginagarantiyahan ang magandang artipisyal na niyebe sa slope sa buong panahon ng taglamig.<ref name="Bolbeno sci1">{{cita web|url=http://www.ladige.it/territori/giudicarie-rendena/2016/12/23/bolbeno-ok-pista-sci-soli-600-metri-daltitudine|autore=Redazione|titolo=Bolbeno, è Ok la pista da sci a soli 600 metri d'altitudine|data=23 dicembre 2016|accesso=17 maggio 2018}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200928052458/https://www.ladige.it/territori/giudicarie-rendena/2016/12/23/bolbeno-ok-pista-sci-soli-600-metri-daltitudine |date=2020-09-28 }}</ref><ref name="Bolbeno sci2">{{cita web|url=http://www.ildolomiti.it/societa/2017/limpianto-sciistico-piu-basso-ditalia-apre-a-tempo-di-record-a-bolbeno-si-scia-gia-dal|autore=Redazione|titolo=L'impianto sciistico più basso d'Italia apre a tempo di record: a Bolbeno si scia già dal 7 dicembre|data=5 dicembre 2017|accesso=17 maggio 2018}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Province of Trento}} [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] jryosvb2yddf0qcm4uwfrja5335tprz 0 328847 2215132 2110429 2026-07-08T01:40:35Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215132 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Busalla|official_name=Comune di Busalla|native_name=|image_skyline=Busalla-IMG 0857.JPG|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Busalla-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|44|34|N|8|57|E|type:city(5,943)_region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Liguria]]|metropolitan_city=[[Kalakhang Lungsod ng Genova|Genova]] (GE)|frazioni=Camarza, Sarissola, Inagea, Salvarezza|mayor_party=|mayor=Loris Maieron|area_footnotes=|area_total_km2=17.1|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_total=5546|population_as_of=Abril 30, 2017|pop_density_footnotes=|population_demonym=Busallesi|elevation_footnotes=|elevation_m=358|twin1=|twin1_country=|saint=|day=|postal_code=16012|area_code=010|website={{official website|http://www.comune.busalla.ge.it}}|footnotes=}} Ang '''Busalla''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Kalakhang Lungsod ng Genova]], rehiyon ng [[Liguria]], hilagang-kanlurang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|27|km|mi}} hilaga ng [[Genova]]. Ang teritoryo nito ay tinatawid ng itaas na lambak ng ilog ng [[Scrivia]]. Sa malapit ay ang artipisyal na [[Lago della Busalletta|Lawa ng Busalletta]] . == Kasaysayan == Ang unang kilalang pagbanggit ng Busalla ay nasa isang dokumento noong 1192. Nang maglaon ay kilala ito na hawak ng pamilya [[Spinola]], na dito nagtayo ng isang kastilyo. Ilang beses itong sinibak sa sumunod na siglo, sa panahon ng mga [[Mga Guelfo at Gibelino|Digmaan ng mga Guelfo at Gibelino]]. Noong ika-16 na siglo ang estruktura, muli sa mga guho, ay ginamit bilang pundasyon ng isang bagong palasyo para sa Spinola. Ang Busalla ay naging bahagi ng [[Republika ng Genova]] noong 1728. Noong 1815, kasama ang huli, ito ay nakuha ng [[Kaharian ng Cerdeña]]. == Tingnan din == * [[Parco naturale regionale dell'Antola]] == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.busalla.ge.it Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070820000505/http://www.comune.busalla.ge.it/ |date=2007-08-20 }} {{Province of Genoa}}{{Authority control}} [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] 3yw9gdnbd4q6ddh22cxpmd18nvf4a4b 0 328854 2215146 2110442 2026-07-08T02:31:54Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215146 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Ceranesi|official_name=Comune di Ceranesi|native_name={{native name|lij|Çianexi}}|image_skyline=Nostra signora della guardia2.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Dambana ng N.S. della Guardia.|image_shield=Ceranesi-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|44|30|N|8|52|E|type:city(3,814)_region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Liguria]]|metropolitan_city=[[Kalakhang Lungsod ng Genova|Genova]] (GE)|frazioni=Ceranesi-Gaiazza, Geo, Livellato, San Martino di Paravanico, Torbi|mayor_party=|mayor=Mauro Vigo|area_footnotes=|area_total_km2=30.9|population_footnotes=|population_total=3983|population_as_of=Disyembre 31, 2009<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|pop_density_footnotes=|population_demonym=Ceranesotti|elevation_footnotes=|elevation_m=80|twin1=|twin1_country=|saint=|day=|postal_code=16014|area_code=010|website={{official website|http://www.comune.ceranesi.ge.it/}}|footnotes=}} Ang '''Ceranesi''' ({{Lang-lij|Çianexi}} [ˈsjaːneʒi]) ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Kalakhang Lungsod ng Genova]], rehiyon ng [[Liguria]], hilagang-kanlurang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|11|km|mi|0}} hilagang-kanluran ng [[Genova]]. Kabilang din sa Munisipyo ng Ceranesi ang [[Dambana ng Nostra Signora della Guardia]], ang pinakamahalagang [[dambanang Mariano]] sa Liguria. Ang munisipal na teritoryo ay binubuo, bilang karagdagan sa kabesera, ng mga nayon ng Geo, Livellato, San Martino di Paravanico at Torbi—na kinikilala ng kasaysayan ng komunidad at ng munisipal na batas<ref>Fonte dallo [http://incomune.interno.it/statuti/statuti/ceranesi.pdf Statuto Comune di Ceranesi]</ref>—sa kabuuang 30.7 km². Ito ay hangganan sa hilaga sa ang munisipalidad ng [[Lalawigan ng Alessandria|Alessandria]] ng [[Bosio]], sa timog-kanluran sa [[Genova]], at sa hilagang-silangan sa ang [[Campomorone]]. == Ekonomiya == Ito ay pangunahing batay sa aktibidad ng [[agrikultura]] na may paglilinang at paggawa ng mga ubas, gulay, at patatas. Sa lambak sa pagitan ng mga nayon ng Santa Marta at Gazzolo ay mayroong maraming mga pang-[[industriya]] at [[Komersiyo|komersiyal]] na aktibidad. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.ceranesi.ge.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160604002932/http://www.comune.ceranesi.ge.it/ |date=2016-06-04 }} {{Province of Genoa}} [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] js99ld6ggj9hab2zo2vlppsrs3tl9d7 0 334102 2215168 2162902 2026-07-08T04:05:52Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215168 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = Hope Radio Bukidnon | callsign = DXCR | logo = | city = [[Valencia, Bukidnon|Valencia]] | area = [[Bukidnon]] at mga karatig na lugar | branding = Hope Radio 1386 | airdate = Oktubre 6, 1973 | former_frequencies = 1330 kHz (1973–1978) | frequency = 1386 kHz<br>96.9 MHz | format = [[Religious radio]] ([[Seventh-day Adventist Church]]) | language = [[English language|English]], [[Cebuano language|Cebuano]], [[Filipino language|Filipino]] | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = 10,000 watts | erp = | callsign_meaning = | network = Hope Radio | owner = [[Hope Channel Philippines|Adventist Media]] | licensee = [[Kolehiyo Mountain View|Mountain View College]] | website = }} Ang '''DXCR''' (1386 [[:en:AM_broadcasting|AM]] at 96.9 [[:en:FM_broadcasting|FM]]) '''Hope Radio''' ay isang himpilan ng radyo na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng Adventist Media sa pamamagitan ng [[Kolehiyo Mountain View|Mountain View College]] bilang tagahawak ng lisensya.<ref>{{cite web |date=June 21, 1969 |title=Republic Act No. 5724 |url=https://lawphil.net/statutes/repacts/ra1969/ra_5724_1969.html |access-date=December 27, 2023 |website=The Lawphil Project |publisher=Arellano Law Foundation}}</ref> Ang estudyo at transmiter nito ay matatagpuan sa MVC Media Center, College Heights, Lilingayon Rd., Brgy. Mount Nebo, [[Valencia, Bukidnon]].<ref>{{cite journal |date=November 29, 2013 |title=Bukidnon KBP Recorgnized |url=https://issuu.com/mvcollege/docs/cf_20131129/28 |journal=Cyberflashes |publisher=MVC Alumni Association |pages=28–34 |accessdate=November 10, 2020 }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://dmadventists.org/awr-trains-adventist-broadcasters-in-davao/ |title=AWR trains Adventist broadcasters in Davao |access-date=2025-05-01 |archive-date=2024-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915025006/https://dmadventists.org/awr-trains-adventist-broadcasters-in-davao/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.kbp.org.ph/wp-content/uploads/2019/02/Mountain-View-College.jpg |title=KBP Members |access-date=2025-05-01 |archive-date=2019-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190710092341/https://www.kbp.org.ph/wp-content/uploads/2019/02/Mountain-View-College.jpg |url-status=dead }}</ref> == Kasaysayan == === 1973-2006: DXCR === Itinatag ang DXCR noong Oktubre 6, 1973.<ref name="o0873">{{Cite news |last=J.H. Zachary |date=August 1973 |title=Radio Evangelism at Mt. View |pages=4–5 |work=Far Eastern Division Outlook |location=[[Singapore]] |url=https://documents.adventistarchives.org/Periodicals/FEDO/FEDO19730801.pdf |access-date=December 20, 2023 |via=Adventist Online Archives}}</ref><ref name="USDSy79">{{Cite book |url=https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNAAK322.pdf |title=The Philippines, a Country Profile |date=August 1979 |publisher=[[United States Department of State]] |isbn= |location=[[Washington, D.C.]] |page=121 |access-date=December 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227001240/http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/pnaak322.pdf |archive-date=February 27, 2017 |url-status=dead |via=[[United States Agency for International Development]]}}</ref><ref name="cf0913">{{Cite web |date=September 20, 2013 |title=Cyberflashes: DXCR issue |url=https://issuu.com/mvcollege/docs/cf_20130920/ |access-date=December 20, 2023 |website= |publisher=[[Mountain View College (Philippines)]] |via=[[Issuu]] |archive-date=Disyembre 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231220012907/https://issuu.com/mvcollege/docs/cf_20130920 |url-status=dead }}</ref> Bilang isa sa mga unang himpilan ng Adventist Radio Network sa Pilipinas, ang mga programa nito ay nakatuon sa ebanghelyo, pati na rin sa mga pang-edukasyon.<ref name="o0873" /><ref name="o1074">{{Cite news |date=October 1974 |title=News from the unions: Broadcasts Lead to Baptisms |page=11 |work=Far Eastern Division Outlook |location=[[Singapore]] |url=https://documents.adventistarchives.org/Periodicals/FEDO/FEDO19741001.pdf |access-date=December 20, 2023 |via=Adventist Online Archives}}</ref> Noong panahong iyon, karamihan sa mga nagpapatakbo sa himpilang ito ay mga estudyante.<ref name="cf0913" /> Noong Nobyembre 1978, lumipat ang talapihitang ito mula sa 1330 kHz sa 1386 kHz.<ref>{{Cite web |date=September 27, 2013 |title=Cyberflashes: DXCR issue, part 2 |url=https://issuu.com/mvcollege/docs/cf_20130927 |access-date=December 20, 2023 |website= |publisher=[[Mountain View College (Philippines)]] |via=[[Issuu]] }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Noong panahong iyon, may kritikal na pangangailangan para sa stable na kuryente dahil hindi makaandar nang mahusay ang transmiter nito, lalo na sa panahon ng tag-araw. Sa tulong ni Donald Christensen bilang tagapamahala, at donasyon mula sa ''Quiet Hour Ministries'', noong Enero 1, 1983, itinayo ang Hydroelectric Power Plant-2, na gumagamit sa Manupali River bilang pinagmulan, habang nagpatayo ng DXCR ng isang bagong 10-kW na transmiter.<ref name="esdaMVC">{{Cite web |last=Benedicto Borja |last2=Ma. Venus Borja |date=November 11, 2020 |title=Mountain View College |url=https://encyclopedia.adventist.org/article?id=EATM |access-date=December 20, 2023 |website=Encyclopedia of Seventh-Day Adventists |publisher=[[Seventh-day Adventist Church]] |archive-date=Disyembre 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231220012712/https://encyclopedia.adventist.org/article?id=EATM |url-status=dead }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBenedicto_BorjaMa._Venus_Borja2020">Benedicto Borja; Ma. Venus Borja (November 11, 2020). [https://encyclopedia.adventist.org/article?id=EATM "Mountain View College"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250618000047/https://encyclopedia.adventist.org/article?id=EATM |date=2025-06-18 }}. ''Encyclopedia of Seventh-Day Adventists''. [[Simbahan ng Adbentista ng Ikapitong Araw|Seventh-day Adventist Church]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">December 20,</span> 2023</span>.</cite></ref> Noong 1998, nakaranas muli ang DXCR ng parehong problema dahil sa matinding tagtuyot, na naging sanhi ng isang bahagi ng normal na kuryente na nabuo.<ref>[https://news.adventist.org/en/all-news/news/go/1998-05-25/station-of-light-in-philippines-loses-air-time/ "Station of Light" in Philippines Loses Air Time]</ref> Noong 2005, namaalam ang DXCR sa ere dahil sa problema batay sa pananalapi at teknikal.<ref name="cf0913" /> === 2011-kasalukuyan: Hope Radio === Noong 2011, bumalik ang DXCR sa ere bilang pangunahing himpilan ng '''Hope Radio'''.<ref name="cf0913" /><ref name="pal15">{{Cite web |last=Bruce Porter |date=March 28, 2015 |title=The Pacific-Asian Log |url=https://www.radioheritage.com/?mdocs-file=22703 |access-date=December 21, 2023 |website= |publisher= |page=93, 108 |via=Radio Heritage}}</ref> Sa sumunod na taon, lumawak ang Hope Radio sa iba't ibang lugar sa pamamagitan ng [[DXIM-FM|DXHR-AM]] sa [[Butuan]].<ref>{{Cite news |date=January–March 2012 |title=Church inaugurates radio station |pages=12–13 |work=Outlook |location=[[Silang, Cavite]], [[Philippines]] |url=http://www.adventist.asia/site/assets/files/5558/outlook_1st_qt_2012.pdf |access-date=December 20, 2023 |via=[[Seventh-day Adventist Church|Adventist Asia]]}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Bukidnon Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Bukidnon]] 6qtuio4r8aqgnfccz3ck9lnts9by7g5 0 335023 2215187 2214704 2026-07-08T07:56:50Z Allyriana000 119761 2215187 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant|name=Miss World 2026|image=|caption=|venue=[[Nha Trang]], Biyetnam|date=5 Setyembre 2026|broadcaster=|presenters=|entrants=|placements=|debuts={{Hlist|Butan|Eritreya|French Guiana|Mosambik|Pakistan}}|withdrawals=|returns={{hlist|Aruba|Bahamas|Guinea-Bissau|Kapuluang Cook|Kapuluang Turks at Caicos|Kosta Rika|Laos|Maruekos|Noruwega|Pidyi|Santa Lucia|Tansaniya|Timog Korea}}|before=[[Miss World 2025|2025]]|next=}} Ang '''Miss World 2026''' ang magiging ika-73 edisyon ng [[Miss World]] pageant, na gaganapin sa [[Nha Trang]], Biyetnam sa 5 Setyembre 2026. Kokoronahan ni [[Suchata Chuangsri]] ng Taylandiya ang kaniyang kahalili sa pagtatapos ng kompetisyon. == Kasaysayan == === Pagpili ng mga kalahok === ==== Mga pagpalit ==== Pinalitan ni Yifei Dong si Rongfei Gan bilang kinatawan ng Tsina dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |last= |date=30 Disyembre 2024 |title=第73届世界小姐中国区总冠军诞生 中国地质大学研究生：网友称美的有气质！ |trans-title=The champion of the 73rd Miss World China was born. A graduate student from China University of Geosciences: Netizens said she is beautiful and has great temperament! |url=https://finance.sina.com.cn/tech/roll/2024-12-30/doc-ineceyfc1498477.shtml |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Sina}}</ref> == Mga kandidata == Ang mga sumusunod ay mga kumpirmadong kalahok:<ref>{{Cite web |last=Dhakal |first=Rishika |date=3 Agosto 2024 |title=Ashma Kumari KC crowned Miss Nepal 2024 |url=https://kathmandupost.com/national/2024/08/03/ashma-kumari-crowned-miss-nepal-2024 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Kathmandu Post |language=en}}</ref> {| class="sortable wikitable" style="font-size:95%" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon|group=A}} !Bayan |- |{{flagicon|ALB}} [[Albanya]] |{{sortname|Alba|Tirtja|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Lam |first=Duy |date=8 Hunyo 2026 |title=Lộ diện nhiều đối thủ của Bảo Ngọc ở Hoa hậu Thế giới |language=vi |trans-title=Many of Bảo Ngọc's rivals at Miss World have emerged |website=Tiền Phong |url=https://tienphong.vn/lo-dien-nhieu-doi-thu-cua-bao-ngoc-o-hoa-hau-the-gioi-post1849660.tpo |url-status=live |access-date=28 Hunyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260608082221/https://tienphong.vn/vu-tau-hoa-dam-xe-tai-o-ha-noi-cuc-csgt-de-nghi-xem-xet-trach-nhiem-cua-tai-xe-o-to-post1849670.tpo |archive-date=8 Hunyo 2026}}</ref> |25 |[[Tirana]] |- |{{flagdeco|ARG}} [[Arhentina]] |{{sortname|Alina|Akselrad|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=27 Disyembre 2025 |title=Alina Akselrad representará a Argentina en la competencia de Miss Mundo 2026 |language=es |trans-title=Alina Akselrad will represent Argentina in the Miss World 2026 competition |website=Córdoba Interior Informa |url=https://cordobainteriorinforma.com/2025/12/27/alina-akselrad-representara-a-argentina-en-la-competencia-de-miss-mundo-2026/ |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260513041450/https://cordobainteriorinforma.com/2025/12/27/alina-akselrad-representara-a-argentina-en-la-competencia-de-miss-mundo-2026/ |archive-date=13 May 2026}}</ref> |27 |Córdoba |- |{{flagicon|ARM}} [[Armenya]] |{{sortname|Monika|Harutjunjan|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=9 Pebrero 2026 |title=Չեխահայ Մոնիկա Հարությունյանը «Հայաստանի գեղեցկուհի» 2026 ազգային մրցույթի հաղթող |language=hy |trans-title=Czech-Armenian Monika Harutjunjanova is the winner of the "Miss Armenia 2026" national contest |website=Orer |url=https://orer.eu/hy/2026/02/09/monika-harutuinian-2026-miss-armenia/ |url-status=live |access-date=6 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260209183755/https://orer.eu/hy/2026/02/09/monika-harutuinian-2026-miss-armenia/ |archive-date=9 Pebrero 2026 |accessdate=}}</ref> |28 |[[Praga]] |- |{{flagicon|AUS}} [[Australya]] |{{sortname|Olivija|Spanovskis|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Rifai |date=12 Enero 2026 |title=7 Potret Miss World Australia 2026 Olivija Spanovskis, Curi Atensi! |language=id |trans-title=7 Portraits of Miss World Australia 2026 Olivija Spanovskis, Stealing Attention! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-world-australia-2026-olivija-spanovskis-curi-atensi-c1c2-01-9mwsv-xsplqs |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260206192814/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-world-australia-2026-olivija-spanovskis-curi-atensi-c1c2-01-9mwsv-xsplqs |archive-date=6 Pebrero 2026 |accessdate=}}</ref> |25 |[[Adelaide]] |- |{{flagicon|BAH}} [[Bahamas]] |{{sortname|Marechan|Burrows|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=26 Marso 2025 |title=Miss World The Bahamas introduced |language=en |website=The Nassau Guardian |url=https://www.thenassauguardian.com/multimedia/video_gallery/miss-world-the-bahamas-introduced/video_5913ce5c-ff42-54b4-94f1-7784588cc06d.html |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328023048/https://www.thenassauguardian.com/multimedia/video_gallery/miss-world-the-bahamas-introduced/video_5913ce5c-ff42-54b4-94f1-7784588cc06d.html |archive-date=28 Marso 2026 |accessdate=}}</ref> |27 |[[Nassau]] |- |{{flagicon|CIV}} [[Côte d'Ivoire|Baybaying Garing]] |{{sortname|Fatima|Koné|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |first= |date=29 Hunyo 2025 |title=Beauté: Koné Fatima élue Miss Côte d’Ivoire 2025 |trans-title=Beauty: Koné Fatima elected Miss Côte d’Ivoire 2025 |url=https://www.linfodrome.com/culture/110869-beaute-kone-fatima-elue-miss-cote-d-ivoire-2025 |access-date=29 Hunyo 2025 |website=Linfodrome |language=fr}}</ref> |23 |Azaguié |- |{{Flagdeco|BEL}} [[Belhika]] |{{sortname|Olga|Lombardo|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Clapson |first=Colin |date=23 Pebrero 2026 |title=22-year-old student Olga Lombardo is new Miss Belgium |url=https://www.vrt.be/vrtnws/en/2026/02/23/22-year-old-student-olga-lombardo-is-new-miss-belgium/ |access-date=5 Hulyo 2026 |website=VRT NWS |language=en}}</ref> |22 |Leuven |- |{{flagicon|BIZ}} [[Belize|Belis]] |{{sortname|Faith|Edgar|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Keme-Palacio |first=Benita |date=17 Hunyo 2025 |title=Faith Edgar Crowned Miss World Belize 2025 |url=https://www.greaterbelize.com/faith-edgar-crowned-miss-world-belize-2025/ |access-date=9 Hulyo 2025 |website=Greater Belize Media |language=en-US}}</ref> |24 |San Pedro |- |{{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] |{{sortname|Mística|Núñez|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Primicia |first=Redacción |date=12 Nobyembre 2025 |title=Miss Falcón gana el Miss World Venezuela 2025 |url=https://primicia.com.ve/placeres/miss-falcon-gana-el-miss-world-venezuela-2025/|access-date=13 Nobyembre 2025 |website=Primicia|language=es}}</ref> |24 |Punto Fijo |- |{{flagdeco|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]] |{{sortname|Bảo Ngọc|Nguyễn|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=8 Agosto 2025 |title=Hoa hậu Bảo Ngọc thi Miss World |language=vi |trans-title=Miss Bảo Ngọc competes in Miss World |website=VnExpress |url=https://vnexpress.net/hoa-hau-bao-ngoc-thi-miss-world-4924166.html |access-date=10 Setyembre 2025}}</ref> |24 |Cần Thơ |- |{{flagicon|BIH}} [[Bosniya at Herzegovina|Bosnya at Hersegobina]] |{{sortname|Lana|Jahić|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=27 Hunyo 2026 |title=Tuzlanka Lana Jahić je nova Miss Bosne i Hercegovine |trans-title=Lana Jahić from Tuzla is the new Miss Bosnia and Herzegovina |url=https://radiosarajevo.ba/magazin/showbiz/tuzlanka-lana-jahic-nova-miss-bosne-i-hercegovine/642737 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260628051312/https://radiosarajevo.ba/magazin/showbiz/tuzlanka-lana-jahic-nova-miss-bosne-i-hercegovine/642737 |archive-date=28 Hunyo 2026 |access-date=5 Hulyo 2026 |website=Radio Sarajavo |language=bs}}</ref> |18 |Tuzla |- |{{flagicon|BOT}} [[Botswana]] |{{sortname|Ruth|Thomas|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Kgamanyane |first=Nnasaretha |date=25 March 2025 |title=Thomas prophecy on winning Miss Botswana comes to pass |url=https://www.mmegi.bw/lifestyle/thomas-prophecy-on-winning-miss-botswana-comes-to-pass/news |access-date=9 May 2025 |website=Mmegi Online |language=en}}</ref> |24 |Masunga |- |{{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |{{sortname|Gabriela|Botelho|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Nicolau |first=André |date=1 Pebrero 2026 |title=Gabriela Botelho, representante de Sergipe, é eleita Miss Brasil Mundo 2026 |language=pt-BR |trans-title=Gabriela Botelho, representing Sergipe, is elected Miss Brazil World 2026 |website=CNN Brasil |url=https://www.cnnbrasil.com.br/lifestyle/gabriela-botelho-representante-de-sergipe-e-eleita-miss-brasil-mundo-2026/ |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260202040947/https://www.cnnbrasil.com.br/lifestyle/gabriela-botelho-representante-de-sergipe-e-eleita-miss-brasil-mundo-2026/ |archive-date=2 Pebrero 2026}}</ref> |25 |Belo Horizonte |- |{{flagicon|BOL}} [[Bolivia|Bulibya]] |{{sortname|Vanessa|Kraljevic|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Ruiz |first=Melvy |date=28 Hunyo 2025 |title=La cruceña Vanessa Kraljevic es la nueva Miss Bolivia Mundo 2025 |trans-title=Vanessa Kraljevic from Santa Cruz is the new Miss Bolivia World 2025 |url=https://eju.tv/2025/06/la-crucena-vanessa-kraljevic-es-la-nueva-miss-bolivia-mundo-2025/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Eju.tv |language=es}}</ref> |23 |[[Santa Cruz de la Sierra]] |- |{{flagicon|CUR}} [[Curaçao]] |{{sortname|Lishantely|Jennie|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=16 Disyembre 2025 |title=Lishantely Jennie koroná komo Miss World Curaçao |language=pap |trans-title=Lishantely Jennie was crowned as Miss World Curaçao |website=extra.cw |url=https://extra.cw/lishantely-jennie-korona-komo-miss-world-curacao/ |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260125094420/https://extra.cw/lishantely-jennie-korona-komo-miss-world-curacao/ |archive-date=25 Enero 2026}}</ref> |18 |Willemstad |- |{{flagicon|DEN}} [[Dinamarka]] |{{sortname|Josephine|Bøttger|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Lam |first=Duy |date=26 Abril 2026 |title=Lộ diện thêm nhiều người đẹp đến Việt Nam thi Hoa hậu Thế giới |language=vi |trans-title=More beauties revealed to be coming to Vietnam to compete in Miss World |website=Tiền Phong |url=https://tienphong.vn/lo-dien-them-nhieu-nguoi-dep-den-viet-nam-thi-hoa-hau-the-gioi-post1838810.tpo |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260427012148/https://tienphong.vn/lo-dien-them-nhieu-nguoi-dep-den-viet-nam-thi-hoa-hau-the-gioi-post1838810.tpo |archive-date=27 Abril 2026}}</ref> |24 |Hillerød |- |{{flagdeco|ESA}} [[:en:Miss_El_Salvador|El Salvador]] |{{sortname|Andrea|Rivas|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Palacios |first=Marcella |date=1 Oktubre 2025 |title=Adriana Rivas, Miss Usulután, es la nueva Miss World El Salvador 2025/26 |trans-title=Adriana Rivas, Miss Usulután, is the new Miss World El Salvador 2025/26 |url=https://www.elsalvador.com/entretenimiento/escena/miss-mundo-2025-usulutan/1244878/2025/ |access-date=16 Oktubre 2025 |website=El Diario de Hoy}}</ref> |23 |[[:en:Usulután|Usulután]] |- |{{flagicon|SLO}} [[Eslobenya]] |{{sortname|Amadea|Zupan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=13 Enero 2025 |title=Nova Miss Slovenije je postala Amadea Zupan iz Sežane |trans-title=Amadea Zupan from Sežana became the new Miss Slovenia |url=https://svet24.si/novice/kultura/miss-slovenije-2025-zmagovalka-1393630 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Novice Svet24 |language=sl}}</ref> |26 |Sežana |- |{{flagdeco|EST}} [[Estonya]] |{{sortname|Mari-Ann|Rõuk|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Külm |first=Ülo |date=17 Agosto 2025 |title=FOTOD: tema ongi uus Miss World Estonia 2025! |language=Estonian |trans-title=PHOTOS: She is the new Miss World Estonia 2025! |website=Nelli Teataja |url=https://www.nelli.ee/fotod-tema-ongi-uus-miss-world-estonia-2025 |url-status=live |access-date=10 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250817173439/https://www.nelli.ee/fotod-tema-ongi-uus-miss-world-estonia-2025 |archive-date=17 Agosto 2025}}</ref> |19 |[[Tallin]] |- |{{flagicon|WAL}} [[Wales|Gales]] |{{sortname|Helena|Hawke|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Owens |first=David |date=5 Mayo 2025 |title=Student nurse is crowned Miss Wales 2025 |url=https://nation.cymru/culture/student-nurse-is-crowned-miss-wales-2025/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Nation Cymru |language=en-GB}}</ref> |20 |Caerleon |- |{{flagdeco|GNQ}} [[Gineang Ekwatoriyal]] |{{sortname|María de los Ángeles|Ndong|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Nkene |first=Gabriel Ebang Oyono |date=9 Setyembre 2025 |title=Conozca a todas las ganadoras del certamen Miss Guinea Ecuatorial 2024 |language=es |trans-title=Meet all the winners of the Miss Equatorial Guinea 2024 pageant |website=Ahora Equatorial Guinea |url=https://ahoraeg.com/cultura/2024/09/09/conozca-a-todas-las-ganadoras-del-certamen-miss-guinea-ecuatorial-2024/ |url-status=live |access-date=1 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250804214509/https://ahoraeg.com/cultura/2024/09/09/conozca-a-todas-las-ganadoras-del-certamen-miss-guinea-ecuatorial-2024/ |archive-date=4 Agosto 2025}}</ref> |25 |[[Malabo]] |- |{{flagicon|GLP|local}} [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] |{{sortname|Océane|Millitie|nolink=1}} |27 |Petit-Bourg |- |{{flagicon|GUA}} [[Guatemala|Guwatemala]] |{{sortname|Jennifer Andrea|Ortíz|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Guzmán |first=María Alejandra |date=1 Hunyo 2025 |title=Miss Guatemala Contest 2025: ¿Quiénes son las seis ganadoras que representarán a Guatemala en certámenes internacionales? |trans-title=Miss Guatemala Contest 2025: Who are the six winners who will represent Guatemala in international pageants? |url=https://www.prensalibre.com/vida/escenario/miss-guatemala-contest-2025-quienes-son-las-seis-ganadoras-que-representaran-a-guatemala-en-certamenes-internacionales/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Prensa Libre |language=es-GT}}</ref> |20 |Chiquimula |- |{{flagdeco|JPN}} [[Hapon]] |{{sortname|Yui|Kawana|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=22 Oktubre 2025 |title=『ミス・ワールド』日本代表に川名祐衣さん、憧れの存在は上戸彩 「刑事ものに出たい」 |trans-title=Yui Kawana is Japan's representative for Miss World, and her idol is Aya Ueto: "I want to be in a detective show" |url=https://www.sankei.com/article/20251022-BFZZXZT6E5LADJ5QA3UQNURWXQ/ |access-date=14 Nobyembre 2025 |website=Sankei Shimbun |language=ja }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |24 |[[Tokyo]] |- |{{flagdeco|GIB}} [[Gibraltar|Hibraltar]] |{{sortname|Julia|Horne|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=18 Agosto 2025 |title=New Miss Gibraltar looks ahead to a busy year |url=https://www.gbc.gi/news/julia-horne-wins-miss-gibraltar-2025 |access-date=10 Setyembre 2025 |website=Gibraltar Broadcasting Corporation |language=en}}</ref> |26 |[[Gibraltar|Hibraltar]] |- |{{flagicon|NIR}} [[Hilagang Irlanda]] |{{sortname|Carly|Wilson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=McLaughlin |first=Sophie |date=3 Hunyo 2025 |title=Carly Wilson crowned as Miss Northern Ireland 2025 |url=https://www.belfastlive.co.uk/whats-on/be/gallery/miss-northern-ireland-2025-named-31771078 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Belfast Live |language=en}}</ref> |24 |Rathfriland |- |{{flagicon|IND}} [[Indiya]] |{{sortname|Nikita|Porwal|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Jose |first=Jinta |date=4 Setyembre 2024 |title=Who is Femina Miss India Madhya Pradesh 2024, Nikita Porwal? Learn now! |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-india/who-is-femina-miss-india-madhya-pradesh-2024-nikita-porwal-learn-now/articleshow/113066234.cms |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Femina |language=en}}</ref> |24 |Ujjain |- |{{flagicon|INA}} [[Indonesia|Indonesya]] |{{sortname|Audrey Bianca|Callista|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Sukardi |first=Muhammad |date=9 Hulyo 2025 |title=Profil Audrey Bianca, Pemenang Miss Indonesia 2025 |trans-title=Profile of Audrey Bianca, Winner of Miss Indonesia 2025 |url=https://www.inews.id/lifestyle/seleb/profil-audrey-bianca-pemenang-miss-indonesia-2025 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=iNews |language=id}}</ref> |22 |[[Jakarta]] |- |{{flagicon|ENG}} [[Inglatera]] |{{sortname|Grace|Richardson|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Billson |first=Chantelle |date=24 Nobyembre 2025 |title='Powerful and proud' student makes history as first out gay Miss England |language=en |website=PinkNews |url=https://www.thepinknews.com/2025/11/24/powerful-and-proud-student-makes-history-as-first-out-gay-miss-england/ |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251124113009/https://www.thepinknews.com/2025/11/24/powerful-and-proud-student-makes-history-as-first-out-gay-miss-england/ |archive-date=24 Nobyembre 2025}}</ref> |19 |[[Leicester]] |- |{{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] |{{sortname|Caoimhe|Kenny|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Barr |first=Caoimhinn |date=16 Hunyo 2025 |title=Former Inishowen schoolgirl crowned Miss Ireland 2025 |language=en |website=Donegal Live |url=https://www.donegallive.ie/news/home/1826756/former-inishowen-schoolgirl-crowned-miss-ireland-2025.html |url-status=live |access-date=10 Hulyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250616160846/https://www.donegallive.ie/news/home/1826756/former-inishowen-schoolgirl-crowned-miss-ireland-2025.html |archive-date=16 Hunyo 2025}}</ref> |25 |[[Dublin]] |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |{{sortname|Lucrezia|Mangilli|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=18 Hunyo 2024 |title=Chi è Lucrezia Mangilli, la nuova Miss Mondo Italia 2024 |trans-title=Who is Lucrezia Mangilli, the new Miss World Italy 2024 |url=https://www.ilgiornale.it/news/personaggi/chi-lucrezia-mangilli-nuova-miss-mondo-italia-2024-2335831.html |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Il Giornale |language=it}}</ref> |26 |[[Udine]] |- |{{flagdeco|CMR}} [[Cameroon|Kamerun]] |{{sortname|Noura|Njikam|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Mbassi |first=Jean |date=28 Hunyo 2024 |title=Miss Cameroun 2024 : Noura Raïssa Njikam remporte la couronne |trans-title=Miss Cameroon 2024: Noura Raïssa Njikam wins the crown |url=https://www.lebledparle.com/miss-cameroun-2024-noura-raissa-njikam-sur-le-toit-du-cameroun/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108231921/https://www.lebledparle.com/miss-cameroun-2024-noura-raissa-njikam-sur-le-toit-du-cameroun/ |archive-date=8 Nobyembre 2024 |access-date=29 Hunyo 2024 |website=Le Bled Parle |language=fr-FR}}</ref> |25 |[[Yaoundé]] |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |{{sortname|Angelina|Fan|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=26 Agosto 2024 |title=2024年第三届加拿大中国高校校友网球公开赛成功举办 |language=zh-Hans |trans-title=The 3rd Canada Chinese University Alumni Tennis Open 2024 was successfully held |website=Easyca.ca |url=https://easyca.ca/archives/409461 |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807031614/https://easyca.ca/archives/409461 |archive-date=7 Agosto 2025}}</ref> | 24 | [[Toronto]] |- |{{flagicon|CAY}} [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] |{{sortname|Kristianna|Gordon|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Khôi |first=Minh |date=28 Marso 2026 |title=Điều đặc biệt của mỹ nhân Cayman thi Miss World 2026 |language=vi |trans-title=The Special Features of the Cayman Beauty Queen Competing in Miss World 2026 |website=Saostar |url=https://www.saostar.vn/nguoi-mau-hoa-hau/dieu-dac-biet-cua-my-nhan-cayman-thi-miss-world-2026-202603281126245696.html |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260329091136/https://www.saostar.vn/nguoi-mau-hoa-hau/dieu-dac-biet-cua-my-nhan-cayman-thi-miss-world-2026-202603281126245696.html |archive-date=29 Marso 2026}}</ref> |21 |West Bay |- |{{flagdeco|COK}} [[Kapuluang Cook]] |{{sortname|Tiarē|Henry-Anguna|nolink=1}}<ref name="HACMCI">{{cite news |last=Etches |first=Melina |date=4 Nobyembre 2025 |title=Henry-Anguna crowned Miss Cook Islands 2025 |website=Radio New Zealand |url=https://www.rnz.co.nz/news/pacific/577773/henry-anguna-crowned-miss-cook-islands-2025 |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219065209/https://www.rnz.co.nz/news/pacific/577773/henry-anguna-crowned-miss-cook-islands-2025 |archive-date=19 Disyembre 2025 |accessdate=}}</ref> |23 |Titikaveka |- |{{flagicon|KAZ}} [[Kasakistan]] |{{sortname|Bagim|Baltabaeva|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=5 Disyembre 2024 |title="Қазақстан аруы - 2024" байқауының жеңімпазы анықталды (фото) |trans-title=The winner of the "Miss Kazakhstan - 2024" contest has been announced |url=https://kaz.nur.kz/lady/2196852-qazaqstan-aruy-2024-baiqauynyng-zhengimpazy-anyqtaldy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207013424/https://kaz.nur.kz/lady/2196852-qazaqstan-aruy-2024-baiqauynyng-zhengimpazy-anyqtaldy/ |archive-date=7 Disyembre 2024 |access-date=14 Pebrero 2025 |website=Nur.kz |language=kk}}</ref> |23 |Oskemen |- |{{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |{{sortname|Andrea|Romero|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Morales |first=Carolina |date=6 Agosto 2024 |title=Quién es Andrea Romero, la nueva Miss Mundo Colombia 2024: tiene una anécdota con Iván Duque |trans-title=Who is Andrea Romero, the new Miss World Colombia 2024? She has an anecdote with Iván Duque |url=https://colombia.as.com/actualidad/quien-es-andrea-romero-la-nueva-miss-mundo-colombia-2024-tiene-una-anecdota-con-ivan-duque-n/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Diario AS |language=es-co}}</ref> |19 |[[Atlántico (Colombia)|Atlántico]] |- |{{Flagicon|CRO}} [[Croatia|Kroasya]] |{{sortname|Ema Helena|Vičar|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=29 Oktubre 2025 |title=Ema Helena (23) je nova Miss Hrvatske |language=hr |trans-title=Ema Helena (23) is the new Miss Croatia |website=Index.hr |url=https://www.index.hr/clanak.aspx?id=2725361 |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251029205303/https://www.index.hr/clanak.aspx?id=2725361 |archive-date=29 Oktubre 2025}}</ref> |23 |[[Zagreb]] |- |{{flagdeco|LBN}} [[Lebanon|Libano]] |{{sortname|Perla|Harb|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=5 Oktubre 2025 |title=Perla Harb wins Miss Lebanon 2025 crown in star-studded ceremony |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/882325/perla-harb-wins-miss-lebanon-2025-crown-in-star-studded-ceremony/en |access-date=21 Oktubre 2025 |website=Lebanese Broadcasting Corporation International |language=en}}|</ref> |22 |Al-Maamriyah |- |{{flagdeco|MYS}} [[Malaysia]] |{{sortname|Taanusiya|Chetty|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Sokial |first=Sandra |date=4 Disyembre 2024 |title=Taanusiya Chetty wins Miss World Malaysia 2024 |url=https://www.thestar.com.my/news/nation/2024/12/04/taanusiya-chetty-wins-miss-world-malaysia-2024#goog_rewarded |access-date=10 Hulyo 2025 |website=The Star |language=en}}</ref> |24 |[[Kuala Lumpur]] |- |{{flagdeco|MLT}} [[Malta]] |{{sortname|Nicole|Spiteri|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=4 Hulyo 2024 |title=Nicole Spiteri wins Miss World Malta contest |url=https://tvmnews.mt/en/news/nicole-spiteri-wins-miss-world-malta-contest/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=TVM News |language=en-GB}}</ref> |23 |Marsa |- |{{flagicon|MGL}} [[Mongolya]] |{{sortname|Enkhtuul|Bayarsaikhan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=24 Setyembre 2025 |title=“Miss World Mongolia-2026” фестивалийн үндэсний ялагчаар Б.Энхтуул шалгарлаа |url=https://ikon.mn/n/3i1p |access-date=25 Setyembre 2025 |website=Ikon.mn |language=mn}}</ref> |26 |[[Ulan Bator]] |- |{{NPL}} |{{sortname|Luna|Luitel|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Sanskriti Pokharel |date=31 Agosto 2025 |title=Luna Luitel crowned Miss Nepal World 2025 |language=en |website=The Kathmandu Post |url=https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/31/luna-luitel-crowned-miss-nepal-world-2025 |url-status=live |access-date=21 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250902041014/https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/31/luna-luitel-crowned-miss-nepal-world-2025 |archive-date=2 Setyembre 2025}}</ref> |26 |[[Katmandu]] |- |{{flagicon|NED}} [[Holland|Olanda]] |{{sortname|Charlotte|Boonstra|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Reitsma |first=Martin |date=7 Oktubre 2025 |title=Miss World Nederland, Beauty with A Purpose op Kasteel de Wittenburg |language=nl |website=Delft op Zondag |url=https://www.delftopzondag.nl/nieuws/algemeen/108121/miss-world-nederland-beauty-with-a-purpose-op-kasteel-de-witt |url-status=live |access-date=16 Oktubre 2025}}</ref> |26 |[[Ang Haya]] |- |{{flagicon|POL}} [[Polonya]] |{{sortname|Maja|Todd|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=22 Hunyo 2025 |title=Maja Todd została Miss Polonia 2025! Co wiemy o laureatce? |trans-title=Maja Todd is Miss Polonia 2025! What do we know about the winner? |url=https://wloclawek.naszemiasto.pl/maja-todd-zostala-miss-polonia-2025-co-wiemy-o-laureatce/ar/c6p2-27711799 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Włocławek Nasze Miasto |language=pl-PL}}</ref> |21 |Katowice |- |{{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{sortname|Joheirry|Mola|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Albuez |first=Maholi |date=12 Oktubre 2025 |title=Joheirry Mola es coronada Miss Mundo Dominicana 2025 |trans-title=Joheirry Mola is crowned Miss Mundo Dominicana 2025 |url=https://elnacional.com.do/joheirry-mola-es-coronada-miss-mundo-dominicana/ |access-date=16 Oktubre 2025 |website=El Nacional |language=es}}</ref> |24 |[[Santo Domingo, Republikang Dominikano|Santo Domingo]] |- |{{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]] |{{sortname|Linda|Górecká|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Soukup |first=Jaroslav |date=3 Mayo 2025 |title=Vítězkou Miss Czech Republic se stala Linda Górecká |trans-title=Linda Górecká was crowned Miss Czech Republic |url=https://www.novinky.cz/clanek/koktejl-vitezkou-miss-czech-republic-2025-se-stala-linda-gorecka-40519702 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Novinky |language=cs}}</ref> |22 |[[Praga]] |- |{{flagicon|SGP}} [[Singapore|Singapura]] |{{sortname|Aishwarya Nicole|Tan|nolink=1}} |22 |[[Singapura]] |- |{{flagicon|CHI}} [[Chile|Tsile]] |{{sortname|Ignacia|Fernández|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Valdez |first=Cynthia |date=10 Nobyembre 2025 |title=Ignacia Fernández, la nueva Miss Mundo Chile que ganó la corona a ritmo de death metal |language=es |trans-title=Ignacia Fernández, the new Miss World Chile who won the crown to the rhythm of death metal |website=¡Hola! |url=https://www.hola.com/us-es/celebrities/20251110866743/miss-mundo-chile-ganadora-corona-heavy-metal |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112193727/https://www.hola.com/us-es/celebrities/20251110866743/miss-mundo-chile-ganadora-corona-heavy-metal/ |archive-date=12 Nobyembre 2025}}</ref> |27 |Las Condes |- |{{flagicon|CHN}} [[Tsina]] |{{sortname|Yifei|Dong|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Singh |first=Shruthi |date=1 Hulyo 2026 |title=Dong Yifei Set to Represent China at the 75th Anniversary edition of Miss World |language=en |website=Fermina India |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/dong-yifei-set-to-represent-china-at-the-75th-anniversary-edition-of-miss-world/amp_articleshow/154823989.cms |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260702061123/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/dong-yifei-set-to-represent-china-at-the-75th-anniversary-edition-of-miss-world/amp_articleshow/154823989.cms |archive-date=2 Hulyo 2026}}</ref> |26 |[[Qiqihar]] |- |{{flagicon|UGA}} [[Uganda]] |{{sortname|Elle|Muhoza|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=22 Setyembre 2025 |title=Who is Miss Uganda 2025, Elle Trivia Muhoza? |url=https://www.newtimes.co.rw/article/29907/entertainment/who-is-miss-uganda-2025-elle-trivia-muhoza |access-date=25 Setyembre 2025 |website=The New Times |language=en}}</ref> |22 |Bukomansimbi |- |{{flagicon|HUN}} [[Unggriya]] |{{sortname|Janka|Végvári|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=22 Hunyo 2025 |title=Végvári Janka lett a Miss World Hungary győztese |trans-title=Here is the beautiful winner! Janka Végvári became the winner of Miss World Hungary |url=https://www.blikk.hu/galeria/miss-world-hungary-gyoztes/w2pggc7 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Blikk |language=hu}}</ref> |18 |Mosonmagyaróvár |} == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Panlabas na kawing == * {{Official website|https://www.missworld.com/}} {{Miss World}} [[Kategorya:Miss World]] g7nimdilxjyn6nbleme19lcd8risi6s 2215188 2215187 2026-07-08T07:58:10Z Allyriana000 119761 2215188 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant|name=Miss World 2026|image=|caption=|venue=[[Nha Trang]], Biyetnam|date=5 Setyembre 2026|broadcaster=|presenters=|entrants=|placements=|debuts={{Hlist|Butan|Eritreya|French Guiana|Mosambik|Pakistan}}|withdrawals=|returns={{hlist|Aruba|Bahamas|Guinea-Bissau|Kapuluang Cook|Kapuluang Turks at Caicos|Kosta Rika|Laos|Maruekos|Noruwega|Pidyi|Santa Lucia|Tansaniya|Timog Korea}}|before=[[Miss World 2025|2025]]|next=}} Ang '''Miss World 2026''' ang magiging ika-73 edisyon ng [[Miss World]] pageant, na gaganapin sa [[Nha Trang]], Biyetnam sa 5 Setyembre 2026. Kokoronahan ni [[Suchata Chuangsri]] ng Taylandiya ang kaniyang kahalili sa pagtatapos ng kompetisyon. == Kasaysayan == === Pagpili ng mga kalahok === ==== Mga pagpalit ==== Pinalitan ni Yifei Dong si Rongfei Gan bilang kinatawan ng Tsina dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |last= |date=30 Disyembre 2024 |title=第73届世界小姐中国区总冠军诞生 中国地质大学研究生：网友称美的有气质！ |trans-title=The champion of the 73rd Miss World China was born. A graduate student from China University of Geosciences: Netizens said she is beautiful and has great temperament! |url=https://finance.sina.com.cn/tech/roll/2024-12-30/doc-ineceyfc1498477.shtml |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Sina}}</ref> == Mga kandidata == Ang mga sumusunod ay mga kumpirmadong kalahok:<ref>{{Cite web |last=Dhakal |first=Rishika |date=3 Agosto 2024 |title=Ashma Kumari KC crowned Miss Nepal 2024 |url=https://kathmandupost.com/national/2024/08/03/ashma-kumari-crowned-miss-nepal-2024 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Kathmandu Post |language=en}}</ref> {| class="sortable wikitable" style="font-size:95%" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon|group=A}} !Bayan |- |{{flagicon|ALB}} [[Albanya]] |{{sortname|Alba|Tirtja|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Lam |first=Duy |date=8 Hunyo 2026 |title=Lộ diện nhiều đối thủ của Bảo Ngọc ở Hoa hậu Thế giới |language=vi |trans-title=Many of Bảo Ngọc's rivals at Miss World have emerged |website=Tiền Phong |url=https://tienphong.vn/lo-dien-nhieu-doi-thu-cua-bao-ngoc-o-hoa-hau-the-gioi-post1849660.tpo |url-status=live |access-date=28 Hunyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260608082221/https://tienphong.vn/vu-tau-hoa-dam-xe-tai-o-ha-noi-cuc-csgt-de-nghi-xem-xet-trach-nhiem-cua-tai-xe-o-to-post1849670.tpo |archive-date=8 Hunyo 2026}}</ref> |25 |[[Tirana]] |- |{{flagdeco|ARG}} [[Arhentina]] |{{sortname|Alina|Akselrad|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=27 Disyembre 2025 |title=Alina Akselrad representará a Argentina en la competencia de Miss Mundo 2026 |language=es |trans-title=Alina Akselrad will represent Argentina in the Miss World 2026 competition |website=Córdoba Interior Informa |url=https://cordobainteriorinforma.com/2025/12/27/alina-akselrad-representara-a-argentina-en-la-competencia-de-miss-mundo-2026/ |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260513041450/https://cordobainteriorinforma.com/2025/12/27/alina-akselrad-representara-a-argentina-en-la-competencia-de-miss-mundo-2026/ |archive-date=13 May 2026}}</ref> |27 |Córdoba |- |{{flagicon|ARM}} [[Armenya]] |{{sortname|Monika|Harutjunjan|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=9 Pebrero 2026 |title=Չեխահայ Մոնիկա Հարությունյանը «Հայաստանի գեղեցկուհի» 2026 ազգային մրցույթի հաղթող |language=hy |trans-title=Czech-Armenian Monika Harutjunjanova is the winner of the "Miss Armenia 2026" national contest |website=Orer |url=https://orer.eu/hy/2026/02/09/monika-harutuinian-2026-miss-armenia/ |url-status=live |access-date=6 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260209183755/https://orer.eu/hy/2026/02/09/monika-harutuinian-2026-miss-armenia/ |archive-date=9 Pebrero 2026 |accessdate=}}</ref> |28 |[[Praga]] |- |{{flagicon|AUS}} [[Australya]] |{{sortname|Olivija|Spanovskis|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Rifai |date=12 Enero 2026 |title=7 Potret Miss World Australia 2026 Olivija Spanovskis, Curi Atensi! |language=id |trans-title=7 Portraits of Miss World Australia 2026 Olivija Spanovskis, Stealing Attention! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-world-australia-2026-olivija-spanovskis-curi-atensi-c1c2-01-9mwsv-xsplqs |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260206192814/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-world-australia-2026-olivija-spanovskis-curi-atensi-c1c2-01-9mwsv-xsplqs |archive-date=6 Pebrero 2026 |accessdate=}}</ref> |25 |[[Adelaide]] |- |{{flagicon|BAH}} [[Bahamas]] |{{sortname|Marechan|Burrows|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=26 Marso 2025 |title=Miss World The Bahamas introduced |language=en |website=The Nassau Guardian |url=https://www.thenassauguardian.com/multimedia/video_gallery/miss-world-the-bahamas-introduced/video_5913ce5c-ff42-54b4-94f1-7784588cc06d.html |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328023048/https://www.thenassauguardian.com/multimedia/video_gallery/miss-world-the-bahamas-introduced/video_5913ce5c-ff42-54b4-94f1-7784588cc06d.html |archive-date=28 Marso 2026 |accessdate=}}</ref> |27 |[[Nassau]] |- |{{flagicon|CIV}} [[Côte d'Ivoire|Baybaying Garing]] |{{sortname|Fatima|Koné|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |first= |date=29 Hunyo 2025 |title=Beauté: Koné Fatima élue Miss Côte d’Ivoire 2025 |trans-title=Beauty: Koné Fatima elected Miss Côte d’Ivoire 2025 |url=https://www.linfodrome.com/culture/110869-beaute-kone-fatima-elue-miss-cote-d-ivoire-2025 |access-date=29 Hunyo 2025 |website=Linfodrome |language=fr}}</ref> |23 |Azaguié |- |{{Flagdeco|BEL}} [[Belhika]] |{{sortname|Olga|Lombardo|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Clapson |first=Colin |date=23 Pebrero 2026 |title=22-year-old student Olga Lombardo is new Miss Belgium |url=https://www.vrt.be/vrtnws/en/2026/02/23/22-year-old-student-olga-lombardo-is-new-miss-belgium/ |access-date=5 Hulyo 2026 |website=VRT NWS |language=en}}</ref> |22 |Leuven |- |{{flagicon|BIZ}} [[Belize|Belis]] |{{sortname|Faith|Edgar|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Keme-Palacio |first=Benita |date=17 Hunyo 2025 |title=Faith Edgar Crowned Miss World Belize 2025 |url=https://www.greaterbelize.com/faith-edgar-crowned-miss-world-belize-2025/ |access-date=9 Hulyo 2025 |website=Greater Belize Media |language=en-US}}</ref> |24 |San Pedro |- |{{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] |{{sortname|Mística|Núñez|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Primicia |first=Redacción |date=12 Nobyembre 2025 |title=Miss Falcón gana el Miss World Venezuela 2025 |url=https://primicia.com.ve/placeres/miss-falcon-gana-el-miss-world-venezuela-2025/|access-date=13 Nobyembre 2025 |website=Primicia|language=es}}</ref> |24 |Punto Fijo |- |{{flagdeco|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]] |{{sortname|Bảo Ngọc|Nguyễn|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=8 Agosto 2025 |title=Hoa hậu Bảo Ngọc thi Miss World |language=vi |trans-title=Miss Bảo Ngọc competes in Miss World |website=VnExpress |url=https://vnexpress.net/hoa-hau-bao-ngoc-thi-miss-world-4924166.html |access-date=10 Setyembre 2025}}</ref> |24 |Cần Thơ |- |{{flagicon|BIH}} [[Bosniya at Herzegovina|Bosnya at Hersegobina]] |{{sortname|Lana|Jahić|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=27 Hunyo 2026 |title=Tuzlanka Lana Jahić je nova Miss Bosne i Hercegovine |trans-title=Lana Jahić from Tuzla is the new Miss Bosnia and Herzegovina |url=https://radiosarajevo.ba/magazin/showbiz/tuzlanka-lana-jahic-nova-miss-bosne-i-hercegovine/642737 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260628051312/https://radiosarajevo.ba/magazin/showbiz/tuzlanka-lana-jahic-nova-miss-bosne-i-hercegovine/642737 |archive-date=28 Hunyo 2026 |access-date=5 Hulyo 2026 |website=Radio Sarajavo |language=bs}}</ref> |18 |Tuzla |- |{{flagicon|BOT}} [[Botswana]] |{{sortname|Ruth|Thomas|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Kgamanyane |first=Nnasaretha |date=25 March 2025 |title=Thomas prophecy on winning Miss Botswana comes to pass |url=https://www.mmegi.bw/lifestyle/thomas-prophecy-on-winning-miss-botswana-comes-to-pass/news |access-date=9 May 2025 |website=Mmegi Online |language=en}}</ref> |24 |Masunga |- |{{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |{{sortname|Gabriela|Botelho|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Nicolau |first=André |date=1 Pebrero 2026 |title=Gabriela Botelho, representante de Sergipe, é eleita Miss Brasil Mundo 2026 |language=pt-BR |trans-title=Gabriela Botelho, representing Sergipe, is elected Miss Brazil World 2026 |website=CNN Brasil |url=https://www.cnnbrasil.com.br/lifestyle/gabriela-botelho-representante-de-sergipe-e-eleita-miss-brasil-mundo-2026/ |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260202040947/https://www.cnnbrasil.com.br/lifestyle/gabriela-botelho-representante-de-sergipe-e-eleita-miss-brasil-mundo-2026/ |archive-date=2 Pebrero 2026}}</ref> |25 |Belo Horizonte |- |{{flagicon|BOL}} [[Bolivia|Bulibya]] |{{sortname|Vanessa|Kraljevic|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Ruiz |first=Melvy |date=28 Hunyo 2025 |title=La cruceña Vanessa Kraljevic es la nueva Miss Bolivia Mundo 2025 |trans-title=Vanessa Kraljevic from Santa Cruz is the new Miss Bolivia World 2025 |url=https://eju.tv/2025/06/la-crucena-vanessa-kraljevic-es-la-nueva-miss-bolivia-mundo-2025/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Eju.tv |language=es}}</ref> |23 |[[Santa Cruz de la Sierra]] |- |{{flagicon|CUR}} [[Curaçao]] |{{sortname|Lishantely|Jennie|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=16 Disyembre 2025 |title=Lishantely Jennie koroná komo Miss World Curaçao |language=pap |trans-title=Lishantely Jennie was crowned as Miss World Curaçao |website=extra.cw |url=https://extra.cw/lishantely-jennie-korona-komo-miss-world-curacao/ |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260125094420/https://extra.cw/lishantely-jennie-korona-komo-miss-world-curacao/ |archive-date=25 Enero 2026}}</ref> |18 |Willemstad |- |{{flagicon|DEN}} [[Dinamarka]] |{{sortname|Josephine|Bøttger|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Lam |first=Duy |date=26 Abril 2026 |title=Lộ diện thêm nhiều người đẹp đến Việt Nam thi Hoa hậu Thế giới |language=vi |trans-title=More beauties revealed to be coming to Vietnam to compete in Miss World |website=Tiền Phong |url=https://tienphong.vn/lo-dien-them-nhieu-nguoi-dep-den-viet-nam-thi-hoa-hau-the-gioi-post1838810.tpo |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260427012148/https://tienphong.vn/lo-dien-them-nhieu-nguoi-dep-den-viet-nam-thi-hoa-hau-the-gioi-post1838810.tpo |archive-date=27 Abril 2026}}</ref> |24 |Hillerød |- |{{flagdeco|ESA}} [[:en:Miss_El_Salvador|El Salvador]] |{{sortname|Andrea|Rivas|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Palacios |first=Marcella |date=1 Oktubre 2025 |title=Adriana Rivas, Miss Usulután, es la nueva Miss World El Salvador 2025/26 |trans-title=Adriana Rivas, Miss Usulután, is the new Miss World El Salvador 2025/26 |url=https://www.elsalvador.com/entretenimiento/escena/miss-mundo-2025-usulutan/1244878/2025/ |access-date=16 Oktubre 2025 |website=El Diario de Hoy}}</ref> |23 |[[:en:Usulután|Usulután]] |- |{{flagicon|SLO}} [[Eslobenya]] |{{sortname|Amadea|Zupan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=13 Enero 2025 |title=Nova Miss Slovenije je postala Amadea Zupan iz Sežane |trans-title=Amadea Zupan from Sežana became the new Miss Slovenia |url=https://svet24.si/novice/kultura/miss-slovenije-2025-zmagovalka-1393630 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Novice Svet24 |language=sl}}</ref> |26 |Sežana |- |{{flagdeco|EST}} [[Estonya]] |{{sortname|Mari-Ann|Rõuk|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Külm |first=Ülo |date=17 Agosto 2025 |title=FOTOD: tema ongi uus Miss World Estonia 2025! |language=Estonian |trans-title=PHOTOS: She is the new Miss World Estonia 2025! |website=Nelli Teataja |url=https://www.nelli.ee/fotod-tema-ongi-uus-miss-world-estonia-2025 |url-status=live |access-date=10 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250817173439/https://www.nelli.ee/fotod-tema-ongi-uus-miss-world-estonia-2025 |archive-date=17 Agosto 2025}}</ref> |19 |[[Tallin]] |- |{{flagicon|WAL}} [[Wales|Gales]] |{{sortname|Helena|Hawke|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Owens |first=David |date=5 Mayo 2025 |title=Student nurse is crowned Miss Wales 2025 |url=https://nation.cymru/culture/student-nurse-is-crowned-miss-wales-2025/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Nation Cymru |language=en-GB}}</ref> |20 |Caerleon |- |{{flagdeco|GNQ}} [[Gineang Ekwatoriyal]] |{{sortname|María de los Ángeles|Ndong|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Nkene |first=Gabriel Ebang Oyono |date=9 Setyembre 2025 |title=Conozca a todas las ganadoras del certamen Miss Guinea Ecuatorial 2024 |language=es |trans-title=Meet all the winners of the Miss Equatorial Guinea 2024 pageant |website=Ahora Equatorial Guinea |url=https://ahoraeg.com/cultura/2024/09/09/conozca-a-todas-las-ganadoras-del-certamen-miss-guinea-ecuatorial-2024/ |url-status=live |access-date=1 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250804214509/https://ahoraeg.com/cultura/2024/09/09/conozca-a-todas-las-ganadoras-del-certamen-miss-guinea-ecuatorial-2024/ |archive-date=4 Agosto 2025}}</ref> |25 |[[Malabo]] |- |{{flagicon|GLP|local}} [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] |{{sortname|Océane|Millitie|nolink=1}} |27 |Petit-Bourg |- |{{flagicon|GUA}} [[Guatemala|Guwatemala]] |{{sortname|Jennifer Andrea|Ortíz|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Guzmán |first=María Alejandra |date=1 Hunyo 2025 |title=Miss Guatemala Contest 2025: ¿Quiénes son las seis ganadoras que representarán a Guatemala en certámenes internacionales? |trans-title=Miss Guatemala Contest 2025: Who are the six winners who will represent Guatemala in international pageants? |url=https://www.prensalibre.com/vida/escenario/miss-guatemala-contest-2025-quienes-son-las-seis-ganadoras-que-representaran-a-guatemala-en-certamenes-internacionales/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Prensa Libre |language=es-GT}}</ref> |20 |Chiquimula |- |{{flagdeco|JPN}} [[Hapon]] |{{sortname|Yui|Kawana|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=22 Oktubre 2025 |title=『ミス・ワールド』日本代表に川名祐衣さん、憧れの存在は上戸彩 「刑事ものに出たい」 |trans-title=Yui Kawana is Japan's representative for Miss World, and her idol is Aya Ueto: "I want to be in a detective show" |url=https://www.sankei.com/article/20251022-BFZZXZT6E5LADJ5QA3UQNURWXQ/ |access-date=14 Nobyembre 2025 |website=Sankei Shimbun |language=ja }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |24 |[[Tokyo]] |- |{{flagdeco|GIB}} [[Gibraltar|Hibraltar]] |{{sortname|Julia|Horne|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=18 Agosto 2025 |title=New Miss Gibraltar looks ahead to a busy year |url=https://www.gbc.gi/news/julia-horne-wins-miss-gibraltar-2025 |access-date=10 Setyembre 2025 |website=Gibraltar Broadcasting Corporation |language=en}}</ref> |26 |[[Gibraltar|Hibraltar]] |- |{{flagicon|NIR}} [[Hilagang Irlanda]] |{{sortname|Carly|Wilson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=McLaughlin |first=Sophie |date=3 Hunyo 2025 |title=Carly Wilson crowned as Miss Northern Ireland 2025 |url=https://www.belfastlive.co.uk/whats-on/be/gallery/miss-northern-ireland-2025-named-31771078 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Belfast Live |language=en}}</ref> |24 |Rathfriland |- |{{flagicon|IND}} [[Indiya]] |{{sortname|Nikita|Porwal|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Jose |first=Jinta |date=4 Setyembre 2024 |title=Who is Femina Miss India Madhya Pradesh 2024, Nikita Porwal? Learn now! |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-india/who-is-femina-miss-india-madhya-pradesh-2024-nikita-porwal-learn-now/articleshow/113066234.cms |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Femina |language=en}}</ref> |24 |Ujjain |- |{{flagicon|INA}} [[Indonesia|Indonesya]] |{{sortname|Audrey Bianca|Callista|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Sukardi |first=Muhammad |date=9 Hulyo 2025 |title=Profil Audrey Bianca, Pemenang Miss Indonesia 2025 |trans-title=Profile of Audrey Bianca, Winner of Miss Indonesia 2025 |url=https://www.inews.id/lifestyle/seleb/profil-audrey-bianca-pemenang-miss-indonesia-2025 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=iNews |language=id}}</ref> |22 |[[Jakarta]] |- |{{flagicon|ENG}} [[Inglatera]] |{{sortname|Grace|Richardson|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Billson |first=Chantelle |date=24 Nobyembre 2025 |title='Powerful and proud' student makes history as first out gay Miss England |language=en |website=PinkNews |url=https://www.thepinknews.com/2025/11/24/powerful-and-proud-student-makes-history-as-first-out-gay-miss-england/ |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251124113009/https://www.thepinknews.com/2025/11/24/powerful-and-proud-student-makes-history-as-first-out-gay-miss-england/ |archive-date=24 Nobyembre 2025}}</ref> |19 |[[Leicester]] |- |{{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] |{{sortname|Caoimhe|Kenny|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Barr |first=Caoimhinn |date=16 Hunyo 2025 |title=Former Inishowen schoolgirl crowned Miss Ireland 2025 |language=en |website=Donegal Live |url=https://www.donegallive.ie/news/home/1826756/former-inishowen-schoolgirl-crowned-miss-ireland-2025.html |url-status=live |access-date=10 Hulyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250616160846/https://www.donegallive.ie/news/home/1826756/former-inishowen-schoolgirl-crowned-miss-ireland-2025.html |archive-date=16 Hunyo 2025}}</ref> |25 |[[Dublin]] |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |{{sortname|Lucrezia|Mangilli|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=18 Hunyo 2024 |title=Chi è Lucrezia Mangilli, la nuova Miss Mondo Italia 2024 |trans-title=Who is Lucrezia Mangilli, the new Miss World Italy 2024 |url=https://www.ilgiornale.it/news/personaggi/chi-lucrezia-mangilli-nuova-miss-mondo-italia-2024-2335831.html |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Il Giornale |language=it}}</ref> |26 |[[Udine]] |- |{{flagdeco|CMR}} [[Cameroon|Kamerun]] |{{sortname|Noura|Njikam|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Mbassi |first=Jean |date=28 Hunyo 2024 |title=Miss Cameroun 2024 : Noura Raïssa Njikam remporte la couronne |trans-title=Miss Cameroon 2024: Noura Raïssa Njikam wins the crown |url=https://www.lebledparle.com/miss-cameroun-2024-noura-raissa-njikam-sur-le-toit-du-cameroun/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108231921/https://www.lebledparle.com/miss-cameroun-2024-noura-raissa-njikam-sur-le-toit-du-cameroun/ |archive-date=8 Nobyembre 2024 |access-date=29 Hunyo 2024 |website=Le Bled Parle |language=fr-FR}}</ref> |25 |[[Yaoundé]] |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |{{sortname|Angelina|Fan|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=26 Agosto 2024 |title=2024年第三届加拿大中国高校校友网球公开赛成功举办 |language=zh-Hans |trans-title=The 3rd Canada Chinese University Alumni Tennis Open 2024 was successfully held |website=Easyca.ca |url=https://easyca.ca/archives/409461 |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807031614/https://easyca.ca/archives/409461 |archive-date=7 Agosto 2025}}</ref> | 24 | [[Toronto]] |- |{{flagicon|CAY}} [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] |{{sortname|Kristianna|Gordon|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Khôi |first=Minh |date=28 Marso 2026 |title=Điều đặc biệt của mỹ nhân Cayman thi Miss World 2026 |language=vi |trans-title=The Special Features of the Cayman Beauty Queen Competing in Miss World 2026 |website=Saostar |url=https://www.saostar.vn/nguoi-mau-hoa-hau/dieu-dac-biet-cua-my-nhan-cayman-thi-miss-world-2026-202603281126245696.html |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260329091136/https://www.saostar.vn/nguoi-mau-hoa-hau/dieu-dac-biet-cua-my-nhan-cayman-thi-miss-world-2026-202603281126245696.html |archive-date=29 Marso 2026}}</ref> |21 |West Bay |- |{{flagdeco|COK}} [[Kapuluang Cook]] |{{sortname|Tiarē|Henry-Anguna|nolink=1}}<ref name="HACMCI">{{cite news |last=Etches |first=Melina |date=4 Nobyembre 2025 |title=Henry-Anguna crowned Miss Cook Islands 2025 |website=Radio New Zealand |url=https://www.rnz.co.nz/news/pacific/577773/henry-anguna-crowned-miss-cook-islands-2025 |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219065209/https://www.rnz.co.nz/news/pacific/577773/henry-anguna-crowned-miss-cook-islands-2025 |archive-date=19 Disyembre 2025 |accessdate=}}</ref> |23 |Titikaveka |- |{{flagicon|KAZ}} [[Kasakistan]] |{{sortname|Bagim|Baltabaeva|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=5 Disyembre 2024 |title="Қазақстан аруы - 2024" байқауының жеңімпазы анықталды (фото) |trans-title=The winner of the "Miss Kazakhstan - 2024" contest has been announced |url=https://kaz.nur.kz/lady/2196852-qazaqstan-aruy-2024-baiqauynyng-zhengimpazy-anyqtaldy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207013424/https://kaz.nur.kz/lady/2196852-qazaqstan-aruy-2024-baiqauynyng-zhengimpazy-anyqtaldy/ |archive-date=7 Disyembre 2024 |access-date=14 Pebrero 2025 |website=Nur.kz |language=kk}}</ref> |23 |Oskemen |- |{{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |{{sortname|Andrea|Romero|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Morales |first=Carolina |date=6 Agosto 2024 |title=Quién es Andrea Romero, la nueva Miss Mundo Colombia 2024: tiene una anécdota con Iván Duque |trans-title=Who is Andrea Romero, the new Miss World Colombia 2024? She has an anecdote with Iván Duque |url=https://colombia.as.com/actualidad/quien-es-andrea-romero-la-nueva-miss-mundo-colombia-2024-tiene-una-anecdota-con-ivan-duque-n/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Diario AS |language=es-co}}</ref> |19 |[[Atlántico (Colombia)|Atlántico]] |- |{{Flagicon|CRO}} [[Croatia|Kroasya]] |{{sortname|Ema Helena|Vičar|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=29 Oktubre 2025 |title=Ema Helena (23) je nova Miss Hrvatske |language=hr |trans-title=Ema Helena (23) is the new Miss Croatia |website=Index.hr |url=https://www.index.hr/clanak.aspx?id=2725361 |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251029205303/https://www.index.hr/clanak.aspx?id=2725361 |archive-date=29 Oktubre 2025}}</ref> |23 |[[Zagreb]] |- |{{flagdeco|LBN}} [[Lebanon|Libano]] |{{sortname|Perla|Harb|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=5 Oktubre 2025 |title=Perla Harb wins Miss Lebanon 2025 crown in star-studded ceremony |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/882325/perla-harb-wins-miss-lebanon-2025-crown-in-star-studded-ceremony/en |access-date=21 Oktubre 2025 |website=Lebanese Broadcasting Corporation International |language=en}}|</ref> |22 |Al-Maamriyah |- |{{flagdeco|MYS}} [[Malaysia]] |{{sortname|Taanusiya|Chetty|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Sokial |first=Sandra |date=4 Disyembre 2024 |title=Taanusiya Chetty wins Miss World Malaysia 2024 |url=https://www.thestar.com.my/news/nation/2024/12/04/taanusiya-chetty-wins-miss-world-malaysia-2024#goog_rewarded |access-date=10 Hulyo 2025 |website=The Star |language=en}}</ref> |24 |[[Kuala Lumpur]] |- |{{flagdeco|MLT}} [[Malta]] |{{sortname|Nicole|Spiteri|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=4 Hulyo 2024 |title=Nicole Spiteri wins Miss World Malta contest |url=https://tvmnews.mt/en/news/nicole-spiteri-wins-miss-world-malta-contest/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=TVM News |language=en-GB}}</ref> |23 |Marsa |- |{{flagicon|MGL}} [[Mongolya]] |{{sortname|Enkhtuul|Bayarsaikhan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=24 Setyembre 2025 |title=“Miss World Mongolia-2026” фестивалийн үндэсний ялагчаар Б.Энхтуул шалгарлаа |url=https://ikon.mn/n/3i1p |access-date=25 Setyembre 2025 |website=Ikon.mn |language=mn}}</ref> |26 |[[Ulan Bator]] |- |{{NPL}} |{{sortname|Luna|Luitel|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Sanskriti Pokharel |date=31 Agosto 2025 |title=Luna Luitel crowned Miss Nepal World 2025 |language=en |website=The Kathmandu Post |url=https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/31/luna-luitel-crowned-miss-nepal-world-2025 |url-status=live |access-date=21 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250902041014/https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/31/luna-luitel-crowned-miss-nepal-world-2025 |archive-date=2 Setyembre 2025}}</ref> |26 |[[Katmandu]] |- |{{flagicon|NED}} [[Holland|Olanda]] |{{sortname|Charlotte|Boonstra|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Reitsma |first=Martin |date=7 Oktubre 2025 |title=Miss World Nederland, Beauty with A Purpose op Kasteel de Wittenburg |language=nl |website=Delft op Zondag |url=https://www.delftopzondag.nl/nieuws/algemeen/108121/miss-world-nederland-beauty-with-a-purpose-op-kasteel-de-witt |url-status=live |access-date=16 Oktubre 2025}}</ref> |26 |[[Ang Haya]] |- |{{flagicon|POL}} [[Polonya]] |{{sortname|Maja|Todd|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=22 Hunyo 2025 |title=Maja Todd została Miss Polonia 2025! Co wiemy o laureatce? |trans-title=Maja Todd is Miss Polonia 2025! What do we know about the winner? |url=https://wloclawek.naszemiasto.pl/maja-todd-zostala-miss-polonia-2025-co-wiemy-o-laureatce/ar/c6p2-27711799 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Włocławek Nasze Miasto |language=pl-PL}}</ref> |21 |Katowice |- |{{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{sortname|Joheirry|Mola|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Albuez |first=Maholi |date=12 Oktubre 2025 |title=Joheirry Mola es coronada Miss Mundo Dominicana 2025 |trans-title=Joheirry Mola is crowned Miss Mundo Dominicana 2025 |url=https://elnacional.com.do/joheirry-mola-es-coronada-miss-mundo-dominicana/ |access-date=16 Oktubre 2025 |website=El Nacional |language=es}}</ref> |24 |[[Santo Domingo, Republikang Dominikano|Santo Domingo]] |- |{{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]] |{{sortname|Linda|Górecká|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Soukup |first=Jaroslav |date=3 Mayo 2025 |title=Vítězkou Miss Czech Republic se stala Linda Górecká |trans-title=Linda Górecká was crowned Miss Czech Republic |url=https://www.novinky.cz/clanek/koktejl-vitezkou-miss-czech-republic-2025-se-stala-linda-gorecka-40519702 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Novinky |language=cs}}</ref> |22 |[[Praga]] |- |{{flagicon|SEN}} [[Senegal]] |{{sortname|Fatima |Diop|nolink=1}} | | |- |{{flagicon|SGP}} [[Singapore|Singapura]] |{{sortname|Aishwarya Nicole|Tan|nolink=1}} |22 |[[Singapura]] |- |{{flagicon|CHI}} [[Chile|Tsile]] |{{sortname|Ignacia|Fernández|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Valdez |first=Cynthia |date=10 Nobyembre 2025 |title=Ignacia Fernández, la nueva Miss Mundo Chile que ganó la corona a ritmo de death metal |language=es |trans-title=Ignacia Fernández, the new Miss World Chile who won the crown to the rhythm of death metal |website=¡Hola! |url=https://www.hola.com/us-es/celebrities/20251110866743/miss-mundo-chile-ganadora-corona-heavy-metal |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112193727/https://www.hola.com/us-es/celebrities/20251110866743/miss-mundo-chile-ganadora-corona-heavy-metal/ |archive-date=12 Nobyembre 2025}}</ref> |27 |Las Condes |- |{{flagicon|CHN}} [[Tsina]] |{{sortname|Yifei|Dong|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Singh |first=Shruthi |date=1 Hulyo 2026 |title=Dong Yifei Set to Represent China at the 75th Anniversary edition of Miss World |language=en |website=Fermina India |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/dong-yifei-set-to-represent-china-at-the-75th-anniversary-edition-of-miss-world/amp_articleshow/154823989.cms |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260702061123/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/dong-yifei-set-to-represent-china-at-the-75th-anniversary-edition-of-miss-world/amp_articleshow/154823989.cms |archive-date=2 Hulyo 2026}}</ref> |26 |[[Qiqihar]] |- |{{flagicon|UGA}} [[Uganda]] |{{sortname|Elle|Muhoza|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=22 Setyembre 2025 |title=Who is Miss Uganda 2025, Elle Trivia Muhoza? |url=https://www.newtimes.co.rw/article/29907/entertainment/who-is-miss-uganda-2025-elle-trivia-muhoza |access-date=25 Setyembre 2025 |website=The New Times |language=en}}</ref> |22 |Bukomansimbi |- |{{flagicon|HUN}} [[Unggriya]] |{{sortname|Janka|Végvári|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=22 Hunyo 2025 |title=Végvári Janka lett a Miss World Hungary győztese |trans-title=Here is the beautiful winner! Janka Végvári became the winner of Miss World Hungary |url=https://www.blikk.hu/galeria/miss-world-hungary-gyoztes/w2pggc7 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Blikk |language=hu}}</ref> |18 |Mosonmagyaróvár |} == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Panlabas na kawing == * {{Official website|https://www.missworld.com/}} {{Miss World}} [[Kategorya:Miss World]] nl6ipmhzigjf7mwtpv0szj0t7r9bx6s 0 335410 2215247 2212239 2026-07-08T11:15:37Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215247 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = 2025 Insidente ng Pagbangga ng Barko ng Tanod Baybayin ng Tsina at Hukbong Dagat ng Tsina | partof = Alitan sa [[Bajo de Masinloc]] at [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]] | date = Bandang ika-8:00am ng umaga ([[Pamantayang Oras ng Pilipinas|PhST, UTC+8]]), 11 Agosto 2025<ref>{{cite news |title=Chinese ships collide off Scarborough Shoal; PCG offers help |url=https://www.inquirer.net/452305/fwd-break-chinese-ships-collide-off-scarborough-pcg-offers-help/ |work=Philippine Daily Inquirer |date=2025-08-11 |access-date=2025-08-14 |language=en}}</ref> | image = File:People's Liberation Army Navy Destroyer Guilin (164) and China Coast Guard Cutter Nanyu (3104) collision 20250811.jpg | caption = Ang oras ng banggaan ng barkong "Guilin" (sa kaliwa) at ng Tanod Baybayin ng Tsina 3104 (sa kanan). | place = Malapit sa [[Bajo de Masinloc]], [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]] | coordinates = {{coord|15|07|N|117|46|E|display=inline,title}} | result = Malubhang pinsala sa barko ng Tanod Baybayin ng Tsina; tumindi ang tensyon sa pagitan ng [[Pilipinas]] at [[Tsina]] | status = Natapos na | combatant1 = {{flagicon|Philippines}} [[Pilipinas]] | combatant2 = {{flagicon|China}} [[Tsina]] | units1 = [[Tanod Baybayin ng Pilipinas]] | units2 = [[Tanod Baybayin ng Tsina]]<br />[[Hukbong Dagat ng Tsina]] | commander1 = Hindi tinukoy | commander2 = Hindi tinukoy | casualties1 = Wala | casualties2 = 1 barko ng Tanod Baybayin ng Tsina na hindi na makapaglayag }} Ang '''2025 Insidente ng Pagbangga ng Barko ng Tanod Baybayin ng Tsina at Hukbong Dagat ng Tsina''' ay isang maritimong pangyayari noong '''11 Agosto 2025''' malapit sa [[Bajo de Masinloc]] sa [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]], kung saan nagbanggaan ang isang barko ng [[Tanod Baybayin ng Tsina]] at isang barko ng [[Hukbong Dagat ng Tsina]] habang hinahabol ang isang maliit na barko ng [[Tanod Baybayin ng Pilipinas]] (Tanod Baybayin ng Pilipinas). Ang insidente ay nakuhanan ng video at inilabas ng pamahalaan ng Pilipinas, na nagdulot ng panibagong tensyon sa umiiral na alitan sa Kanlurang Dagat ng Pilipinas.<ref name="wp">{{cite news |last=Mahtani |first=Shibani |title=Footage shows two Chinese ships colliding while chasing Philippine boat |url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/08/11/south-china-sea-collision/ |newspaper=The Washington Post |date=11 Agosto 2025 |access-date=14 Agosto 2025}}</ref><ref name=Insidente /> == Pinagmulan == Ayon sa ulat ng [[Tanod Baybayin ng Pilipinas]], nagsasagawa ng regular na pagpapatrolya ang kanilang barko, ang ''BRP Suluan'', sa paligid ng [[Bajo de Masinloc]] nang magsimulang magmaniobra nang agresibo ang ilang barko ng [[Tanod Baybayin ng Tsina]] at [[Hukbong Dagat ng Tsina]]. Layunin umano ng mga barkong Tsino na hadlangan at paalisin ang barko ng Pilipinas mula sa bahura.<ref name="guardian">{{cite news |title=Chinese warship crashes into own coastguard vessel while chasing Philippine boat in South China Sea |url=https://www.theguardian.com/world/2025/aug/12/chinese-ships-crash-warship-coast-guard-south-china-sea |newspaper=The Guardian |date=12 Agosto 2025 |access-date=14 Agosto 2025}}</ref> == Ang Insidente == [[File:China Coast Guard Cutter Nanyu (3104) 20250811.jpg|thumb|250px|Matinding pinsala ang tinamo ng harapang bahagi ng barkong 3104 ng Tanod Baybayin ng Tsina.]] [[File:People's Liberation Army Navy Destroyer Guilin (164) 20250811.jpg|thumb|250px|May mga yupi at maraming bakas ng gasgas sa kaliwang panig ng barkong "Guilin".]] [[File:Collision between the PLA Navy 164 and the China Coast Guard 3104 in Scarborough Shoal.webm|thumb|Ni-record ng Tanod Baybayin ng Pilipinas patrol vessel na Suluan ang video, na ipinakita ang banggaan sa pagitan ng Guilin at ng Chinese Coast Guard 3104 sa 0:58.]] Sa panahon ng operasyon ng muling pagdadala ng suplay, nakasalubong ng barko ng Pilipinas ang isang maniobrang pandagat na isinagawa ng mga barko ng [[Tanod Baybayin ng Tsina]] at [[Hukbong Dagat ng Hukbo ng Bayan ng Tsina|Hukbong Dagat ng Tsina]]. Ayon kay tagapagsalita ng [[Tanod Baybayin ng Pilipinas]] na si Jay Tallera, naging target ang Suluan ng mga pag-atake gamit ang kanyon na ang bala ay tubig at habulan ng [[Tanod Baybayin ng Tsina]] 3104. Naitala ang buong operasyon ng mga tauhan ng [[Tanod Baybayin ng Pilipinas]] at mga mamamahayag na sakay ng barko gamit ang iba’t ibang kamera. Makikita sa kuha na sinubukang harangin ng barkong pandigma ng Tsina na Guilin at ng [[Tanod Baybayin ng Tsina]] 3104 ang Suluan, habang iniwasan naman ng Suluan ang dalawang barkong Tsino sa pamamagitan ng pagdaan sa pagitan ng mga ito.<ref name=Insidente>{{cite news |date=11 Agosto 2025 |title=Chinese ships slam into one another during a South China Sea chase, Tanod Baybayin ng Pilipinas video shows |language=en |website=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/chinese-ships-slam-into-each-other-while-chasing-philippine-vessel-2025-8}}</ref> Bago ang banggaan, pumipihit pakakanan ang Suluan, habang sumusunod sa kaliwa nito mula sa hulihan ang [[Tanod Baybayin ng Tsina]] 3104. Ang barkong pandigma ng Tsina na Guilin ay unang lumihis nang matalim pakakanan at pagkatapos ay lumiko pakaliwa, sa pagtatangkang hadlangan ang daraanan ng Suluan. Gayunpaman, agad na bumilis ang Suluan at lumiko rin pakaliwa, kaya’t nadaanan ng Guilin ang hulihan nito. Hindi nakaiwas ang [[Tanod Baybayin ng Tsina]] 3104 at bumangga ito sa Guilin nang may mataas na bilis ng barko. Ipinakita sa mga larawang inilabas ng Pilipinas na bago ang banggaan, may ilang tripulante sa unahan ng [[Tanod Baybayin ng Tsina]] 3104 na nagtangkang maglagay ng mga pad na panangga sa banggaan ngunit hindi ito naging sapat upang maiwasan ang insidente sa takdang oras. Nagdulot ang banggaan ng matinding pinsala sa unahan at forecastle ng [[Tanod Baybayin ng Tsina]] 3104, kung saan lumubog paloob ang katawan ng barko nang humigit-kumulang 10 metro at nawalan ito ng kapangyarihang umandar. Mas maliit ang pinsalang tinamo ng Guilin, ngunit kapansin-pansin pa rin ang maraming gasgas sa kaliwang panig nito.<ref name=Insidente /> Pagkatapos ng banggaan, hindi tinulungan ng Guilin ang napinsalang [[Tanod Baybayin ng Tsina]] 3104 sa lugar ng insidente at sa halip ay ipinagpatuloy nito ang paghabol sa Suluan. Itinuturing na lubhang mapanganib ang operasyon. Kalaunan, sinabi ng Pilipinas, "Ipinapahayag namin ang aming pag-aalala para sa mga marinong Tsino na maaaring nasugatan." <ref name=Insidente /><ref>{{Cite web |title=【一文看懂】中國軍艦撞自家海警船 為何專家說「殺雞用牛刀」原本可能更糟？ {{!}} 國際焦點 |url=https://www.taisounds.com/news/content/84/207158 |website=太報 TaiSounds |date=2025-08-12 |language=zh-Hant-TW |last= |first= |access-date=2025-08-13}}</ref><ref>{{Cite web |title=中國海警瘋狂追菲船「誤撞自家軍艦」 菲律賓批中國行動「殘暴又愚蠢」 |url=https://www.ctwant.com/article/437900/ |website=CTWANT |date=2025-08-12 |language=zh-Hant-TW |last=廖梓翔 |access-date=2025-08-13}}</ref> Batay sa bidyong inilabas ng pamahalaan ng Pilipinas, habang tinutugis ng isang barko ng [[Tanod Baybayin ng Tsina]] (CCG 3104) ang BRP Suluan, bigla itong bumangga sa isang barko ng [[Hukbong Dagat ng Tsina]]. Ang banggaan ay nagresulta sa malubhang pinsala sa barko ng coast guard ng Tsina, na naging dahilan upang ito’y hindi na makapaglayag.<ref name="ap1">{{cite news |title=Philippines blames China for ship collision in disputed South China Sea |url=https://apnews.com/article/0164b204d780052482c18a0876811266 |newspaper=AP News |date=12 Agosto 2025 |access-date=14 Agosto 2025}}</ref> Kasabay nito, bilang tugon sa mga taong nahulog sa dagat at sa naganap na banggaan, sinabi ng [[Tanod Baybayin ng Pilipinas]] na agad na iniba ng Teresa Magbanua ang misyon nito at nakipag-ugnayan sa [[Tanod Baybayin ng Tsina]] 3104 sa pamamagitan ng radyo upang mag-alok ng pagtulong sa paghahanap at pagsagip at tulong medikal, subalit walang natanggap na tugon.<ref name="Inquirer">{{cite news |last1=Dumalag |first1=Gabryelle |date=2025-08-12 |title=PCG offered help after CCG vessel collided with Chinese navy warship |language=en |work=Philippine Daily Inquirer |agency= |url=https://www.inquirer.net/452482/pcg-offered-help-after-ccg-vessel-collided-with-chinese-navy-warship/ |access-date=2025-08-13}}</ref> Mga isang oras matapos ang insidente, nagsagawa ng sariling operasyon sa paghahanap at pagsagip ang [[Hukbong Dagat ng Tsina]] at ang [[Tanod Baybayin ng Tsina]]. Lumapit at nagbigay ng tulong ang barkong pangsuplay na Type 903 ng Hukbong Dagat ng Tsina na ''Honghu'' (bilang ng katawan 906). Lumahok din ang ilang iba pang barkong milisya sa operasyon ng paghahanap at pagsagip na isinagawa sa layong 15 hanggang 25 nautical mile sa silangan ng bahura.<ref>{{Cite web |title=桂林艦撞船後還猛追菲艇一小時 洪湖艦接手救援「斷頭」的海警船 |url=https://www.ettoday.net/news/20250812/3013761.htm |website=ETtoday新聞雲 |date=2025-08-12 |language=zh-Hant-tw |last= |access-date=2025-08-13}}</ref> Pagkatapos nito, bumalik ang barkong Suluan sa Maynila.<ref>{{cite news |last= |first= |title=PH vessel’s flagpole hit by Chinese warship in Bajo de Masinloc |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/nation/955575/ph-vessel-s-flagpole-hit-by-chinese-warship-in-bajo-de-masinloc/story/ |access-date=14 Agosto 2025 |website=GMA News Online |language=en}}</ref> Wala namang nasugatan sa magkabilang panig, ngunit binatikos ng Pilipinas ang "mapanganib na maniobra at ilegal na panghihimasok" ng mga barkong Tsino.<ref name="guardian" /> == Pagkatapos mangyari ang insidente == Noong 11 Agosto, sinabi ni Gan Yu, tagapagsalita ng Tanod Baybayin ng Tsina, na nagpadala umano ang Pilipinas ng ilang barko ng coast guard at mga sasakyang pandagat ng pamahalaan patungo sa karagatan malapit sa Bajo de Masinloc sa ilalim ng dahilan ng pagsusuplay sa mga bangkang pangisda. Ayon sa kanya, sa kabila ng paulit-ulit na panghihikayat at babala mula sa panig ng Tsina, nagsagawa ang Tanod Baybayin ng Tsina ng mga legal na hakbang upang paalisin ang mga ito. Binigyang-diin niya na ipagtatanggol ng Tsina ang kanilang soberanya sa teritoryo at karapatang pandagat, at tinawag ang mga kaugnay na aksyon bilang “propesyonal, alinsunod sa pamantayan, at lehitimo.” Sinabi rin niya na napaalis na ang mga barkong Pilipino mula sa karagatan malapit sa Bajo de Masinloc, ngunit hindi binanggit ang insidente ng banggaan na naganap noong araw na iyon.<ref>{{cite news |title=China says it drove away Philippine ships near Bajo de Masinloc |url=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3279937/china-says-it-drove-away-philippine-ships-near-scarborough-shoal |access-date=14 Agosto 2025 |website=South China Morning Post |language=en }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Naglabas ng pahayag ang Pilipinas na binibigyang-diin na “ang kanilang (Tsino) mga aksyon ay hindi lamang nagdulot ng seryosong panganib sa mga tauhan at sasakyang pandagat ng Pilipinas, kundi nagresulta rin sa hindi kanais-nais na banggaan ng dalawang barkong Tsino.” Dagdag pa sa pahayag: “Bilang pagkilala sa tungkulin nitong magbigay ng tulong sa oras ng sakuna sa dagat at sa pagsasagawa ng misyon sa loob ng hurisdiksiyon nito, agad na nagpahayag ang Pilipinas ng kahandaang magbigay ng tulong medikal at iba pang kaugnay na suporta, kabilang ang posibilidad na hilahin palabas ng karagatan ang nasirang barko ng Tanod Baybayin ng Tsina upang matiyak ang kaligtasan ng iba pang mga sasakyang-dagat.”<ref>{{Cite web |title=南海追逐釀船隻相撞 菲律賓譴責中國非法干擾[影] {{!}} 國際 |url=https://www.cna.com.tw/news/aopl/202508120304.aspx |website=中央社 CNA |date=2025-08-12 |language=zh-Hant-TW |last= |access-date=2025-08-13}}</ref><ref>{{Cite web |title=中国海警船与解放军军舰相撞，菲律宾批“危险动作” |url=https://cn.nytimes.com/asia-pacific/20250813/south-china-sea-chinese-navy-philippines-collision/ |website=纽约时报中文网 |date=2025-08-13 |language=zh |last=Wolfe |first=Jonathan |last2=See |first2=Aie Balagtas |access-date=2025-08-13}}</ref> Noong 12 Agosto, ginawaran ni Admiral Ronnie Gil Gavan, Commandant ng Tanod Baybayin ng Pilipinas, ng Coast Guard Bronze Cross Medal and Ribbon ang 42 tripulante ng BRP Suluan bilang pagkilala sa kanilang aktibo at matapang na paglilingkod. Si Kapitan Jomark Angue ay binigyan naman ng Coast Guard Distinguished Service Medal and Ribbon.<ref name="PNA 08122025">{{cite news |last1=Dela Cruz |first1=Raymond Carl |date=2025-08-12 |title=PCG commends BRP Suluan crew for bravery in WPS incident |language=en |work=Philippine News Agency |agency= |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1256393 |access-date=2025-08-13}}</ref><ref>{{Cite web |last=張梓嘉 |date=2025-08-12 |title=中國海警追菲巡邏艇誤撞自家艦 菲律賓船員護海域立功獲頒勳章 |url=https://news.pts.org.tw/article/765298 |access-date=2025-08-13 |website=公視新聞網 PNN |language=zh-Hant}}</ref> === Sensura sa Tsina tungkol sa insidente === Sinabi ni Senador [[Panfilo Lacson]] ng Pilipinas na hindi bababa sa dalawang tauhan ng Tanod Baybayin ng Tsina ang nasawi sa insidente, bagaman hindi pa ito nakukumpirma ukol dito.<ref name="Senate 08122025">{{cite web |date=2025-08-12 |title=Press Release - Lacson Lauds PH Coast Guard Maneuver, Mourns Reported Senseless Deaths in Latest WPS Incident |url=https://web.senate.gov.ph/press_release/2025/0812_lacson2.asp |access-date=2025-08-13 |website=Senate of the Philippines |publisher= |language=en }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sa platapormang panlipunan ng Tsina na Weibo, isang akawnt ng balitang pangmilitar na pinangalanang “Marine Equipment and Public Service Ship Information” ang nag-post ng larawan ng tatlong kandila, na nagpapahiwatig na maaaring tatlong katao ang nasawi.<ref>{{Cite web |author=李欣潔 |date=2025-08-12 |title=中國不敢報！海警船撞自家軍艦瞬間噴血霧 微博發文洩3死端倪 |url=https://news.ltn.com.tw/news/world/breakingnews/5141066 |website=自由時報}}</ref> Kasabay nito, dahil papalapit na ang parada militar noong 3 Setyembre, pinigil ng mga awtoridad ng Tsina ang paglabas ng balita hinggil sa nakakahiya umanong insidente sa mga pambansang platapormang panlipunan upang mabawasan ang diskusyon, at hindi rin nag-ulat ang mga midya hinggil sa pangyayari.<ref>{{Cite web |title=中國封鎖自家艦艇碰撞消息 胡錫進撂話菲律賓被刪文 |url=https://www.cna.com.tw/news/acn/202508120290.aspx |website=中央社 CNA |date=2025-08-12 |language=zh-Hant-TW |last= |access-date=2025-08-13}}</ref><ref>{{Cite web |title=中国军舰在南海撞上自家海警船 中国审查相关内容 |url=https://www.abc.net.au/chinese/2025-08-12/chinese-boats-collide-chasing-philippine-boat-south-china-sea/105640806 |website=ABC News |date=2025-08-12 |language=zh |access-date=2025-08-13}}</ref><ref>{{Cite web |title=北京觀察》九三大閱兵前，中國海軍與海警自家相撞！南海撞船事件揭中共軍力隱憂？ |url=https://tw.news.yahoo.com/%E5%8C%97%E4%BA%AC%E8%A7%80%E5%AF%9F-%E4%B9%9D%E4%B8%89%E5%A4%A7%E9%96%B1%E5%85%B5%E5%89%8D-%E4%B8%AD%E5%9C%8B%E6%B5%B7%E8%BB%8D%E8%88%87%E6%B5%B7%E8%AD%A6%E8%87%AA%E5%AE%B6%E7%9B%B8%E6%92%9E-%E5%8D%97%E6%B5%B7%E6%92%9E%E8%88%B9%E4%BA%8B%E4%BB%B6%E6%8F%AD%E4%B8%AD%E5%85%B1%E8%BB%8D%E5%8A%9B%E9%9A%B1%E6%86%82-125000739.html |website=Yahoo News |date=2025-08-12 |language=zh-Hant-TW |access-date=2025-08-13}}</ref> Gayunpaman, pinaniniwalaan ng ilang tagamasid sa larangan ng militar na "''ito ay isang pagkakataon upang masuri ang kanilang tunay na lakas''".<ref>{{Cite web |title=中共海軍、海警艦海上烏龍互撞事件 張競：中共是否高效能修復艦艇才是各國關心重點 |url=https://rwnews.tw/article.php?news=22331 |website=《菱傳媒》RWNews |date=2025-08-12 |language=zh-Hant-TW |access-date=2025-08-13 }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Reaksyon == Iniulat ng [[CNN]] na bagama’t maaaring ito ay isang “nakakahiya” para sa militar ng Tsina, ang tensiyon na posibleng lumala ay sa katunayan ay naging isang “maswerteng” paalala na ang barko ay bumangga sa sarili nitong barko. Ayon kay Ray Powell, isang eksperto sa mga isyu sa ''South China Sea'' at direktor ng ''Light of the Ocean'' sa ''Center for National Security Innovation ng Stanford University'', ang Pilipinas ay kaalyado ng Estados Unidos sa ilalim ng isang international treaty. Kung ang labis na kilos ay nagresulta sa pagkasawi ng mga tripulante ng Pilipinas, at isinasaalang-alang ang malaking agwat sa laki ng dalawang barko, maaari pa itong magdulot ng agarang paglubog ng barko ng Pilipinas, na halos tiyak na magreresulta sa mga nasawi. Ito ay maaaring maituring na ''intentional injury'' at maaaring ipakahulugan bilang pagsasagawa ng isang “act of war,” na isang kondisyon para sa internasyonal na legal na interbensiyon, mga parusa, at embargo. Nilagdaan ng Estados Unidos at Pilipinas ang ''Mutual Defense Treaty'' noong 1951. Kaugnay ng aksidenteng banggaan sa pagitan ng militar at coast guard, sinabi ng US Ambassador to the Philippines na si Mary Kay Loss Carlson: “Condemn China’s latest reckless action against the ‘Suluan’ and praise the professionalism of the Tanod Baybayin ng Pilipinas.” Nanawagan din ang European Union sa Tsina na sundin ang mga kasunduang kabilang ang ''United Nations Convention on the Law of the Sea'' sa kanilang mga gawain.<ref>{{Cite web |date=2025-08-12 |title=中国海警船与自家军舰相撞受损，马尼拉对中方“危险操作”表示“严重关切” |url=https://www.voachinese.com/a/philippines-expresses-grave-concern-over-dangerous-chinese-actions-after-scarborough-shoal-collision-20250812/8055855.html |access-date=2025-08-13 |website=美国之音 |language=zh}}</ref> Itinanggi ng pamahalaan ng Tsina ang pananagutan at inakusahan ang Pilipinas ng "panggigipit" at "paglabag sa teritoryo" ng Tsina. Samantala, nakatanggap ng pahayag ng suporta ang Pilipinas mula sa ilang bansang kasapi ng [[ASEAN]] at mula sa [[Estados Unidos]].<ref name="ap2">{{cite news |title=US briefly deploys 2 warships to a disputed South China Sea shoal after Chinese collision |url=https://apnews.com/article/e55c1bf3178dee330028bb7267e9a08d |newspaper=AP News |date=13 Agosto 2025 |access-date=14 Agosto 2025}}</ref> Noong 13 Agosto 2025, nagpadala ang Estados Unidos ng dalawang barko pandigma malapit sa [[Bajo de Masinloc]] bilang pagpapakita ng suporta at upang tiyakin ang kalayaan sa paglalayag sa lugar.<ref name="ap2" /> == Tingnan din == * [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]] * [[Tanod Baybayin ng Pilipinas]] == Mga sanggunian == {{reflist}} {{uncategorized}} 1qb74dmn02c6c9t1azk93b9tuv6hg9a 0 336328 2215103 2214613 2026-07-07T15:22:08Z Ivan P. Clarin 84769 2215103 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane season | Track = 2026 Pacific typhoon season summary.png | Basin = WPac | Year = 2026 | First storm formed = Enero 13, 2026 | Last storm dissipated = Nagaganap | Strongest storm name = Sinlaku | Strongest storm winds = 115 | Strongest storm pressure = 905 | Average wind speed = 10 | Total depressions = 8 | Total storms = 6 | Total hurricanes = 1 | Total super = 1 total | Fatalities = 31 total | Damages = 483 | five seasons = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2024|2024]], [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2025|2025]], '''2026''', ''[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2027|2027]]'', ''[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2028|2028]]'' | Atlantic season = Panahon ng bagyo sa Atlantiko ng 2026 | East Pacific season = Panahon ng bagyo sa Silangang Pasipiko ng 2026 | North Indian season = Panahon ng bagyo sa Hilagang India ng 2026 }} Ang '''Panahon ng bagyo sa pasipiko ng 2026''' ay isang paparating na kaganapan taunang siklo ng bagyong pagbubuo sa kanlurang Karagatang Pasipiko. Ang yugto ay tatakbo sa buong 2026, kahit na ang karamihan sa mga tropikal na bagyo ay karaniwang nagkakaroon sa pagitan ng Mayo at Oktubre. Ang saklaw ng akdang ito ay may-hanggan sa Karagatang Pasipiko sa hilaga ng ekwador sa pagitan ng 100°E at ika-180 meridian. Sa loob ng hilagang-kanlurang Karagatang Pasipiko, mayroong dalawang magkahiwalay na ahensya na nagtatalaga ng mga pangalan sa mga tropikal na bagyo na kadalasang maaring humantong sa isang bagyo na may dalawang pangalan. Pangalanan ng Japan Meteorological Agency (JMA) ang isang bagyo kung mayroon itong 10 minutong napapanatiling bilis ng hangin na hindi bababa sa 65 km/h (40 mph) saanman sa basin. Ang Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko o sa Ingles pa ay Philippine Atmospheric, Geophysical, Astronomical Services Administration (PAGASA), ay nagtatalaga ng mga pangalan sa mga bagyo na lumilipat o nabubuo bilang isang tropikal depresyon sa Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas , kilala rin sa Ingles bilang Philippine Area of Responsibility (PAR), na matatagpuan sa pagitan ng 135°E at 115°E at sa pagitan ng 5°N–25°N, hindi alintana kung ang isang tropical cyclone ay nabigyan na o hindi ng JMA ==Pangalan sa mga bagyo== Pangalanan ng Japan Meteorological Agency (JMA) ang isang bagyo kung mayroon itong 10 minutong napapanatiling bilis ng hangin na hindi bababa sa 65 km/h (40 mph) saanman sa basin. Ang Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko o sa Ingles pa ay Philippine Atmospheric, Geophysical, Astronomical Services Administration (PAGASA), ay nagtatalaga ng mga pangalan sa mga bagyo na lumilipat o nabubuo bilang isang tropikal depresyon sa Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas , kilala rin sa Ingles bilang Philippine Area of Responsibility (PAR), na matatagpuan sa pagitan ng 135°E at 115°E at sa pagitan ng 5°N–25°N, hindi alintana kung ang isang tropical cyclone ay nabigyan na o hindi ng JMA. Ang mga tropikal na depresyon na sinusubaybayan ng United States' Joint Typhoon Warning Center (JTWC) ay binibigyan ng numerong may "W" na suffix; W ibig sabihin kanluran, isang sanggunian sa kanlurang rehiyon ng Pasipiko. ==Mga sistema== ===Nasa loob ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas=== ====1. Bagyong Ada (''Nokaen'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Enero 13 | Dissipated = Enero 22 | image = Nokaen 2026-01-17 0635Z.jpg | track = Nokaen 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 50 | Pressure = 996 }} {{clear}} ====2. Bagyong Basyang (''Penha'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Pebrero 3 | Dissipated = Pebrero 7 | image = Penha 2026-02-05 0441Z.jpg | track = Penha 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 40 | Pressure = 1000 }} {{clear}} ====5. Bagyong Caloy (''Hagupit'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Mayo 5 | Dissipated = Mayo 15 | image = Hagupit 2026-05-08 0015Z.jpg | track = Hagupit 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 40 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====6. Bagyong Domeng (''Jangmi'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Mayo 26 | Dissipated = Hunyo 3 | image = JMA TD 08 2026-05-26 0428Z.jpg | track = Jangmi 2026 path.png | 10-min winds = 60 | 1-min winds = 70 | Pressure = 975 }} {{clear}} ====7. Tropikal Depresyon Ester==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 3 | Dissipated = Hunyo 6 | image = JMA TD 09 06-03-2026.jpg | track = Ester 2026 path.png | 10-min winds = 30 | 1-min winds = | Pressure = 1002 }} {{clear}} ====8. Bagyong Francisco (''Mekkhala'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 18 | Dissipated = Hunyo 27 | image = Mekkhala 2026-06-22 0250Z.png | track = JMA TD 11 path.png | 10-min winds = 100 | 1-min winds = 125 | Pressure = 925 }} {{clear}} ====9. Bagyong Gardo (''Higos'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 22 | Dissipated = Hunyo 27 | image = Higos 2026-06-25 0615Z.jpg | track = Higos 2026 path.png | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 50 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====10. Bagyong Inday (''Bavi'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 30 | Dissipated = kasalukuyan | image = BAVI H9RGB 2026-07-04 0320z cropped.png | track = Bavi 2026 path.png | 10-min winds = 100 | 1-min winds = 140 | Pressure = 925 }} {{clear}} ====11. Bagyong Henry (''Maysak'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 30 | Dissipated = kasalukuyan | image = Maysak 2026-07-03 0040Z.png | track = Maysak 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 35 | Pressure = 996 }} {{clear}} =====Mga bagyo sa bawat buwan ng 2025===== {| class="wikitable sortable" |- | '''[[Buwan (panahon)|Buwan]]''' | {{center|'''[[Bagyo sa Pilipinas|Bagyo]]'''}} |- | Enero || Ada |- | Pebrero || Basyang |- | Marso || rowspan="2"| <center>{{grey|N/A}}</center> |- | Abril |- | Mayo || Caloy, Domeng |- | Hunyo || Ester, Francisco, Gardo |- | Hulyo || Henry, Inday |- | Agosto || rowspan="5"| <center>{{grey|N/A}}</center> |- | Setyembre |- | Oktubre |- | Nobyembre |- | Disyembre |} ===Nasa labas ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas=== ====3. Bagyong Nuri==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Marso 10 | Dissipated = Marso 13 | image = Nuri 2026-03-11 0404Z.jpg | track = Nuri 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 30 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====4. Bagyong Sinlaku==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Abril 8 | Dissipated = Abril 20 | image = Sinlaku 2026-04-12 1547Z.jpg | track = Sinlaku 2026 path.png | 10-min winds = 115 | 1-min winds = 160 | Pressure = 905 }} {{clear}} ===Pilipinas=== {{See also|Talaan ng mga rinetirong pangalan bagyo sa Pilipinas}} Ngayong panahon, gagamit ang [[Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko|PAGASA]] ng sarili nitong pamamaraan ng pagbibigay ng pangalan para sa mga bagyong bubuo sa o papasok sa kanilang tinukoy sa sariling [[Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas|sakop na responsibilidad]]. Sa panahon na ito, ginagamit ng PAGASA ang sumusunod na listahan ng mga pangalan, na huling ginamit noong [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2022|2022]] at muling gagamitin noong 2030, na na-update na may mga pagpapalit ng mga retiradong pangalan, kung mayroon man. Ang lahat ng mga pangalan ay pareho noong 2022 maliban kay ''Ada'', ''Francisco'', ''Kiyapo'' at ''Pilandok'', na pinalitan ang mga pangalang ''[[Bagyong Agaton|Agaton]]'', ''[[Bagyong Florita (2022)|Florita]]'', ''[[Bagyong Karding|Karding]]'' at ''[[Bagyong Paeng|Paeng]]'' pagkatapos nilang magretiro. Lahat ng tatlong bagong pangalan ay ginamit sa unang pagkakataon ngayon ng panahon. {| style="width:100%;" | * ADA (2601) * [[Bagyong Basyang (2026)|BASYANG]] (2602) * CALOY (2605) * DOMENG (2606) * ESTER | * [[Bagyong Francisco (2026)|FRANCISCO]] (2607) * GARDO (2608) * HENRY (2610) * {{tcname active|[[Super Bagyong Inday|INDAY]] (2609)}} * {{tcname unused|JOSIE}} | * {{tcname unused|KIYAPO}} * {{tcname unused|LUIS}} * {{tcname unused|MAYMAY}} * {{tcname unused|NENENG}} * {{tcname unused|OBET}} | * {{tcname unused|PILANDOK}} * {{tcname unused|QUEENIE}} * {{tcname unused|ROSAL}} * {{tcname unused|SAMUEL}} * {{tcname unused|TOMAS}} | * {{tcname unused|UMBERTO}} * {{tcname unused|VENUS}} * {{tcname unused|WALDO}} * {{tcname unused|YAYANG}} * {{tcname unused|ZENY}} |} <div style="text-align:center">'''Auxiliary list'''</div> {| style="width:90%;" | * {{tcname unused|Agila}} * {{tcname unused|Bagwis}} | * {{tcname unused|Chito}} * {{tcname unused|Diego}} | * {{tcname unused|Elena}} * {{tcname unused|Felino}} | * {{tcname unused|Gunding}} * {{tcname unused|Harriet}} | * {{tcname unused|Indang}} * {{tcname unused|Jessa}} |} {{clear}} ==Mga sanggunian== [[Kategorya:Bagyo sa Pasipiko]] hg99fgd062e1tyz4akiv8oh9cyd6dyl 2215104 2215103 2026-07-07T15:24:17Z Ivan P. Clarin 84769 /* Mga sistema */ 2215104 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane season | Track = 2026 Pacific typhoon season summary.png | Basin = WPac | Year = 2026 | First storm formed = Enero 13, 2026 | Last storm dissipated = Nagaganap | Strongest storm name = Sinlaku | Strongest storm winds = 115 | Strongest storm pressure = 905 | Average wind speed = 10 | Total depressions = 8 | Total storms = 6 | Total hurricanes = 1 | Total super = 1 total | Fatalities = 31 total | Damages = 483 | five seasons = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2024|2024]], [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2025|2025]], '''2026''', ''[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2027|2027]]'', ''[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2028|2028]]'' | Atlantic season = Panahon ng bagyo sa Atlantiko ng 2026 | East Pacific season = Panahon ng bagyo sa Silangang Pasipiko ng 2026 | North Indian season = Panahon ng bagyo sa Hilagang India ng 2026 }} Ang '''Panahon ng bagyo sa pasipiko ng 2026''' ay isang paparating na kaganapan taunang siklo ng bagyong pagbubuo sa kanlurang Karagatang Pasipiko. Ang yugto ay tatakbo sa buong 2026, kahit na ang karamihan sa mga tropikal na bagyo ay karaniwang nagkakaroon sa pagitan ng Mayo at Oktubre. Ang saklaw ng akdang ito ay may-hanggan sa Karagatang Pasipiko sa hilaga ng ekwador sa pagitan ng 100°E at ika-180 meridian. Sa loob ng hilagang-kanlurang Karagatang Pasipiko, mayroong dalawang magkahiwalay na ahensya na nagtatalaga ng mga pangalan sa mga tropikal na bagyo na kadalasang maaring humantong sa isang bagyo na may dalawang pangalan. Pangalanan ng Japan Meteorological Agency (JMA) ang isang bagyo kung mayroon itong 10 minutong napapanatiling bilis ng hangin na hindi bababa sa 65 km/h (40 mph) saanman sa basin. Ang Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko o sa Ingles pa ay Philippine Atmospheric, Geophysical, Astronomical Services Administration (PAGASA), ay nagtatalaga ng mga pangalan sa mga bagyo na lumilipat o nabubuo bilang isang tropikal depresyon sa Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas , kilala rin sa Ingles bilang Philippine Area of Responsibility (PAR), na matatagpuan sa pagitan ng 135°E at 115°E at sa pagitan ng 5°N–25°N, hindi alintana kung ang isang tropical cyclone ay nabigyan na o hindi ng JMA ==Pangalan sa mga bagyo== Pangalanan ng Japan Meteorological Agency (JMA) ang isang bagyo kung mayroon itong 10 minutong napapanatiling bilis ng hangin na hindi bababa sa 65 km/h (40 mph) saanman sa basin. Ang Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko o sa Ingles pa ay Philippine Atmospheric, Geophysical, Astronomical Services Administration (PAGASA), ay nagtatalaga ng mga pangalan sa mga bagyo na lumilipat o nabubuo bilang isang tropikal depresyon sa Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas , kilala rin sa Ingles bilang Philippine Area of Responsibility (PAR), na matatagpuan sa pagitan ng 135°E at 115°E at sa pagitan ng 5°N–25°N, hindi alintana kung ang isang tropical cyclone ay nabigyan na o hindi ng JMA. Ang mga tropikal na depresyon na sinusubaybayan ng United States' Joint Typhoon Warning Center (JTWC) ay binibigyan ng numerong may "W" na suffix; W ibig sabihin kanluran, isang sanggunian sa kanlurang rehiyon ng Pasipiko. ==Mga sistema== ===Nasa loob ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas=== ====1. Bagyong Ada (''Nokaen'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Enero 13 | Dissipated = Enero 22 | image = Nokaen 2026-01-17 0635Z.jpg | track = Nokaen 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 50 | Pressure = 996 }} {{clear}} ====2. Bagyong Basyang (''Penha'')==== {{See also|Bagyong Basyang (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Pebrero 3 | Dissipated = Pebrero 7 | image = Penha 2026-02-05 0441Z.jpg | track = Penha 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 40 | Pressure = 1000 }} {{clear}} ====5. Bagyong Caloy (''Hagupit'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Mayo 5 | Dissipated = Mayo 15 | image = Hagupit 2026-05-08 0015Z.jpg | track = Hagupit 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 40 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====6. Bagyong Domeng (''Jangmi'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Mayo 26 | Dissipated = Hunyo 3 | image = JMA TD 08 2026-05-26 0428Z.jpg | track = Jangmi 2026 path.png | 10-min winds = 60 | 1-min winds = 70 | Pressure = 975 }} {{clear}} ====7. Tropikal Depresyon Ester==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 3 | Dissipated = Hunyo 6 | image = JMA TD 09 06-03-2026.jpg | track = Ester 2026 path.png | 10-min winds = 30 | 1-min winds = | Pressure = 1002 }} {{clear}} ====8. Bagyong Francisco (''Mekkhala'')==== {{See also|Bagyong Francisco (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 18 | Dissipated = Hunyo 27 | image = Mekkhala 2026-06-22 0250Z.png | track = JMA TD 11 path.png | 10-min winds = 100 | 1-min winds = 125 | Pressure = 925 }} {{clear}} ====9. Bagyong Gardo (''Higos'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 22 | Dissipated = Hunyo 27 | image = Higos 2026-06-25 0615Z.jpg | track = Higos 2026 path.png | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 50 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====10. Bagyong Inday (''Bavi'')==== {{See also|Super Bagyong Inday}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 30 | Dissipated = kasalukuyan | image = BAVI H9RGB 2026-07-04 0320z cropped.png | track = Bavi 2026 path.png | 10-min winds = 100 | 1-min winds = 140 | Pressure = 925 }} {{clear}} ====11. Bagyong Henry (''Maysak'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 30 | Dissipated = kasalukuyan | image = Maysak 2026-07-03 0040Z.png | track = Maysak 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 35 | Pressure = 996 }} {{clear}} =====Mga bagyo sa bawat buwan ng 2025===== {| class="wikitable sortable" |- | '''[[Buwan (panahon)|Buwan]]''' | {{center|'''[[Bagyo sa Pilipinas|Bagyo]]'''}} |- | Enero || Ada |- | Pebrero || Basyang |- | Marso || rowspan="2"| <center>{{grey|N/A}}</center> |- | Abril |- | Mayo || Caloy, Domeng |- | Hunyo || Ester, Francisco, Gardo |- | Hulyo || Henry, Inday |- | Agosto || rowspan="5"| <center>{{grey|N/A}}</center> |- | Setyembre |- | Oktubre |- | Nobyembre |- | Disyembre |} ===Nasa labas ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas=== ====3. Bagyong Nuri==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Marso 10 | Dissipated = Marso 13 | image = Nuri 2026-03-11 0404Z.jpg | track = Nuri 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 30 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====4. Bagyong Sinlaku==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Abril 8 | Dissipated = Abril 20 | image = Sinlaku 2026-04-12 1547Z.jpg | track = Sinlaku 2026 path.png | 10-min winds = 115 | 1-min winds = 160 | Pressure = 905 }} {{clear}} ===Pilipinas=== {{See also|Talaan ng mga rinetirong pangalan bagyo sa Pilipinas}} Ngayong panahon, gagamit ang [[Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko|PAGASA]] ng sarili nitong pamamaraan ng pagbibigay ng pangalan para sa mga bagyong bubuo sa o papasok sa kanilang tinukoy sa sariling [[Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas|sakop na responsibilidad]]. Sa panahon na ito, ginagamit ng PAGASA ang sumusunod na listahan ng mga pangalan, na huling ginamit noong [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2022|2022]] at muling gagamitin noong 2030, na na-update na may mga pagpapalit ng mga retiradong pangalan, kung mayroon man. Ang lahat ng mga pangalan ay pareho noong 2022 maliban kay ''Ada'', ''Francisco'', ''Kiyapo'' at ''Pilandok'', na pinalitan ang mga pangalang ''[[Bagyong Agaton|Agaton]]'', ''[[Bagyong Florita (2022)|Florita]]'', ''[[Bagyong Karding|Karding]]'' at ''[[Bagyong Paeng|Paeng]]'' pagkatapos nilang magretiro. Lahat ng tatlong bagong pangalan ay ginamit sa unang pagkakataon ngayon ng panahon. {| style="width:100%;" | * ADA (2601) * [[Bagyong Basyang (2026)|BASYANG]] (2602) * CALOY (2605) * DOMENG (2606) * ESTER | * [[Bagyong Francisco (2026)|FRANCISCO]] (2607) * GARDO (2608) * HENRY (2610) * {{tcname active|[[Super Bagyong Inday|INDAY]] (2609)}} * {{tcname unused|JOSIE}} | * {{tcname unused|KIYAPO}} * {{tcname unused|LUIS}} * {{tcname unused|MAYMAY}} * {{tcname unused|NENENG}} * {{tcname unused|OBET}} | * {{tcname unused|PILANDOK}} * {{tcname unused|QUEENIE}} * {{tcname unused|ROSAL}} * {{tcname unused|SAMUEL}} * {{tcname unused|TOMAS}} | * {{tcname unused|UMBERTO}} * {{tcname unused|VENUS}} * {{tcname unused|WALDO}} * {{tcname unused|YAYANG}} * {{tcname unused|ZENY}} |} <div style="text-align:center">'''Auxiliary list'''</div> {| style="width:90%;" | * {{tcname unused|Agila}} * {{tcname unused|Bagwis}} | * {{tcname unused|Chito}} * {{tcname unused|Diego}} | * {{tcname unused|Elena}} * {{tcname unused|Felino}} | * {{tcname unused|Gunding}} * {{tcname unused|Harriet}} | * {{tcname unused|Indang}} * {{tcname unused|Jessa}} |} {{clear}} ==Mga sanggunian== [[Kategorya:Bagyo sa Pasipiko]] 028uzo18z4lbfimb2ckn5vxz4jqr89e 0 337205 2215232 2214851 2026-07-08T10:38:25Z Ivan P. Clarin 84769 2215232 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name= {{Color|gold|𝑒kpi}} | logo = | traded_as = ({{Color|red|EKPI DKSH}}) | logo_size = | caption = | image = | image_caption = | foundation = [[Zurich]], {{flag|Switzerland}}<br>({{start date|1887}}) | key_people = [[Edward Keller|Edward Anton Keller]]<br>Wilhelm Heinrich Keller | area_served = [[Zenith Foods Corporation|Zenith Foods: C3 & CBF]] | industry = [[Pagkain]], Food & beverages | products = [[Sustansyang kemikal]], [[harina]] | homepage = Ekpi Philippines, Inc. | divisions = {{Color box|red|{{white|DKSH}}}} Group | subsid = {{Color box|gold|{{white|ekpi}}}} Productions | affiliation = DKSH Holdings. Ltd Co. | revenue = CHF 11.0 bilyon noong 2017 | net_income = ₱10.37 milyon | num_employees = ~500 | tagline = We Share Your Passion to Deliver An Exceptional Taste Experience! | location_country = [[Maynila]], [[Pilipinas]] (1981) | location_city = Prosperity Ave. CIP-1, [[Canlubang]], [[Calamba, Laguna]] (1990) | website = {{URL|http://ekpifood.ph/}} }} Ang '''{{Color|gold|EDWARD KELLER PHILIPPINES INC.}} ({{Color|yellow|EKPI}})''', ay isang kompanya ng mga [[pagkain]] na nakabase sa [[Manila]], Pilipinas na itinatag sa [[Canlubang]], [[Calamba, Laguna]] na pagmamayari ng Swiss entrepreneur na si [[Edward Keller|Edward Anton Keller]].<ref>https://www.dnb.com/business-directory/company-profiles.edward_keller_(philippines)_inc.fb6b40488b77e22d51144e11e215c45a.html</ref> ==Kompanya== Ang kompanya ay nagseserbisyo na mga pagkain [[Sustansiyang kimikal]], [[Katas (inumin)]], [[harina]], [[kakaw]], etc.<ref>https://www.dkshdiscover.com/medias/EKPI-Quick-Overview-Introduction.pdf?context=bWFzdGVyfHJvb3R8MTE2OTA0NnxhcHBsaWNhdGlvbi9wZGZ8YURFekwyZzFZeTg1T0RNek9EYzROemd4T1RneUwwVkxVRWtnVVhWcFkyc2dUM1psY25acFpYY2dTVzUwY205a2RXTjBhVzl1TG5Ca1pnfGFmNWViZmJlMGMyY2JjYzA4NThhODA2M2ZlMDQxN2Q1YjY5NjNiZjhmN2QxOWZlOTk4MzE4MDMwZWY2ODE2Y2Y</ref> ====Direkta==== * {{Color|red|DKSH}} {{Color|gold|ekpi}} ====Ahensya at kooperatiba==== * {{Color|steelblue|asiapro}} * {{Color|green|Job Clean Inc.}} * {{Color|darkblue|Megatekt[[File:Gear-icon.png|25px]]n Manufacturing Corporation}} * {{Color|green|Philman Power Center., Inc.–Laguna}} ==Larawan== <gallery> File:Flours.jpg|[[harina]] File:Olympus EP3 - Mang Inasal Roasted Chicken (14456257212).jpg|[[Mang Inasal]] File:KFC Hot Wings Fries.jpg|[[KFC]] File:Swiss MIss Chocolate Vanilla Swirl pudding cup.jpg|Swiss Miss File:McDonalds-Chicken-McNuggets.jpg|[[McDonald's]] nuggets File:2pcs Chicken Joy Bohol.jpg|[[Jollibee]] meals </gallery> ==Tignan ito== * [[Newly Weds Foods]] * [[Tolman Manufacturing Inc.]] {{Mga kompanya sa Laguna}} ==Sanggunian== {{reflist}} {{stub|Pagkain|Pilipinas}} [[Kategorya:Mga kompanya ng pagkain]] [[Kategorya:Mga kompanya sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga kompanya sa Aleman]] rfte9lzlwk26e5mfs18n7li6267i7dx 0 338020 2215149 2206293 2026-07-08T02:40:32Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215149 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = Chapdeuil |settlement_type = Bayan |image_skyline = Chapdeuil mairie.JPG |image_caption = Bahay malapit sa munisipyo ng Chapdeuil |image_shield = Blazon ville FR Chapdeuil (Dordogne).svg |pushpin_map = France#France Nouvelle-Aquitaine |pushpin_map_caption = Lokasyon ng Chapdeuil |subdivision_type = Bansa |subdivision_name = {{Flag|France}} |subdivision_type1 = [[Mga Rehiyon ng Pransiya|Rehiyon]] |subdivision_name1 = [[Nouvelle-Aquitaine|Nòva Aquitània]] |subdivision_type2 = [[Mga Departamento ng Pransiya|Departamento]] |subdivision_name2 = [[Dordogne|Dordonha]] |subdivision_type3 = Arrondissement |subdivision_name3 = [[Arrondissement of Périgueux|Periguers]] |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |leader_title = Alkade (2026-2032) |leader_name = Patrick Gérard-Saigne |area_total_km2 = 7.71 |population_as_of = 2023 |population_total = 142 |population_demonym = Chapdeuillots, Chapdeuillottes |population_density_km2 = auto |website = |coordinates = {{coord|45.3431|0.4761|format=dms|display=inline,title}} |elevation_m = 124 |elevation_min_m = 115 |elevation_max_m = 186 |postal_code_type = INSEE/Postal code |postal_code = 24105/24320 }} Ang '''Chapdeuil''' ay isang [[Mga komuna sa Pransiya|bayan]] sa [[Pransiya]] na matatagpuan sa departamento ng [[Dordogne]], sa rehiyon ng [[Nouvelle-Aquitaine]]. ==Heograpiya== Ang Chapdeuil ay isang rural na komyun na matatagpuan sa [[rehiyon ng Ribérac]], sa hilagang-kanlurang bahagi ng departamento ng Dordogne. Matatagpuan sa pampang ng [[Ilog Euche]] at tinatawid ng kalsadang departamento ng D106, ang maliit na nayon ng Chapdeuil ay matatagpuan, gaya ng inaasahan, sampung kilometro sa hilaga ng [[Tocane-Saint-Apre]] at labinlimang kilometro sa hilagang-silangan ng sentro ng bayan ng [[Ribérac]]. Ang komyun ay pinaglilingkuran din sa hilaga ng kalsadang departamento ng D2. Ang Chapdeuil ay nasa hangganan ng apat na iba pang munisipalidad. ==Urbanismo== ===Tipolohiya=== Noong Enero 1, 2024, ang Chapdeuil ay ikinategorya bilang isang munisipalidad sa kanayunan na may napakakalat na pabahay, ayon sa bagong 7-level na municipal density grid na tinukoy ng INSEE noong 2022. Ito ay matatagpuan sa labas ng mga yunit ng urbano at sa labas ng impluwensya ng mga lungsod. ===Paggamit ng lupa=== Ang paggamit ng lupa sa munisipalidad, gaya ng ipinapakita sa European biophysical land cover database na Corine Land Cover (CLC), ay nailalarawan sa pamamagitan ng malaking presensya ng lupang pang-agrikultura (59.1% noong 2018), isang proporsyon na halos katumbas ng noong 1990 (58.5%). Ang detalyadong pagkasira noong 2018 ay ang mga sumusunod: kagubatan (40.9%), magkakaibang mga lugar na pang-agrikultura (32.3%), damuhan (14.5%), lupang maaaring sakahin (12.3%). [[File:24105-Chapdeuil-Sols.png|thumb|upright=1.4|center|alt=Carte en couleurs présentant l'occupation des sols.|Mapa ng imprastraktura at paggamit ng lupa sa Chapdeuil]] ==Pangalan== Ang pangalan ng nayon ay nagmula sa salitang Oksitano na ''capdòlh'', na hinango sa ''capitolium'', na tumutukoy sa isang kuta o pangunahing tirahan ng isang teritoryo.<ref name=lieux>Chantal Tanet et Tristan Hordé, ''Dictionnaire des noms de lieux du Périgord'', éditions Fanlac, 2000, {{ISBN|2-86577-215-2}}, p. 99.</ref> Sa Oksitano, ang bayan ay tinatawag na ''Lu Chapduelh''.<ref>[https://communes-oc.dordogne.fr/cantons/montagrier/CHAPDEUIL.htm Le nom occitan des communes du Périgord - Lu Chapduelh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260429202148/https://communes-oc.dordogne.fr/cantons/montagrier/CHAPDEUIL.htm |date=2026-04-29 }} sur le site du Conseil général de la Dordogne, consulté le 29 septembre 2021.</ref> ==Kasaysayan== Ang teritoryo ng komyun ay naglalaman ng mga labi ng pananakop na nagmula pa noong panahon ng [[Paleolitiko]] at [[Neolitiko]].<ref name=lieux/> Ang unang pagbanggit sa lugar ay lumitaw noong 1143 sa ilalim ng pangalang Latin na Capdolium. Noong 1203, ito ay kinilala bilang Chadoill, pagkatapos ay bilang Chapdueilh noong 1560.<ref name=lieux/> Noong ika-14 na siglo, ang Chapdeuil ay ang luklukan ng isang kastila na sumasaklaw sa mga parokya ng [[Bourg des Maisons]], [[Cercles]], at [[Verteillac]].<ref>[http://www.guyenne.fr/archivesperigord/shap/T35_1908/Tour_Blanche.htm ''Le château de La Tour-Blanche'' sur Bulletin SHAP, tome XXXV, 1908, p. 338-350]{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref><ref name=Penaud>[[Guy Penaud]], ''Dictionnaire des châteaux du Périgord'', éditions Sud Ouest, 1996, {{ISBN|2-87901-221-X}}, p. 73-74.</ref> Sa mapa ng Cassini ng Pransya sa pagitan ng 1756 at 1789, ang nayon ay kinilala bilang Chadeuil. Noong 1827, ang komyun ng Chapdeuil ay pinagsama sa komyun ng [[Saint-Just, Dordogne|Saint-Just]] sa ilalim ng pangalang [[Chapdeuil-et-Saint-Just]]. Ang pagsasanib na ito ay pinawalang-bisa noong 1887, at ang dalawang komyun ay muling itinatag. ==Mga lugar at monumento== * Ang [[Kastilyo ng Chapdeuil]], na nakalista bilang isang makasaysayang monumento simula noong 1988, kapansin-pansin dahil sa mga harapan, bubong, kuta, kulungan ng kalapati, at kanal nito. * Ang Simbahan ng Saint-Astier ay itinayo noong 1877. Pinalitan nito ang isang mas lumang simbahan, na kilalang umiral mula pa noong ika-12 siglo. * Isang pinatibay na bahay na may tore noong ika-16 na siglo, na matatagpuan sa nayon ng Chapdeuil. <gallery> Chapdeuil château (6).JPG|<center>Le château de Chapdeuil.</center> Chapdeuil château pigeonnier (1).JPG|<center>Son pigeonnier.</center> Chapdeuil église.JPG|<center>L'église Saint-Astier.</center> Chapdeuil maison forte rte d'Allemans (1).JPG|<center>La tour de la maison forte.</center> Chapdeuil passage (1).JPG|<center>Passage dans le village de Chapdeuil.</center> Chapdeuil lavoir (1).JPG|<center>Captage de source et lavoir.</center> </gallery> ==Eskudo de armas== [[File:Blazon ville FR Chapdeuil (Dordogne).svg|thumb|Chapdeuil]] ''Kulot-kulot bawat kulay: 1) kulay-asul bawat kulay, 1a) asul na tatlong ammonite na kulay argent, 1b) kulay argent isang punong oak na pinutol na tenné, may prutas o may dahon na vert; 2) kulay-asul na tatlong lioncel o may armas, matamlay at may koronang asul.''<ref>[https://armorialdefrance.fr/page_blason.php?ville=20761 Eskudo de armas ng Chapdeuil.]</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Chapdeuil]] [[Kategorya:Dordogne]] [[Kategorya:Mga komuna sa Pransiya]] [[Kategorya:Mga pamayanan sa Pransiya]] kzkzsmg0zi318t7utjnmy1z8jb20sr8 2 338514 2215181 2214941 2026-07-08T06:18:04Z GinawaSaHapon 102500 2215181 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa -->{{About|kabuuang konsepto|pananaw sa relihiyon|Pananampalataya}} '''Paniniwalà''' ang subhetibong [[Ugali|pag-uugali]] ukol sa pagtiwala sa pagiging [[Katotohanan|totoo]] ng isang bagay o pananaw. Ito ang pananalig sa isang opinyon patungkol sa isang bagay, totoo man ito o hindi. Sa [[epistemolohiya]], ginagamit ang katagang ito upang tumukoy sa mga pag-uugali sa mundo na maaaring totoo o hindi. Para masabing naniniwala ang isang tao sa isang bagay, itinuturing niya ito bilang totoo. Halimbawa, sinasabing naniniwala siya sa pagiging bilog ng [[Daigdig]] kung sumasang-ayon siya sa [[Proposisyon|proposisyong]] "bilog ang mundo". Hindi nangangailangan ng [[pagkilatis]] upang maniwala sa isang bagay; halimbawa, konti lamang ang tao na pinag-iisipan talaga kung sisikat ba ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] bukas nang umaga, dahil karamihan sa mga tao ay naniniwala na sisikat ang Araw bukas nang umaga. Hindi rin nangangailangan ang isang paniniwala na maranasan ng isang tao; halimbawa, masasabi pa rin ng isang tao na hindi nakaranas kailanman ng [[niyebe]] na puti ang niyebe dahil alam niyang puti ang niyebe batay sa mga nakaranas nito. Maraming mga [[Pilosopiya|pilosopo]] sa kasaysayan ang sumubok na ilarawan ang paniniwala, mula sa pagiging isang representasyon ng mga maaaring maging ang [[mundo]] ayon kay [[Jerry Fodor]], pagtanggap sa mga bagay bilang totoo ayon kay [[Roderick Chisholm]], isang paraan upang ipaliwanag ang mga gawain ng isang tao ayon naman kina [[Daniel Dennett]] at [[Donald Davidson]], o bilang mga estado ng [[pag-iisip]] upang magawa ang isang bagay ayon naman kay [[Hilary Putnam]]. May mga ilan din na nagmumungkahi na malakihang baguhin ang ibig sabihin ng paniniwala, kabilang na ang pananaw na [[Materyalismong eliminatibo|eliminatibismo]], argumentong nagsasabi na walang katumbas sa [[kalikasan]] ang katutubong konsepto ng paniniwala ayon kay [[Paul Churchland]], at mga pormal na [[Epistemolohiya|epistemologo]] na gustong palitan ang pandalawahang pananaw sa paniniwala (kung naniniwala ka sa isang bagay o hindi) ng isang mas malayang sistema ng antas ng tiwala (maaaring medyo naniniwala ka sa isang bagay, hindi buong buo). == Paglalarawan == Maraming mga paglalarawan sa mga pangunahing katangian ng paniniwala ang iminungkahi, ngunit walang kasunduan ang nabuo kung alin dito ang tama. Tradisyonal na nangungunang pananaw ang ''representasyonalismo'', ang pananaw na ang mga pag-uugali sa mga representasyon na karaniwang iniuugnay sa mga proposisyon ang mga pag-uugali sa isip na kumakatawan sa mga paniniwala. Ito ang bumubuo sa kaisipan ukol sa naturang pag-uugali. Salungat naman dito ang ''punsiyonalismo'', na nagtuturing sa mga paniniwala bilang mga punsiyon o gampanin sa pag-uugali. Ayon naman sa ''disposisyonalismo'', matutukoy ang mga paniniwala sa pag-uugali patungkol sa mga partikular na bagay. Madalas itong hinahanay sa ilalim ng punsiyonalismo dahil sa pagtuturing sa mga paniniwala bilang sanhi sa mga pag-uugali. Nakikilala naman sa modernong pilosopiya ang pananaw na ''interpretasyonismo'', na nagsasabing nakakaapekto o nakadepende ang paniniwala sa isang bagay sa interpretasyon ng iba ukol rito.<ref name="Schwitzgebel">{{cite web |last1=Schwitzgebel |first1=Eric |date=2019 |title=Belief |trans-title=Paniniwala |url=https://plato.stanford.edu/entries/belief/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115080001/https://plato.stanford.edu/entries/belief/ |archive-date=15 November 2019 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> === Representasyonalismo === Inilalarawan sa representasyonalismo ang mga paniniwala bilang mga [[representasyon ng kaisipan]]. Karaniwan itong itinuturing bilang mga bagay na may mga semantikal na katangian tulad ng pagkakaroon nito ng nilalaman, pagtutukoy sa iba, o pagiging totoo o hindi.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Pitt">{{cite web |last1=Pitt |first1=David |date=2020 |title=Mental Representation |trans-title=Representasyon ng Kaisipan |url=https://plato.stanford.edu/entries/mental-representation/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806134216/https://plato.stanford.edu/entries/mental-representation/ |archive-date=6 August 2019 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Bumubuo ang mga paniniwala ng sarili nitong grupo ng mga representasyon sa kaisipan dahil hindi nito nangangailangan ng [[karanasan]] para kumatawan sa isang bagay, di kagaya ng [[persepsiyon]] o mga [[Alaala|alaalang]] malakabanata.<ref name="Borchert">{{cite book |last1=Borchert |first1=Donald |url=https://philpapers.org/rec/BORMEO |title=Macmillan Encyclopedia of Philosophy |date=2006 |publisher=Macmillan |edition=2 |language=en |trans-title=Ensiklopedya ng Pilosopiya ng Macmillan |chapter=Belief |trans-chapter=Paniniwala |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112065913/https://philpapers.org/rec/BORMEO |archive-date=12 January 2021 |url-status=live}}</ref> Dahil dito, itinuturing ang mga paniniwala bilang mga [[pag-uugali sa mga proposisyon]], na pawang walang karanasang kinakailangan. Bilang pag-uugali, malalarawan ang mga paniniwala batay sa nilalaman nito at modo.<ref name="Borchert" /> Nilalalaman ng [[pag-uugaling pangkaisipan]] ang pag-uugaling itinuon sa isang bagay, habang nakadirekta naman ang mga proposisyonal na pag-uugali sa mga [[proposisyon]].<ref name="Pitt" /> Naitatangi ang mga paniniwala mula sa ibang mga proposisyonal na pag-uugali tulad ng [[pagnanais]] sa paraan kung paano ito idinidirekta sa proposisyon. Sinusubukan ng mga paniniwala na kumakatawan sa nangyayari sa mundo, hindi subukan baguhin ito kagaya ng sa pagnanais.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Borchert" /> Halimbawa, kung naniniwala si Juan na magiging maaraw ngayon, may pag-uugaling pangkaisipan siya para sa proposisyong "Magiging maaraw ngayon" na magkukumpirma na tama ang proposisyong ito. Iba ito sa pagnanais ni Jose na maging maaraw ngayon, kahit na pareho sila ni Juan ng pag-uugali sa parehong proposisyon. Minsang inilalarawan ang mga paniniwala bilang nakapokus sa [[katotohanan]].<ref>{{cite web |last1=Fassio |first1=Davide |title=Aim of Belief |trans-title=Hangarin ng Paniniwala |url=https://iep.utm.edu/beli-aim/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211210202/https://iep.utm.edu/beli-aim/ |archive-date=11 February 2021 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Makikita ang pokus na ito sa tendensiya ng mga tao na [[Pagbabago ng isip|magbago ng isip]] kapag may mga bagong patunay na nagpapatunay na mali ang isang paniniwala. Sa ganitong pananaw, maaaring magbago ng isip si Juan pagkarinig niya na magiging masama ang panahon, ngunit hindi ganito ang kaso ni Jose.<ref name="Schwitzgebel" /> Maraming mga paraan para matukoy kung paano nabubuo ang mga representasyong ito sa kaisipan. Isa sa mga ito ang [[hinuhang wika ng kaisipan]], na nagsasabing parang [[wika]] ang estraktura ng mga representasyon sa kaisipan, na minsang tinatawag na {{Lang|en|mentalese}} sa [[wikang Ingles]].<ref>{{cite web |last1=Katz |first1=Matthew |title=Language of Thought Hypothesis |trans-title=Hinuhang WIka ng Kaisipan |url=https://iep.utm.edu/lot-hypo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228211147/https://iep.utm.edu/lot-hypo/ |archive-date=28 February 2021 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Kagaya ng mga regular na wika, nangangailangan ito ng mga simpleng elemento na pinagsasama-sama ayon sa mga tuntunin ng [[sintaksis]] para makabuo ng mas komplikadong mga elemento na gumaganap bilang mga mayhawak ng kahulugan. Sa pananaw na ito, masasabing nagtatabi ang kaisipan ng isang komplikadong elemento kapag may pinaniniwalaan ito. Hiwa-hiwalay bale ang mga paniniwala dahil pawang mga magkakaibang elemento ang mga ito sa isa't isa. Alternatibo sa ganitong pananaw ang tinatawag na ''mala-mapang pag-iisip'', na gumagamit ng metaporikal na mapa para ilarawan ang kalikasan ng mga paniniwala. Ayon sa pananaw na ito, hindi dapat isinasakodigo ang mga paniniwala bilang mga nagkakaibang pangungusap kundi bilang mapa ng impormasyon. Halimbawa, ang pagiging malayo ng isang lugar mula sa iba ay maaaring maipahayag bilang pangungusap sa isang wika gayundin bilang relasyon ng distansiya ng mga lugar sa isa't isa sa kaisipan.<ref name="Schwitzgebel" /> == Sanggunian == {{Reflist}}{{Navboxes|list={{Belief systems}} {{Epistemology}} {{Philosophical logic}} {{religion topics}} {{philosophy of religion}}}}{{Authority control}} t6v1b9hae5hcsq9rj77ln5sm52w16m4 2215190 2215181 2026-07-08T08:43:00Z GinawaSaHapon 102500 2215190 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa -->{{About|kabuuang konsepto|pananaw sa relihiyon|Pananampalataya}} '''Paniniwalà''' ang subhetibong [[Ugali|pag-uugali]] ukol sa pagtiwala sa pagiging [[Katotohanan|totoo]] ng isang bagay o pananaw. Ito ang pananalig sa isang opinyon patungkol sa isang bagay, totoo man ito o hindi. Sa [[epistemolohiya]], ginagamit ang katagang ito upang tumukoy sa mga pag-uugali sa mundo na maaaring totoo o hindi. Para masabing naniniwala ang isang tao sa isang bagay, itinuturing niya ito bilang totoo. Halimbawa, sinasabing naniniwala siya sa pagiging bilog ng [[Daigdig]] kung sumasang-ayon siya sa [[Proposisyon|proposisyong]] "bilog ang mundo". Hindi nangangailangan ng [[pagkilatis]] upang maniwala sa isang bagay; halimbawa, konti lamang ang tao na pinag-iisipan talaga kung sisikat ba ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] bukas nang umaga, dahil karamihan sa mga tao ay naniniwala na sisikat ang Araw bukas nang umaga. Hindi rin nangangailangan ang isang paniniwala na maranasan ng isang tao; halimbawa, masasabi pa rin ng isang tao na hindi nakaranas kailanman ng [[niyebe]] na puti ang niyebe dahil alam niyang puti ang niyebe batay sa mga nakaranas nito. Maraming mga [[Pilosopiya|pilosopo]] sa kasaysayan ang sumubok na ilarawan ang paniniwala, mula sa pagiging isang representasyon ng mga maaaring maging ang [[mundo]] ayon kay [[Jerry Fodor]], pagtanggap sa mga bagay bilang totoo ayon kay [[Roderick Chisholm]], isang paraan upang ipaliwanag ang mga gawain ng isang tao ayon naman kina [[Daniel Dennett]] at [[Donald Davidson]], o bilang mga estado ng [[pag-iisip]] upang magawa ang isang bagay ayon naman kay [[Hilary Putnam]]. May mga ilan din na nagmumungkahi na malakihang baguhin ang ibig sabihin ng paniniwala, kabilang na ang pananaw na [[Materyalismong eliminatibo|eliminatibismo]], argumentong nagsasabi na walang katumbas sa [[kalikasan]] ang katutubong konsepto ng paniniwala ayon kay [[Paul Churchland]], at mga pormal na [[Epistemolohiya|epistemologo]] na gustong palitan ang pandalawahang pananaw sa paniniwala (kung naniniwala ka sa isang bagay o hindi) ng isang mas malayang sistema ng antas ng tiwala (maaaring medyo naniniwala ka sa isang bagay, hindi buong buo). == Paglalarawan == Maraming mga paglalarawan sa mga pangunahing katangian ng paniniwala ang iminungkahi, ngunit walang kasunduan ang nabuo kung alin dito ang tama. Tradisyonal na nangungunang pananaw ang ''representasyonalismo'', ang pananaw na ang mga pag-uugali sa mga representasyon na karaniwang iniuugnay sa mga proposisyon ang mga pag-uugali sa isip na kumakatawan sa mga paniniwala. Ito ang bumubuo sa kaisipan ukol sa naturang pag-uugali. Salungat naman dito ang ''punsiyonalismo'', na nagtuturing sa mga paniniwala bilang mga punsiyon o gampanin sa pag-uugali. Ayon naman sa ''disposisyonalismo'', matutukoy ang mga paniniwala sa pag-uugali patungkol sa mga partikular na bagay. Madalas itong hinahanay sa ilalim ng punsiyonalismo dahil sa pagtuturing sa mga paniniwala bilang sanhi sa mga pag-uugali. Nakikilala naman sa modernong pilosopiya ang pananaw na ''interpretasyonismo'', na nagsasabing nakakaapekto o nakadepende ang paniniwala sa isang bagay sa interpretasyon ng iba ukol rito.<ref name="Schwitzgebel">{{cite web |last1=Schwitzgebel |first1=Eric |date=2019 |title=Belief |trans-title=Paniniwala |url=https://plato.stanford.edu/entries/belief/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115080001/https://plato.stanford.edu/entries/belief/ |archive-date=15 November 2019 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> === Representasyonalismo === Inilalarawan sa representasyonalismo ang mga paniniwala bilang mga [[representasyon ng kaisipan]]. Karaniwan itong itinuturing bilang mga bagay na may mga semantikal na katangian tulad ng pagkakaroon nito ng nilalaman, pagtutukoy sa iba, o pagiging totoo o hindi.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Pitt">{{cite web |last1=Pitt |first1=David |date=2020 |title=Mental Representation |trans-title=Representasyon ng Kaisipan |url=https://plato.stanford.edu/entries/mental-representation/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806134216/https://plato.stanford.edu/entries/mental-representation/ |archive-date=6 August 2019 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Bumubuo ang mga paniniwala ng sarili nitong grupo ng mga representasyon sa kaisipan dahil hindi nito nangangailangan ng [[karanasan]] para kumatawan sa isang bagay, di kagaya ng [[persepsiyon]] o mga [[Alaala|alaalang]] malakabanata.<ref name="Borchert">{{cite book |last1=Borchert |first1=Donald |url=https://philpapers.org/rec/BORMEO |title=Macmillan Encyclopedia of Philosophy |date=2006 |publisher=Macmillan |edition=2 |language=en |trans-title=Ensiklopedya ng Pilosopiya ng Macmillan |chapter=Belief |trans-chapter=Paniniwala |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112065913/https://philpapers.org/rec/BORMEO |archive-date=12 January 2021 |url-status=live}}</ref> Dahil dito, itinuturing ang mga paniniwala bilang mga [[pag-uugali sa mga proposisyon]], na pawang walang karanasang kinakailangan. Bilang pag-uugali, malalarawan ang mga paniniwala batay sa nilalaman nito at modo.<ref name="Borchert" /> Nilalalaman ng [[pag-uugaling pangkaisipan]] ang pag-uugaling itinuon sa isang bagay, habang nakadirekta naman ang mga proposisyonal na pag-uugali sa mga [[proposisyon]].<ref name="Pitt" /> Naitatangi ang mga paniniwala mula sa ibang mga proposisyonal na pag-uugali tulad ng [[pagnanais]] sa paraan kung paano ito idinidirekta sa proposisyon. Sinusubukan ng mga paniniwala na kumakatawan sa nangyayari sa mundo, hindi subukan baguhin ito kagaya ng sa pagnanais.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Borchert" /> Halimbawa, kung naniniwala si Juan na magiging maaraw ngayon, may pag-uugaling pangkaisipan siya para sa proposisyong "Magiging maaraw ngayon" na magkukumpirma na tama ang proposisyong ito. Iba ito sa pagnanais ni Jose na maging maaraw ngayon, kahit na pareho sila ni Juan ng pag-uugali sa parehong proposisyon. Minsang inilalarawan ang mga paniniwala bilang nakapokus sa [[katotohanan]].<ref>{{cite web |last1=Fassio |first1=Davide |title=Aim of Belief |trans-title=Hangarin ng Paniniwala |url=https://iep.utm.edu/beli-aim/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211210202/https://iep.utm.edu/beli-aim/ |archive-date=11 February 2021 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Makikita ang pokus na ito sa tendensiya ng mga tao na [[Pagbabago ng isip|magbago ng isip]] kapag may mga bagong patunay na nagpapatunay na mali ang isang paniniwala. Sa ganitong pananaw, maaaring magbago ng isip si Juan pagkarinig niya na magiging masama ang panahon, ngunit hindi ganito ang kaso ni Jose.<ref name="Schwitzgebel" /> Maraming mga paraan para matukoy kung paano nabubuo ang mga representasyong ito sa kaisipan. Isa sa mga ito ang [[hinuhang wika ng kaisipan]], na nagsasabing parang [[wika]] ang estraktura ng mga representasyon sa kaisipan, na minsang tinatawag na {{Lang|en|mentalese}} sa [[wikang Ingles]].<ref>{{cite web |last1=Katz |first1=Matthew |title=Language of Thought Hypothesis |trans-title=Hinuhang WIka ng Kaisipan |url=https://iep.utm.edu/lot-hypo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228211147/https://iep.utm.edu/lot-hypo/ |archive-date=28 February 2021 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Kagaya ng mga regular na wika, nangangailangan ito ng mga simpleng elemento na pinagsasama-sama ayon sa mga tuntunin ng [[sintaksis]] para makabuo ng mas komplikadong mga elemento na gumaganap bilang mga mayhawak ng kahulugan. Sa pananaw na ito, masasabing nagtatabi ang kaisipan ng isang komplikadong elemento kapag may pinaniniwalaan ito. Hiwa-hiwalay bale ang mga paniniwala dahil pawang mga magkakaibang elemento ang mga ito sa isa't isa. Alternatibo sa ganitong pananaw ang tinatawag na ''mala-mapang pag-iisip'', na gumagamit ng metaporikal na mapa para ilarawan ang kalikasan ng mga paniniwala. Ayon sa pananaw na ito, hindi dapat isinasakodigo ang mga paniniwala bilang mga nagkakaibang pangungusap kundi bilang mapa ng impormasyon. Halimbawa, ang pagiging malayo ng isang lugar mula sa iba ay maaaring maipahayag bilang pangungusap sa isang wika gayundin bilang relasyon ng distansiya ng mga lugar sa isa't isa sa kaisipan.<ref name="Schwitzgebel" /> === Punsiyonalismo === Nagkakaiba ang punsiyonalismo sa representasyonalismo sa pagturing nito sa mga paniniwala bilang mga punsiyon o gampanin na ginagawa ng mga ito.<ref name="Levin">{{cite web |last1=Levin |first1=Janet |date=2018 |title=Functionalism |trans-title=Punsiyonalismo |url=https://plato.stanford.edu/entries/functionalism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418140903/http://plato.stanford.edu/entries/functionalism/ |archive-date=18 April 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref><ref name="Polger">{{cite web |last1=Polger |first1=Thomas W. |title=Functionalism |trans-title=Punsiyonalismo |url=https://iep.utm.edu/functism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519120233/https://www.iep.utm.edu/functism/ |archive-date=19 May 2019 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Madalas itong isama sa ideya na puwedeng maipagtanto ang parehong paniniwala sa samu't saring paraan kaya hindi mahalaga kung paano ito napagtanto basta parehas itong gumanap bilang ang sanhi.<ref name="Schwitzgebel" /><ref>{{cite web |last1=Bickle |first1=John |date=2020 |title=Multiple Realizability |trans-title=Iba-ibang Pagtanto |url=https://plato.stanford.edu/entries/multiple-realizability/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316094454/https://plato.stanford.edu/entries/multiple-realizability/ |archive-date=16 March 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Kumbaga, [[baso]] pa rin ang baso kahit na gawa ito sa [[plastik]] o [[bakal]]. Ganito tinitingnan ng mga punsiyonalista ang mga paniniwala sa isipan.<ref name="Levin" /><ref name="Polger" /> Kabilang sa mga gampanin na mahalaga sa mga paniniwala ang relasyon ng mga ito sa [[persepsiyon]] at [[gawain]]: madalas na nagmumula ang mga paniniwala sa persepsiyon, at dahilan ng mga gawain ang mga paniniwala. Halimbawa, dahil nakita ng isang tao na nakapula na ang [[ilaw-trapiko]] kaya may nabuo ang paniniwala niyang nakapula na ang ilaw-trapiko, kaya hininto niya ang kanyang [[sasakyan]]. Ipinagpapalagay ng mga punsiyonalista na paniniwala ang resulta ng persepsiyon na nagpapabago sa pag-uugali.<ref name="Schwitzgebel" /> Iniuugnay minsan bilang isang partikular na anyo ng punsiyonalismo ang pananaw na disposisyonalismo.<ref name="Schwitzgebel" /> Tinitingnan sa pananaw na ito ang mga paniniwala bilang mga dahilan ng pag-uugali o bilang mga [[disposisyon]] upang gumanap.<ref name="Quilty-Dunn">{{cite journal |last1=Quilty-Dunn |first1=Jake |last2=Mandelbaum |first2=Eric |date=1 September 2018 |title=Against dispositionalism: belief in cognitive science |trans-title=Kontra disposisyonalismo: paniniwala sa agham pangkaisipan |journal=Philosophical Studies |language=en |volume=175 |issue=9 |pages=2353–2372 |doi=10.1007/s11098-017-0962-x |issn=1573-0883 |doi-access=free}}</ref><ref name="Audi">{{cite book |last1=Audi |first1=Robert |url=https://philpapers.org/rec/AUDTCD-2 |title=The Cambridge Dictionary of Philosophy |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |chapter=Belief |access-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414132344/https://philpapers.org/rec/AUDTCD-2 |archive-date=14 April 2021 |url-status=live}}</ref> Halimbawa, iniuugnay ang pagkakaroon ng pagkain sa lamesa sa pagkumpirma sa iba na may pagkain sa lamesa kung tanungin at pumunta sa naturang lamesa para kumain kung nagugutom.<ref name="Borchert" /> Bagamat napagkakasunduan ng mga pilosopo na hinuhulma ng mga paniniwala ang pag-uugali, pinagtatalunan sa kasalukuyan kung maaari bang bigyang-kahulugan ang mga paniniwala batay lamang sa gampanin nito upang maganap ang isang partikular na pag-uugali.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Quilty-Dunn" /> == Sanggunian == {{Reflist}}{{Navboxes|list={{Belief systems}} {{Epistemology}} {{Philosophical logic}} {{religion topics}} {{philosophy of religion}}}}{{Authority control}} eccgy1fxdinn1t538w8hlnf667fxngy 0 338639 2215162 2213279 2026-07-08T03:20:22Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215162 wikitext text/x-wiki {{Infobox sports team |name=DLSU Eco Archers Team |first_season=Shell Eco-marathon Asia 2011 |city=[[Maynila]], [[Pilipinas]] |founded=2010 |school=[[Pamantasang De La Salle]] }} Ang '''DLSU Eco Archers Team''', o mas tanyag sa dati nitong pangalan na ''DLSU Eco Car Team'', ay isang koponan ng mga mag-aaral ng [[Pamantasang De La Salle]] na bumubuo ng mga ''[[Sasakyan|eco car]]'' na isinasabak sa taunang patimpalak na ''Shell Eco-marathon''. <ref>{{Cite web |title=DLSU Eco Car Team |url=https://old.dlsu.edu.ph/dlsu-eco-car-team/ |url-status=live |access-date=June 24, 2026 |website=DLSU Eco Car Team }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Kasaysayan== Ang pananaliksik ng mga mag-aaral ng [[Pamantasang De La Salle]] tungkol sa alternatibong paraan ng pagpapatakbo ng mga sasakyan ay nagsimula sa pagsali nito sa ''World Solar Challenge 2007'' kung saan isinabak nila ang kauna-unahang ''[[Solar cell|solar car]]'' mula sa Pilipinas na kanilang tinawag na SINAG''.'' Nilayon ng paligsahang ito na tawirin sa pinakamabilis na oras ang [[Australya|Australian Outback]] mula sa Lungsod ng [[Darwin, Hilagang Teritoryo|Darwin]] papunta sa Lungsod ng [[Timog Australya|Adelaide]]. Ang naturang sasakyan ay ang ika-12 na nagtapos sa kursong ito sa 40 kalahok na nagmula sa [[Australya]], [[Estados Unidos]], [[Hapon]], [[Alemanya]], at iba pa.<ref>{{Cite web |last=DIMACALI |first=By TJ |date=2011-10-16 |title=PHL solar car evolution: From 'Sinag' to 'Sikat II' |url=https://www.gmanetwork.com/news/scitech/content/235572/phl-solar-car-evolution-from-sinag-to-sikat-ii/story/ |access-date=2026-06-25 |website=GMA News Online |language=en}}</ref> Nang ang ''Shell Eco-marathon'' ay inilungsad sa Asya noong 2010 ay bumuo ang mga mag-aaral ng pamantasan ng isa pang grupo na napokus sa kompetisyong ito. Dahil sa karanasan sa mga ''solar car'', ang unang isinaling sasakyan ng koponan ay pinapatakbo ng kuryente mula sa baterya sa kategoryang ''“Plug-In” electric mobility class'' at may uri na ''Prototype''. Ang sasakyan, na pinangalanang ''DLSU 100'' bilag pagpaparangal sa ika-100 taon ng paaralan, ay nilagyan ng ''cruise control'' upang mas mapanatili nito ang pinakamabisang paggamit ng kuryente sa buong pagtakbo nito. Ito ay nakapagtala ng 228 km/kWh sa ''Shell Eco-marathon Asia 2011'' na ginanap sa Sepang International Circuit sa [[Malaysia]].<ref>{{Cite news |date=2011-11-29 |title=15 Questions with Andre Torres |language=en-US |work=The LaSallian |url=https://thelasallian.com/2011/11/29/15-questions-with-andre-torres/ |access-date=2026-06-25 |archive-date=2026-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260117123841/https://thelasallian.com/2011/11/29/15-questions-with-andre-torres/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |last=Cruz |first=Mitch |last2=Simbulan |first2=Sankie |date=2011 |title=A glimpse into the future of smarter mobility |pages=14-17 |work=Shell World Philippines 2011, Issue 2}}</ref> Noong sumunod na tao, lumikha ang mga Lasalyano ng bagong sasakyang tumatakbo gamit ang kuryente at ng isa pang sasakyan na tumatakbo naman gamit ang [[gasolina]].<ref>{{Cite web |title=Philippine Teams win Off-Track Awards in Shell Eco-marathon Asia 2012 |url=https://www.shell.com.ph/media/media-releases/2012-media-releases/sem-ph-winners.html |access-date=2026-06-25 |website=www.shell.com.ph |language=en}}</ref> Ang ''Shell Eco-marathon Asia 2012'' ang unang patimpalak na sinalihan ng koponan kung saan dalawa ang kategoryang kanilang sinasalihan. Nagpatuloy ito hanggang sa taong 2022, kung kailan muling pinayagang ang pagkakaroon ng ''on-track event'' matapos ang [[Pandemya ng COVID-19|pandemya]].<ref>{{Cite web |title=PH students’ ingenuity tested in Shell Eco-marathon, Indonesia {{!}} About us |url=https://www.shell.com.ph/about-us/media/media-releases/2022-media-releases/ph-students-ingenuity-tested-in-shell-eco-marathon-indonesia.html |access-date=2026-06-25 |website=www.shell.com.ph |language=en-PH}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} 4o9y5fe9d4hq9dddyhflebr1629hhh0 0 338722 2215112 2214542 2026-07-07T21:25:19Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215112 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Alitan sa Bajo de Masinloc | partof = mga Alitan sa Kanlurang Dagat ng Pilipinas | image = {{Location map | South China Sea | width = 300px | float = center | border = none | caption = Lokasyon ng ''Bajo de Masinloc'' | alt = | relief = | AlternativeMap = | overlay_image = | label = Bajo de Masinloc | label_size = | position = bottom | background = | mark = | marksize = | link = | lat_deg = 15 | lat_min = 11 | lat_sec = | lat_dir = N | lon_deg = 117 | lon_min = 46 | lon_sec = | lon_dir = E }} | caption = | date = 8 Abril 2012 – kasalukuyan<br />({{Age in years, months, weeks and days|month=4|day=8|year=2012}}) | place = [[Bajo de Masinloc]], [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]]<br /> {{coord|15|11|N|117|46|E|dim:100000|display=inline,title}} | status = Nagpapatuloy <br> * Pagbaba ng tensiyon sa pagitan ng mga bansang umaangkin {{br}} * Nasa aktuwal na kontrol ng Tsina ang Bajo de Masinloc | combatant1 = ''{{flag|Pilipinas|size=25px}}'' *[[Kawanihan ng Pangisdaan at Yamang-tubig]] *[[Atin Ito Coalition]] | combatant2 = ''{{flag|Tsina|size=25px}}'' *{{flagicon image|China Maritime Safety Administration racing stripe.svg|size=23px}} [[Administrasyon sa Kaligtasang Pandagat ng Tsina]] *[[Milisyang Pandagat ng Tsina]] *Pangasiwaan sa Pagpapatupad ng Batas sa Pangisdaan ng Tsina | units1 = {{flagicon image|Flag of the Armed Forces of the Philippines.svg}} [[Sandatahang Lakas ng Pilipinas]] *{{flagicon image|Naval Jack of the Philippines.svg|size=23px}} [[Hukbong Dagat ng Pilipinas]] **{{flagicon image|Naval Jack of the Philippines.svg|size=23px}} [[BRP Gregorio del Pilar (PF-15)|BRP Gregorio del Pilar]] *{{flagicon image|Flag of the Philippine Air Force.svg|size=23px}} [[Hukbong Himpapawid ng Pilipinas]] **NC-212i {{flagicon image|Flag of the Philippine Coast Guard (PCG).svg|size=23px}} [[Tanod Baybayin ng Pilipinas]] *{{flagdeco|Philippines|size=23px}} Mga Sibilyan at Bangkang Mangigisda {{flagdeco|Philippines|size=23px}} Datu Cabaylo-''class multi-mission offshore vessel'' *{{flagdeco|Philippines|size=23px}} [[BRP Datu Sanday (MMOV-3002)]] *{{flagdeco|Philippines|size=23px}} [[BRP Datu Bankaw]] *{{flagdeco|Philippines|size=23px}} BRP Datu Tamblot | units2 = {{flagicon image|Flag of the People's Liberation Army.svg}} [[Hukbong Mapagpalaya ng Bayan]] *{{flagicon image|Naval Ensign of the People's Republic of China.svg|size=23px}} [[Hukbong Dagat ng Hukbong Mapagpalaya ng Bayan]] **{{flagicon image|China Marine Surveillance racing stripe.svg|size=23px}} [[Pangangasiwaang Pandagat ng Tsina]] ***{{flagicon image|China Marine Surveillance racing stripe.svg|size=23px}} ''[[Haijian 75|Zhongguo Haijian 75]]'' ***{{flagicon image|China Marine Surveillance racing stripe.svg|size=23px}} ''[[Haijian 84|Zhongguo Haijian 84]]'' *{{air force|CHN}} {{flagicon image|China Coast Guard racing stripe.svg|size=23px}} [[Tanod Baybayin ng Tsina]] *{{flagdeco|China|size=23px}} Mga Sibilyan at Bangkang Mangigisda | strength1 = | strength2 = | casualties1 = 3 Bangkang Pang-mangigisda ang nasira<br/>1 Sasakyang Pandagat na nagpapatrolya ang nasira<br/>2 Mangingisda ang nasugatan | casualties2 = }} Ang '''Alitan sa Bajo de Masinloc'''{{efn-la|Kilala rin bilang '''Alitan sa Buhanginan ng Panatag''' o '''Alitan sa Buhanginan ng Panacot'''.}} ay isang alitan sa pagitan ng [[Pilipinas]] at ng [[Republikang Bayan ng Tsina]] hinggil sa [[Bajo de Masinloc]]. Nagsimula ang paglala ng tensiyon noong 8 Abril 2012 matapos tangkaing dakpin ng [[Hukbong Dagat ng Pilipinas]] ang walong sasakyang pangisda ng mga mangingisdang Tsino mula sa kalupaang Tsina malapit sa bahura,<ref name="inqtimeline" /> na nagbunga sa aktuwal na pagkontrol ng [[Republikang Bayan ng Tsina]] sa atol. == Pangkalahatang-ideya == [[File:Scarborough Shoal Landsat.jpg|thumb|upright=1.4|Imahe ng [[Landsat 7]] sa Bajo de Masinloc]] Ang [[Bajo de Masinloc]] ay isang [[Sigalot sa Teritoryo|pinag-aagawang]] [[atol]] na inaangkin ng [[Tsina]] at ng [[Pilipinas]]. Noong Abril 8, 2012, namataan ng isang eroplanong nagsasagawa ng pagmamatyag ng [[Hukbong Dagat ng Pilipinas]] ang walong bangkang pangisda ng Tsina na nakahimpil sa katubigan ng [[Bajo de Masinloc]]. Ipinadala rin ng [[Hukbong Dagat ng Pilipinas]] ang [[BRP Gregorio del Pilar (PF-15)|''BRP Gregorio del Pilar'']] sa araw ding iyon upang magsiyasat sa paligid ng [[Bajo de Masinloc]], at na kumpirma nito ang presensiya ng mga bangkang pangisda at ang nagpapatuloy ang mga gawain nito. Noong 10 Abril 2012, dumating ang ''BRP Gregorio del Pilar'' upang siyasatin ang huli ng mga bangkang pangisda. Iginiit ng pangkat ng mga inspektor na Pilipino na natuklasan nila ang mga iligal na nakolektang [[Sagay|korales]], [[higanteng kabibe]], at mga buhay na [[Pating|pating]] sa loob ng unang sasakyang pangisda na sinakyan ng pangkat. Iniulat ng ''BRP Gregorio del Pilar'' na tinangka nilang arestuhin ang mga mangingisdang Tsino, ngunit hinarangan sila ng mga barko ng Pangangasiwang Pandagat ng Tsina, ang [[Haijian 75|China Marine Surveillance 75]] (''Zhongguo Haijian 75'') at [[Haijian 84|China Marine Surveillance 84]] (''Zhongguo Haijian 84''). Mula noon, nagpatuloy ang tensiyon sa pagitan ng dalawang bansa.<ref name=inqtimeline>{{cite news|url=http://globalnation.inquirer.net/36003/scarborough-shoal-standoff-a-historicaltimeline|title=Scarborough shoal standoff: A timeline|newspaper=Philippine Daily Inquirer|access-date=15 May 2016}}</ref><ref>{{cite news |author=Santos |first=Tina G. |date=April 11, 2012 |title=PH, Chinese naval vessels in Scarborough Shoal standoff |newspaper=Philippine Daily Inquirer |url=http://globalnation.inquirer.net/32341/ph-chinese-naval-vessels-in-scarborough-shoal-standoff |access-date=15 May 2016}}</ref><ref>[http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20120510000068&cid=1101&MainCatID=11 Scarborough Shoal standoff could lead to war: Duowei｜Politics｜News｜WantChinaTimes.com<!-- Bot generated title -->]</ref> Ang karanasan sa alitan ang kalaunang nag-udyok sa Pilipinas na magsimula ng isang [[Pilipinas v. Tsina|kasong arbitrasyon]].<ref name=":04">{{Cite book |last=Wang |first=Frances Yaping |title=The Art of State Persuasion: China's Strategic Use of Media in Interstate Disputes |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2024 |isbn=9780197757512}}</ref>{{Rp|page=121}} == Mga reaksiyon at mga Kaugnay na insidente == === 2012 === ==== Panawagan para sa boykot ng Tsina ==== * Isang hindi matagumpay na panawagan ang isinagawa sa Pilipinas upang [[Boykot|iboykot]] ang mga produktong [[gawa sa Tsina]] ng Gobernador ng [[Albay]] na si [[Joey Salceda]].<ref>{{cite news |last=Arguelles |first=Mar S. |title=Albay gov renews call for boycott of China products |newspaper=Philippine Daily Inquirer |url=https://globalnation.inquirer.net/37179/albay-gov-renews-call-for-boycott-of-china-products |access-date=15 May 2016}}</ref> * Sa taon ding iyon, nanawagan din ang mga Pilipinong-Amerikano, kasama ang pamayanang Biyetnames sa [[Florida]], na iboykot ang mga produktong Tsino.<ref>{{cite news |author=Elton Lugay |title=Filipinos, Vietnamese in US close ranks: Boycott Chinese products |newspaper=Philippine Daily Inquirer |url=https://globalnation.inquirer.net/41565/filipinos-vietnamese-in-us-close-ranks-boycott-chinese-products/amp |access-date=15 May 2016}}</ref> ==== Palitan ng mga cyber attack ==== Sinira ng mga hacker na pinaghihinalaang mula sa Tsina ang website ng [[Unibersidad ng Pilipinas]] noong Abril 20, 2012. Nag-iwan ang mga hacker ng mensaheng nagsasaad, "We come from China! Huangyan Island is Ours" (''Nagmula kami sa Tsina! Ang Pulo ng Huangyan ay sa amin''). Noong Abril 21, 2012, gumanti ang [[Anonymous (grupong hacker)|Anonymous #Occupy Philippines]] at sinalakay ang website ng China University Media Union, at sinira ang pangunahing pahina nito sa pamamagitan ng paglalagay ng larawan ng maskara ni [[Guy Fawkes]]. Sinabi ng hacker, "Chinese government is clearly retarded. Scarborough Shoal is ours!" (''Malinaw na napakabobo ng pamahalaan ng Tsina. Ang Bajo de Masinloc ay sa amin!'').<ref>{{cite web|url=http://globalnation.inquirer.net/34379/hackers-bring-ph-china-dispute-to-cyberspace |title=Hackers bring PH-China dispute to cyberspace – Inquirer Global Nation |publisher=Globalnation.inquirer.net |date=April 23, 2012 |access-date=July 26, 2012}}</ref><ref name="abs-cbnnews">{{cite web|url=http://www.abs-cbnnews.com/lifestyle/04/25/12/ph-hackers-invite-pinoys-attack-chinese-sites|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426214312/http://www.abs-cbnnews.com/lifestyle/04/25/12/ph-hackers-invite-pinoys-attack-chinese-sites|url-status=live|archive-date=April 26, 2012|title=PH hackers invite Pinoys to attack Chinese sites – ABS-CBN News|author=Ira Pedrasa, ABS-CBNnews.com|date=April 25, 2012|publisher=abs-cbnnews.com|access-date=February 9, 2015}}</ref> Nabalik online sa parehong araw ang website ng Unibersidad ng Pilipinas. Matapos ang mga pag-atake, sinabi ng pangalawang tagapagsalita ''(deputy spokesperson)'' ni Pangulong [[Benigno Aquino III]] na si Abigail Valte na hindi lumilitaw na magkakaroon ng negatibong epekto ang mga pag-atake sa mga pag-uusap ng Maynila at Beijing upang makahanap ng diplomatikong solusyon sa alitan, at hinimok ang parehong mga Pilipino at Tsino na umiwas sa pagpapalala ng tensiyon.<ref>{{cite news |author=Avendaño |first=Christine O. |date=April 23, 2012 |title=Hackers bring PH-China dispute to cyberspace |newspaper=Philippine Daily Inquirer |url=http://globalnation.inquirer.net/34379/hackers-bring-ph-china-dispute-to-cyberspace }}</ref> Naapektuhan din noong Abril ang mga website ng Official Gazette, ng Presidential Communications Development and Strategic Planning Office, at ng Presidential Museum and Library sa Pilipinas. Noong Mayo 4, sinira rin ng mga hacker ang website ng pahayagang ''[[The Philippine Star]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.sunstar.com.ph/breaking-news/2012/05/05/philippine-news-website-hacked-219811|title=Breaking News|work=Sun.Star|access-date=15 May 2016|archive-date=16 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816152038/http://www.sunstar.com.ph/breaking-news/2012/05/05/philippine-news-website-hacked-219811|url-status=dead}}</ref> ==== Mga eksport ng prutas ng Pilipinas sa Tsina ==== Nagpatupad ang Tsina ng mas mahigpit na mga regulasyon sa pag-angkat ng mga [[saging]] mula sa Pilipinas, matapos tanggihan noong Mayo ang isang kargamento ng saging, na umano’y dahil sa kabiguan nitong makapasa sa mga pagsusuri sa kuwarantina. Ayon sa mga nagluluwas ng saging sa Pilipinas, ang hakbang ng Tsina ay may kaugnayan sa alitan sa Bajo de Masinloc.<ref>{{Cite web |last=Santos |first=Dennis Jay |title=Banana exports to be hit by Scarborough dispute– industry insider |url=https://business.inquirer.net/57081/banana-exports-to-be-hit-by-scarborough-dispute%e2%80%93-industry-insider |date=May 3, 2012|website=INQUIRER.net |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.interaksyon.com/article/31100/new-weapon-in-scarborough-standoff-bananas|title=New weapon in Scarborough standoff: Bananas|work=InterAksyon.com|access-date=15 May 2016}}</ref> Nag-utos din ang Tsina ng mas mahigpit na inspeksiyon sa mga pinya at iba pang prutas mula sa Pilipinas.<ref name="autogenerated1">{{cite news |author=Bodeen |first=Christopher |title=China travel agencies suspend trips to Philippines |newspaper=Philippine Daily Inquirer |url=http://globalnation.inquirer.net/36217/china-travel-agencies-suspend-trips-to-philippines |access-date=15 May 2016}}</ref> ==== Pagsuspinde ng mga paglilibot sa Pilipinas ==== Karamihan sa mga Chinese travel agencies ay nagsuspinde ng mga paglilibot patungo sa Pilipinas dahil sa alitan sa Bajo de Masinloc. Ayon sa [[Kagawaran ng Turismo|Kagawaran ng Turismo ng Pilipinas]], ang mga turistang mula sa Tsina ay bumubuo ng humigit-kumulang 9% ang kabuuang pagdating ng mga turista sa Pilipinas. Sinuspinde ng pag-aari ng estado ng Tsina ang [[China Travel Service]], Shanghai Tourism Bureau, at [[Ctrip.com]] ang lahat ng paglilibot sa Pilipinas nang walang takdang panahon, na binanggit ang kontra-Tsinong sentimyento sa bansa at ang kaligtasan ng mga mamamayang Tsino.<ref name=autogenerated1 /><ref>{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18015538 | work=BBC News | title=China travel agencies suspend Philippine tours | date=10 May 2012}}</ref> ==== Mga protesta sa Pilipinas ==== Nagsagawa ang mga Pilipino ng protesta malapit sa Konsulado ng Tsina sa Maynila laban sa mga patakaran ng Tsina sa Bajo de Masinloc noong Mayo 11. Gayunpaman, panandalian lamang ito dahil isang maliit na bahagi lamang ng 1,000 kataong inaasahang lalahok ang dumalo sa protesta.<ref name=bbc /> Nagpadala ang Tsina ng mga pulis malapit sa Embahada ng Pilipinas sa Beijing, kung saan iniulat ang humigit-kumulang 200 nagpoprotesta. Nagtapos nang mapayapa ang protesta sa Beijing. Pinayuhan ng embahada ng Tsina sa Maynila ang mga mamamayang Tsino na umiwas sa paglabas sa mga lansangan.<ref name=bbc>{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18030805 | work=BBC News | title=Protest in Philippines over South China Sea stand-off | date=11 May 2012}}</ref> Naglabas din ang Taiwan ng katulad na abiso sa mga mamamayan nito na nananatili sa Pilipinas.<ref>{{cite news|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/257805/news/nation/taiwanese-in-phl-urged-to-keep-safe-at-anti-china-protests-in-manila|title=Taiwanese in PHL urged to keep safe at anti-China protests in Manila|work=GMA News|date=May 11, 2012}}</ref><ref name="beijingptst">{{cite web|url=http://www.china.org.cn/china/2012-05/12/content_25367605.htm|title=Protest over Huangyan Island dispute held in Beijing|author=段亚英|access-date=15 May 2016}}</ref> ==== Mga protesta sa Hong Kong ==== Nagsagawa ang mga aktibistang mula sa [[Hong Kong]] ng protesta noong Mayo 11 upang muling igiit ang pag-angkin ng Tsina sa Bajo de Masinloc malapit sa Konsulado ng Pilipinas sa Hong Kong. Nagpadala ang mga nagpoprotesta ng isang bukas na liham ''(open letter)'' sa mga awtoridad na nagsasaad na ang Bajo de Masinloc ay teritoryong Tsino na mula pa noong 1279 sa panahon ng [[Dinastiyang Yuan]]. Inakusahan din nila ang Pilipinas ng pag-uudyok ng mga demonstrasyong kontra-Tsina sa hanay ng mga Pilipino at ng pag-abala sa mga mangingisdang Tsino sa bahura.<ref>[https://web.archive.org/web/20120512205941/http://chinapost.com.tw/china/local-news/hong-kong/2012/05/11/340696/HK-activists.htm HK activists protest against Scarborough Shoal standoff – The China Post<!-- Bot generated title -->]</ref> ==== Mga protesta sa Beijing noong Mayo 12 ==== Limang nagpoprotesta ang naglatag ng mga bandila sa harap ng embahada ng Pilipinas sa Beijing na may nakasulat na "Huangyan Island will always belong to China" (''Ang Pulo ng Huangyan ay mananatiling pag-aari ng Tsina'') at "Keep your hands off Huangyan Island" (''Huwag pakialaman ang Pulo ng Huangyan''). Hindi nagtagal ang protesta at pinakalat ng mga pulis ang mga nagpoprotesta pagsapit ng tanghali.<ref name="beijingptst" /> ==== Pagbabawal sa pangingisda ==== Unilaterang ipinataw ng pamahalaang Tsina ang pagbabawal sa pangingisda sa [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]] ([[Dagat Timog Tsina]]), kung saan matatagpuan ang Bajo de Masinloc, na tumagal mula Mayo 16 hanggang Agosto 1. Mula noong 1999, ipinatutupad ng Tsina ang taunang pagbabawal sa pangingisda tuwing tag-init, na sumasaklaw sa lahat ng mangingisda anuman ang nasyonalidad. Ang mga mono-layer [[gillnet]] at [[pangingisda gamit ang kawil at linya]] (''hook and line fishing'') ay hindi saklaw ng pagbabawal.<ref>{{cite web|url=http://www.interaksyon.com/article/31840/china-bans-fishing-in-scarborough-shoal-other-parts-of-south-china-sea-starting-may-16|title=China bans fishing in Scarborough Shoal, other parts of South China Sea, starting May 16|work=Interaksyon.com|access-date=15 May 2016|url-status=dead|archive-date=31 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160531095317/http://www.interaksyon.com/article/31840/china-bans-fishing-in-scarborough-shoal-other-parts-of-south-china-sea-starting-may-16}}</ref> Hindi kinilala ng Pilipinas ang pagbabawal sa pangingisda na ipinatupad ng Tsina, ngunit nagpatupad din ito ng sarili nitong pagbabawal sa pangingisda. Ang pagbabawal sa pangingisda ng Pilipinas ay tumagal mula Mayo 16 hanggang Hulyo 15, at pagbabawalan ng Tanod Baybayin ng Pilipinas ang mga mangingisdang Pilipino na mangisda sa bahura. Iginiit ni dating Pangulong [[Benigno Aquino III]] na ang pagbabawal ay para sa pangangalaga ng mga yamang-dagat. Naglagay ng mga [[fish aggregating device]] sa katubigang munisipal ng [[Santa Cruz, Zambales|Santa Cruz]], [[Candelaria, Zambales|Candelaria]], [[Masinloc, Zambales|Masinloc]], [[Palauig, Zambales|Palauig]] at [[Iba, Zambales|Iba]] sa [[Zambales]], gayundin sa [[La Union]], [[Ilocos Sur]] at [[Ilocos Norte]], upang matiyak ang kabuhayan ng mga apektadong mangingisdang Pilipino.<ref>{{cite news| url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/9264697/Philippines-and-China-to-impose-fishing-bans-amid-standoff.html | location=London | work=The Daily Telegraph | title=Philippines and China to impose fishing bans amid standoff | date=14 May 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=807755&publicationSubCategoryId=63|title=Suspek|work=The Philippine Star|access-date=15 May 2016}}</ref> Noong Hunyo 26, nananatili pa rin sa Bajo de Masinloc ang mga bangkang mangigisda, kasama ang mga barkong paramilitar, sa kabila ng nananatiling umiiral na pagbabawal ng Tsina sa pangingisda.<ref>[http://businessmirror.com.ph/home/nation/29108-chinese-fishing-boats-paramilitary-ships-still-staying-at-scarborough-shoal Chinese fishing boats, paramilitary ships still staying at Scarborough Shoal<!-- Bot generated title -->]{{Dead link|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== Nakatakdang protesta ni Faeldon ==== Nagplano ang dating [[Kapitan]] ng [[Marino]] na si [[Nicanor Faeldon]] na pangunahan ang isang pangkat ng mga mangingisda patungo sa Bajo de Masinloc bilang protesta upang igiit ang pag-angkin ng Pilipinas sa bahura.<ref>{{cite news|url=http://www.abs-cbnnews.com/-depth/05/17/12/ex-rebel-soldier-leads-voyage-scarborough-shoal|title=Ex-rebel soldier leads voyage to Scarborough Shoal|author=Tessa Jamandre, Vera Files|work=ABS-CBN News|date=May 17, 2012}}</ref> Noong Mayo 18, tinawagan ni Pangulong Aquino si Faeldon upang hikayatin siyang huwag ituloy ang kaniyang paglalakbay. Ayon kay Faeldon, bagaman itinuloy ang kaniyang plano, wala silang balak magtanim ng watawat, taliwas sa mga naunang ulat, o mangisda sa lugar.<ref>{{cite news|url=http://globalnation.inquirer.net/37405/china-on-high-alert-over-faeldon-trip|title=China on high alert over Faeldon trip|author=Tina G. Santos|newspaper=Philippine Daily Inquirer|access-date=15 May 2016}}</ref><ref>[http://mb.com.ph/node/359877/pnoy- PNoy Stops Faeldon's Scarborough Trip | Manila Bulletin]</ref> ==== Patuloy na presensiya ng Tsina ==== Iginiit ng Pilipinas na sa ilalim ng isang kasunduang pinamagitanan ng Estados Unidos noong 2012, nangako ang Tsina at Pilipinas na aalisin ang kani-kanilang mga puwersa mula sa Bajo de Masinloc hanggang sa magkaroon ng kasunduan hinggil sa pagmamay-ari nito.<ref>{{cite news|url=http://www.philstar.com/headlines/2016/04/13/1572446/philippine-diplomat-china-dont-turn-shoal-island|title=Philippine diplomat to China: Don't turn shoal into island|work=The Philippine Star|access-date=15 May 2016}}</ref> Ayon sa Pilipinas, "sinunod nito ang kasunduan" at umatras ito. Gayunman, hindi sumunod ang Tsina sa kasunduan at nanatili ang presensiya nito sa Bajo de Masinloc, na nagresulta sa epektibong militarisasyon ng bahura. Inihambing kalaunan ni Pangulong Benigno S. Aquino III ang naging asal ng Tsina sa [[Pagsasanib ng Alemanyang Nazi sa Czechoslovakia|pagsasanib ng Alemanyang Nazi sa Czechoslovakia]].<ref>Bradsher, Keith, "[https://www.nytimes.com/2014/02/05/world/asia/philippine-leader-urges-international-help-in-resisting-chinas-sea-claims.html?_r=0 Philippine Leader Sounds Alarm on China]", ''[[New York Times]]'', 4 February 2014</ref> Iginiit ng Tsina na walang naging ganitong kasunduan ang umabot, at handa itong makipag-usap sa Pilipinas basta't hindi makikialam sa naturang usapan ang mga bansang hindi kabilang sa rehiyon, gaya ng Estados Unidos. Pagsapit ng Hulyo 2012, ayon sa [[Kagawaran ng Ugnayang Panlabas|Kagawaran ng Ugnayang Panlabas ng Pilipinas]], nagtayo ang Tsina ng isang harang sa pasukan ng Bajo de Masinloc.<ref>{{cite news |title=DFA: China boats blocking PHL vessels from Panatag Shoal |author=Michaela Del Callar |url=http://www.gmanetwork.com/news/story/265889/news/nation/dfa-china-boats-blocking-phl-vessels-from-panatag-shoal |work=GMA News|date=18 July 2012 |access-date=1 August 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=Indonesia scrambles to end ASEAN rift over sea |author=Jim Gomez |url=http://www.boston.com/news/world/asia/2012/07/18/indonesia-scrambles-end-asean-rift-over-sea/zh9BrI0Bj4WH4FQT2QY5hP/story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224125001/http://www.boston.com/news/world/asia/2012/07/18/indonesia-scrambles-end-asean-rift-over-sea/zh9BrI0Bj4WH4FQT2QY5hP/story.html |url-status=dead |archive-date=December 24, 2013 |newspaper=Associated Press |date= 18 July 2012|access-date=1 August 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=China has the Philippines on the ropes |last = Keating|first = Joshua|author-link = Joshua Keating |url=http://blog.foreignpolicy.com/posts/2012/09/04/china_has_the_phillipines_on_the_ropes |newspaper=[[Foreign Policy]] |date=4 September 2012 |access-date=16 September 2012}}{{subscription required}}</ref> Mula noon, namataan ang mga sasakyang-pandagat ng [[China Marine Surveillance]] at China Fisheries Law Enforcement Command sa pinagtatalunang bahura,<ref>{{cite news |title=3 Chinese government vessels spotted at Scarborough Shoal — DFA |author=Fat Reyes |url=http://globalnation.inquirer.net/45761/3-chinese-government-vessels-spotted-at-scarborough-shoal-dfa |newspaper=Philippine Daily Inquirer |date=27 July 2012 |access-date=1 August 2012}}</ref> at itinataboy ng mga sasakyang-pandagat ng pamahalaang Tsina ang mga sasakyang-pandagat ng Pilipinas na naglalayag patungo sa lugar.<ref>{{cite news |title=3 Chinese ships seen in Scarborough – PCG |url=http://www.abs-cbnnews.com/nation/regions/09/12/12/3-chinese-ships-seen-scarborough-pcg |work=ABS-CBN News |date=12 September 2012 |access-date=16 September 2012 |location=Manila, Philippines |archive-date=23 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150123002611/http://www.abs-cbnnews.com/nation/regions/09/12/12/3-chinese-ships-seen-scarborough-pcg |url-status=dead}}</ref> Bilang tugon, sinabi ng Pilipinas na naghahanda itong muling magpadala ng mga sasakyang-pandagat sa Bajo de Masinloc, sa gitna ng tinaguriang "malamig na komprontasyon" (''cold standoff'').<ref>{{cite news |title=Navy ships ready to sail back to Scarborough Shoal |author=Tarra Quismundo |url=http://globalnation.inquirer.net/48044/navy-ships-ready-to-sail-back-to-scarborough-shoal |newspaper=Philippine Daily Inquirer|date=25 August 2012 |access-date=16 September 2012}}</ref> Pagsapit ng Enero 2014, patuloy na pinanatili ng Tsina ang presensiya nito sa Bajo de Masinloc, kasabay ng tumitinding tensiyon kaugnay ng isang bagong batas na nag-aatas sa mga dayuhang bangkang mangigisda na humingi muna ng pahintulot sa Tsina bago mangisda sa Kanlurang Dagat ng Pilipinas. Gayunman, nakapangisda pa rin ang mga mangingisdang Pilipino sa paligid ng Bajo de Masinloc nang walang pakikialam mula sa mga awtoridad ng Tsina.<ref>{{cite news |last=Romero |first=Alexis |date=26 January 2014 |title=Pinoy fishermen defy new Chinese fishing rules in Panatag Shoal |url=http://www.philstar.com/headlines/2014/01/26/1283092/pinoy-fishermen-defy-new-chinese-fishing-rules-panatag-shoal |work=The Philippine Star|location=Manila |access-date=12 February 2014 }}</ref> ===2014=== ====Paggamit ng water cannon ng Tsina==== Noong Pebrero 2014, inihayag ng mga opisyal ng Pilipinas na nagpaputok ng water cannon ang isang sasakyang-pandagat ng Tsina laban sa mangingisdang Pilipino.<ref>{{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Philippines says China 'fired water cannon' on Filipino fishermen |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-26320383 |newspaper=BBC |location=United Kingdom |date=24 February 2014 |access-date=5 May 2015 }}</ref> Pinasubalian ng Tsina ang mga ulat hinggil sa insidente at muling iginiit ang pag-angkin nito sa Bajo de Masinloc.<ref>{{cite news |agency=Associated Press |date=24 April 2015 |title=Philippines, China trade accusations over sea threats |url=https://www.sandiegouniontribune.com/sdut-philippines-china-trade-accusations-over-sea-2015apr24-story.html |access-date=5 May 2015 }}</ref> Tinawag ng Estados Unidos na "nakagagalit" ang mga aksiyon ng Tanod Baybayin ng Tsina.<ref>{{cite news |last=Katigbak |first=Jose |title=US condemns China's use of water cannons |url=http://www.philstar.com/headlines/2015/04/23/1446886/us-condemns-chinas-use-water-cannons |work=The Philippine Star |location=Philippines |date=23 April 2015 |access-date=5 May 2015 |url-status=dead |archive-date=25 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150425222551/http://www.philstar.com/headlines/2015/04/23/1446886/us-condemns-chinas-use-water-cannons }}</ref> Ang artikulo sa [[Foreign Policy]] ang nagtukoy sa pinaigting na mga pagpapatrolya ng Tsina sa mga bahura bilang isa sa mga dahilan kung bakit ang paratang ng Tsina na ang US pivot ang nagpapalala ng tensyon sa Kanlurang Dagat ng Pilipinas ay "hayagang hindi totoo."<ref>{{cite news|last1=Keck|first1=Zachary|title=Don't Blame US Pivot for South China Sea Row|url=https://thediplomat.com/2014/08/dont-blame-us-pivot-for-south-china-sea-row/|publisher=The Diplomat|date=August 13, 2014}}</ref> === 2015 === ==== Paggamit ng water cannon noong 2015 ==== Noong Abril 2015, gumamit ng water cannon ang isang sasakyang-pandagat ng Tanod Baybayin ng Tsina laban sa mga bangkang mangigisda ng Pilipinas at kinumpiska ang huli ng ilan sa mga bangka sa katubigan malapit sa bahura.<ref>{{cite news |last=Teves |first=Oliver |agency=Associated Press |date=24 April 2015 |title=Philippines, China trade accusations over sea threats |url=http://hosted.ap.org/dynamic/stories/A/AS_PHILIPPINES_CHINA?SITE=MAHYC&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2015-04-24-21-30-33 |newspaper=Cape Cod Times |location=United States |access-date=5 May 2015 |archive-date=3 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303232416/http://hosted.ap.org/dynamic/stories/A/AS_PHILIPPINES_CHINA?SITE=MAHYC&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2015-04-24-21-30-33 |url-status=dead }}<br/>{{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=21 April 2015 |title=Philippines accuses China of turning water cannon on its fishing boats |url=https://www.reuters.com/article/us-southchinasea-philippines-usa-idUSKBN0NC0MN20150421 |newspaper=Reuters |access-date=5 May 2015 }}</ref> === 2021 === ==== Pagsasamantala na pangingisda ng mga Tsino ==== Noong Abril 2021, tinatayang may 287<ref>{{cite news |date= 12 May 2021 |title= 287 Chinese vessels remain scattered within, outside PH EEZ — WPS task force |work= CNN Philippines |url= https://cnnphilippines.com/news/2021/5/12/287-Chinese-militia-ships-West-Philippine-Sea-May-9.html |access-date= 4 October 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210512072516/https://cnnphilippines.com/news/2021/5/12/287-Chinese-militia-ships-West-Philippine-Sea-May-9.html |archive-date= 12 May 2021 |url-status= dead }}</ref> bangkang mangigisda ng Tsina na nangingisda sa [[Bajo de Masinloc]]. Pinaghihinalaang mahigit 240,000 kilo, o mahigit 260 tonelada, ng yamang-dagat ang ilegal na nakuha ng mga bangkang mangigisda ng Tsina.<ref>{{cite news |author= Joanna Rose Aglibot |date= 15 April 2021 |title= 'Worse than invasion': China ships poach 240,000 kg of fish daily in PH seas, says group |work= The Philippine Daily Inquirer |url= https://globalnation.inquirer.net/195237/worse-than-invasion-china-ships-poach-240000-kg-of-fish-daily-in-ph-seas-says-group |access-date= 4 October 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210415120326/https://globalnation.inquirer.net/195237/worse-than-invasion-china-ships-poach-240000-kg-of-fish-daily-in-ph-seas-says-group |archive-date= 15 April 2021 |url-status=live }}</ref> Dahil dito, nagalit ang maraming Pilipino, kabilang si Kalihim ng [[Kagawaran ng Ugnayang Panlabas]] na si [[Teodoro Locsin Jr.]], na naghain ng maraming ''[[Démarche]]'', o mas kilala bilang mga diplomatikong protesta, laban sa pagpasok ng Tsina sa Bajo de Masinloc. === 2025 === {{main|Insidente ng pagbangga ng barko ng Tanod Baybayin ng Tsina at Hukbong-dagat ng Tsina (2025)}} Noong Agosto 11, 2025, nasira ang isang sasakyang-pandagat ng [[Tanod Baybayin ng Tsina]] matapos itong mabangga ng isang barko ng [[Hukbong Dagat ng Tsina]] habang tinatangkang itaboy ang sasakyang-pandagat ng [[Tanod Baybayin ng Pilipinas]] na BRP ''[[BRP Suluan|Suluan]]'' mula sa Bajo de Masinloc.<ref>{{Cite web |date=13 August 2025 |title=US briefly deploys 2 warships to a disputed South China Sea shoal after Chinese collision |url=https://apnews.com/article/scarborough-shoal-south-china-sea-united-states-philippines-e55c1bf3178dee330028bb7267e9a08d |access-date=13 August 2025 |website=AP News |language=en-US}}</ref> Kasunod ng banggaan, nagpadala ng tawag sa radyo ang mga tauhan ng BRP ''Suluan'', kasama ang BRP ''[[BRP Teresa Magbanua|Teresa Magbanua]]'', upang mag-alok ng tulong, ngunit wala silang natanggap na tugon.<ref>{{Cite news |last=Dela Cruz |first=Raymond Carl |date=August 11, 2025 |title= PCG aids CCG vessel hit by another Chinese ship off Bajo de Masinloc |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1256282 |work=[[Philippine News Agency]]}}</ref><ref>{{Cite news |last=Mendoza |first=John Eric |date=August 11, 2025 |title= Chinese ships collide off Scarborough Shoal; PH Coast Guard offers aid |url=https://www.inquirer.net/452305/fwd-break-chinese-ships-collide-off-scarborough-pcg-offers-help/ |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]]}}</ref> Ginawaran ng Coast Guard Bronze Cross Medal at Ribbon ang apatnapu't dalawang tripulante ng BRP ''Suluan'', habang ginawaran naman ang namumunong opisyal nito, si Kapitan Jomark Angue, ng Coast Guard Distinguished Service Medal and Ribbon.<ref>{{Cite news |last=Sadongdong |first=Martin |date=August 12, 2025 |title= 'Bigyan ng medal!' 43-member crew of BRP Suluan commended for excellent seamanship during WPS duty |url=https://mb.com.ph/2025/08/12/bigyan-ng-medal-43-member-crew-of-brp-suluan-commended-for-excellent-seamanship-during-wps-duty |work=[[Manila Bulletin]]}}</ref> == Mga pandaigdigang reaksiyon == * {{AUS}} – Ang Ministrong Panlabas ng Australia na si [[Bob Carr]], habang nasa Shanghai noong Mayo 12, ay hinimok ang mga bansang umaangkin na sumunod sa mga pandaigdigang kasunduan at batas upang maresolba ang alitan, at sinabing, "Hindi kami kumakampi sa iba't ibang pag-angkin ng bansa sa Dagat Timog Tsina. "Ngunit dahil sa aming interes sa Dagat Timog Tsina (''Kanlurang Dagat ng Pilipinas''), at dahil malaking bahagi ng aming kalakalan ang dumaraan dito, hinihikayat namin ang mga pamahalaan na linawin at isulong ang kanilang mga pag-angkin at ang kaugnay na mga karapatang pandagat alinsunod sa pandaigdigang batas, kabilang ang [[Kumbensiyon ukol sa Batas ng Dagat ng Mga Nagkakaisang Bansa|Kumbensiyon ng U.N. sa Batas ng Dagat]]."<ref>{{cite news|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/258071/news/nation/australia-urges-un-law-of-the-sea-approach-to-south-china-sea-claims|title=Australia urges UN Law of the Sea approach to South China Sea claims|work=GMA News|access-date=15 May 2016}}</ref> * {{IND}} – Naglabas ng isang pahayag ang [[Ministri ng Ugnayang Panlabas (Indiya)|Ministri ng Ugnayang Panlabas]] ng India na nagsasabing, "Ang pagpapanatili ng kapayapaan at seguridad sa rehiyon ay may mahalagang kahalagahan para sa pandaigdigang pamayanan. Hinihikayat ng India ang dalawang bansa na magpakita ng pagpipigil at lutasin ang isyu sa pamamagitan ng diplomasya alinsunod sa mga prinsipyo ng pandaigdigang batas."<ref>{{Cite news |title=Recent developments in South China Sea |url=https://www.mea.gov.in/media-briefings?dtl/19691/Recent_developments_in_South_China_Sea |publisher=Ministry of External Affairs, Government of India |date=10 May 2012 |access-date=3 July 2026}}</ref> * {{MYS}} – Sinabi ng [[Punong Ministro ng Malaysia|Punong Ministro]] ng Malaysia na si [[Najib Razak]] na sinusuportahan ng kaniyang bansa ang panawagan ng Pilipinas para sa isang "mapayapang paglutas" sa pamamagitan ng isang "multilateral na solusyon" sa alitan sa Bajo de Masinloc (''Scarborough Shoal'').<ref>{{cite news|url=http://globalnation.inquirer.net/38389/malaysia-too-wants-peace-in-panatag-shoal|title=Malaysia too wants peace in Panatag Shoal|author=Jerry E. Esplanada|newspaper=Philippine Daily Inquirer|access-date=15 May 2016}}</ref> * {{PAK}} – Sinabi ng Embahador ng Pakistan sa Tsina na si Masood Khan, sa isang forum ng mga embahador sa [[China Women's University]], na "Nasa panig ng Tsina ang Pakistan" hinggil sa insidente sa Bajo de Masinloc.<ref>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/world/2012-05/09/content_25342718.htm|title=Ambassador: Pakistan supports China on Huangyan issue|author=张锐|access-date=15 May 2016}}</ref> * {{RUS}} – Muling iginiit ng Embahador ng Rusya sa Maynila na si Nikolay Kudashev na sinusuportahan ng Rusya ang isang bilateral na solusyon sa pagitan ng mga bansang umaangkin at tinututulan nito ang pakikilahok ng ibang mga bansa sa mga alitan sa Dagat Timog Tsina (Kanlurang Dagat ng Pilipinas). Binanggit din ni Kudashev na hindi kabilang ang Rusya sa alitan sa Bajo de Masinloc at nais ng kaniyang bansa na matiyak ang [[Kalayaan sa Paglalayag|kalayaan sa paglalayag]] sa [[Dagat Timog Tsina]]. Sinabi rin ni Kudashev na "Ang [[Kumbensiyon ukol sa Batas ng Dagat ng Mga Nagkakaisang Bansa|UNCLOS]] (''United Nations Convention on the Law of the Sea'') ay magbibigay ng isang mabuti at matibay na batayan."<ref>[http://mb.com.ph/node/360014/ru Russia Against Meddling | Manila Bulletin]</ref> * {{flag|Taiwan}} – Ipinahayag ng dating [[Pangulo ng Republika ng Tsina|Pangulo]] ng Taiwan na si [[Ma Ying-jeou]] ang alitan sa isang "mapayapang paraan," ngunit muling iginiit na patuloy na igigiit ng Taiwan ang mga pag-angkin nito sa Dagat Timog Tsina (Kanlurang Dagat ng Pilipinas).<ref>{{cite news|url=http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=809152&publicationSubCategoryId=63|title=Civic leader apologizes to JPE, impeach court|work=The Philippine Star|access-date=15 May 2016}}</ref> * {{UK}} – Binigyang-diin ng [[Punong Ministro ng Reyno Unido|Punong Ministro]] ng United Kingdom na si [[David Cameron]] na nananawagan ang United Kingdom ng isang "mapayapang paglutas" sa alitan sa Bajo de Masinloc.<ref>[http://www.pinasglobal.com/2012/06/uk-pabor-sa-posisyon-ng-pinas-sa-scarborough/ "UK, pabor sa posisyon ng Pinas sa Scarborough"], ''[[Pinas (Philippine newspaper)|Pinas]]'' June 7, 2012.{{in lang|tl}}<!--Tagalog--></ref> * {{USA}} – Noong Hunyo 14, 2011, Martes, nagpahiwatig ang Estados Unidos ng suporta sa Pilipinas sa gitna ng tumitinding tensyon hinggil sa pinagtatalunang [[Kapuluan ng Kalayaan]] sa Dagat Timog Tsina (''Kanlurang Dagat ng Pilipinas''). Sinabi ng US Ambassador na si Harry Thomas, “Gusto kong tiyakin sa inyo na sa lahat ng larangan, kami, ang Estados Unidos, ay kasama ng Pilipinas, ... Ang Pilipinas at ang Estados Unidos ay mga estratehikong magkapanalig sa ilalim ng kasunduan. Magkatuwang tayo. Magpapatuloy tayong magkonsulta at makikipagtulungan sa isa’t isa sa lahat ng isyu, kabilang ang Dagat Timog Tsina (Kanlurang Dagat ng Pilipinas).”<ref>{{cite news|url=https://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052702304665904576385234220024592|title=Beijing Warns Against Sea Meddling|date=June 15, 2011|newspaper=The Wall Street Journal}}</ref> * {{VIE}} – Sinabi ng Tagapagsalita ng Ministri ng Ugnayang Panlabas ng Vietnam na si Luong Thanh Nghi na ang Vietnam ay "lubhang nag-aalala" sa insidente sa Bajo de Masinloc. Binigyang-diin niya na ang mga “kinauukulang panig ay dapat magpakita ng pagpipigil at mapayapang lutasin ang mga alitan batay sa pandaigdigang batas, partikular ang 1982 United Nations Convention on the Law of the Sea at ang Declaration on Conduct of the Parties in the East Sea (DOC), upang mapanatili ang kapayapaan, katatagan, seguridad, at kaligtasan sa paglalayag sa East Sea (Dagat Silangan) at sa rehiyon.”<ref>{{cite web|url=http://vietnamnews.vn/politics-laws/223972/scarborough-shoal-dispute-%E2%80%98of-concern.html|title=Scarborough Shoal dispute 'of concern'|work=vietnamnews.vn|access-date=15 May 2016|archive-date=19 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140619163604/http://vietnamnews.vn/politics-laws/223972/scarborough-shoal-dispute-%E2%80%98of-concern.html|url-status=dead}}</ref> == Pagkakasangkot ng ITLOS == {{Main|Pandaigdigang Hukuman para sa Batas ng Dagat|Pilipinas v. Tsina}} Ang Pandaigdigang Hukuman para sa Batas ng Dagat (International Tribunal for the Law of the Sea o ITLOS) ay isang [[Intergovernmental na Organisasyon|intergovernmental na organisasyon]] na itinatag alinsunod sa mandato ng Ikatlong Kumperensiya ng Nagkakaisang mga Bansa sa Batas ng Dagat. May pananagutan ito sa regulasyon ng [[pagmimina sa seabed]] na lampas sa saklaw ng pambansang hurisdiksiyon, at may kapangyarihang lutasin ang mga alitan sa pagitan ng mga estadong kasapi. Noong Hunyo 2013, nagpasya ang Pilipinas na iharap ang usapin sa teritoryo sa ITLOS matapos nitong "maubos ang lahat ng pampulitika at diplomatikong paraan para sa isang mapayapang negosasyong solusyon sa alitang pandagat nito sa Tsina", na nagsasabing hihilingin nito sa hukuman na ideklara ang mga pag-aangkin ng Tsina bilang "walang bisa." Pormal na tinanggihan ng Tsina ang mga paglilitis ng arbitrasyon na pinasimulan ng Pilipinas. Ayon sa Annex VII ng [[Kumbensiyon ukol sa Batas ng Dagat ng Mga Nagkakaisang Bansa]] (UNCLOS), gayunman, ang pagtanggi ng Tsina ay hindi kinakailangang makapipigil sa pagpapatuloy ng mga paglilitis.<ref name=rappler2013-06-25>{{cite news|url=https://www.rappler.com/philippines/32120-thomas-mensah-arbitral-tribunal/|title=Top maritime judge to hear PH case vs China|date=June 25, 2013|work=Rappler}}</ref> Noong Pebrero 2014, iniulat na nag-alok ang Tsina ng sabayang pag-atras mula sa bahura at iba pang mga insentibo kung hindi magsusumite ang Pilipinas ng pormal na petisyon, at ang posisyon ng Pilipinas ay, “Sa mga iniaalok, hindi ito sapat.”<ref name=rappler2014-02-26>{{cite news|work=Rappler|url=https://www.rappler.com/philippines/51558-china-derail-philippines-memorial-itlos/|title=China offers PH 'carrot' to quit case|date=February 26, 2014|publisher=rappler.com}}</ref> == Paglala ng tensyon noong 2016 at 2026 == Nakita ang aktibidad ng mga bangka sa bahura na maaaring senyales ng paghahanda para sa anumang gawaing pagpapaunlad, kaya’t ang Estados Unidos ay “nagsagawa ng tatlong magkakaibang air patrol malapit sa Scarborough … kabilang na noong Abril 19 at 21.” Noong 2016, tinalakay at naiulat na pinag-iisipan ng Estados Unidos ang iba pang mga tugon dahil sa mas mataas na antas ng tensyon sa [[Sigalot sa Kanlurang Dagat ng Pilipinas|Kapuluan ng Kalayaan at sa rehiyon]]. Sinunod ng mga paglipad ng Estados Unidos ang 12-milyang teritoryal na hangganan mula sa bahura.<ref>Lubold, Gordon, and Jeremy Page, [https://www.wsj.com/articles/u-s-sees-new-flashpoint-in-south-china-sea-1461714183 "U.S. Sees New Flashpoint in South China Sea Dispute" (subscription may be required)], Wall Street ''Journal'', April 26, 2016. Retrieved 2016-04-26.</ref> Noong 2026, muling lumitaw ang karagdagang tensyon nang magtangkang harangin ng Tsina ang pag-access sa Bajo de Masinloc. Ang tiyempo ng pangyayaring ito ay kasabay ng pagkakasangkot ng Estados Unidos sa tunggalian sa Iran at ng pagsisikap nito na muling buksan ang mahalagang daanang tubig ng Kipot ng Hormuz.<ref>Torode, Greg and Lema, Karen "[https://www.reuters.com/world/asia-pacific/china-moves-block-entrance-disputed-south-china-sea-shoal-images-show-2026-04-15/ Exclusive: China moves to block entrance to disputed South China Sea shoal, images show]", ''[[Reuters]]'', 15 April 2026</ref> == Mga tala == {{notelist}} == Mga Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:2012 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Relasyon ng Tsina–Pilipinas]] 3fck7ume1odnr42nuiwj9fmgyr9ba1k 0 338760 2215075 2214834 2026-07-07T12:28:08Z ~2026-38435-41 163783 /* Mga sanggunian */ added [[Kategorya:Android]] 2215075 wikitext text/x-wiki {{Infobox OS version | logo = Android 17 Developer Preview Logo.svg | developer = [[Google]] |name=Android 17|family=[[Android]]|source_model=Open-source software|GA_date=Hunyo 16, 2026|kernel_type=Linux kernel|preceded_by=[[Android 16]]|logo_size=140px|website={{URL| https://developer.android.com/about/versions/17}}|screenshot=Android 17 Beta 3 Screenshot en-us.png|screenshot_size=200px|caption=Ang Android 17 homescreen|logo_caption=Logo ng Android 17}} Ang '''Android 17''' (pangalang kodigo: '''Cinnamon Bun''') ay ang ikalabimpitong bersyon ng '''[[Android]]''', ang sistemang pagpapatakbo para sa mga aparatong mobile na binuo ng [[Google]]. Ito ang kahalili ng [[Android 16]]. Nilabas ito sa publiko noong 16 Hunyo 2026.<ref>{{Cite web |date=2026-06-16 |title=Check out what's new in Android 17 |url=https://blog.google/products-and-platforms/platforms/android/android-17-features/ |access-date=2026-07-02 |website=Google |language=en-us}}</ref> Ang unang pampublikong beta ng Android 17 ay inilabas noong 13 Pebrero 2026 para sa mga suportadong [[Google Pixel]] na aparato.<ref name=":0">{{Cite web |title=The First Beta of Android 17 |url=https://android-developers.googleblog.com/2026/02/the-first-beta-of-android-17.html |access-date=2026-07-02 |website=Android Developers Blog |language=en}}</ref> Sinundan ito ng mga karagdagang beta release bago ang opisyal na paglabas ng matatag na bersyon. == Kasaysayan == Noong Pebrero 2026, inilabas ng Google ang unang beta ng Android 17 para sa mga Google Pixel.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |last=Li |first=Abner |date=2026-02-13 |title=Google is now rolling out Android 17 Beta 1 for Pixel [U] |url=https://9to5google.com/2026/02/13/android-17-beta-1-pixel/ |access-date=2026-07-02 |website=9to5Google |language=en-US}}</ref> Ipinagpatuloy nito ang bagong iskedyul ng pagbuo ng Android na gumagamit ng Canary builds bago ang pampublikong beta. Noong 26 Pebrero 2026, inilabas ang Beta 2 na naglalaman ng iba't ibang pag-aayos ng bug at pagpapahusay sa katatagan ng sistema.<ref>{{Cite news |last=Li |first=Abner |date=2026-02-26 |title=Google is now rolling out Android 17 Beta 2 for Pixel |language=en-US |work=9to5Google |url=https://9to5google.com/2026/02/26/android-17-beta-2-pixel/ |access-date=2026-07-02}}</ref> Noong 26 Marso 2026, naabot ng Android 17 ang ''Platform Stability'', na nangangahulugang kumpleto na ang mga API para sa mga developer.<ref>{{Cite web |title=Release notes |url=https://developer.android.com/about/versions/17/release-notes |access-date=2026-07-02 |website=Android Developers |language=en}}</ref> == Mga tampok == Kabilang sa mga bagong tampok ng Android 17 ang: * Mga pagpapahusay sa pagganap at katatagan ng sistema. * Mas mahusay na suporta para sa malalaking screen at mga natitiklop na aparato. * Mga bagong API para sa mga developer. * Mga pagpapahusay sa seguridad at pagkapribado. * Karagdagang optimisasyon para sa Google Pixel. == Tingnan din == * [[Android]] * [[Android 16]] * [[Google]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Android]] == Mga panlabas na kawing == * [https://developer.android.com/about/versions/17 Android 17 – Android Developers] 5vulqj4n1we9k0t4sd0sg1rmk0sz6vp 10 338791 2215140 2214971 2026-07-08T02:08:49Z GinawaSaHapon 102500 2215140 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Epistemology | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Epistemolohiya]] | bodyclass = hlist | group1 = Mga epistemologo | list1 = * [[William Alston]] * [[Tomas ng Aquino]] * [[Aristoteles]] * [[Robert Audi]] * [[Agustin ng Hipona]] * [[A. J. Ayer]] * [[George Berkeley]] * [[Berlin Circle]] * [[Laurence BonJour]] * [[Gilles Deleuze]] * [[Keith DeRose]] * [[René Descartes]] * [[John Dewey]] * [[Fred Dretske]] * [[Edmund Gettier]] * [[Alvin Goldman]] * [[Nelson Goodman]] * [[Paul Grice]] * [[Anil Gupta]] * [[Susan Haack]] * [[David Hume]] * [[Immanuel Kant]] * [[Søren Kierkegaard]] * [[Peter D. Klein]] * [[Saul Kripke]] * [[Hilary Kornblith]] * [[David Lewis]] * [[John Locke]] * [[G. E. Moore]] * [[John McDowell]] * [[Robert Nozick]] * [[Alvin Plantinga]] * [[Platon]] * [[Duncan Pritchard]] * [[James Pryor]] * [[Hilary Putnam]] * [[Willard Van Orman Quine|W. V. O. Quine]] * [[Thomas Reid]] * [[Bertrand Russell]] * [[Gilbert Ryle]] * [[Wilfrid Sellars]] * [[Susanna Siegel]] * [[Ernest Sosa]] * [[P. F. Strawson]] * [[Baruch Spinoza]] * [[Timothy Williamson]] * [[Ludwig Wittgenstein]] * [[Nicholas Wolterstorff]] * [[Vienna Circle]] * ''[[Talaan ng mga epistemologo|atbp...]]'' | group2 = Mga teorya | list2 = * [[Koherentismo]] * [[Epistemolohiyang konstruktibista|Konstruksiyonismo]] * [[Kontekstuwalismo]] * [[Empirismo]] * [[Epistemolohiyang ebolusyonaryo]] * [[Pabilismo]] * [[Epistemolohiyang pemenista]] * [[Pideismo]] * [[Pundasyonalismo]] * [[Hontolohiya]] * [[Holismong semantiko|Holismo]] * [[Impinitismo]] * [[Inatismo]] * [[Realismong inosente]] * [[Epistemolohiyang naturalisado]] * [[Penomenalismo]] * [[Positibismo]] * [[Rasyonalismo]] * [[Reduksiyonismo]] * [[Reliabilismo]] * [[Realismong direkta at di-direkta|Realismong representasyonal]] * [[Skeptisismong pampilosopiya|Skeptisismo]] * [[Idealismong transendental]] | group3 = Mga konsepto | list3 = * [[A priori at a posteriori|Kaalamang ''a priori'' at ''a posteriori'']] * [[Pagsusuring pampilosopiya|Pagsusuri]] * [[Pagkakaibang analitiko-sintetiko]] * [[Paniniwala]] * [[Kasiguraduhan]] * [[Sentido komun]] * [[Kaalamang deskriptibo]] * [[Kaisipang gumagalugad]] * [[Epistemikong kawalang-katarungan]] * [[Epistemikong birtud]] * [[Problemang Gettier]] * [[Pangangatuwirang induktibo|Induksiyon]] * [[Internalismo at eksternalismo]] * [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)|Pangangatuwiran]] * [[Kaalaman]] * [[Epistemikong pribilehiyo]] * [[Problema ng induksiyon]] * [[Problema ng ibang isip]] * [[Persepsiyon]] * [[Kaalamang pamproseso]] * [[Proposisyon]] * [[Walang katapusang pag-urong]] * [[Kasimplehan]] * [[Katotohanan]] * [[Kawalang-kasiguraduhan]] * [[Pananaw sa mundo]] | group4 = Kaugnay | list4 = * [[Pananampalataya at rasyonalismo]] * [[Pormal na epistemolohiya]] * [[Metaepistemolohiya]] * [[Pilosopiya ng persepsiyon]] * [[Pilosopiya ng agham]] * [[Epistemolohiyang panlipunan]] * [[Epistemolohiyang pambirtud]] | below = * {{icon|category}} [[:Kategorya:Epistemolohiya|Kategorya]] }}<noinclude> {{Navbox documentation}} </noinclude> d1qdwk3ivp4emamjj2hpyec0o7qayi1 2 338798 2215082 2026-07-07T13:54:10Z Ясамойла 88259 пачатак 2215082 wikitext text/x-wiki {{babel|tl-0|be-4|ru-4|cu-4|uk-2|en-2|pl-2|sr-1|bg-1|mk-1|sh-1|rue-1|rsk-1|hsb-1|dsb-1|csb-1|cs-1|sk-1|sl-1|es-1|it-1|fr-1|la-1|lv-1|lt-1}} 85w7um9uk8cj37rbdonzsposryay5k6 2215083 2215082 2026-07-07T13:55:10Z Ясамойла 88259 дапаўненьне 2215083 wikitext text/x-wiki {{babel|tl-0|be-4|ru-4|cu-4|uk-2|en-2|pl-2|sr-1|bg-1|mk-1|sh-1|rue-1|rsk-1|hsb-1|dsb-1|csb-1|cs-1|sk-1|sl-1|es-1|it-1|fr-1|la-1|lv-1|lt-1}} Жыву ў Эўропе. erkpk5j2xzphqedz50e7a5h9cuasdbk 828 338799 2215102 2026-07-07T15:05:35Z Jojit fb 38 Bagong pahina: /* {{pp-template}} */ /* this is a block */ .multiimageinner { display: flex; flex-direction: column; } .trow { display: flex; flex-direction: row; clear: left; flex-wrap: wrap; width: 100%; box-sizing: border-box; } /* this is a cell */ .tsingle { margin: 1px; float: left; } .theader { clear: both; font-weight: bold; text-align: center; align-self: center; background-color: transparent; width: 100%; } .thumbcaption { background-color: transparent; } .te... 2215102 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ /* this is a block */ .multiimageinner { display: flex; flex-direction: column; } .trow { display: flex; flex-direction: row; clear: left; flex-wrap: wrap; width: 100%; box-sizing: border-box; } /* this is a cell */ .tsingle { margin: 1px; float: left; } .theader { clear: both; font-weight: bold; text-align: center; align-self: center; background-color: transparent; width: 100%; } .thumbcaption { background-color: transparent; } .text-align-left { text-align: left; } .text-align-right { text-align: right; } .text-align-center { text-align: center; } @media all and ( max-width: 720px ) { .thumbinner { /* not !important usage can be removed when these are no longer inline styles inside Template:Multiple image and media query using min-width is introduced */ width: 100% !important; box-sizing: border-box; max-width: none !important; align-items: center; } .trow { justify-content: center; } .tsingle { /* not !important usage can be removed when these are no longer inline styles inside Template:Multiple image and media query using min-width is introduced */ float: none !important; max-width: 100% !important; box-sizing: border-box; text-align: center; } .tsingle .thumbcaption { text-align: left; } .trow > .thumbcaption { text-align: center; } } @media screen { .multiimageinner .thumbimage { background-color: inherit; } html.skin-theme-clientpref-night .multiimageinner .thumbimage:not([style*="background-color"]) span:not(.skin-invert-image):not(.skin-invert):not(.bg-transparent) img, html.skin-theme-clientpref-day .multiimageinner .thumbimage:not([style*="background-color"]) span:not(.bg-transparent) img { background-color: white; } } @media screen and (prefers-color-scheme: dark) { html.skin-theme-clientpref-os .multiimageinner .thumbimage:not([style*="background-color"]) span:not(.skin-invert-image):not(.skin-invert):not(.bg-transparent) img { background-color: white; } } lf0p4p3o604razcb6ed3kk5mm9lba0y 0 338800 2215134 2026-07-08T01:40:38Z GinawaSaHapon 102500 Inilipat ni GinawaSaHapon ang pahinang [[Pangangatwiran]] sa [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] 2215134 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] sihx5paxp9a4rz2sye80ohfehz0pz16 1 338801 2215136 2026-07-08T01:40:38Z GinawaSaHapon 102500 Inilipat ni GinawaSaHapon ang pahinang [[Usapan:Pangangatwiran]] sa [[Usapan:Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] 2215136 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Usapan:Pangangatuwiran (epistemolohiya)]] 83uv9mwqq5grmx999hggx48twlb3w8h 10 338802 2215137 2026-07-08T01:44:44Z GinawaSaHapon 102500 Bagong pahina: {{Navbox | name = Philosophical logic | state = {{{state|collapsed}}} | title = [[Lohikang pampilosopiya]] | listclass = hlist | group1 = [[Kritikal na pag-iisip]] at<br/>[[impormal na lohika]] | list1 = * [[Pagsusuring pampilosopiya]] * [[Ambigwidad]] * [[Argumento]] * [[Paniniwala]] * [[Kiling]] * [[Kredibilidad]] * [[Dialektika]] ** [[Antitesis]] ** [[Pamamaraang Sokratiko]] ** [[Pagkakaisa ng magkasalungat]] * [[Patunay]] * [[Paliwanag]] * [[Kapangyarihan ng paliwanag]]... 2215137 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Philosophical logic | state = {{{state|collapsed}}} | title = [[Lohikang pampilosopiya]] | listclass = hlist | group1 = [[Kritikal na pag-iisip]] at<br/>[[impormal na lohika]] | list1 = * [[Pagsusuring pampilosopiya]] * [[Ambigwidad]] * [[Argumento]] * [[Paniniwala]] * [[Kiling]] * [[Kredibilidad]] * [[Dialektika]] ** [[Antitesis]] ** [[Pamamaraang Sokratiko]] ** [[Pagkakaisa ng magkasalungat]] * [[Patunay]] * [[Paliwanag]] * [[Kapangyarihan ng paliwanag]] * [[Fact]] * [[Palasiya]] ** [[Talaan ng mga palasiya|talaan]] * [[Hinuha]] * [[Pag-usisa]] * [[Opinyon]] * [[Labaha ni Occam]] * [[Palagay]] * [[Propaganda]] * [[Prudensiya]] * [[Pilosopikal na labaha]] * [[Pangangatuwiran]] * [[Kaugnayan (pilosopiya)|Kaugnayan]] * [[Retorika]] * [[Kahigpitan]] * [[Teorya]] * [[Kalabuan]] | group2 = [[Pangangatuwirang deduktibo|Mga teorya ng deduksiyon]] | list2 = * [[Konstruktibismo (pilosopiya ng matematika)|Konstruktibismo]] * [[Dialeteismo]] * [[Piksiyonalismo]] * [[Pinitismo]] * [[Pormalismo (matematika)|Pormalismo]] * [[Intuwisiyonismo]] * [[Atomismong panlohika]] * [[Lohismo]] * [[Nominalismo]] * [[Realismong platoniko]] * [[Pragmatismo]] * [[Realismong pampilosopiya|Realismo]] |below = {{icon|category}} [[:Kategorya:Lohikang pampilosopiya|Kategorya]] }}<noinclude> {{Navbox documentation}} </noinclude> q29g21bag1dkhg1lqq2on0qdu7d9vdq 0 338803 2215156 2026-07-08T03:07:19Z GinawaSaHapon 102500 Inilipat ni GinawaSaHapon ang pahinang [[Argumento mula sa salat na disenyo]] sa [[Argumento ng salat na disenyo]] 2215156 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Argumento ng salat na disenyo]] 1dw9ytotc45vwex0l1211aqtr78ll5m 0 338804 2215164 2026-07-08T03:22:49Z GinawaSaHapon 102500 Inilipat ni GinawaSaHapon ang pahinang [[Kreasyonismo]] sa [[Kreasiyonismo]] 2215164 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kreasiyonismo]] a3o7qfbys8j75v30fw9pu5fkrs7bauo 1 338805 2215166 2026-07-08T03:22:49Z GinawaSaHapon 102500 Inilipat ni GinawaSaHapon ang pahinang [[Usapan:Kreasyonismo]] sa [[Usapan:Kreasiyonismo]] 2215166 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Usapan:Kreasiyonismo]] rtamiiyqdhbxs6inncte1fdr0e55gbd 10 338806 2215167 2026-07-08T03:45:54Z GinawaSaHapon 102500 Bagong pahina: {{Navbox | name = Philosophy of religion | title = [[Pilosopiya ng relihiyon]] | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | groupstyle = text-align:center; | group2 = [[Mga konsepto ng Diyos]] | list2 = {{Navbox|child|evenodd = swap | listclass = hlist | groupstyle = font-weight:normal; text-align:center; | groupwidth = 4em | group1 = | list1 = * [[Brahman]] * [[Demiurge]] * [[Banal na kasimplehan]] * Egoismong pang-eti... 2215167 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Philosophy of religion | title = [[Pilosopiya ng relihiyon]] | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | groupstyle = text-align:center; | group2 = [[Mga konsepto ng Diyos]] | list2 = {{Navbox|child|evenodd = swap | listclass = hlist | groupstyle = font-weight:normal; text-align:center; | groupwidth = 4em | group1 = | list1 = * [[Brahman]] * [[Demiurge]] * [[Banal na kasimplehan]] * [[Egoismong pang-etika|Egoismo]] * [[Espiritu Santo]] * [[Misoteismo]] * [[Pandeismo]] * [[Pansariling diyos]] * [[Teolohiya ng proseso]] * [[Diyos]] * [[Teodesiya]] * [[Unang gumalaw]] | group2 = Diyos sa | list2 = * [[Diyos sa mga relihiyong Abrahamiko|Mga relihiyong Abrahamiko]] * [[Maylalang sa Budismo|Budismo]] * [[Diyos sa Kristiyanismo|Kristiyanismo]] * [[Diyos sa Hinduismo|Hinduismo]] * [[Diyos sa Islam|Islam]] * [[Diyos sa Jainismo|Jainismo]] * [[Diyos sa Judaismo|Judaismo]] * [[Diyos sa Mormonismo|Mormonismo]] * [[Diyos sa Sikhismo|Sikhismo]] * [[Diyos sa Pananampalatayang Baháʼí|Pananampalatayang Baháʼí]] * [[Pananaw ng Wicca sa kabanalan|Wicca]] }} | group3 = [[Pagkakaroon ng Diyos]] | list3 = {{Navbox|child|evenodd = swap | listclass = hlist | groupstyle = font-weight:normal; text-align:center; | groupwidth = 4em | group1 = Para | list1 = * [[Argumento ng kagandahan|Kagandahan]] * [[Argumentong kristolohikal|Kristolohikal]] ** [[Trilema ni Lewis|Trilema]] ** [[Muling pagkabuhay ni Hesus|Muling pagkabuhay]] * [[Argumento ng kamalayan|Kamalayan]] * [[Argumentong kosmolohikal|Kosmolohikal]] ** [[Argumentong kosmolohikal ng kalam|Kalam]] * [[Argumento ng antas|Antas]] * [[Argumento ng kagustuhan|Kagustuhan]] * [[Argumento ng karanasang relihiyoso|Karanasan]] * [[Talon ng pananalig]] * [[Sansinukob na napakaayos]] * [[Argumento ng pagmamahal|Pagmamahal]] * [[Matematika at Diyos|Matematika]] * [[Argumento ng himala|Himala]] * [[Argumento ng moralidad|Moralidad]] * [[Argumento ng likas na batas|Likas na batas]] * [[Pruweba ng Tapat]] * [[Nyayakusumanjali]] * [[Argumentong ontolohikal|Ontolohikal]] ** [[Proslogion]] ** [[Pruwebang ontolohikal ni Gödel|Gödel]] ** [[Argumento ni Meinong|Meinong]] ** [[Teosopiyang transendental|Mulla Sadra]] * [[Pusta ni Pascal]] * [[Argumento ng pangangatuwiran|Pangangatuwiran]] * [[Repormadong epistemolohiya]] * [[Tugon ng mga relihiyon ukol sa problema ng kasamaan|Mga tugon ukol sa problema ng kasamaan]] * [[Argumentong teleolohikal|Teleolohikal]] ** [[Analohiya ng relohero]] * [[Argumento ng tatak|Tatak]] * [[Argumentong transendental ukol sa pagkakaroon ng Diyos|Transendental]] | group2 = Kontra | list2 = * [[Ultimate Boeing 747 gambit|747 gambit]] * [[Pusta ng ateista]] * [[Problema ng kasamaan]] * [[Argumento ng malayang kalooban|Malayang kalooban]] * [[Problema ng impiyerno]] * [[Argumento ng di-konsistent na rebelasyon|Di-konsistent na rebelasyon]] * [[Argumento ng di-paniniwala|Di-paniniwala]] * [[Teolohikal na nonkognitibismo|Nonkognitibismo]] * [[Labaha ni Occam]] * [[Kabalintunaan ng makapangyarihan]] * [[Argumento ng salat na disenyo|Salat na disenyo]] * [[Takure ni Russell]] }} | group4 = [[Teolohiya]] | list4 = * [[Akosmismo]] * [[Agnostisismo]] * [[Animismo]] * [[Antirelihiyon]] * [[Ateismo]] * [[Kreasiyonismo]] * [[Dharma]] * [[Deismo]] * [[Demonolohiya]] * [[Teorya ng banal na utos]] * [[Dualismo sa kosmolohiya|Dualismo]] * [[Kanluraning esoterismo|Esoterismo]] * [[Ekslusibismo]] * [[Eksistensiyalismo]] ** [[Eksistensiyalismong Kristiyano|Kristiyano]] ** [[Eksistensiyalismong ateista|Ateista]] * [[Teolohiyang pemenista]] ** [[Tealohiya]] ** [[Teolohiyang makababae]] * [[Pideismo]] * [[Pundamentalismo]] * [[Gnostisismo]] * [[Henoteismo]] * [[Humanismo]] ** [[Relihiyosong humanismo|Relihiyoso]] ** [[Sekular na humanismo|Sekular]] ** [[Humanismong Kristiyano|Kristiyano]] * [[Inklusibismo]] * [[Mga teorya ng relihiyon]] * [[Monismo]] * [[Monoteismo]] * [[Mistesismo]] * [[Naturalismo (pilosopiya)|Naturalismo]] ** [[Naturalismong metapisikal|Metapisikal]] ** [[Naturalismong panrelihiyon|Relihiyon]] ** [[Naturalismong humanista|Humanista]] * [[New Age]] * [[Nondualismo]] * [[Nonteismo]] * [[Pandeismo]] * [[Panenteismo]] * [[Panteismo]] * [[Perenyalismo]] * [[Politeismo]] * [[Posibilyanismo]] * [[Teolohiya ng proseso]] * [[Skeptisismong panrelihiyon]] * [[Espirituwalismo]] * [[Shamanismo]] * [[Mga relihiyon ng silangang Asya|Taoista]] * [[Teismo]] * [[Transendentalismo]] | group7 = Mga pilosopo ng relihiyon<br>(batay sa panahon) | list7 = <section begin=Philosophers of religion /> {{Navbox|child | listclass = hlist | groupstyle = font-weight:normal;text-align:center; | groupwidth = 4em | group1 = [[Pilosopiya ng sinaunang Gresya|Sinauna]] at<br>[[Pilosopiyang medyebal|Medyebal]] | list1 = * [[Anselmo ng Canterbury]] * [[Agustin ng Hippo]] * [[Avicenna]] * [[Averroes]] * [[Boethius]] * [[Gaudapada]] * [[Gaunilo ng Marmoutiers]] * [[Giovanni Pico della Mirandola|Pico della Mirandola]] * [[Heraklito]] * [[Jaime VI at I]] * [[Marcion ng Sinope]] * [[Maimonides]] * [[Adi Shankara]] * [[Tomas ng Aquino]] * [[Guillermo ng Ockham]] | group2 = [[Maagang modernong pilosopiya|Maagang moderno]] | list2 = * [[Antoine Augustin Calmet|Augustin Calmet]] * [[René Descartes]] * [[Blaise Pascal]] * [[Erasmus|Desiderius Erasmus]] * [[Baruch Spinoza]] * [[Nicolas Malebranche]] * [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Gottfried W Leibniz]] * [[William Wollaston]] * [[Thomas Chubb]] * [[David Hume]] * [[Baron d'Holbach]] * [[Immanuel Kant]] * [[Johann Gottfried Herder|Johann G Herder]] <!-- @@@@-------------------SzM @ From 1800 onwards the list gets crowded. Hence I strictly adhere to the time-of-FLOURISH of the philosophers. @ I refer to the bibliography of particular philosophers for this purpose. @ After a while... I realize I'm not quite that professional (in this field) enough to sort out the time-of-flourish... @ So, I revert back to year-of-BIRTH, while bearing a general estimation of "flourish at 40 yrs old" in mind. @@@@-------------------SzM --> | group3 = 1800<br>1850 | list3 = <!--b. 1760--> * [[Friedrich Schleiermacher]] * [[Karl Christian Friedrich Krause|Karl C F Krause]] * [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Georg W F Hegel]] <!--b. 1800--> * [[Thomas Carlyle]] * [[William Whewell]] * [[Ludwig Feuerbach]] * [[Søren Kierkegaard]] * [[Karl Marx]] * [[Albrecht Ritschl]] * [[Afrikan Spir]] * [[John Henry Newman]] | group4 = 1880<br>1900 | list4 = <!--b. 1830--> * [[Ernst Haeckel]]<!--first 20th-century person--> * [[William Kingdon Clifford|W K Clifford]] * [[Friedrich Nietzsche]] * [[Harald Høffding]] * [[William James]] * [[Vladimir Solovyov (philosopher)|Vladimir Solovyov]] <!--b. 1860--> * [[Ernst Troeltsch]] * [[Rudolf Otto]] * [[Lev Shestov]] * [[Sergei Bulgakov]] * [[Pavel Florensky]] * [[Ernst Cassirer]] * [[Joseph Maréchal]] * [[Meher Baba]] <!--NOTE for the section: whether these few people belong to late modern or contemporary is cut by whether they outlived WWII; so I actually bend the birthdate-rule for ~10 yrs.--> | group5 = 1920 | list5 = * [[George Santayana]]<!--although old, he has a "contemporary style"; moreover, he's in the U.S., therefore I separate him from the "Europeans".--> * [[Bertrand Russell]]<!--first post-war person--> * [[Martin Buber]] * [[René Guénon]] * [[Paul Tillich]] * [[Karl Barth]] * [[Emil Brunner]] * [[Rudolf Bultmann]] * [[Gabriel Marcel]] <!--b. 1890--> * [[Reinhold Niebuhr]] * [[Charles Hartshorne]]<!--first 1990+ person--> * [[Mircea Eliade]] * [[Frithjof Schuon]] <!--b. 1910--> * [[J. L. Mackie|J L Mackie]] * [[Walter Kaufmann]] * [[Martin Lings]] * [[Peter Geach]] * [[George I. Mavrodes|George I Mavrodes]] * [[William Alston]] * [[Antony Flew]] | group6 = 1970<br>1990<br>2010 | list6 = <!--b. 1930--> * [[William L. Rowe|William L Rowe]] * [[Dewi Zephaniah Phillips|Dewi Z Phillips]] * [[Alvin Plantinga]] * [[Anthony Kenny]] * [[Nicholas Wolterstorff]] * [[Richard Swinburne]] * [[Robert Merrihew Adams]] <!--b. 1940--> * [[Ravi Zacharias]] <!--b. 1950--> * [[Peter van Inwagen]] * [[Daniel Dennett]] * [[Loyal Rue]] * [[Jean-Luc Marion]] * [[William Lane Craig]] * [[Ali Akbar Rashad]] <!--b. 1970+--> * [[Alexander Pruss]] }} <section end=Philosophers of religion /> | group9 = Kaugnay | list9 = * [[Kritisismo ng relihiyon]] * [[Desakralisasyon ng kaalaman]] * [[Etika sa relihiyon]] * [[Eksehenesis]] * [[Kasaysayan ng relihiyon]] * [[Relihiyon]] * [[Problema ng relihiyosong wika|Relihiyosong wika]] * [[Pilosopiyang panrelihiyon]] * [[Relasyon ng relihiyon at agham]] * [[Pananampalataya at rasyonalismo]] | below = * {{icon|CAT}} [[:Kategorya:Pilosopiya ng relihiyon|Kategorya]] }}<noinclude> {{Navbox documentation}} </noinclude> a79yljgf0rcu1e89bb6dezd0n1rk9sd